Zdjęcie: Oles Dmytrenko
MOIM MARZENIEM JEST UKRAINA
Pawło Mowczan:
UTRATA WOLNOŚCI — UTRATA SIEBIE
Tłumaczenie maszynowe
ŚWIAT NIE ZAPOMNI śmierci prezydenta Polski w katastrofie pod Smoleńskiem; samolot, na pokładzie którego znajdowało się 96 pasażerów (wszyscy zginęli), w tym prezydent Polski Lech Kaczyński, rozbił się w Rosji w dość tajemniczych okolicznościach. Tragedia na Haiti — w wyniku siedmiostopniowego trzęsienia ziemi zginęło około 230 tysięcy ludzi. Skandaliczna strona WikiLeaks, która ujawniła bardzo wiele tajnych informacji o USA i innych krajach świata. Inne wydarzenia, które każdy kraj określa dla siebie. Ukraińscy i międzynarodowi eksperci określili najważniejsze wydarzenia 2010 roku na Ukrainie: Wybory prezydenckie na Ukrainie. Zwycięstwo odniósł Wiktor Janukowycz. Katastrofy kolejowe, wypadki drogowe z dużą liczbą ofiar, które miały miejsce w obwodzie dniepropetrowskim, we Lwowie, pod Kijowem, w obwodzie winnickim. Protesty przeciwko wprowadzeniu nowego Kodeksu podatkowego. Prezydent Ukrainy pod naciskiem narodu podpisał Kodeks ze zmianami, który zadowolił zarówno władzę, jak i częściowo przedsiębiorców. Protesty przeciwko Dmytrowi Tabacznykowi, ukrainofobowi, który został ministrem kultury i edukacji. Wybory lokalne. Zwycięstwo w nich odniosły przewidywani kandydaci i partie. Flota Czarnomorska. 21 kwietnia 2010 roku prezydenci Ukrainy i Rosji podpisali umowę, na mocy której pobyt Floty Czarnomorskiej Rosji na terytorium Ukrainy przedłużono o kolejne 25 lat. Bójka deputowanych w Radzie Najwyższej, która zwróciła uwagę całego świata: Partia Regionów napadła na BJuT…
Tłumaczenie maszynowe
O 2010 roku, ukraińskim i proświtiańskim, rozmawiamy z naszym redaktorem naczelnym, przewodniczącym Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. T. H. Szewczenki, posłem do Werchownej Rady Ukrainy Pawłem MOWCZANEM.
— Wielu czytelników będzie ciekawych usłyszeć Pana opinię na temat tego, co wydarzyło się w polityce — jest odczucie, że społeczeństwo się pogubiło. Zatem polityczny rok Ukrainy rozpoczął się siódmego lutego 2010 roku. Choć jeszcze wcześniej ujawniła się rozchwiana równowaga, brak konsolidacji, rozdrobnienie wszystkich sił narodowych: ten kalejdoskop, który przesunął się przed nami, wszyscy ci ludzie byli daleko od deklarowanej sprawy narodowej. Jak zawsze — nie potrafili określić się co do lidera i przegrali. — Dziś również określamy lidera opozycji… — Potrzeba charyzmatyka, wojownika, który pomógłby zorganizować się w pułki, w siły oporu: Krywonosa, Wyhowskiego, Bohuna — wojowników-charyzmatyków, charakterników, którzy właśnie są przykładem wojownika z ideą. — Czy zmieniły się stosunki Ukrainy z północną sąsiadką? — Stosunki ukraińsko-rosyjskie w czasach niepodległości Ukrainy są jednoznaczne: Rosja nigdy nie pogodzi się z istnieniem naszego niepodległego państwa. Rosji nie było do Ukrainy tylko wtedy, gdy kształtowała się nowa geopolityka, Rosja umacniała się jako państwo europejskie, euroazjatyckie, wcielała się w rolę wielkiego globalnego gracza. Dziś stosunki „Ukraina—Rosja” przeszły w kategorię, w której my „podgrywamy” Rosji, chcemy jej się podobać. W odpowiedzi — dążenie Rosji, by pochłonąć Ukrainę. Bez Ukrainy nie ma rosyjskiej historii, ciągłości, mitologii, nie ma wszystkiego tego, co wypracowali liczni historycy, którzy wszystko wywodzili od Askolda aż do Putina. Dla nich Ukraina to fundamentalny plac startowy, z którego Rosja rusza ku swojej przyszłości. Rosja chce odzyskać — za każdą cenę! — Ukrainę na swoje łono. Dziś panują nad naszą przestrzenią informacyjną. Mają absolutny wpływ polityczny. Teraz zdobywają Ukrainę ekonomicznie: wszystkie obiekty, które nie są sprywatyzowane, będą prywatyzowane za rosyjskie pieniądze. Kapitał rosyjski głęboko przeniknął do Europy, rozproszył się tam, więc nie dziwi, że również na Ukrainie aktywnie uczestniczą w naszym życiu gospodarczym. Oligarchowie chcą się wzbogacić, wykorzystując moment polityczny — choć dla nich wszystkie te problemy polityczne są drugorzędne, bo biznes ukraiński nie jest ukraiński i nigdy nim nie był! Rosja będzie konsekwentnie dążyć do swojego, to jej nieodzowny cel: kosztem Ukrainy się wzmacniać i wywierać wpływ. Ukraina — jako terytorium geostrategiczne plus potencjał intelektualny.
Zakończenie na str. 2
NAJWAŻNIEJSZA W ŻYCIU JEST HARMONIA
DUŻO KSIĄŻEK I DUŻO KOTÓW
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
nasze konkursy, pisaliście o tym, o „Proświtańskiej fali”, która nie będzie cichnąć. Niestety, nie zrobiliśmy jednej ważnej rzeczy — nie przeprowadziliśmy w 2010 roku akcji „Dniepr — rzeka jedności”. Słabo przeprowadziliśmy prenumeratę. Dlaczego proświtański „Narodny likar” nie zdobył ogólnoukraińskiego zasięgu? Ciekawa gazeta, niewielki zespół. Dlaczego nie zdołaliśmy zorganizować własnej, proświtańskiej przestrzeni informacyjnej? Mamy swoje wydawnictwa, wydawnictwo, a ograniczamy się do najmniejszego? Inercja, brak inicjatywy, zwątpienie? To znaczy, że jest morze pytań, na które musimy odpowiedzieć, zrealizować te projekty, jak i wiele innych. Chciałbym, aby wszyscy proświcianie pogratulowali tegorocznym laureatom nagrody imienia Borysa Hrinczenki. To pełna poświęcenia nauczycielka języka ukraińskiego z Wołynia Olesia Kowalczuk, znany dyplomata i prawnik Wołodymyr Wasylenko, organizator „Czwartej Fali” i redaktor naczelny czasopisma „Ukraiński świat” Ołeksander Szokało. Ich praca jest zauważalna i skuteczna. — Co z wydarzeń mijającego roku Pana ucieszyło? — Pod koniec roku — co za radość! — otrzymała Ukraina od Liny Kostenko nieoczekiwany utwór. Dla mnie to absolutne zaskoczenie! Utwór niezwykły w swojej szczerości, obiektywizmie — tylko niezależny człowiek może mieć taką miarę, jaką ma autorka, oceniając wiele zjawisk i wydarzeń na Ukrainie, znajdując dla tego odpowiednią formę i stylistykę. Porównać — w przybliżeniu! — można tylko z „Notatnikiem” Małaniuka, który pisał, mając takie samo, powiedziałbym, radiacyjne spojrzenie — wszechprzenikające. Jewhen Małaniuk oceniał te zjawiska, które działy się w radzieckiej Ukrainie, czyniły się w latach 20., których był świadkiem. I tak samo Lina Wasyliwna. Daje nie tylko diagnozę, ale i pewną umotywowaną ocenę, dlaczego jesteśmy tacy, dlaczego tak jest, dlaczego „Ukraina zatęskniła za sobą”. Ukraina nigdy nie przestała być Ukrainą. Nazywano ją różnymi imionami — od Scytii po Małorosję, dzielono, różnie oceniano. Ale Ukraina pozostawała zawsze — dzięki swojej żywotności. Dlatego nikt nas nie zachwieje, nie wybije spod nas tej ziemi. Końce świata tworzą ci, którzy nie znają żadnych nakazów moralnych, którzy uważają, że ich wola jest najwyższa, którzy rozpisują tak zwane procesy globalizacyjne i chcą na nie wpływać. A zwyciężają ci, którzy bronią tego, co dane przez Boga: słowa, ziemi, wiary, rodziny — wiecznych wartości obrońców swojego narodu. Przybysze — czy polityczni, czy finansiści — nie mają tu perspektyw. Wszyscy oni znikną. — Czego będzie Pan żałował? — Szkoda tylko, że wiek krótki. Ale kiedy czuję, widzę przyspieszenie czasu, to myślę, że gdyby go nie było, to ukraińska niepodległość jeszcze długo by się wygotowywała u Pana Boga w kotle… Jeszcze długo by się wygotowywała! To przyspieszenie dało możliwość nam samym zobaczyć siebie innymi, w nasze życie weszło mnóstwo nowego — od komórek po zderzacz! Staliśmy się inni. Zatem przyspieszenie nie oznacza kapitulacji. Czas przyspiesza po to, aby człowiek uświadomił sobie, że jest człowiekiem. Żeby, zachwycając się wszystkimi tymi atrybutami przyspieszenia, uświadomił sobie, że poza ziemskim jest nieziemskie. Przypomnę swoje dawne wersy: „Za tym Dnieprem jest jeszcze Dniepr…” Wydaje nam się, że horyzont to linia, którą ogarniamy. A kiedy zaczynasz uświadamiać sobie, że ziemskie, wewnętrzne — i magma, i gleby — jest związane z Kosmosem, to rozumiesz, że i my tak samo jesteśmy związani z Boskim w sobie. Człowiek znalazł sobie mechanizm utrwalenia tego, co nazywa się bezwiecznością: próbował wszystko podporządkować czasowi. Mówimy „z punktu widzenia wieczności”, a trzeba myśleć, kto jest gospodarzem tej wieczności. Zapominamy w naszych ziemskich terminach, że człowiek jest przeznaczony do słuchania wieczności, reagowania na wieczne lub na bezwieczne i służenia bezwiecznemu. Bóg nigdy nie opuszcza człowieka. Pan może dawać próby — w miarę tego, jak oddalaliśmy się od Niego. Zbliżając się do Niego, czyli i do siebie — do swojego najważniejszego, istotnego, najgłębszego — tego, co nazywa się Duszą, — czujemy przychylność Jego do nas. Szanujmy człowieka w sobie. Bóg i Ukraina — ponad wszystko! Własny korespondent „SP”
Tłumaczenie maszynowe
Zakończenie. Początek na str. 1
— I mimo wszystko zbliżamy się do 20-lecia niepodległości… — Przechodzimy w bardzo poważny, najwyraźniej podsumowujący czas — dwudziestolecie niepodległości przywita nas w 2011 roku. To dojrzałość. I kiedy patrzę na wszystkie nasze próby wpływania na życie polityczne, a „Proświta” jednak wpływała, nie zważając na opór partyjniaków i technokratów epoki Kuczmy, mieliśmy wpływ i wsparcie w terenie. Zarówno Krawczuk, jak i Kuczma liczyli się z inicjatywami „Proświty”, Wiktor Juszczenko przyjmował je, powiedzmy, poparł ideę „Cerkwi Kobziarza” w Kaniowie, włączył się w tworzenie projektu, ale, podobnie jak „Artystyczny Arsenał” i inne zamysły — nie udało się. Obecna sytuacja jest oczywista: jesteśmy w obronie ostatnich rubieży narodowych. Ale jestem optymistą. Utrzymamy ten przyczółek, bo każdy ma go w sobie. To jest to, czego nikt i nic nie zachwieje — to jest w tobie, w twojej linii, w twojej postawie, a takich ludzi jest bardzo wielu na Ukrainie! Coraz bardziej do Ukraińców dociera zrozumienie, że nasze państwo wiele dla nas znaczy. Wierzyliśmy — państwo musi zrobić to, nad czym nie pracowała żadna władza: pomóc Ukraińcowi być Ukraińcem. Poprzez nową ideologię. To, co było, nawet za władzy Juszczenki i Tymoszenko, to były akcje jednorazowe, a nie systemowa praca. Nie wykorzystywano potencjału społecznego, powiedzmy, „Proświty”: mamy historię, mamy ideologię, mamy ludzi — uczyńcie ją centrum, dajcie jej taki impuls, żeby to było pospolite ruszenie, duchowe natchnienie dla wszystkich Ukraińców, ruszenie za Ukrainę. Dlaczego nie robiono tego dla ukraińskiej sprawy i państwowej ideologii? Ale — czy to nie nadszedł czas, czy nie przyszło zrozumienie, że trzeba się jednoczyć; czy to pokusa władzą i pieniędzmi, czy nadmierna partyjność — nie pozwoliły zjednoczyć się w potężnych przejawach społecznych. Mimo wszystko jestem przekonany, że one będą. I takim potwierdzającym momentem był dla mnie protestujący Majdan w 2010 roku. Nie zapominajmy o tym, że był on samoorganizujący się, oddolny. I choć władza szuka winnych, prowodyrów — to jest to, co samo się zorganizowało, co powstało z dołów. Żadna partia nie jest w stanie przywieźć tylu ludzi — oni sami jechali, sami się obsługiwali i dyscyplinowali. Tak, niektóre partie przyłączyły się do nich i pomagały, ale u podstaw była samoorganizacja. I co najważniejsze — nie było syndromu strachu. Zatem każda próba siłowego rozwiązania konfliktu ze społeczeństwem jest skazana na porażkę władzy. Jeśli będziemy konsekwentni, wytrwali, to jestem przekonany — niektórzy z władców założą wyszywankę, i w dosłownym, i w przenośnym sensie. Wszystko to jeszcze przed nami! Chcę, aby nie było rozczarowań. Nie było myśli, że „wszystko stracone”. Za władzy radzieckiej stracono znacznie więcej. Wydawało się czasem — na zawsze. A okazało się, że nie — odrodziło się, wzeszło, żyje! — Jak Pan skomentuje bójkę w Radzie Najwyższej pod koniec roku? — Agresywność, wściekłość, których świadkiem stał się cały kraj. Biją ludzi — ludzie, pełni nienawiści, gotowi zabijać! To przecież nie pierwszy raz. Po ratyfikacji porozumień charkowskich, formowaniu rządu ludzie, którzy podkreślenie rytualnie chodzili do cerkwi, niby przestrzegając bardzo ważnych norm współżycia i mierząc się z Bogiem, działają jak zwierzęta! I to tam, gdzie tolerancja powinna być główną zasadą. Kiedy patrzę, co dzieje się w stosunku do ukraińskiej ludności, ukraińskiej kultury, historii, tradycji, wszystkiego tego, co jest ukraińskie, widzę kolosalną agresję niewielkiej liczby ludzi. Swoją drogą, nie dostrzegam u nich przynależności do innej kultury. To ludzie bez kultury. Bez zasad. Bez moralności. Takie wrażenie, że siła polityczna, która narzuca się Ukrainie jako pewien wzorzec do naśladowania (bo czym jest władza? „My jesteśmy lepsi, nas wybrano, naśladujcie nas!”) jest pozbawiona rozumu. Proponują nam, byśmy gardzili sobą, rodzicami, grobami dziadów, Ukrainą. Zapominają, że te rzeczy są sakralne, wartościowe, związane z duchowymi pierwiastkami człowieka. Naród to wielkość. Nasz człowiek zaś jest niesamowicie poniżony. To poniżenie odbywa się teraz gwałtownie. Jeśli przez ostatnie pięć lat żyliśmy jeszcze romantycznymi iluzjami, że niepowodzenia można naprawić, że Ukraina jest ukraińska, że sprawa i postęp ukraiński są nieodwracalne, co jest logiczne i całkowicie zrozumiałe — dojść do porozumienia i umocnić się w świecie demokratycznie, zachowując swoje wartości narodowe, to w tym roku usłyszeliśmy wrogie wyzwania. To wrogie wyzwanie — zmieńcie język! Zmienić język to zmienić Boży porządek. Następne wyzwanie, widzimy to i czujemy — próba odnowienia Związku Radzieckiego jako nowego modelu. Zaczęli od podręcznika historii, od częstych, instruktażowych dla strony ukraińskiej spotkań… Słowem, przyszli ci, którzy nie chcą Ukrainy, nie będą jej budować — oni idą od przeciwieństwa. Więc pamiętajmy, że dzisiejszy kalendarz polityczny i czas polityczny dla wielu jest nieoczekiwany, zwłaszcza dla tych, którzy wierzyli: przyjdą „donieccy” i będą służyć Ukrainie. A widzimy, że własne samolubstwo staje na pierwszym miejscu. Zatem ten proces nie może być długotrwały. Ta władza nie rozumie praw bytu! Nie ogląda się za siebie: władza radziecka umacniała się 70 lat — co z niej zostało?! Zostały same wspomnienia po „wielkiej sile” i „twardych rękach”. I po obecnych zostaną wspomnienia — i po „dobrych intencjach” Wiktora Andrijowycza, i po tym okrutnym okresie — wspomnienia o aresztowaniach, próbach ujarzmienia, zastraszenia… Zapomnieli o tym, że absolutyzacja władzy kończy się tragicznie, zawsze, jednocześnie… — Na chwałę Zarządu Głównego, „Proświta” nie milczała. Ale czy ją słyszano? — Zadziwiająca głuchota władzy na ostrzeżenia prośwician, a my je wygłaszaliśmy nie na jednej konferencji, nie na jednym zjeździe, przy naszych okrągłych stołach w 2010 roku (wychodzi osobny zbiór) — robiliśmy prognozy, prowidencjalne odczytania… Ale przecież robiliśmy je i wcześniej! Przesyłaliśmy je i Wiktorowi Juszczence, i Julii Tymoszenko — „wodzom”, którzy nie rozumieli, dokąd idą sami i dokąd nas prowadzą… Własne samolubstwo i walka o władzę między dwojgiem stworzyły problem ogólnoukraiński… Dzisiejsza władza nie mniej, a może i żarliwiej kocha siebie. I to wielkie koło, które otacza jedną postać, która będzie się rozkoszować tym, że niby to on jest władzą, chronioną przez Boga… Ale przecież Bóg zawsze wskazuje człowiekowi jego miejsce, jeśli przekracza on granice… Władza musi podlegać prawom bardziej niż ktokolwiek z obywateli. — 142. rocznica „Proświty” pokazała, że jest wielu ludzi gotowych pracować z organizacją… Ale wielu pisze do redakcji, że chcieliby czuć większą rolę kierowniczą z centrum, więź między organizacjami; piszą, że potrzebują wytycznych metodologicznych… — Przez wszystkie 142 lata istnienia naszej organizacji społecznej nie wypracowano jakiegoś sztywnego modelu, który dyktowałby pewne ramy i dopuszczenia działalności prośwician w terenie, w organizacjach podstawowych. Tak samo jak organizacje krajowe w swojej pracy nie czekają na wskazówki z centrum. To struktury samorządne, społeczne. Jest Statut. W „Proświcie” wszystko zależy od inicjatyw lokalnych; organizowaliśmy się według zasady: „Chcemy zajmować się proświcianstwem w rodzinnym kraju, robimy to, co najpilniejsze!”. A razem, wspólnie robimy ogólnoukraińską sprawę. I dlatego wszelkie schematy, sztywne jądro kierownicze są dziś nieaktualne, nie jesteśmy partią polityczną, mamy ideologię proświatową. „Proświta” ją uformowała — i poprzednicy, i współcześni. To ideologia ojczystego słowa, to ideologia państwowotwórcza, to ideologia oświecenia narodu ukraińskiego, jego kultury, historii, bytu. Życie społeczne jest dziś najsłabszym ogniwem. Władza to poczuła i zaczęła tworzyć w obwodach rady społeczne, próbując włączać nawet nominalne, niedziałające organizacje — od filatelistów po miłośników kwiatów. A ci, którzy chcą robić naprawdę potrzebną sprawę społeczną, jednoczą się tylko wokół „Proświty”. Ale to o wiele mniej ludzi, niż mogłoby być! Wyobcowanie człowieka od człowieka, od tego, co narodowe, odbywa się bardzo gwałtownie. W naszych czasach ważne jest przyłączenie nowych sił, młodych. Przecież proświcianie robili swoje sprawy w pokoju — razem budowali czytelnie, nosili po wsiach książki, tworzyli „Samopomoc” i kooperatywy. Bez wątpienia, obecne czasy koncentrują nas wokół ukraińskiego słowa, ideologii państwowotwórczej. Ani popi moskiewscy — organizacja partyjna Cyryla Gundiajewa, ani reżimy putinowskie, ani ta władza, która buduje nowy kraj „na piasku” i w powietrzu, opierając się na „autorytetach” i sile mechanizmu państwowego, nie będą w stanie zwyciężyć stałej wielkości — Ukrainy, jeśli będziemy twardzi w jednym: kochać swoje i służyć swojemu — to to samo, co służyć przykazaniom Pańskim. Tego uczyli nas nasi poprzednicy — Taras Szewczenko, Łesia Ukrainka, Iwan Franko. Oni kształtowali naszą świadomość. Tak, dziś istnieje pewien moment depresyjny, jest on i u mnie. Przecież nie raz o tym mówiliśmy, ostrzegaliśmy przed dzisiejszą sytuacją — przypomnijcie sobie 2006 rok, kiedy z nieżyjącym już Anatolijem Pohribnym prowadziliśmy akcję „Obrońmy Ukrainę!”, kiedy zebrało się bardzo wielu ludzi, bezpartyjnych. To był segment społeczny, zebrał się w Ukraińskim Domu. Była wtedy wielka zazdrość — jak to, poza partiami?! Dziś pojawiły się dziesiątki liderów-obrońców, którzy chcą bronić Ukrainę, a bronią, w istocie, siebie, swoich politycznych idoli. Gdzie jest program tego, co bronicie-ratujecie? Rozumiem obronę, kiedy chodzi o Heorhija Filipczuka czy Jurija Hnatkewycza — bo rozprawy z nimi to, moim zdaniem, polowanie na intelekt. Bo to ludzie potęgi, dla nich masa ukraińskości jest najważniejsza, potwierdzili, że mają wyższe ideały, narodowe. Niestety, obecnie wszystko, co narodowe, traktuje się jako nacjonalistyczne, a nawet antypaństwowe. To czym wtedy jest państwo? Wierzchołkiem, który zasiada pod pewnym adresem? Czy tymi ludźmi, którzy teraz są u władzy, a potem o nich zapomnimy? Przeraża mnie ta ślepota władzy. Ale i władza wielu zaślepia. Dlatego my, proświcianie, musimy trzymać się tylko konsekwentną pracą w małych i wielkich ukraińskich sprawach. Powierzać swój los swoim, a nie tym, którzy kuszą hrywną za udział w akcjach politycznych. Dla mnie prawdziwy proświcianin to ten, kto broni tego, co narodowe w każdej sytuacji i robi to konsekwentnie. W małych i wielkich sprawach. W tym roku wydaliśmy „Wielki słownik języka ukraińskiego” w pierwszej redakcji, wznowiliśmy „Mały słownik języka ukraińskiego”, co jest nie mniej ważne; kontynuujemy akcję „Kobziarz” — do każdej rodziny”, wydaliśmy „Kobziarza” T. Szewczenki z ilustracjami Mykoły Storożenki. Kontynuowaliśmy pracę nad serialem, który ma wysoki ranking — „Logos” oglądają i w Moskwie, i w Australii, i na naszych ukraińskich kanałach. Zrobiliśmy jeszcze trzy serie. Wszyscy wiedzą o
Tłumaczenie maszynowe
Na pytania „Słowa Proświty” odpowiada poseł do Rady Najwyższej Ukrainy (frakcja BJuT), znany działacz polityczny i społeczny, członek Rady Głównej Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” Jurij GNATKIEWYCZ. Rozmawiamy w sali szpitala klinicznego „Feofanija”, dokąd Jurija Gnatkiewycza przywiozło pogotowie prosto z parlamentu po pobiciu, którego 16 grudnia dopuścili się tam regionałowie. W wyniku brutalnego pobicia poseł z sali obrad trafił na oddział reanimacji.
— Jurij Wasylowyczu, jak się pan teraz czuje? — Jak można się czuć na oddziale kardiologicznym szpitala? Lekarze uratowali mi życie, ale leczenie będzie długie. — Tak oto kończy się dla Pana osobiście, i dla naszego kraju, 2010-y: burda w parlamencie stała się symbolem odchodzącego roku. Co ten rok oznacza dla naszej ojczyzny? — Rok 2010 jest znaczący, przełomowy w sensie politycznym dla Ukrainy. Zaraz po proklamowaniu niepodległości na Ukrainie nieustannie trwał permanentny konflikt. I rozwijał się wokół dwóch sprzeczności, które nie zostały rozwiązane. Pierwsza sprzeczność polega na tym, że Ukraina przez 70 lat była tak zwanym państwem socjalistycznym z ogólnopaństwową własnością. Całą ludową własność rozkradziono, a narodowi nie zostawiono niczego, poza problemami. Ludzie, którzy nie wbili ani jednego gwoździa, już mieli zakłady, fabryki, filie, a inni pozostali w nędzy. To była ogromna sprzeczność społeczna. I jeśli do 2010 roku jeszcze toczyła się jakaś walka o rozwiązanie tego konfliktu między biednymi a bogatymi, między kapitałem a brakiem pieniędzy, to zwycięstwo Janukowycza zamknęło tę kwestię. Można powiedzieć tak: naród się z tym pogodził — no cóż, niech już tak będzie. Proszę spojrzeć, jak zgodnie wyzyskiwane masy pracujące głosują za swoimi wyzyskiwaczami. Szczególnie na Wschodzie. Dla nich to nie jest po prostu ten, kto ograbił Donbas, lecz ten, kto kraj „doprowadził do niebywałych wyżyn i daje ludziom pracę”. I na tym tle do władzy doszedł kapitał. — Jaki jest „wykaz osiągnięć” tej władzy? — Co widzimy w ciągu ostatnich 10 miesięcy, jakie kroki podjęła władza? Odmowa przeliczenia głosów, to, jak przygotowywali ustawę o wyborach lokalnych, ukierunkowaną na monopolizację władzy. Jak usiedli na gardle Konstytucyjnemu Sądowi, który wcześniej stwierdzał: nie wolno przechodzić z frakcji do frakcji, opuszczać frakcji, bo ludzie głosowali za określonym stanowiskiem. Konstytucyjny Sąd, rzecz jasna, po telefonie od Janukowycza orzekł, że można otworzyć ścieżkę dla „tuszek”, że można przechodzić z frakcji do frakcji. Wybrano prezydenta, choć z dużym naciągiem. Bo gdyby wszystko było uczciwie, prezydentem byłaby Tymoszenko. Gdyby przeliczono głosy, nie agitowaliby moskiewscy popi, nie chodziliby agitatorzy po domach, dając po 80 hrywien, nie zastraszano by biznesmenów. Ale prezydentem został Janukowycz. Dalej. Jest frakcja w parlamencie, którą niedawno kierowałeś, są sojusznicy, choćby i kupieni — komuniści, Blok Łytwyna. Ale brakuje głosów do większości. To oznacza, że trzeba szukać kompromisu z frakcjami BJuT i NU-NS. Ale oni na to nie poszli. Jeśli koalicja się nie składa, co robią w Europie? Przeprowadzają przedterminowe wybory. Ale Janukowycz zdecydował: po co te wybory, skoro jest Konstytucyjny Sąd. Potem za pośrednictwem tego samego Sądu zmieniają Konstytucję i prezydent otrzymuje takie uprawnienia, że sam nawet nie wie, co z nimi robić. Na Ukrainie panuje władza, którą charakteryzuje kryminalny chwyt. I nie ma w tym nic dziwnego, bo do władzy doszedł nie Janukowycz — do władzy doszedł donecki kapitał, który za nim stoi, a to jest kapitał kryminalny. Wszystko tam pochodzi z kradzieży. Naperstkowcy, którzy wcześniej stawiali na hrywny, poszli do zakładów i fabryk. Przecież pamiętacie, ilu młodych biznesmenów zabito na Donbasie. Tego kapitału nie powstrzymała ani moralność, ani religia, ani prawo. Ta nowa władza działa pewnie siebie i szybko, czując w sobie siłę. I drugi aspekt konfliktu w państwie. Jak dokładnie Azarow i Janukowycz tworzyli rząd? Spójrzmy na jego skład narodowościowy. Nawet za władzy radzieckiej komuniści stawiali na czele republiki pierwszego sekretarza partii komunistycznej, pierwszą osobę reprezentującą naród. Na Ukrainie byli to Szczerbycki, Szelest, Iwaszko, na Białorusi — Maszerow, w Gruzji — Szewarnadze. A drugą i trzecią osobą był protegowany Moskwy. A co jest teraz? Nie sądzę, żeby ktoś mnie oskarżył o ksenofobię, ale proszę spojrzeć. Prezydent — nie Ukrainiec, w połowie Białorusin, w połowie Rosjanin. Premier Azarow — nawet dokładnie nie wiadomo, jakiej jest narodowości. Pierwszy wicepremier Kluiew — nie Ukrainiec. Dwie osoby, które kierowały blokiem gospodarczym, Cuszko i Tihipko, to dwaj Mołdawianie. I oni prowadzili gospodarkę Ukrainy. Komu powierzono blok humanitarny? Kolesnikowowi i Tabacznykowi. To oni wyznaczają całą politykę humanitarną Ukrainy. Kolesnikow nazwał nas „nacjonalistyczną nieczystą siłą”, Tabacznyk w ogóle nie bardzo uznaje fakt istnienia narodu ukraińskiego. Jak więc można scharakteryzować ten rząd? Istnieje zatem także sprzeczność narodowa. I jeśli nawet nasza elita w pewnym stopniu się z tym pogodziła, to na Ukrainie od wieków toczy się walka o świadomość narodową. I to i tak musi jakoś pęknąć, rozwiązać się: zbyt bezczelnie i otwarcie prowadzą walkę z ukraińskością. Dlatego walka z antyukraińskością będzie. I oto pod koniec 2010 roku doszliśmy do szczytu tej walki. Dopóki nie rzucili się na nas z krzesłami i pięściami, nie wszyscy to jeszcze rozumieli, ale teraz ludzie wyraźnie mówią: to bandyci. Włożyli europejskie garnitury, krawaty, ale w duszy są bandytami, nienawidzą wszystkiego, co ukraińskie. — Co doprowadziło do takiej sytuacji? — To wynik walki, kłótni między sobą nacjonalno-patriotów: sami się pokonali. Teraz nie chcą się zjednoczyć. Ale miejmy nadzieję, że Bóg ich opamięta, albo sam naród. Myślę, że gdyby władza wprowadziła nową ustawę o językach, byłby nowy Majdan. I nie taki jak przedsiębiorczy. Bo jest wystarczająco wielu Ukraińców zdolnych obronić język. — Jest obrona interesów narodowych, a jest ich zdrada. Czy w tym roku nie było przypadkiem zdrady interesów narodowych, i to niejednokrotnej? — Zdrada bywa różna, może być demonstracyjna i wymuszona. Wiemy, dlaczego przegrała Pomarańczowa rewolucja. Nie dlatego, że nie pogodzili się między sobą Julia Tymoszenko i Wiktor Juszczenko. To tylko to, co na powierzchni. W rzeczywistości zjednoczyli się oligarchowie, kapitał. Bo jeśli trzeba było ruszyć zakłady i fabryki, skradzione przez donieckich, to logicznie byłoby ruszyć także przedsiębiorstwa,
skradzione przez „pomarańczowych”, począwszy od tego samego Poroszenki. Zasadniczo doszło do zmowy pomarańczowego i biało-błękitnego kapitału. Ukraiński pomarańczowy kapitał poszedł na układ, aby zachować swoje majątki. Spójrzcie, co dzieje się we frakcjach BJuT i NU-NS. Kiedy już donieckiemu kapitałowi udało się opanować sytuację i wszędzie po ministerstwach i resortach rozstawił swoich „obserwatorów”, przypomnijmy sobie, jak zaczęła się sypać frakcja BJuT: Buriak, Wasadze… Albo niebiedny człowiek, właściciel „Obołoni” Słobodian. Dawny członek Ruchu, obecnie w UNP, zastępca Kostenki. Ale jak tylko go przycisnęli, poszedł do koalicji i zaczął głosować wspólnie z regionałami. U nas nie ma prawdziwej ukraińskiej burżuazji. Wymieńcie pierwszą dziesiątkę naszych biznesmenów, począwszy od Tatara Achmetowa. Gdyby u nas, oprócz Słobodiana, było jeszcze z dziesięciu takich potężnych ukraińskich biznesmenów, łatwiej byłoby się utrzymać. Ale, ku ogromnemu żalowi, jest ich za mało. Powiedzcie, czy niepatriotycznym biznesmenom drogie są ukraiński język, kultura, tradycje, wiara? Oni nie inwestują pieniędzy w rozwój gospodarki, lecz wywożą je do offshore’ów. Swego czasu udowadnialiśmy, kto jest większym patriotą. Chmara rozbijał Partię Republikańską. My tworzyliśmy partie, a oni tworzyli banki, przejmowali zakłady, fabryki. — Pytanie do Pana jako znanego parlamentarzysty, deputowanego Rady Najwyższej kilku kadencji. Jak zbudować w Ukrainie prawdziwy parlamentaryzm, prawdziwą demokrację parlamentarną? Oczywiście, po takiej bijatyce w murach Rady trudno o tym mówić, ale trzeba. — Dużo się mówi, jak dziś pokonać kryzys parlamentarny? A ja pytam: czym jest kryzys parlamentarny? Czy to sytuacja, która powstała po tej bijatyce? Ale o ile pamiętam, trwa nieustanny kryzys parlamentarny, nawet gdy deputowani siedzą cicho i za coś głosują. Kiedy spiker ogłasza, że na sali „zarejestrowano 386 osób”, a na sali siedzi stu, to czy to nie kryzys? A gdzie reszta? Zajmują się własnym biznesem. Choć w Konstytucji i w statusie posła zapisano, że deputowany ma pracować na stałej podstawie, czyli stale przebywać w parlamencie, gdzie leży jego książeczka pracy. Ale jeśli deputowany Achmetow, którego książeczka pracy też jest w parlamencie, chyba od roku w ogóle tu nie był, to czy to normalne? Parlament sam nie wykonuje uchwalonych przez siebie ustaw. Czy to nie kryzys? Kilka miesięcy temu wniosłem projekt ustawy o zmianie ustawy o Regulaminie Rady Najwyższej w celu wypełniania przez deputowanych prawa pracy. Zaznaczyłem, że wszyscy deputowani są urzędnikami państwowymi pierwszej rangi i wszyscy powinni chodzić do pracy. Jeśli tego się nie robi, to po co takie ustawy, jak obecnie, albo po co tacy deputowani? Słyszałem już, że ci deputowani, którzy nie chodzą na posiedzenia, płacą pieniądze tym, którzy zaznaczają, że są obecni. To już korupcja. Proponowałem wpisać do ustawy przepisy o rejestracji deputowanych na posiedzeniu, o tym, by deputowany 2—3 razy w roku składał oświadczenie o dochodach, a nie raz w roku. Na to otrzymałem negatywną odpowiedź w parlamencie, z napisem, że Kodeks pracy na deputowanych nie rozciąga się. A to, że naród nie wierzy parlamentowi — czy to nie kryzys? Dlatego, aby go pokonać, trzeba napisać prawdziwą ustawę o wyborach. I przeprowadzić je, jak należy, bo u nas jedna sprawa to napisać ustawę, a inna — ją wykonywać. I żeby w parlamencie byli ludzie naprawdę wybrani przez naród, ci, którzy pracują nad ustawami, a nie siedzą w biurach swoich firm. Kiedy u nas będzie taki parlament? Może po trzeciej rewolucji? Zresztą obecnie wielu pokłada nadzieje w wyłącznie większościowym systemie, rzekomo: będziemy wiedzieć, na kogo głosujemy. Ale to byłby koniec parlamentaryzmu, ta większościówka. Bo ludzie będą głosować na tego, kto nie tylko obieca (obietnicami już nie nakarmisz), ale wyremontuje szkołę, poprowadzi drogę, gaz… A w parlamencie znów będą zasiadać ci, którzy obracają kapitałem, dla których parlament to po prostu możliwość bycia bliżej władzy, „wybijania” czegoś dla siebie w ministerstwach. — Szanowny Juriju Wasylowiczu! Dziękujemy za rozmowę, życzymy Panu wytrwałości i zdrowia oraz — do zobaczenia w „Proświcie”!
Rozmawiał Petro ANTONENKO
Tłumaczenie maszynowe
Petro ANTONENKO Zdjęcia autora oraz Serhija KOSYHYNA Swoje zebranie Krzyworoska miejsko-rejonowa organizacja Towarzystwa „Proświta” nazwała w swoisty sposób, parafrazując znany wers poetycki: „Poeta w Krzywbasie — to więcej niż poeta…” Oczywiście, nie był to całkiem zwyczajny wieczór poezji: w ostrych dyskusjach omawiano realia teraźniejszości, rolę i miejsce prośwician. Postanowiono jednak prowadzić swoje spotkania w różnorodnych formach i w różnych audytoriach. Dzisiaj wydarzenie literackie, jutro — akcja ekologiczna. Dzisiaj przytulna sala agencji informacyjnej, jutro — występ w jednym z przemysłowych gigantów robotniczego miasta. „Idziemy do ludzi, do kolektywów — mówi przewodniczący Krzyworoskiej „Proświty”, dziennikarz Mykoła Kramarenko. — Idziemy tam, gdzie póki co dominuje język rosyjski, i prowadzimy pracę oświatową, utrwalamy państwowy status języka ukraińskiego. Nikt nie zaprzecza ważności pracy proświciańskiej w sferze humanistycznej, mamy ścisłe kontakty ze szkołami, instytutami, uniwersytetami (jest ich w mieście dwa). Ale tutaj utrwalaniem idei narodowej zajmują się na szczeblu państwowym. My natomiast będziemy podnosić inne sfery życia, na przykład aktywniej wdrażać państwowy język ukraiński w transporcie miejskim”. Jednym z tych, którym na tym zebraniu wręczono Honorowy Dyplom Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki z podpisem przewodniczącego Towarzystwa, deputowanego ludowego Ukrainy Pawła Mowczana, był kierownik dużego kolektywu produkcyjnego — dyrektor Krzyworoskiego przedsiębiorstwa komunalnego „Szybki tramwaj” Roman Tereszczenko. Swoją drogą, chyba nie wszyscy wiedzą, że w Krzywym Rogu jest metro. Tak, szybki tramwaj — w istocie prawdziwy metropolitalny system. Przecież z ponad 20 kilometrów jego linii 18 kilometrów poprowadzono pod ziemią. Bez podziemnego i rozgałęzionej sieci naziemnego tramwaju trudno byłoby się obejść w tym ogromnym mieście, w którym mieszka prawie 700 tysięcy osób, mieście, które ma długość ponad 120 kilometrów. Dlatego Roman Tereszczenko został uhonorowany wyróżnieniem „Proświty” właśnie „za najlepszą propagandę języka ukraińskiego w transporcie w mieście Krzywy Róg”. Odbierając dyplom, Roman Jakowycz piękną ukraińszczyzną zaznaczył, że i w rosyjskojęzycznym środowisku robotniczym stara się wdrażać język ukraiński, w szczególności w kancelarii, a w domu rozmawia po ukraińsku z wnukami. Warto dodać, że wśród nagrodzonych Honorowym Dyplomem „Proświty” była także konduktorka tramwaju Ałła Komyłyn za propagowanie języka ukraińskiego w transporcie. Wymieńmy od razu też inne osoby, którym na zebraniu wręczono honorowe dyplomy „Proświty” za rozwój języka ukraińskiego, wspieranie i propagowanie tradycji ludowych, badania dziedzictwa historycznego. Są to: dyrektor szkoły nr 72 Wiktorija Nyczyporuk, wykładowczyni Krzyworoskiego Uniwersytetu Pedagogicznego Ludmyła Lisohor, przewodniczący miejskiego zrzeszenia krajoznawców Mykoła Babenko, przewodniczący miejsko-rejonowej „Proświty” Mykoła Kramarenko. Mykoła Wołodymyrowycz złożył sprawozdanie z najciekawszych działań prośwician. Są one dość różnorodne. W wielu placówkach oświatowych i kolektywach pracowniczych przeprowadzono Dzień Języka Ojczystego. Zorganizowany przez prośwician „Ekologiczny desant” zebrał do szczytnego celu — oczyszczenia 10 hektarów lasu sosnowego — 250 mieszkańców miasta. Podczas akcji posadzono 600 drzew. Jeszcze bardziej zakrojona była ekologiczno-krajoznawcza akcja „Badamy i odnawiamy dziedzictwo historyczne”. Na badania i uporządkowanie perły regionu — słynnej Dębowej Bałki przyszło około 2500 osób — studenci, wykładowcy Krzyworoskiego Uniwersytetu Pedagogicznego na czele z rektorem, inteligencja, przedsiębiorcy, emeryci, wszyscy, którym nie jest obojętna historia i środowisko regionu. Wśród innych wydarzeń wspomniano wieczór poetycki z okazji jubileuszu Liny Kostenko, wyjazd prośwician na chutor Nadija na Kirovohradszczyznę, do rodzinnego gniazda Karpenki-Karyja, udział w festiwalu „Wrześniowe samocwity”, przeprowadzone w mieście święto Kupały. O tych i innych akcjach proświcianie nakręcili film, który pokazano na zebraniu. Oczywiście, proświcianin, patriota — to „więcej niż tylko poeta”. Dlatego na zebraniu mówiono o teraźniejszości. Autorka szeregu książek poetyckich Lubow Baranowa zakończyła czytanie swoich wierszy słowami: „Milczeć, kiedy naród jest na krawędzi przepaści, to zbrodnia”. Takie napięcie było w wystąpieniu docent uniwersytetu pedagogicznego, kandydatki nauk filologicznych Łarysy Donczenko, kiedy mówiła o „egzystencji strachu”, która niestety jest obecna w Ukraińcach, cytowała słowa Chmielnickiego o „braku hierarchii, defetyzmie, ziarnach porażki”, również właściwych naszemu społeczeństwu. Jednocześnie wzywała do „odrodzenia ukraińskiego ducha arystokratycznego”, zaznaczyła, że i w tym, wydawałoby się, dość zrusyfikowanym kraju język ukraiński żyje, słyszy się go w mieście częściej niż, powiedzmy, w Dniepropietrowsku. „Nasza nadzieja — w młodzieży, która ciągnie do oświecenia” — zaznaczyła kandydatka nauk filologicznych Hanna Winiar. Do pracy na zebraniu krzyworoskich prośwician wzywał także przewodniczący Dniepropietrowskiego obwodowego zrzeszenia „Proświty” Serhij Dowhal. Nie pominęli proświcianie tematu ukraińskiej przestrzeni medialnej. Na zebraniu było niemało prenumeratorów naszej gazety „Słowo Proświty”, jeszcze wielu ludzi zadeklarowało, że nie zwlekając, оформляют prenumeratę na 2011 rok zarówno osobiście, jak i na swoje placówki oświatowe. Mówiono też o tym, że trzeba wznowić obwodową gazetę proświciańską „Siczosławski kraj”, a być może nawet zapoczątkować wydanie krzyworoskiej „Proświty”. Swoje poezje przeczytał ekolog Iwan Najdenko. Wziął do rąk gitarę i ucieszył wspaniałym wykonaniem piosenek proświcianin, laureat ogólnoukraińskich konkursów piosenki autorskiej Wałerij Karcz. Jak większość bardów, zaczynał od piosenki rosyjskojęzycznej, ale teraz, stawszy się proświcianinem, coraz więcej pisze ukraińskich utworów bardowskich. — Pracy u nas, prośwician, nie brakuje i bierzemy się za nią — zaznaczył, podsumowując zebranie, Mykoła Kramarenko. Charakterystyczne, że już na samym zebraniu, na które zaproszono nie tylko członków Towarzystwa, kilku zaproszonych gości napisało deklaracje o wstąpieniu do „Proświty”. Zatem do pracy! Walentyna SYDORUK, przewodnicząca Illicziwskiego miejskiego zrzeszenia „Proświta” im. T. Szewczenki, obwód odeski „Z której strony nie podchodź do naszych spraw narodowych i społecznych, zawsze wychodzi na to, że nie mamy sprawy ważniejszej niż oświata ludowa”. M. Drahomanow Dawno czekałam na rozmowę o roli i zadaniach „Proświty”, o tym, jak uczynić naszą organizację bardziej wpływową w społeczeństwie. Pierwszorzędnym zadaniem dla naszej organizacji jest formowanie elity narodowej. „Każde odrodzenie narodowe zaczyna się od odrodzenia elity” (W. Łypynski). Trzeba wyraźniej stawiać pytania: wszystkie ruchy, organizacje społeczne, partie — albo są ukraińskie, albo antyukraińskie. Trzeciego nie ma. Więc kiedy dzisiaj na Ukrainie zagrożony jest język, kultura, wolność słowa, przyszłość naszych dzieci, nie wypada siedzieć na piecu. Jeśli jesteś patriotą, napisz list do prezydenta, artykuł do gazety, wyjdź na wiec, stań w szeregach prośwician, rozmawiaj po ukraińsku, wychowaj dzieci na prawdziwych Ukraińców.
Tłumaczenie maszynowe
W myślach przeliczam, ilu już mamy Bohaterów Ukrainy, laureatów różnych nagród, zasłużonych dziennikarzy, działaczy kultury, pisarzy, akademików, doktorów, kandydatów nauk, pracowników twórczych, znanych ludzi! Gdyby każdy z nich zajmował aktywną postawę obywatelską, wtedy byłoby „Razem nas wielu!”. A kiedy nas wielu, to już jest siła. Zgadzam się z p. I. Kociubynskim: „Trzeba iść bezpośrednio do ludzi”. Chcę poprosić Pawła Mychajłowycza Mowczana: proszę zwrócić się do naszego słynnego śpiewaka A. Hryszki, zaproponować wstąpienie do „Proświty” i służenie ojczystej Ukrainie. To o wiele szlachetniejsze niż błaznowanie w „gwiazdorskim” show. Drugie zadanie „Proświty”, moim zdaniem, to odzyskiwanie przestrzeni informacyjnej. Oczywiście, wiele stracono, ale zbadajcie tę kwestię gruntownie i dajcie nam w oddziałach jakieś wyjaśnienia i wytyczne w pracy: kto trzyma w rękach rozpowszechnianie prasy? Czy są jakieś dźwignie wpływu na nich w celu zwiększenia liczby wydawnictw ukraińskojęzycznych? Proszę o to p. M. Nesterczuka. Nasze stowarzyszenie w Illicziwśku zwróciło się z listami do właścicieli kiosków handlowych z prośbą o zwiększenie sprzedaży ukraińskojęzycznych gazet i czasopism. Z kilkudziesięciu odpowiedziało dwoje. Zwracamy się do miejskiego wydziału handlu — jedna odpowiedź: „Nie mamy prawa nakazywać, to prywatni przedsiębiorcy…”. W jakimś artykule przemknęła myśl o tym, żeby redakcja „Słowa Proświty” zorganizowała Dni gazety w różnych miastach. Popieram! Dla tak treściwej i budującej naród gazety obecny nakład jest niewystarczający! Dokładamy starań, aby prenumerowały ją wszystkie placówki oświatowe miasta. Nasze stowarzyszenie już od 5 lat wydaje gazetę „Ridne słowo” za środki sponsorskie. Bardzo pomaga to w naszej pracy proświtańskiej. I trzecie. Zwracam się pokornie do Zarządu Głównego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki: kierujcie nami, nie traćcie więzi z najmniejszym oddziałem, dawajcie rady, przesyłajcie rekomendacje, plany akcji. Bylibyśmy bardzo radzi otrzymać książki, podręczniki, plakaty z pomocą dla nauczyciela. W niektórych artykułach brzmi myśl o „Proświcie” jako elitarnym klubie. Kategorycznie się nie zgadzam! Musimy być pełnosilni, pełnogłośni, aktywni, dążyć do zwiększenia szeregów proświtańców. W naszym stowarzyszeniu są bardzo różni ludzie: nauczyciele, bibliotekarze, emeryci, dokerzy, elektrycy. I wszystkim wystarcza pracy, i wszyscy jesteśmy braćmi, bo łączy nas miłość do Ukrainy, pragnienie pracy na rzecz umocnienia jej niepodległości. 3 grudnia obchodziliśmy 20-lecie naszej miejskiej „Proświty”. Ile było wspomnień! Walka o otwarcie ukraińskich klas, przedszkoli, szkół, twórcze więzi z mieszkańcami Iwano-Frankiwska, Lwowa, kursy języka ukraińskiego, lektoria, okrągłe stoły. Wspominaliśmy przypadki, kiedy zarzucano nam: „Strzelać was trzeba!”, kiedy stanowczo deklarowano: „Ja nic nie czytałam o Banderze, ale on jest bandytą!”, kiedy rzucano kamieniami w chłopaka z żółto-błękitną flagą… Podobne fakty już odeszły w przeszłość, a dzisiaj nasze miasteczko na plaży wygrzewa sennych i obojętnych ludzi, których nie bardzo obchodzą kwestie języka, kultury, Cerkwi. Dlatego dzisiaj nam, proświtańcom, jest jeszcze trudniej. Starsi odchodzą, a młodzi nie śpieszą się, by być twórcami dobra. Planujemy w nowym roku aktywizować pracę z młodzieżą. Upewniliśmy się co do skuteczności akcji „Bez języka nie ma narodu”, którą prowadzimy w Dniu Języka Ukraińskiego i Piśmiennictwa. Na ulicy rozmawialiśmy z ludźmi, zbieraliśmy podpisy w obronie języka, dawaliśmy dzieciom książki. Chcę podzielić się ze wszystkimi proświtańcami niewielkim doświadczeniem naszych podróży po Ukrainie. Port zapewnia nam transport w ramach pomocy sponsorskiej, a my kontaktujemy się z proświtańcami w punkcie docelowym i umawiamy się na spotkanie. W ten sposób witali nas już czerkascy, horodyszczeńscy, połtawscy, zaporoscy proświtańcy — wielkie im dzięki! Witamy i my gości co roku na festiwalu piosenki „Serpnewyj zaspiw” im. J. Sztełmacha. Być proświtańcem — to stać w obronie wszystkiego, co rodzime, ukraińskie. Za nas nikt tego nie zrobi. Jeszcze raz zacytuję M. Drahomanowa: „ Naiwnie czekać, by ogół ludzi, nawet najbardziej humanitarnych, troszczył się o innych tylko dlatego, że ich biją. Mało kogo biją na kuli ziemskiej?! Ludzie interesują się tylko tymi, którzy się bronią — i tym pomagają… Wychodzi na to, że leczenie, choć nieprędkie i ciężkie, na ukraińskie bolączki leży w rękach samych Ukraińców”.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
pokolenie patriotów, którzy są w stanie obronić swoje państwo. Niedawno byłem w 32 gimnazjum w Kijowie, gdzie jako pisarz spotykałem się z uczniami. Siedziało stu dziesięciu uczniów dziewiątej klasy. Kiedy zakończyłem rozmowę, wstali i wykrzyknęli: “Sława Ukrainie! Bohaterom sława!”. Podchodzą do mnie i mówią, że nikt z nimi tak patriotycznie nie rozmawiał. Patriotyzm — to cecha człowieka zgodna z naturą. Żyje ona we krwi, i kiedy ja, Ukrainiec, przychodzę do nich, Ukraińców, i mówię o rzeczach świętych dla każdego Ukraińca, wpływa to na każdego. Miałem mnóstwo wykładów ze studentami. I najważniejsze dla mnie w komunikacji z nimi — dotrzeć do komórki krwi, do każdego ich patriotycznego włókna w duszy. — Jak tworzy Pan swoje utwory — na jednym oddechu czy w mękach? — W przedmowie do mojej książki spodobały mi się słowa Borysa Olijnyka, który napisał: “Oto Wołodymyr Szowkoszytny”. Jak u każdego poety, tworzenie moich wierszy — to wielka tajemnica, coś niezgłębionego. Czasami można latami nic nie pisać. A oto dla książki “Dotknąć niebios” pisałem codziennie po pięć pełnowartościowych wierszy, których prawie nie poprawiałem. To był potok świadomości. Taki wybuch powodują wydarzenia w życiu społecznym lub osobistym. W moim życiu takich wybuchów było trzy. Pierwszy wybuch — czarnobylski, który wysadził nie tylko reaktory, ale i moją duszę. Po nim napisałem pierwszy zbiór “Echo kwietnia”, oraz filmy i pieśni. Drugi wybuch — powtórny pochówek Wasyla Stusa w 1989 roku. Po tym napisałem wiele utworów, były zbiory poetyckie, filmy. Do niepodległości wszystko było pod wpływem powtórnego pochówku i fali narodowego uniesienia. Trzeci wybuch — porażka pomarańczowej rewolucji. Kiedy nagle 7 lutego obudziłem się i zrozumiałem, że pierwszą turę wyborów wygrywa człowiek, zupełnie daleki od wszystkiego, co ukraińskie — nie Ukrainiec ani z krwi, ani z ducha, ani ze światopoglądu, nawet — antyukrainiec. — Czym dla Pana jest szczęście? — Jestem szczęśliwym człowiekiem, jeśli spojrzeć na to wszystko z boku. Bóg zesłał mi czworo dzieci. Wszyscy oni są samowystarczalni, wszyscy oni są prawdziwi. Przeżywam życie z człowiekiem, który mnie rozumie i wspiera, który w znacznej mierze złożył siebie w ofierze mojej twórczości, mojej karierze i mojemu stylowi życia. To Halyna, moja żona, z nią nie mam kogo porównywać. W głównych dokumentach państwowotwórczych Ukrainy, w Konstytucji, deklaracji o niepodległości są takie, zapisane przeze mnie, wersy: “wszystko przeminie, to pozostanie”. Posadziłem wiele drzew. Zbudowałem nie tylko dom, ale i cerkiew w swojej wsi. Jeszcze stworzyłem świątynię, która nazywa się — moja twórczość: to i filmy, i pieśni, i proza, i poezja. W jakikolwiek zakątek Ukrainy bym nie pojechał, rozpoznają mnie. Na mój los przypadło tyle, że wystarczyłoby na cierpienie, twórczość i natchnienie dla wielu. Przeszedłem całą likwidację skutków na czwartym bloku, organizowałem powtórny pochówek Wasyla Stusa, Jurija Łytwyna, Ołeksy Tychoho. Musiałem ratować syna po bardzo ciężkim wypadku. Teraz walczę o życie żony. Ale skarżyć się na życie byłoby niesprawiedliwie. Wszystko, co nas nie zabija, czyni nas silniejszymi. A czuć się szczęśliwym od początku do końca może tylko głupiec. Trzeba żyć, walczyć i mieć wysokie marzenie. Moim marzeniem — jest Ukraina, z której są dumni i którą szanuje światowa wspólnota, gdzie każdy może się zrealizować, gdzie Ukraińcy odpowiadają za stan państwa, a mniejszościom we wszystkim zapewnia się równouprawnienie.
Tłumaczenie maszynowe
Rozmawiała Natalia ANTONIUK
— Wołodymyrze Fiodorowiczu, zajmuje się Pan polityką, literaturą, działalnością społeczną. Co jest dla Pana najważniejsze? — Osobowość musi być wszechstronna. Jeśli Bóg obdarzył człowieka w czymś jednym, to dał mu jeszcze jakieś talenty. Całe życie uprawiałem sport — jestem trzykrotnym mistrzem Ukrainy w lekkiej atletyce wśród weteranów. Jestem przekonany, że gdybym teraz pojechał na mistrzostwa (a nie byłem na nich obecny od kilku lat), to w swojej kategorii wiekowej zwyciężyłbym lub byłbym w gronie medalistów. Być może gdzieś to nawet szkodzi, że interesuję się wszystkim: polityką, literaturą, nauką, sportem i wszystkim innym. Jednak kiedy daje się pierwszeństwo czemuś jednemu, to ogranicza, a chce się wypróbować swoje siły. Ciekawie jest żyć — żyć pełnokrwistym życiem. Polityką zajmuję się z przymusu, bo bez nas, romantyków, nie byłoby niepodległego państwa ukraińskiego. Gdyby do Rady Najwyższej w 1991 roku nie przyszło 18 pisarzy, dla których Ukraina jest sensem życia, kwestia niepodległości Ukrainy odłożyłaby się na długo. „Boże, jeśli jesteś, serce weź moje, daj Ukrainie, daj, daj Ukrainie wolność” — to słowa z mojej piosenki „Daj Ukrainie wolność”, która codziennie brzmiała w radiu i telewizji przed referendum. Pamiętam, że po nim podchodzili do mnie nawet ludzie z obcego obozu, z większości, i mówili: „10% w referendum — to twoje, za tę piosenkę”. Wkład, jaki w rozwój Ukrainy wnieśli Pawło Mowczan, Wołodymyr Jaworiwski, Roman Iwanyczuk, Roman Łubkiwski, Mychajło Kosiw, jest po prostu nieoceniony. W polityce nie można być długo, jeśli nie idzie się na kompromisy z własnym sumieniem. To jednoznaczne. Albo pozostawaj sobą, a wtedy agresywne środowisko wypchnie cię z polityki, albo idź na kompromisy. Przy czym: robisz maksimum — wszystko, co możesz dla Ukrainy, być może nawet więcej, niż kiedy nie jesteś w polityce, ale gdzieś — z jakiegoś powodu — kiedyś ustąpiłeś ze swoich zasad, i koniec. Mnie Bóg przed tym uchronił, nie ustąpiłem z zasad i nie jest to pycha, a wierność własnym przekonaniom. To, że moje wykształcenie składa się z kierunków przyrodniczych, technicznych, literackich i politologicznych, czyni moją pracę literacką ciekawszą. Jeśli piszę o energetyce jądrowej — piszę jako specjalista od energetyki jądrowej. Jako geolog — według moich wierszy pejzażowych można prowadzić prace terenowe. W mojej powieści „Migotanie znikań” jest rozdział „Tajga”, w którym w formie artystycznej wyłożona jest cała metodyka prac terenowych. Jeśli piszę o filozoficznych wizjach świata, to mój bohater myśli kategoriami filozoficznymi. Najważniejsze, kim chciałbym pozostać — osobowością, która nazywa się Wołodymyr Szołkoszytnyj. Polityka przeminie, a to, co napisałem, daj Boże, pozostanie. — Jaki powinien być bohater naszych czasów? — Powinien odpowiadać wyzwaniom tego czasu. Moim zdaniem bohater naszych czasów to człowiek patriotyczny, bezkompromisowy wobec wartości narodowych. Są wartości i są interesy. Niestety, dzisiaj ci, którzy tworzą politykę, w tym ludzie patriotyczni — nie na pokaz — zamienili wartości na interesy. Myślą: „Cichaczem się urządzę. Coś tam dla siebie uszczknę, ale i dla Ukrainy zrobię”. Tak nie można. Bohater naszych czasów to ten, kto ma jasną i wyraźną skalę priorytetów: wartości ogólnonarodowe, wartości korporacyjne i wartości osobiste. Właśnie w takiej kolejności. Jeśli wszyscy będziemy tak postępować, to wszystkim będzie dobrze. W Biblii napisano: nie gromadź skarbów, bo gdzie skarb twój, tam i serce twoje. Bohater naszych czasów to Ukrainiec na Ukrainie. Człowiek świadomy narodowo, ale jednocześnie człowiek — obywatel Wszechświata. Tylko będąc głęboko narodowym, można szanować dorobek innych kultur. Bo jeśli nie kochasz swojego, to jak możesz cenić cudze? Bohater naszych czasów to człowiek gotowy ofiarnie służyć własnemu narodowi. To człowiek, który ma wysokie duchowe marzenie, pieniądze dla którego nigdy nie są celem, a jedynie środkiem do osiągnięcia celu. Bohater naszych czasów to człowiek zarówno oddany, jak i wierny przyjaźni. Stosunek do przyjaciół to papierek lakmusowy. Jeśli człowiek dla przyjaciela, ukochanej osoby nie jest zdolny do poświęcenia, nigdy nie będzie dla mnie bohaterem. Bo w każdej trudnej sytuacji taki człowiek zawsze sprzeda, zdradzi, dla niego nie istnieją wartości. I samo słowo „bohater” — męstwo, odwaga, gotowość do czynu. Mnie, jako siwego Ukraińca, jako człowieka, który zajmował się wychowaniem narodowo-patriotycznym, szokują dane sondaży, kiedy na pytanie: „Czy jesteście gotowi z bronią w ręku bronić suwerenności, integralności terytorialnej Ukrainy?” ponad 50% odpowiada „nie”. Jestem gotowy bronić swojego państwa i chcę być głęboko przekonany, że połowa ze stu powołanych do armii nie będzie strzelać mi w plecy. Kiedyś pisarz Pawło Wowcz napisał: „A wy spróbujcie żyć wśród tej cielęciny ponurych też-Ukraińców w podziemiu marzeń i nadziei”. Ludzie, którym wstrętne jest wszystko, co ukraińskie, szczęścia Ukrainie nie przyniosą. Bohater naszych czasów to człowiek, który żyje tak, aby każdy obcokrajowiec, spojrzawszy na niego, powiedział: „Ukraińcy — to jest super!”. — A kto z historii Ukrainy jest dla Pana bohaterem? — Dla mnie bohaterem na wszystkie czasy pozostaje Iwan Bohun. Ukrainie zawsze potrzebni są tacy bohunowie. Jest zawzięty, bezkompromisowy w walce z wrogami, jego życie przekonuje, że dla Ukrainy był zdolny do wszystkiego. Bohaterowie, którzy mogą położyć głowę na szynach po tym, jak pociąg przejedzie, mnie nie interesują. Kto będzie bliżej władzy, napisze o swoich wyczynach. Dzisiaj w bohaterów Czarnobyla zapisali się ludzie, którzy nawet w przybliżeniu nie mieli związku z heroizmem 1986 roku. Ja przecież znam wszystkich, którzy byli bohaterami. Każde wielkie wydarzenie rodzi masę oportunistów, którzy próbują na nim pasożytować. Dlatego minie jeszcze dwadzieścia-trzydzieści lat i kiedy zabraknie tych, którzy walczyli o niepodległość, pojawi się masa nowych bohaterów-bojowników o wolną Ukrainę: komuniści „kościami kładli się za wolność Ukraińców”, a regiony „mocno ucierpiały za nasze państwo”. — Jaki jest Pana stosunek do obecnej ukraińskiej elity? — Duchowo-krewne pokrewieństwo wyznacza świadomość i pamięć etnosu. Jeśli połowa narodu pod wodzą swoich przywódców ciągnie Ukrainę w azjatyckie bagno, a najlepsze umysły widzą nas w Europie, to my depczemy w miejscu. Bohater naszych czasów… Dzielny wojownik czy tolerancyjny dyplomata? Rycerz bez strachu i odstępstwa czy rozsądny i spokojny kierownik? O tym, jacy bohaterowie są dziś potrzebni Ukrainie, czytelnikom „Słowa Proświty” opowiada pisarz, uczestnik wszystkich wydarzeń, które rozegrały się po awarii w Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej, działacz społeczny Wołodymyr SZOŁKOSZYTNYJ. Opowiada on również szczerze o trzech wybuchach w swoim życiu, które rozerwały, niczym czarnobylskie reaktory, jego duszę, mówi o polityce i kompromisach, o oportunistach i ukraińskiej elicie, o współczesnych „markowych” poetach i prawdziwych klasykach. A także pisarz prognozuje, kiedy wreszcie obcokrajowcy powiedzą: „Ukraińcy — to jest super!”
się w miejscu. W punkcie przyłożenia sił wektory znoszą się wzajemnie. Będziemy dreptać w miejscu, dopóki rządząca elita w jakikolwiek sposób nie zacznie przypominać elity duchowej. A elita to najlepsi ludzie narodu, którzy dzięki swoim zdolnościom intelektualnym, cechom moralno-wolicjonalnym, świadomości narodowej i patriotyzmowi, gotowości do ofiarnej służby własnemu narodowi, biorą na siebie odpowiedzialność za przyszły postęp narodu. — Czy może dojść obecnie do ogólnonarodowego wybuchu protestu? I czy Ukraińcy są gotowi ofiarnie służyć Ukrainie? Z żoną na Howerli. 2009 r. — Ukraińcy ze względu na swoją mentalność są wołami. Czyż ryczą woły, gdy żłoby pełne? Trzeba, żeby żłoby opustoszały, żeby nastała całkowita beznadzieja, i wtedy wydarzy się to, co u nas zawsze się dzieje — wybuch pasjonarny. Wtedy nagle pojawia się Bohdan i Bohun, Żeleźniak i Gonta, podnosi się Chołodny Jar, powstaje UPA. Obecna władza przepełni czarę, to zrozumiałe. Ustala ona haniebne zasady, niszczy język ukraiński. W niepodległej Ukrainie wyrosło nowe
Tłumaczenie maszynowe
Dmytro DROZDOWSKI, Hałyna USATENKO, koordynatorzy okrągłego stołu. Mykoła ŻULYŃSKI, akademik, dyrektor Instytutu Literatury im. T. Szewczenki Narodowej Akademii Nauk Ukrainy: — Dzisiaj na Ukrainie znaleźliśmy się w trudnej sytuacji. Z jednej strony nie mamy ukształtowanej ukraińskiej tożsamości narodowej. Jednocześnie widzimy, że na Ukrainie dominuje wyraźnie zaplanowana polityka, którą prowadzi Rosja w celu utwierdzenia panrosyjskiej tożsamości na Ukrainie. Robią to stopniowo, ale dość gwałtownie: na Ukrainie w telewizji, w radiu, w mediach wdrażana jest dwujęzyczność rosyjsko-ukraińska. Rzekomo zaspokajamy interesy rosyjskiej mniejszości narodowej, ale w rzeczywistości jest to idea wcielona w koncepcję, którą realizuje Federacja Rosyjska. To koncepcja „Ruskiego miru”. Z drugiej strony formuje się paneuropejska tożsamość, która wydawałoby się, jest nam bliższa. Bez wątpienia wydaje nam się ona korzystna dla naszego rozwoju. Ale jestem przekonany, że dopóki nie zostanie ukształtowana ukraińska tożsamość narodowa, jeśli nie zostanie ukształtowana ta jedność, która połączy sztucznie podzielony Wschód i Zachód, do tego czasu nie będziemy gotowi na taki dialog. Kwestia tożsamości narodowej, kwestia języka, edukacji, formowania społeczeństwa wiedzy, formowania korzystnego klimatu dla rozwoju nauki, edukacji, kultury — to podstawowe wartości bazowe, które powinno utwierdzać nasze państwo i to musi stać się priorytetową polityką państwową. Jewhen BYSTRYCKI, kierownik działu filozofii kultury Instytutu Filozofii im. H. Skoworody Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, doktor nauk filozoficznych, profesor: — Czym jest granica? Co można nazwać podstawą granicy? Spróbuję wyjaśnić po filozoficku, skąd biorą się granice. Zacznijmy od prostego przykładu. Młodzież nie przeżywała tamtych czasów, a moi koledzy profesorowie doskonale pamiętają uzyskanie niepodległości przez Ukrainę. Jak rozpadło się to, co nazywamy imperium radzieckim? Rozpadło się wzdłuż fizycznych granic politycznych, które były wyrysowane na mapie Związku Radzieckiego. Faktycznie rozpadło się w wyniku ruchów etnonarodowych lub narodowo-kulturowych, którym był nasz Ruch. Zatem granica powstaje tam, gdzie są różne wartości kulturowo-narodowe, poczucie kulturowo-narodowe. Granica to nie fizyczna rzecz, która oddziela nas od innej wspólnoty narodowej. Granice są wewnątrz nas. Granice to podstawa duchowa. Granice powstają z etnonarodowych, światopoglądowych orientacji, wartości. Jak teraz można odczuć te granice? W filozofii istnieje takie pojęcie jak rzeczywistość. I nawet niedawno nasza fundacja wsparła wydanie książki „Rzeczywistość w mass mediach”. Tak samo można powiedzieć — rzeczywistość literatury. Otóż, jeśli mówić o pojęciu rzeczywistości, to w filozofii istnieje wyraźna definicja, czym jest rzeczywistość. Rzeczywistość — to to, co stawia opór. Wszystko, co nie stawia oporu, nie jest realistyczne. Co więc mamy robić z tymi granicami, które dzielą nas od Europy, od Wschodu, od Rosji, od krajów kaukaskich. Jak z nimi współpracować? Najpierw trzeba uporządkować własne granice. Mamy dwie znaczące orientacje etnokulturowe, światopoglądowe. Jedna — poradziecka — orientuje się na wartości poradzieckie, a zatem i na prorosyjskie. Powiedziałbym, że to wartości proeuroazjatyckie. Druga — orientacja na Europę. Żadna władza na Ukrainie nie pozwoli sobie zapomnieć o ostatniej podstawie jej legitymizacji — idei narodowo-kulturowej. Powstaliśmy jako Ukraina. Jeśli ogólnie spróbować ocenić strategie kulturowe, które są obecnie obecne, to są dwie. Pierwsza strategia jest kulturowa, czyli orientacja etnokulturowa, wartości etnokulturowe. Ideę tej polityki kulturowej wyraźnie wyrażał Wiktor Juszczenko. Apelował do istoty, do rdzenia, do esencji, powiedzieliby filozofowie, rzeczywistości etnokulturowej, do szczerego ukraiństwa. Na pierwszy plan w tym systemie została postawiona moralność. A gdyby przeczytał filozofię prawa Hegla, to ze zdziwieniem odkryłby, że w Europie było zupełnie inne podejście. Europa nie zaczynała od moralności. U Hegla — najpierw idea prawa, prawa rzymskiego, prawa chrześcijańskiego itd. Druga strategia, którą dzisiaj rejestrujemy, to pragmatyczno-technologiczna. U podstaw leży podejście technologiczno-ekonomiczne. Nie uwzględnia ono polityki humanistycznej. Mówi tylko: być może z językami, opierając się na Europejskiej karcie języków regionalnych, coś będziemy robić. Ale bardzo ostrożnie do tego podchodzą, ponieważ czują, że tutaj mogą natrafić na znacznie większy opór niż w przypadku Kodeksu podatkowego. Ludmyła HRYCYK, profesor, doktor nauk filologicznych, kierownik katedry teorii literatury i komparatystyki Instytutu Filologii: — Ważne jest nakreślenie, w czym dzisiaj przejawiają się procesy globalizacyjne w literaturze, w szczególności w ukraińskiej. Globalizacja — to nie to, co robimy, a to, co dzieje się z nami samymi. Taki pogląd na globalizację jest mi bliski i zrozumiały. Precyzyjnie określił go Iwan Dziuba, który powiedział, że istota nie tkwi w jakichś abstrakcjach, bo wszystko ma charakter osobisty, a przede wszystkim w szerokim zakresie narodowo-samobytnych form, które wzbogacają polifonię sztuki i polifonię ludzkości. W związku z tym decydującym, moim zdaniem, w rozwoju współczesnych literatur pozostaje proces wymiany. Ten proces trzeba wspierać. Bo literatura ukraińska nigdy nie znajdowała się na peryferiach. Zatem chodzi o dialogiczne przenikanie się literatur, w procesie którego literatura narodowa ujawnia, jak dowodzi w szczególności Oksana Pachlowska w badaniach, nieoczekiwane zasoby etyczne, estetyczne, filozoficzne, kiedy stają się one nie jako substancje przeciwstawne, a jako współdziałające.
Natalia WYSOCKA, doktor nauk filologicznych, profesor Kijowskiego Uniwersytetu Lingwistycznego: — Amerykańscy humaniści i filolodzy z wielkim niepokojem mówią o obniżeniu statusu uniwersytetu w obecnej sytuacji. I chociaż dla nas nie jest to nowość, ogólnie rzecz biorąc, w paradygmacie cywilizacji europejskiej, eurocentrycznej, te studia humanistyczne stopniowo spychane były na margines, wypierane przez myśl techniczną. Bez wątpienia problemy te są dla nas palące. Uważam, że jest to zmiana sytuacji, która dokonała się w niepodległej Ukrainie. Kolejny moment wiąże się z tym, co mogę nazwać globalizacją od wewnątrz. Chodzi o procesy multikulturowe w Stanach Zjednoczonych. Nie będę powtarzać tego, co jest wam doskonale znane: koncepcja tygla narodów odchodzi w przeszłość; dzisiaj proponowane są zupełnie inne metafory; literatury etniczne zajęły swoje miejsce na palecie kultury amerykańskiej itd. Kiedy zaczynałam się tym zajmować kilkadziesiąt lat temu, była to nowość. Dzisiaj wszyscy o tym wiedzą. Jakie strategie proponują Amerykanie, aby „namacać” to wspólne? Jedną z takich strategii jest rozmowa o społecznym konstruowaniu kategorii, które wydawały się nam wieczne. Mówiąc o tym, rozpatrują jako konstrukty społeczne, powiedzmy, kategorię rasy lub kategorię etniczności. Książka Solarsa nosi tytuł „Wynalezienie etniczności”. Najważniejszym zadaniem dzisiaj są próby połączenia tego, co lokalne, z tym, co globalne. Powstał nawet termin — glokal, globalne + lokalne. Kończę na tym, że niezależnie od tego, jakie są strategie i podejścia, chodzi o takie pojęcia jak synteza, harmonizacja, hybrydyzacja, polimorficzność oraz o konieczność bycia nas wszystkich wewnątrz procesu poszukiwań. Tetiana MAŁENKA, kandydat nauk filologicznych, kierownik katedry krajów Bliskiego Wschodu Instytutu Filologii: — Język perski nazywano swoistą łaciną Bliskiego i Środkowego Wschodu średniowiecza. Ale stało się tak, że Iran znajdował się pod wpływem ekonomicznym i politycznym Francji, Wielkiej Brytanii, Rosji. Dzisiejszy Iran po rewolucji islamskiej to, niestety, kraj specyficzny, w którym istnieje islamska cenzura zarówno w kinematografii, jak i w literaturze. Po rewolucji islamskiej bardzo wielu pisarzy, śpiewaków, artystów kina wyemigrowało. Było to otoczenie szacha. Ludzie, którzy byli pod wpływem kultury zachodnioeuropejskiej, w kontaktach z tą kulturą, wyemigrowali do Europy, USA. Los Angeles nazywa się drugim Teheranem. Chcę powiedzieć, że oni zadziwiająco zachowują własną kulturę, tradycje. Dla Irańczyków właściwe jest zachowanie swojej kultury w diasporze. Jednak jest to dialog kultur, to multikulturowość w tych samych Niemczech czy Francji. Swoje wystąpienie chciałabym zakończyć takim przykładem. Jedną z unikalnych „atrakcji” festiwalu filmowego „Mołodist” był algierski reżyser z Francji. Stworzył bardzo ciekawy film „Santa”. Ten Santa to pierwowzór samego Siegfrieda, reżysera, już z pochodzenia multikulturowego, bo jest francuskim Algierczykiem. I, najwyraźniej, pod względem mentalności. W filmie jego bohater przekracza kilka granic: podróżuje z Paryża do Rosji, z Rosji do Egiptu, potem do Indii, Japonii. Portrety ludzi, scenki uliczne, różne sytuacje. Ten film pokazuje, że wszyscy jesteśmy tacy sami. Wszyscy żyjemy tymi samymi bólami. Świat dzisiaj jest niezwykle zglobalizowany, jest niezwykle multikulturowy. Ale jednocześnie każda kultura musi zachować siebie. Bardzo spodobał mi się cytat z Gandhiego, że trzeba trzymać drzwi i okna otwarte, ale tak, żeby nas nie zwaliło z nóg. Najwyraźniej tym powinniśmy kierować się na Ukrainie. Komentuje Iwan BONDARENKO, kierownik katedry filologii chińskiej, koreańskiej i japońskiej, zastępca dyrektora Instytutu Filologii: — Dmytro Drozdowski zauważył: jak tylko mowa o kulturze europejskiej, przechodzimy do granic, paszportów, wiz itp., jak tylko mowa o Wschodzie — przechodzimy do literatury, wysokiej sztuki. W samej terminologii zawarta jest główna różnica. Chiński, japoński hieroglif schematycznie przedstawia przyozdobionego człowieka. Czyli to jest to, co mnie zdobi, co czyni mnie lepszym, szlachetniejszym. Dlatego w zachodnim malarstwie głównym gatunkiem jest portret. Patrzcie na mnie, przyozdobionego, jaki jestem piękny. A we wschodniej sztuce, w malarstwie głównym gatunkiem jest pejzaż, podziwiając który, sam staję się lepszy. Ale o tym już wiele mówiono. Kilka praktycznych wniosków, które chciałbym wyciągnąć z dzisiejszej dyskusji. Ostatnim razem, występując z Oksaną Pachlowską, mówiłem, że musimy iść do Europy, jesteśmy Europejczykami, ale przy tym zważając na nasz los historyczny, na jarzmo tatarsko-mongolskie, na przebywanie w składzie imperium rosyjskiego, pod rosyjskim prawosławiem. Musimy uwzględniać doświadczenie Wschodu, ponieważ w tym przypadku jest ono w znacznej mierze być może nam bliższe i bardziej pożyteczne. Co dokładnie warto uwzględniać? W literaturze japońskiej istnieje ogromna warstwa japońskiej literatury chińskojęzycznej. Po II wojnie światowej Koreańczycy zrezygnowali z japonistyki, nie było ani jednej katedry. Nie nawołuję do tego, to koreańska specyfika. Ale co zrobili? Oni do 15% budżetu narodowego wkładali w tłumaczenia swojej literatury, napisanej współczesnym językiem koreańskim. Do 15% — to więcej niż medycyna i edukacja na Ukrainie razem wzięte. I teraz Korea Południowa pozostaje krajem, gdzie najwięcej tłumaczy się obcej literatury pięknej. Znałem Japończyków, którzy umierając, redagowali na łóżku tłumaczenia poematów Szewczenki, aby wydać je własnym kosztem. Tych ludzi trzeba szanować, trzeba im przyznać Nagrodę Szewczenkowską, trzeba im dać dyplomy Rady Najwyższej, trzeba ich zaprosić na ten jubileusz. Z Australii, z Belgii, ze Sri Lanki, z Japonii. Oto co trzeba robić. Wtedy będą nas szanować i będziemy szanowani na całym świecie! Ukraina dzisiaj istnieje jako kraj oderwany od przeszłości. Na szczeblu państwowym nie ma ani tradycji, ani przemyślenia tej tradycji, a bez tego kraj nie będzie mógł wejść w stan nowoczesności. Ukraina Nowoczesna — projekt cywilizacyjny, do którego musimy dążyć. Ale na tej drodze dzisiaj trzeba zrobić niemało, przede wszystkim w tworzeniu intelektualnej przestrzeni zrozumienia. I w tej przestrzeni pojęcie „dialogu” jest pierwszorzędne. Tylko słysząc Innego, można zrozumieć własną tożsamość. Aby usłyszeć innych i odnaleźć siebie, w Instytucie Filologii KNU im. T. H. Szewczenki zapoczątkowano nowy projekt „Ukraińska humanistyka: dialog kultur między Wschodem a Zachodem” (wspólnie z czasopismem literatury światowej „Wseswit”). W Instytucie Filologii odbył się drugi okrągły stół w ramach tego projektu, wsparty przez fundację „Europa XXI”. To wydarzenie zgromadziło filologów, kulturoznawców, filozofów, dziennikarzy, w szczególności M. Żułynskiego, J. Bystryckiego, J. van Caemulena (Belgia), I. Bondarenkę, M. Ghosh (Indie), L. Hrycyk, L. Iwaszynę, T. Kijaka, N. Wysocką i in. Jednym z centralnych pytań okrągłego stołu stało się kształtowanie polityki humanistycznej z uwzględnieniem wschodniego i zachodniego doświadczenia. Proponujemy uwadze czytelników „Słowa Proświty” najważniejsze fragmenty wystąpień prelegentów.
Tłumaczenie maszynowe
Rozmawiał Bohdan ZALIZNIAK, m. Lwów
— „Współczesny świat żyje w pełnym niepokoju oczekiwaniu, związanym z przejawami licznych zjawisk kryzysowych” — czytamy w Pańskiej książce. Jakich zagrożeń, Pana zdaniem, należy się spodziewać? — Bardzo globalnie sformułowane pytanie. Trzeba zaczynać od jednostkowego do ogólnego, albo odwrotnie. Obecnie żyjemy na etapie posthistorii (jeśli mówić globalnie), która charakteryzuje się nie tylko zmianą priorytetów, ale i przewartościowaniem wydarzeń historycznych, faktów. I ogólnie — wartości cywilizacji europejskiej jako fenomenu socjokulturowego. Nasz czas — to czas zglobalizowany. Zglobalizowana historia. Co to oznacza? Że istnieją problemy o charakterze globalnym, od rozwiązania których zależy byt ludzkości i każdego człowieka. To wojna i pokój, problem głodu, ekologia. Dzisiaj istnieje taki problem, jak nadinformatyzacja społeczeństwa. Potoki informacji są tak ogromne, rytmy życia na tyle przyspieszone, że te informacyjne potoki i rytmy stają się niewspółmierne z socjobiologicznym rytmem człowieka. Zdarzają się przypadki schizofrenii społecznej. Swoją drogą, potoki informacji podwajają się co trzy-pięć lat. Żyjemy w świecie nie po prostu cywilizacji europejskiej, uformowaliśmy cywilizację technokratyczną, technogeniczną, gdzie racjonalizm naukowo-techniczny jest wartością determinującą i sposobem organizacji życia człowieka. Innowacje naukowe, osiągnięcia technologiczne określają ukierunkowanie cywilizacji. Człowiek bardzo optymistycznie ocenia siebie jako Twórcę, pragnąc totalnie przekształcić wszystko wokół siebie, w szczególności (możliwe, że nawet niepostrzeżenie) samego siebie. Ideologia przekształcenia, oparta na możliwościach nauki i techniki, stała się determinującą wartością paradygmatyczną naszych czasów. Człowiek żyje w sferze własnej kultury. Kręgosłupem kultury są etnonarodowe, tradycyjne wartości, które tworzą duchowy świat człowieka, nadają sens ludzkiemu istnieniu. One właśnie wchodzą w dysonans z wartościami cywilizacji technogenicznej. Wszystkie zasoby na Ziemi są na granicy wyczerpania. Jaki jeszcze zasób nie został wyczerpany? Ludzka duchowość. Zdolność dziwienia się światu. Potencjał duchowy — jedyne źródło naszego optymizmu — z punktu widzenia perspektywy. Nie trzeba wracać wstecz, absolutyzować tradycyjnych wartości, a należy określać swoją autentyczność wobec narodu, ludu, wartości kulturowych. Musimy postawić cel nadrzędny, który umożliwi zmobilizowanie tego potencjału duchowego i nie zagubienie się w totalnym procesie standaryzacji, europeizacji, kosmopolityzacji… — F. Schelling jeszcze w 1800 roku pisał: „Odkrycia w sferze nauki i techniki… tworzą ogromną liczbę nieznanych wcześniej nieszczęść”. Jakie nieszczęścia miał na myśli? I te, o których Pan przed chwilą mówił? — Pewnie nieszczęścia o charakterze duchowym — to, że człowiek wyobcowuje się, staje się instrumentem do wytwarzania czegoś… Przekształca się w środek, nawet w rozwiązywaniu kwestii narodowych, co mieliśmy okazję nie raz obserwować na Ukrainie. Przypominam sobie, jak kiedyś M. Mamardaszwilego w przeddzień wyborów zapytano, czy popiera przyszłego prezydenta? Wiecie, jaka była odpowiedź? „Jeśli mój naród zagłosuje na takiego a takiego prezydenta — ja wystąpię przeciwko takiemu narodowi”. Zatem chcę powiedzieć, że człowiek przekształcił się w wykonawcę określonych funkcji. Człowiek staje się manipulowany. Zwłaszcza teraz. Wielki potok informacji, brak na Ukrainie uznanych autorytetów. Oni (autorytety) są, ale różnymi czynnikami, przede wszystkim politycznymi, zostali wyobcowani od narodu. — Czy można, choć trochę, odwrócić człowieka od ideologii masowej nieograniczonej konsumpcji? — Można. I trzeba. Niestety, społeczeństwo obecnie nie jest zainteresowane, aby istniały różne opinie, różne stanowiska. Dlatego tylko poprzez kwestie duchowości, religijności, estetyczności, które są atrybutywnym i stanowiącym kręgosłupem narodu ukraińskiego, możliwe jest wyrwanie się z niewoli kultury masowej konsumpcji. To
Problemy człowieka, który staje się zakładnikiem nowej cywilizacji technogenicznej, stają się obecnie jak nigdy dotąd palące. Temu zagadnieniu poświęcone jest fundamentalne badanie dziekana wydziału filozoficznego Lwowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Iwana Franki, dyrektora Instytutu socjohumanistycznych problemów człowieka Zachodniego Centrum Naukowego NAN Ukrainy i MON Ukrainy, profesora Wołodymyra MELNYKA, które niedawno ukazało się we Lwowskim centrum wydawniczym LNU im. Iwana Franki. Dzisiaj mieliśmy okazję porozmawiać z autorem książki.
nie trzeba unifikować Ukrainy. Im więcej wyrazicieli ukraińskiej kultury — tym więcej ukraińskiego świata duchowego, wybaczcie tautologię, na świecie. — Do czego doprowadzi ludzkość dalszy rozwój systemów komputerowych i Internetu? — Komputeryzacja — to obiektywny proces, który daje możliwość intensyfikacji działalności naukowo-technicznej, podnoszenia efektywności produkcji społecznej. To obiektywny proces. Podkreślam to. Inna sprawa, że czasami kształtuje się uzależnienie od komputera: człowiek zastępuje świat wartości ludzkich wartościami wirtualnych rzeczywistości. Pojawia się niebezpieczeństwo wpadnięcia w świat „czarnych dziur”, który rodzi świat informacyjno-komputerowy. — Dlaczego nasze państwo do tej pory nie zbudowało w należyty sposób swojej tożsamości, która na Ukrainie była zakładana jeszcze w XVI—XVII wieku? — Nie sądzę, żeby można ją było zbudować. Najważniejszy jest język, kultura. Każdy człowiek żyje w języku, jak we własnym domu. Myśli obrazami, imperatywami moralności, tradycjami, które są właściwe konkretnemu narodowi. Zdaje się, że Freud wyznał kiedyś, iż „zgubił swoje dziecko” przez to, że nie czytał mu bajek w ojczystym języku. — Czy to nie „filozofia serca” jest winna temu, że naród ukraiński nijak nie zbuduje na należytym poziomie narodowym swojego Domu bytu? — Ukraina dzięki „filozofii serca” zachowuje siebie i jest nastawiona na dalszy rozwój. Często można usłyszeć tezę o wzajemnym wzbogacaniu się kultur. To błędna teza. Musimy z szacunkiem odnosić się do innej kultury. I tyle. Przecież od tego, że wysoko oceniamy twórczość W. Szekspira, Anglikami nie staniemy się. — Pantełejmon Kulisz mówił o potrzebie zjednoczenia ideą narodową „zbiorowej osoby narodu ukraińskiego”, a Iwan Franko wzywał do potrzeby „wytworzenia spójnego organizmu kulturowego, zdolnego do samodzielnego życia kulturowego i politycznego”. Kto obecnie się tym przejmuje na Ukrainie? Władza, społeczeństwo, poszczególne postacie? — To musi robić cały naród. W procesie praktyki narodowej. To wykuwanie swojej tożsamości, znajdowanie swojego miejsca w przestrzeni cywilizacyjnej, które daje możliwość Ukraińcowi bycia Ukraińcem, a przedstawicielom innych narodów — pełnoprawnymi obywatelami Ukrainy. — Mykoła Riabczuk pisze: „Ukraińcom, jak świadczą sondaże socjologiczne, najczęściej chce się jednocześnie kapitalizmu i socjalizmu, demokracji i autorytarnej »silnej ręki«, wolności i nieodpowiedzialności, integracji z Europą oraz z Rosją i z Jednolitym Przestrzenią Gospodarczą. I, proszę zauważyć, bardzo często chce się tego nie różnym ludziom, a ludziom tym samym”. Czy nie jest to trafne odtworzenie sytuacji na Ukrainie? — Ujawia się to w wielu grupach ludzi. Można mówić nawet o przejawie utraty tożsamości u tych ludzi. I brakuje szacunku do samego siebie. — Jak obecnie kształtuje się światopogląd konkretnego człowieka na Ukrainie? Kiedyś, wiadomo, pod wpływem cyklu dyscyplin marksistowsko-leninowskich. A obecnie? — W każdym razie polityki humanistycznej na Ukrainie, która postawiłaby sobie za cel kształtowanie patrioty, nie widać. — A na Lwowskim Narodowym Uniwersytecie imienia Iwana Franki, którego wydział filozoficzny Pan kieruje? — Na LNU jest. Ponieważ kieruję również Instytutem Problemów Socjohumanistycznych Człowieka Zachodniego Centrum Naukowego, to powiem, że na przykład w ramach realizacji badań na temat „Kształtowanie kultury politycznej obywateli Ukrainy: problemy teorii i praktyki” pracownicy naszego Instytutu prowadzą ciągły monitoring przepływów informacyjnych w kierunku śledzenia osobliwości rozwoju procesu politycznego na poziomie regionalnym w Zachodniej Ukrainie, przeprowadzono szereg badań z udziałem przedstawicieli struktur analitycznych, eksperckich i naukowych regionu wspólnie z Instytutem Filozofii im. H. S. Skoworody NAN Ukrainy. — Może Pan skonkretyzować? — Przeanalizowano osobliwości transformacji systemu politycznego Ukrainy, wpływ środowiska społecznego oraz instytucji politycznych na proces konsolidacji narodu i rozwoju demokracji. Ujawniono główne zasady i rolę lokalnej demokracji w kształtowaniu demokratycznych podstaw społeczeństwa, stan genezy samorządu lokalnego na Ukrainie. Zbadano demokrację jako proces wyborów i formę rządów na różnych poziomach. Przeanalizowano osobliwości procesu politycznego na Lwowszczyźnie. Wyjaśniono także relacje partyjno-władzowe w regionie, interakcję polityków i władzy, społeczności i władzy, wymiar medialny życia społeczno-politycznego obwodu, perspektywy realizacji reformy administracyjnej i konstytucyjnej na Ukrainie. Dokonano porównania systemów wyborczych i partyjnych Ukrainy oraz krajów zagranicznych, w szczególności osobliwości systemu wyborczego Ukrainy, ewolucję systemu partyjnego Ukrainy, jego przeformatowanie pod wpływem systemu produkcyjnego oraz perspektywy transformacji ukraińskiego systemu politycznego w kontekście najnowszych tendencji politycznych. A ponadto — opracowano obiektywne wskaźniki analizy stanu czynników instytucjonalnych współczesnego procesu politycznego Ukrainy, scharakteryzowano problemy centrów wpływu politycznego na poziomie wewnątrzpaństwowym, wyjaśniono mechanizmy realizacji decyzji politycznych w warunkach transformacyjnych i wpływ kryzysu na elementy strukturalne systemu politycznego, świadomość polityczną i kulturę polityczną, mechanizmy zapobiegania negatywnym tendencjom w rozwoju systemu politycznego. Wyniki tych badań publikujemy w zbiorach naukowych. — A z władzą współpracujecie? — Bez wątpienia. Oto niektóre z kierunków współpracy Instytutu Problemów Socjohumanistycznych Człowieka ZCN Ukrainy i MON Ukrainy z Lwowską Obwodową Administracją Państwową oraz Lwowską Radą Obwodową na lata 2010—2012: psychologiczne aspekty integracji społecznej dzieci i osób ze szczególnymi potrzebami w społeczeństwo; badania czynników psychologicznych aktywności społecznej młodzieży; badanie problemów rodziny dysfunkcyjnej i organizacja jej wsparcia społeczno-psychologicznego; badania w dziedzinie socjologii religii z wydaniem „Mapy religijnej Lwowa i obwodu lwowskiego”. — A co w perspektywie? — Przewidujemy badania naukowe problemów o kierunku socjohumanistycznym, z którymi stykają się pracownicy różnych placówek oświatowych, naukowych i państwowych w celu opracowania praktycznych rekomendacji, świadczenia usług szkoleniowych. Szczególną uwagę poświęcamy tematom „Zdrowie narodu: czynniki społeczno-psychologiczne i demograficzne”; „Badanie czynników i mechanizmów sytuacji demograficznej na Lwowszczyźnie”; „Świat duchowy współczesnej młodzieży i jej orientacje wartościujące” i in. Stworzono grupy integracyjne dla dzieci z całościowymi zaburzeniami rozwoju na bazie Lwowskiego Centrum Wsparcia Osób z Całościowymi Zaburzeniami Rozwoju „Otwarte Serce”, a także — centrum konsultacyjne dla diagnozy psychologicznej i dalszej rehabilitacji dzieci z całościowymi zaburzeniami rozwoju na bazie tego samego Centrum. W 2009 roku, na przykład, odbyła się Interdyscyplinarna konferencja naukowo-praktyczna (z udziałem międzynarodowym) na temat „Pomoc dziecku z autyzmem: problemy i drogi rozwiązania”. Oddano do druku trzytomowe wydanie „Człowiek we współczesnym świecie (wymiary filozoficzno-kulturowe, psychologiczne i politologiczne)”, mniej więcej regularnie wydajemy czasopismo „Socjohumanistyczne problemy człowieka”. — Jeszcze ponad 200 lat temu Edmund Burke pisał: „Natura człowieka jest zagadkowa; czego pragnie społeczeństwo, określić jest niezwykle trudno; dlatego bardzo ciężko jest kierować działaniami władzy tak, aby zadowalała ona naturę człowieka i jego potrzeby życiowe”. Pańskie rekomendacje dla władzy? — Natura człowieka jest niewyczerpana i do końca niepoznana. Bo w naturze człowieka zmieszane jest racjonalne i irracjonalne (nienawiść, namiętność, miłość). Ale natura człowieka jest wymierna w tym sensie, że pragnie ona dobra, harmonii ze światem i z samym sobą. W końcu człowiek pragnie czuć, że nie zgubił się w świecie. Więc zadaniem władzy, społeczności lokalnych — jest tworzenie warunków, aby człowiek mógł znaleźć swoją przestrzeń, gdzie zewnętrzny przymus (w formie prawa) nie jest jedynym wyznacznikiem losu człowieka. Człowiek jest skazany na bycie wolnym, bo tracąc wolność, traci siebie.
Tłumaczenie maszynowe
Taras SYLENKO, kobziarz. Wielka ziemia bogusławska owiana jest aureolą sławy i działalności takich Ukraińców, jak S. Samuś, M. Soszenko, I. Neczuj-Łewycki, A. Petiuch, O. Iwanczenko, A. Lulka i wielu innych. Napełnia naszą pamięć dumą i patriotyzmem „Duma o Marusi Bohusławce”, ballada „O Bondariwnie”, legendy o Kolijwszczyźnie, opowieści o bohaterskiej walce mieszkańców Medwina przeciwko moskiewsko-bolszewickim najeźdźcom, o ruchu wyzwoleńczym atamana Cwitkowskiego, atamana Zełenego. Wiedzą na Bogusławszczyźnie, że pielęgnując potęgę swoich historycznych korzeni, pielęgnuje się potęgę ducha potomków, dlatego szacunek dla wybitnych postaci lub wydarzeń jest tutaj tradycyjny. Szanują na Bogusławszczyźnie poetkę Łesię Syłenko (03.01.50—12.01.91) — delikatny, dobry kwiat z naddroskiej wsi Lutari, gdzie minęło dzieciństwo Łesi, gdzie do dziś rośnie kasztan, który zasadziła. W muzeum krajoznawczym sąsiedniej wsi Sawarky w ekspozycji poświęconej Łesi Syłenko, pośród książek, czasopism i innych materiałów drukowanych, znajduje się schemat drzewa rodu Syłenków, opracowany przez bratanicę Łesi Sawiwnej — Tetianę Syłenko — porządną, skromną dziewczynę, która w 2006 roku ukończyła naukę w szkole w Sawarkach ze złotym medalem. Nie na darmo w ludzie mówią: „jaki ród, taki i płód”. Krewni poetki opowiadają, że Łesia od dzieciństwa kochała i szanowała rodzinę, ludzi, przyrodę. Chciała wstąpić na uniwersytet na dziennikarstwo, ale jej zabroniono, bo ojciec — Sawa Dmytrowycz — był w Niemczech jako ostarbeiter. Na wydział filologiczny trzykrotnie składała egzaminy, bo z zasady nie chciała dawać łapówki, a do czasu studiów, żeby nie tracić czasu, pracowała jako sprzedawczyni, potem w Pałacu Szkolnym. Brat Wasyl Sawowycz opowiada, że siostra, starsza o 5 lat, była i jak niania, i jak matka, bo rodzice cały dzień byli w pracy. Zapamiętało się, jak chodzili dziecięcą gromadą do lasu i zobaczyli mrowisko. Łesia wszystkich zatrzymała i kazała szukać ścieżki mrówek, żeby nikt nie nadepnął, bo mrówkom będzie bolało. Kiedy ktoś kaprysił, zaraz wymyślała dla niego zabawkę z kory sosnowej, podobną do konika. Tak zaciekawiła dzieci, że wszystkie zaczęły szukać „zabawek” i fantazjować. W Kijowie Wasyl Sawowycz przez pewien czas mieszkał u siostry. Ona bardzo lubiła czytać, a brat nie. Łesia nie zmuszała, ale chciała zachęcić go do książki. Często zapraszała w gości pisarzy, ciekawych ludzi, którzy umieli tak poprowadzić rozmowę, że brat nigdy nie czuł dyskomfortu. Po wizycie Serhija Płaczyndy siostra zdołała tak zaproponować książkę tego pisarza „Noc przed startem”, że brat po tym stał się miłośnikiem książek. W szkole w Sawarkach im. A. Lulki uczniowie nierzadko czytają i recytują wiersze sławnej rodaczki. Jej słowo jest różnobarwne i pachnące, jak letnie bujne zioła. Dziecięca nieśmiałość i bezpośredniość bardzo pasuje do tych wierszy, które odpowiadają wiekowi recytatorów. Chociaż, wnikając za każdym razem w głębię choćby tych samych dziecięcych wierszyków, rozumiesz — poetyckie odczucie zawarte w nich zbiega się z naukowymi, ezoterycznymi, folklorystyczno-symbolicznymi wyobrażeniami o człowieku i Galaktyce, o harmonii naszej duszy i Wszechświata… Przeanalizujmy nasycenie dziecięcej poezji słonecznymi motywami: „słońcem złocona cisza”, „ranek zbiera jagody i pokazuje słońcu”, „zachodzi słoneczko do domu”, „nas wita słońce złote”, „ile w nim (kwiecie) słoneczka i ciepła”, „witało słońce ich z dala” itd. i porównajmy z tymi procesami wzrostu słonecznej aktywności, które teraz zachodzą i skłaniają ludzkość do przeorientowania się z materialistycznego światopoglądu na duchowy. A wszyscy, którzy są pozytywnie nastawieni, muszą nadążać za nowymi słonecznymi i kosmicznymi wibracjami. Słyszysz, jak każdy listek, Jak każda trawka dyszy? A usłyszeć w oddechu trawy oddech Wszechświata może tylko jasny, nasycony Słońcem, głęboko duchowy Człowiek. Właśnie na to, aby mali i dorośli Ukraińcy kształtowali światopogląd zgodnie z wyższymi prawami, skierowana jest poezja Łesi Syłenko. Aby od dzieciństwa budzili w sobie (na świadomym i podświadomym poziomie) pociąg do czystych źródeł wiedzy, informacji, pamięci przodków. Symbolem tego u nas, Ukraińców, jest woda. I właśnie ten model duchowej drogi możemy poczuć w wierszu „Nad rzeką”, gdzie do wody przyszły (!) wierzba z wierzbinką (symbol afirmacji życia i nieśmiertelności), kalina z kalinką (symbol odrodzenia puli genowej i pierwiastka żeńskiego), topola (symbol wierności), aby potem rozrosnąć się w wielki święty gaj — oto gdzie jest gwarancja wielkości i jedności naszego narodu i jego, powiedzmy tutaj — bogusławności! A to, „jak przybywa woda…” — potężnie czy powoli — zależy od czystości lub zanieczyszczenia naszych myśli, naszego kompleksu energetycznego, elementarnego zdrowia i wielu innych czynników, dla realizacji których przychodzimy na ten świat. Oto jest sprawiedliwa, niełatwa praca — powrót do siebie prawdziwego, i właśnie tę istotę można prześledzić w poezji „Z wyry”, gdzie jest i „niełatwe wspomnienie o obczyźnie” (czyli wszystko destrukcyjne i niepotrzebne), i radość jednoczenia się ze wszystkim, co rodzime (potrzebne, harmonijne). A we współczesnych realiach jest to główny niewidzialny front walki z naszym narodem na wszystkich poziomach (państwowym, społecznym, ideologicznym, religijnym, kulturowym itd.), i gdzie my w końcu musimy uświadomić sobie swoją wyraźną radykalną pozycję. Łesia Syłenko z synem Tarasem. Wiersze Ł. Syłenko nasycone są kolorem. I niebo, i kałuże, i dusza, i nastrój — wszystko ma swój kolor. Powszechnie wiadomo, że i nasze czakry mają każda swój kolor i że nie tylko aura każdego człowieka ma kolory, ale także, powiedzmy, ziarna czy struktura wody. I jeśli obok nich brzmią pozytywne słowa, to zmienia się i kolor aury, i siła życiowa. W kolorystykę i słoneczność otaczającego świata Łesia Syłenko często dodaje złotą substancję, która jest współbrzmiąca z folklorystycznymi wyobrażeniami przodków o celu naszego wcielenia — w ciągu życia osiągnąć samorealizację, aby pisanka naszej duszy (naszego kompleksu energetycznego) stała się nie zwykłą, a złotą. Aby świat stał się jaśniejszy, „a zza lasu wytoczyło się słoneczko i wszystkich pozłociło!”. Te nie dziecięce rozważania nad dziecięcymi wierszykami warto przeanalizować głębiej w osobnym badaniu. Z szacunkiem wspomina o Łesi Syłenko dziennikarka, pisarka, laureatka nagrody im. Łesi Ukrainki Zirka Menzatiuk: „Najdroższe, co było w Łesi — to wrażliwość, dobroć, zrozumienie. W sowieckich czasach razem chodziliśmy na ukraińskie wydarzenia, szukaliśmy książek. Wierzyliśmy, że Ukraina będzie żyła. Łesia marzyła, żeby ludzie żyli inaczej, żeby kraj był inny. Mówią, że Sowieci wspierali kulturę, ale w przypadku Łesi przekonujemy się o przeciwnym. Ona jest przykładem niezrealizowanego talentu. Proponowano jej napisać „parowozik” o Leninie czy partii, bo za „parowozikiem” można przeciągnąć do zbioru i inne wiersze, ale ona odmawiała, bo nie umiała krzywić duszą. Była zbyt porządna. W tym jej niepowtarzalność. Uważam, że trzeba przywrócić sprawiedliwość i przyjąć Łesię do Związku Pisarzy przynajmniej pośmiertnie. Ona na to zasługuje”. Rodzina Syłenków: Łesia, Wasyl, matka Sofija Fedoriwna, Luda, ojciec Sawa Dmytrowycz.
Tłumaczenie maszynowe
Ród Syłenków wywodzi swoje początki z dawnej wsi Myсajiwka koło Bohusławia. Do dziś wielu mieszkańców Myсajiwki nosi to nazwisko, od którego wieje siłą, a starzy mieszkańcy pokażą okolicę, którą wszyscy nazywają Doliną Syłenkiwską. W Myсajiwce 15 maja 1922 roku w rodzinie Dmytra i Odarki Syłenków urodził się syn Sawa. Od dzieciństwa przyzwyczajony do ciężkiej pracy, doświadczył głodnego dzieciństwa na tle urodzajnego pola kołchozowego, miał niełatwy i trudny los. Jednak los zachował dla niego ciepłe i szczere słońce — jego Sonieczko. Na jednej tołoce we wsi Czajki, kiedy gromadą mieszano glinę i stawiano chatę, zażartował i rzucił kawałek gliny w pracowitą, pełną radości życia dziewczynę ze wsi Lutari. A potem — swaty, tradycyjne ukraińskie wesele i troje dzieci: Lesia, Wasyl i Ludmiła.
Tłumaczenie maszynowe
RANOK Sumne leśne milczenie Już kołysze wiatr śnieżyca. Błękitnej muzyki brzmienie Dotknęło rzęs. Pewna, śmiała i rozluźniona, Wchodzi młoda i uśmiechnięta zima. Poranek, zdejmując ciemne nocy pęta, Całą ją przyjmuje i obejmuje. * * * Kraju mój, błękitna moja trwogo, barwinkowa moja nadziejo, malinowa moja zwycięstwo!.. Kraju mój, topolowa moja miłości, pozwól w żyłach twoich być kroplą krwi. * * * Wśród gwiezdnej północy, wśród gwiezdnej nocy bezsennej wychodzę, ku niebu twarzą stając, o gwiazdach myśląc: one nieśmiertelne, gwiazdy te, które zbieram o północy — złote, i srebrne, i zielone — te gwiazdy zimne, do czubków palców przymarznięte, które odkrywam, w dłonie chuchając. …Oto spadła jedna, jak liść jesienny z gałęzi, jak łza, jak dusza czyjaś… Wśród gwiezdnej północy, wśród gwiezdnej nocy wychodzę, ku niebu twarzą stając, o gwiazdach myśląc. WCZORAJSZEMU DNIU Odszedłeś tak cicho i powoli. I drzwi zamknąłeś przede mną, jak tramwaj, który właśnie odjechał… W moim sercu jeszcze drży trwoga, ukryta przed światem i przede mną w płatek wczorajszego czekania. * * * Zaczynałam się tobą, jak zaczynał się rok na białej całunie śniegu, ty rosłaś we mnie z deszczu i pola, z księżyca i ust, z kłosa i pszczoły. Ty we wszystkim istniejąca, niczym oddech — gdzie mój krok, gdzie moje spojrzenie — ty we wszystkim, Ukraino. MARZENIE Moje marcowe marzenie — jak biały ptak w śnieżnej zawiei. Jak wczesny ptak w śnieżnej zawiei białej. Moje marcowe marzenie — jak błękitna melodia, palców szuka twoich. Jak niepoczęta melodia palców twoich błękitnych. * * * Przyjmij mnie znowu, mój lesie, mądry i wieczny. Zrodź mnie w maju zieloną pieśnią. Będę twoim losem (może i nie żałosnym), będę twoją rusałką, będę, może, szczęśliwą. * * * Już niedługo wiśnie staną się okrętami. Już niedługo wiśnie w maj odpłyną. Legła zimna ścieżka pomiędzy nami, a wiśnie niedługo w maj odpłyną. CHLEB Jak mi się chce chleba! Czarnego żytniego chleba. Z pieca — gorącego, pachnącego, Z nocy omłóconego, Rankiem zroszonego, Pożądanego, nie proszonego, Z deszczami letnimi, Takiego, jak dziadowie jedli. Z wodą i solą, Twardego. Chleba czarnego. STUDNIA Biła źródlana woda — Ludzie nabierali siły. A potem ktoś posadził kalinę. A potem czyjaś łza wpadła w głębokie niebo. … Posiwiały lata i cembrowiny nie widać. Pełna po brzegi, zapomniana studnia. Tylko grona kaliny całują wysokie niebo, chyląc się… DRZEWO Upadło Na bity trakt. Jęczało, Rozrzuciwszy gałęzie, Jak ręce. Wiosną Ze świata zgnali Ludzie. A kwiat Jeszcze tylko rodził się, A świat Jeszcze tylko zaczynał się. A ono jęczało Zielono. A ono śpiewało Łabędzio. * * * Mam wspomnienie, małe ciepłe wspomnienie o dalekim lecie: jak trzy dni u mnie w chacie trzmiel żył, jak trzy dni pachniał kwiat u mnie w chacie. Jak trzmiel kwiat ten kochał. * * * Otwórz mi okno swoje, uchyl drzwi, odchyl gałąź mi. Do ciebie — oczami szeroko, do ciebie — dłonią otwartą, lesie mój! Wchodzę — dusza pełna tobą, zielono — aż gwieździście, świergotliwie — ptasio! … Był las — lecz zaorano. Smutno — aż czarno… ZIMOWE Nie chodź w te śniegi — oczy zamrozisz. Nie brnij w te śniegi — nie znajdziesz śladów. Nie nurkuj w te śniegi — duszy nie uspokoisz. Nie roztapiaj tych śniegów — bo zastygnie serce. ZIARNO Ziemia ciężka, zimna i twarda. Ja śpię pod nią i niebieskimi śniegami. To sen udawany — dusza moja nie śpi. Niosę w sobie nieśmiertelność dla was, kto będzie żył wiosną, kto będzie szedł pod sztandarem moim zielonym. * * * Czyż to pierwszy raz tak. Przyśnił się śnieg zimny, mokry. Na ulicach, w sadach głęboki. I ja sama brnę boso. Idą naprzeciw kobiety, obute w modne kozaczki… A ja nigdzie nie mogę ukryć swojej bezradności. I wtedy siebie zwalczywszy, podniósłszy głowę, idę. Sama i dumna, po śniegu zimnym. Sama niosę swoją biedę nieobutą. Idę. I twardo wiem, że nigdzie się nie poślizgnę.
Tłumaczenie maszynowe
Iwan Andrusiak — jeden z czołowych poetów lat 90. — wszedł do literatury jako uczestnik grupy literackiej „Nowa degeneracja”, do której należeli również Stepan Procjuk i Iwan Cyperdiuk. Jego proza jest gęsto metaforyczna, z dużą ilością dialektyzmów. Pisarz bada psychologię człowieka w sytuacjach symbolicznie granicznych na materiale Huculszczyzny lat 40. i 50. XX wieku. Od 2000 roku aktywnie występuje jako krytyk literacki, analizując głównie poezję, broni zasad moralnych w literaturze oraz rozgraniczenia „wysokiego pisarstwa” i „popu”. Mieszka i pracuje w Kijowie.
— Iwanie, czym jest dla Ciebie współczesna poezja? I czy w ogóle istnieje?
— Jestem optymistycznie nastawiony do poezji choćby dlatego, że mamy całą plejadę autorów, do tego z różnych pokoleń: od najstarszych po całkiem młodych, na których książki czekam z niecierpliwością. Oczywiście, sporo się odsiewa i jest to naturalny proces. Przyznam się, niedawno przeczytałem własną książkę sprzed dziesięciu lat — i przeraziłem się! Teraz zaryzykowałbym opublikowanie z niej nie więcej niż dziesięciu wierszy, a wtedy odbierano ją bardzo dobrze. W mojej domowej biblioteczce poezja stoi na osobnej półce, lubię od czasu do czasu wracać do tych książek. Otóż właśnie ją przejrzałem: obok ulubionych Franki, Eliota, Swidzinskiego, Mandelsztama, Lorki zauważyłem ponad dwie dziesiątki książek wydanych w ciągu ostatniej dekady — Herasymiuk, Rymaruk, Zabużko, Moskalec, Sawka, Bedryk, Dnistrowyj, Dewdiuk, Midianka, Hołoborodko, Tałłaj, Worobjow, Wołwacz, Hirnyk, Kuchta, Sołowiej… nawet młody Andrij Lubka, u którego nie ma ciągłego „terroryzmu”, a są bardzo przenikliwe, głębokie rzeczy. Współczesna poezja jest dla mnie różnorodnością, w której zawsze można znaleźć coś współbrzmiącego z wewnętrznym stanem w tym czy innym czasie.
— Dlaczego dzisiaj nie ma poezji patriotycznej? Przecież bez niej literatura traci swoją autentykę…
— Poezję patriotyczną zniszczyli szestdziesiatnycy. Swego czasu podnieśli jej poprzeczkę dość wysoko i… nie utrzymali. No i spadła im na głowy! Niektórzy po tym uderzeniu do dziś nie mogą dojść do siebie i produkują taką patriotyczną chałę, że po prostu wstyd za rzekomo poważnych ludzi, którzy kiedyś byli dobrymi poetami… Najwyraźniej rewolucje 1991 i 2004 roku nie zrodziły adekwatnej do czasu poezji obywatelskiej. Bo treść wylewała się w inną formę, nieartystyczną. Jest rzeczą naturalną, że pisanie „pod Symonenkę” odbierane jest teraz jako marginalne — ten dyskurs jest już wyczerpany, to historia literatury, a nie literatura właściwa. Teraz musimy szukać formy współbrzmiącej z naszym czasem. I to sprawa już nie mojego pokolenia, a takich jak Lubka czy jeszcze młodszych. To oni są skazani na to, by ją znaleźć, być może wtedy, gdy wyjdziemy obalać janukowyczów-tabaczników-kolesniczenków… Nie zgadzam się, że bez poezji patriotycznej literatura traci autentykę. Powiedzmy, genialna „Kosa” Herasymiuka to liryka filozoficzna, ale autentyki, głębi, wreszcie ducha narodowego jest tam więcej niż w najpotężniejszej „bębniarskiej” poezji. I w „czortiryskich” medytacjach Worobjowa o listku czy kwiatuszku jest go więcej! Więc nie wszystko jest tak źle…
— W jednym z wywiadów powiedziałeś: „Współczesnego ukraińskiego człowieka we współczesnej ukraińskiej literaturze nie ma — i w tym nasza wielka porażka”. Gdzie, w czym szukać przyczyny tego zjawiska? Jak można to zmienić?
— Miałem na myśli współczesną ukraińską prozę, która opowiada głównie o życiu marginesów — jeśli nie bandytów, to studentów-nieformalów. A o tym, czym żyje wieśniak, czy „biurowy plankton”, czy inteligencja, czy robotnicy w fabryce, czy ludzie handlujący na targowiskach, czy nawet ci biznesmeni różnego autoramentu — o tym praktycznie nie mamy adekwatnych tekstów. Ostatnio, co prawda, pojawiła się głośna powieść Oksany Zabużko, kilka bardzo dobrych powieści Wołodymyra Łysa, przede wszystkim „Stulecie Jakowa”; pojawiła się „Drozofila nad tomem Kanta” Anatolija Dnistrowego, która pozwala zupełnie innymi oczami spojrzeć na naszą inteligencję naukową i wykładowczą; jest jeszcze „psychoterapeutyczna” seria czterech powieści Stepana Procjuka, ostatnia z nich, „Zniszczenie Lalki”, właśnie ukazała się w wydawnictwie „Jarosławiw”
„Wał” w nowej serii, zapoczątkowanej przez Serhija Hrabara; jest jeszcze ciekawa proza społeczna Hałyny Tarasiuk — z tego wszystkiego powoli zaczyna układać się ta mozaika, którą nazywa się „zapisywaniem” czasu. Jeśli do tego dodać jeszcze prozę historyczną Wasyla Szklara, mitografię Marii Matios, paradoksografię Tani Malarczuk, prozę intelektualną Tarasa Prochaśki, romantyczno-intelektualne fantasy Hałyny Pahuciak, no i, oczywiście, bandziorów Wołwacza, nieformalów Żadana, bo to też nasz czas i od tego nigdzie się nie podziejemy, — to już coś zaczyna się wyłaniać. Wszakże dla pełnowartościowej literatury to za mało. Musimy stworzyć pewien korpus tekstów, przeczytawszy które, ludzie za 50—100 lat będą mogli wyobrazić sobie nas, nasz czas i to, jak nam w tym czasie żyło się. Oto wtedy zadanie będzie wykonane. Lata dziewięćdziesiąte i dwutysięczne już w tym sensie straciliśmy, więc nie powinniśmy stracić przynajmniej lat 2010-tych, bo dalej zmieni się wszystko, przede wszystkim atmosfera, duch czasu stanie się inny, i odnowić to będzie po prostu niemożliwe. A my do tej pory nie mamy nawet powieści o wydarzeniach 1991 roku, a i o 1994-tym — tylko pobieżne wzmianki. Sama tylko publicystyka, która choć i ciekawa, ależ to „nie-literatura”! A wyobraźcie sobie, jak ciekawie byłoby czytać powieść, powiedzmy, o jakimś jednym domu — mieszkańcy o różnym statusie społecznym, z różnym poziomem wykształcenia, ktoś staje się nowobogackim, ktoś traci pracę i popada w alkoholizm, ktoś zażywa narkotyki, kogoś łapie milicja, tuż obok, ktoś dokonuje odkrycia, ktoś gra na skrzypcach, ktoś całymi dniami wbija gwoździe, robi wieczny remont, ktoś kogoś zalewa, ktoś popełnia samobójstwo, ktoś komuś obija twarz — i wszyscy ci ludzie jakoś komunikują się, współdziałają między sobą… Toż to byłaby bombowa powieść!!! Oto tylko nie wiem, kto takie coś jest w stanie napisać… Chyba, może, Dnistrowyj… — Literatura dziecięca zawsze była dochodowa. I dzisiaj wiele wydawnictw bierze się za wydawanie książek dla dzieci. Mnie jako młodą mamę martwi: na ile dzisiaj profesjonalnie to się robi? Przecież po „Karlssonie”, „Małym Księciu” oraz „Jeżyku we mgle” trudno wymyślić coś bardziej dziecięcego i bezpośredniego… — Robi się bardzo różnie. Ja już niejednokrotnie mówiłem: myślącym rodzicom warto sporządzić dla siebie „białe” i „czarne” listy wydawnictw, którym można lub nie można ufać. A do tego warto im, przynajmniej na początku, samym czytać każdą książkę, zanim zaproponują ją dziecku. Bo jest szereg porządnych i fachowych wydawnictw, które pracują po ludzku, myślą, szukają, eksperymentują, tworzą, a jest takie, że choć za głowę się łap! Natrafiałem na książeczki z pięknymi obrazkami… i przetłumaczonym przez „Rutę” tekstem, którego żaden redaktor na oczy nie widział! W ogóle zaś, nasza literatura dziecięca ostatnimi czasy ożywa. Po latach 1990., kiedy nie było w ogóle niczego, przyszło całe pokolenie nadzwyczaj ciekawych autorów, takich jak Zirka Menzatiuk, Hałyna Małyk, Maryna Pawłenko, Saszko Dermanski, Saszko Hawrosz, Ołeś Ilczenko, Kateryna Panio; a jeszcze przecież Lesia Woronyna i Wołodymyr Rutkiwski, którzy obiektywnie są już klasykami ukraińskiej literatury dziecięcej; a jeszcze całe grono utalentowanych młodych autorów, takich jak Oksana Łuszczewśka, Zoja Żuk (onaż Zoriana Żywka), Dzwinka Matijasz, Tania Melnyk, Tania Sawczenko; a jeszcze przecież wspaniała poezja dziecięca Romana Skyby, Jurija Bedryka, Serhija Pantiuka, Lesi Mowczun, Mariany Sawki… A jacy ciekawi pisarze dziecięcy średniego i starszego pokolenia — Anatolij Hryhoruk, Ihor Siczowyk, patriarcha dziecięcego cechu pisarskiego Dmytro Semenowycz Czerednyczenko, genialny gruziński bajkopisarz Guram Petriaszwili, który mieszka, pracuje i jest wydawany na Ukrainie… A postacie jakie! Dżury Rutkiwskiego, niamliki Lesi Woronyny, domowik Maryny Pawłenko, wąż Onysko Saszka Dermanskiego, luluki Kateryny Panio, Bedrykowa Ciotka-Behemotka, Skybin królik Petryk… Ja mogę bardzo dużo o tym opowiadać — i mnie naszą literaturę dziecięcą ostatnimi czasy nawet ciekawiej czytać, niż dorosłą! I mam wielką nadzieję, że i moje Czakałka, rodzina Dybajłów oraz inne „miękkie i puszyste” postacie też nie psują wrażenia… — Iwanie, w książce „Objawienie w kawiarni Pegaz” Pan powiedział, że chciałby wydać książkę przepisów kulinarnych. Jako kobietę zainteresował mnie ten pomysł, bo dawno zbieram różne przepisy: od prababcinych do współczesnych… Kiedy czekać na „Kulinaria od Iwana Andrusiaka?” — Ja na poważnie za to jeszcze się nie brałem — ciągle brak czasu… Ale kiedyś niechybnie napiszę taką książkę, która nazywać się będzie „Z tatą w kuchni”. Będzie ona nie dla mam, a właśnie dla tatusiów i dzieci. To tak wspaniale — w sobotni czy niedzielny wieczór, mając odrobinę wolnego czasu, razem z dzieckiem przygotować coś smacznego, a przy okazji porozmawiać, podzielić się jakimiś tajemnicami… Tam raczej nie będzie jakichś szczególnie skomplikowanych potraw — tylko proste, zdrowe i harmonijne jedzenie; ale najważniejsze, co tam niechybnie musi być — to atmosfera miłości i rodzinnego szczęścia. — Jak z wiekiem zmieniały się Pana wartości? Co teraz jest dla Pana najważniejsze w życiu? — Harmonia. Kiedyś, za młodu, myślałem, że najważniejsza jest literatura. Ale teraz upewniłem się, że literatura — to tylko część tego, co najważniejsze. A jego, tego najważniejszego, jest dużo, i jest ono bardzo proste, nawet banalne: żeby żyli rodzice, żeby nie chorowały małe i nie głupiały duże dzieci, żeby z żoną można było porozmawiać o wszystkim na świecie, a to, co najważniejsze, rozumiało się bez słów, żeby pracę można było wykonywać z miłością, a nie obojętnie, żeby dla przyjaciół był czas, żeby mieć własny kącik (mnie to bardzo ciężko przyszło), gdzie ulubione książki i ulubiony komputer zawsze były pod ręką, żeby żaden dzień nie mijał bez modlitwy, obcowania z przyrodą… A od literatury nigdzie się nie podziejesz — jeśli ty dla niej jesteś narodzony, to ona będzie z tobą, niezależnie od tego, jaki jesteś, gdzie jesteś i co robisz… Rozmawiała Tetiana WYNNYK
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Ciężki lot dwudziestego wieku. W oczach świętych śnieżynkowe krzyże. Smoła we krwi. Jesienna pełnoletność. Jedyna pociecha — w głąb rosnąć. A jeszcze pociecha: jest o co walczyć!.. Śmieszny smutek: już nie ma z kim. Czyż bolesna opowieść poety nie przypomina czasem spowiedzi? Nie spieszmy się obłudnie wyrzucać poecie, że spowiedź możliwa jest tylko przed Bogiem (poprzez kapłana), a nie przed czytelnikami, choćby byli oni jak najlepszymi i najbardziej prawymi ludźmi. Przypomnijmy, co mówił święty apostoł Jan Bo
Tłumaczenie maszynowe
Ihor OLSZEWSKI, m. Łuck Zacznę od filologicznego kazusu — w języku ukraińskim (i nie tylko ukraińskim) są słowa, które uznawane są przez naukę językoznawczą za synonimy, ale w rzeczywistości nimi nie są. Weźmy choćby pojęcia „pedagog” i „nauczyciel”. Czy wszystkich, którzy otrzymali dyplom wykształcenia pedagogicznego i pracują w tej czy innej placówce oświatowej, można nazwać Nauczycielami przez wielką literę (przypomnijmy, że na Wschodzie pojęcie „Nauczyciel”, jeśli nie utożsamia się całkowicie, to przynajmniej zbliża się do pojęcia „Święty”)? A co z poetami?.. Czym różni się prawdziwy poeta od zwykłego wierszopisa? Nie od grafomana (tutaj nie to, że różnica — przepaść), a od intelektualisty, który potrafi pisać całkiem przyzwoite wiersze i od czasu do czasu nawet publikuje je w periodykach oraz wydaje w osobnych książkach? Pytanie, przy całej pozornej łatwości, nie należy do prostych i ryzykuje uzupełnienie rzędu „prawie retorycznych”, jeśli w porę nie przypomnieć dobrze zapomnianej w naszym cyniczno-pragmatycznym czasie ludzkiej zdolności do dziwienia się. Prawdziwy poeta (i w ogóle artysta) — to ten, kto po pierwsze, potrafi zadziwiać, a po drugie, zmusza do zastanowienia się zarówno nad własnym losem, jak i nad losem ludzkości, to ten, dla którego serca bywa za mało ziemskiego ciążenia i ono pragnie lotu… Jeśli chodzi o Ihora Pawluka, to zdziwienie i impuls do przemyśleń z każdym nowym wydaniem odczuwa się coraz bardziej. Ale chyba najbardziej — w nowym zbiorze liryki poety, który w tym roku ujrzał światło dzienne w łuckim Poligraficzno-wydawniczym domu „Twerdynia”. Już sam tytuł książki „Stratosfera” nastraja na lot — jeśli nie kosmiczny, to przynajmniej gdzieś w wyższych warstwach atmosfery. Oczywiście, lot poetyckiej myśli może i nie odznaczać się jakimś szczególnym obciążeniem znaczeniowym: ot, po prostu szybuje sobie człowiek w przestrzeni swojej fantazji i nie ma mu nic do tego, co dzieje się na grzesznej ziemi. Właściwie przyczyną takiego lotu może być pragnienie, by na chwilę abstrahować się od okrutnej codzienności, nabrać sił do dalszego przeciwstawiania się niełatwym życiowym okolicznościom. Nie tak u Ihora Pawluka — poeta i w locie nie porzuca swojego ziemskiego bólu. Co więcej — z tej wysokości jeszcze wyraźniejszymi i bardziej dramatycznymi wydają mu się ziemskie problemy.
Ihor PAWLUK
* * * Białe szyny sannego sennego śladu. Tylko na wschodzie, gdzieś tam… krwawi… zapewne, smutek. Przerwany mój sen, niby sztabka dalekiej gwiazdy, I słowa, niczym geny, przez mnie do Boga krzyczą.
Złoty, jak koniak, rozlewa się dzień po atramencie… W zadymce gwiazd słyszy anielski głos dusza. Kolorowa przeszłość mnie w siwe jutro zwabiła,
O nas jest pierwsza wzmianka u Herodota. W górze dotąd idziemy przez wieki. („Ciężki lot dwudziestego wieku…”)
Cóż więc z tego lotu w stratosferę, jeśli on nie ratuje od cierpień? Jeśli jest Ukraina, i na Ukrainie jest Wołyń, do którego po wszystkich przebytych drogach za każdym razem powraca, nie skusiwszy się zamorskimi cudami, dusza poety…
Za horyzontem znowu horyzonty — I siwizna — włosy, oczy, śnieg… W Ameryce żyję, jak na kurorcie. Ameryki nie chce się mnie.
A chce się w proste lasy Wołynia, Kosić siano, słuchać gwiazd, Nie zdradziwszy ani chaty, ani dziecku, Co piołunem przesiąkły do kości.
Uśpić czas, walczyć z duszą, Która jeszcze nie sprzedana za grosz.
Rośnie smutek. I ja rosnę z nim — Jaśniej, wyżej, głębiej i ciszej… („Rośnie smutek…”)
I gdzie odejście dziadka poety z ziemskiego życia transformuje się w przerażające odczucie własnego „częściowego zgonu”:
Na wiejskim, starym, niebieskim cmentarzu Pochowali mnie — mojego dziadka — na wieki. („Pogrzeb mojego dziadka”)
Dopóki z muzą pasłem skrzydlatego białego źrebaka.
Do jezior młodych myśmy się modlili. I kwiat piołunowy Nalepiał na serca i na oczy… Na wszystko nalepiał… A dusza na wagę, niczym kula, — Taka sama bezmyślna I taka sama, jak kula, Gorąca i ślepa.
To leci, to drży gdzieś w łusce, A to zanocuje Na przecięciu scyto-aryjskich napiętych szlaków. I koczuje dusza. Całym wszechświatem naga koczuje, Bo bez ciała ona nie ma żadnych grzechów.
Ale i szczęścia nie ma. I ani bólu, ani pieszczoty, ani wstydu.
Tylko na wzlocie, gdzieś tam… krwawi… Zapewne, smutek.
Białe szyny sannego sennego śladu. I słowa, niby geny, Przez mnie Do Boga Krzyczą.
* * * Ukraina… Tańce na protezach… I flamandzka hojność biedoty. Boleśnie odbierać na trzeźwo, Jak bezzębie nam śmiejesz się ty W parnym, okrutnym szczęściu — żyć Na planecie, co umiera od nas… Jęczą prezydenci i wróżbici:
(…) apostoł w Pierwszym liście sobornym (IV, 20): „Jeśli ktoś powie: Miłuję Boga, a nienawidzi brata swego, jest kłamcą”. Przecież miłość do człowieka — to odbicie miłości do Najwyższego. I właśnie ta miłość skłania poetę do granicznej szczerości, która graniczy ze spowiedzią:
Napisz mi morzem wielki poemat o wietrze. Świeżo upieczonym chlebem bezdenny smutek zasłoń, Dopóki ja jeszcze umiem lecieć i umiem płonąć,
— Czas taki… — Taki nam wypadł czas… Bo kiedy bogów zmieniają ludzie — Stromo ceny spadają na krew. Dopóki państwo schudnie — Nas nie będzie, A Dniepr… I pod Niemcami Dniepr.
Jeszcze śpiewamy wysoko i czule, Jeszcze budujemy karczmy i cerkwie: Rozpustnie — pierwsze, Śnieżnobiało — Drugie Wyrastają z trawy.
My zaś odchodzimy bez kurzu i szumu Na tej niewidzialnej wojnie, Martwe dusze, Jak bobrowe futra, Samoukrzyżowawszy na ścianie.
…Ukraińskie tańce na protezach… I flamandzka hojność biedoty… I małe radości trzeźwe… I wielkie złamane mosty…
* * * Horyzont — niby koło kredowe, Ja zamknę kluczem ptaszki. Ile linii już przebyto, Ile zbiło się w kłębek…
Styl życia kozacko-zekowski. Świat wybiela mój ból. Między Aztekami a gensekami — Nieba wina błękitne.
Między drzewami żelaznymi I drewnianymi ludźmi
I zmartwychwstawać umiem z krętej, niczym magma, popiołu. Dopóki blisko do serca biorę kurhany i przepaście, Pępowinę rzeki, co łączy słone i proste. Sługusa i niewolnika w sobie ja z korzeniami wyrwę, A dziecięce i niewinne we mnie wy sami zabijecie.
Niebiesko-srebrne, jak lód, niebiosa nade mną i ptaki, I zmartwychwstała wiosna, młoda i lekka, jak Chrystus. Modernistyczne powstaną wokół i gwoździe, i szafoty, I za kogoś, za coś znowu pójdzie na nie jeszcze Ktoś.
Sam ja sławę na łaskę zmieniam i pieniądze — na wolność. Grzesznie i szeroko żyłem, zachowawszy święte na święta. A teraz ja… teraz ja kocham się z losem. Wyszywaj mi krzyżykiem wieczny smutek o Chrystusie. („Napisz mi morzem…”)
„Stratosfera” Ihora Pawluka — to prolog do jego kosmicznej podróży, ale kosmos, o którym mowa — to wewnętrzna duchowa przestrzeń człowieka. Tę przestrzeń poeta oznacza i jako „Ojczyznę duszy”, i odkrycie jej w duchowym sensie, i miłość jako stan duszy:
Kochanie przyśniło się — Dziecięco-zwierzęca okazja. Dziewczęcą łzę całowałem na ustach i wkoło… A potem w losie były i Europa, i Azja, I Ameryki rum, Kalinowe niebo mojej ojczyzny cierniowej. Brzozowe twarze świętych w cerkwiach młodych.
Tutaj mi dobrze. Tutaj i prosić będę znowu Leżeć wieczność… I znowu niespodziewanie przyjść. Artysta wychodzi na potrzebną orbitę, z której jeszcze wyraźniejszą i bliższą staje mu się rodzinna ziemia, do której Ihorowi Pawlukowi jest pisane za każdym razem, po każdej z podróży, powracać, uwieczniając ją w swoich poezjach i w sercach czytelników:
Ten kraj, gdzie Bogiem nazwano rzekę, Ja wierszami Potomkowi Uźwiękowię.
W dżumową nieskończoność pełzniemy I w wieczność także my. Bojownicy o prawdę z miłośnikami prawdy I ci, co płaczą w pięści… Wszyscy szukamy proporcji Pomiędzy miodem a gorzkim, Pomiędzy pieśnią a koroną, Między ukochaną a nie… Między wódką a ikoną… Między niebiańskim a ziemskim. Horyzont — jak koło kredowe. Tylko w gwiazdy nie patrz. Wszystkie równiki przebyto. Z koła można tylko wzwyż… * * * Czas płynie — jak dzieci rosną. A śnieg — wszystkie grzechy schowa. Wujowie coś z butelek czerwonego piją, Bo białego już nie ma. Ciotki kapustę całują we snach I rodzą dzieci z klonu, Bo w żyłach wiosna — taka, jak wiosna, A jeszcze — jak trawa, zielona. I gęsi głupie, i kury dziwne. I ludzie — po prostu zauroczeni. A ja śpiewam swoje pieśni Drogą zachęcony. Bo kobieta przejdzie, I sława minie… I wódka spłonie, zwodni się. A chłopak z Wenus wspomni mnie — I w nim poeta się narodzi.
Tłumaczenie maszynowe
Przyszły rok jest pod znakiem kota — tak uważają Wietnamczycy. Kto może lepiej opowiedzieć o tych zwierzętach, jeśli nie najbardziej tajemnicza pisarka Halyna PAHUTIAK, dla której najdroższe w życiu są „córeczka, koty i książki”… Zatem w przededniu noworocznych świąt pani Halyna podzieliła się przemyśleniami na temat współczesnej literatury ukraińskiej, własnej twórczości… Nie obyło się tu także bez kotów… wanych muzyków”, to rozwiązywała tajemnicę, zwracając się do pieśni ludowych. Rozumiecie, jest rzeka Dunaj w rzeczywistości, a jest rzeka Dunaj, za którą jest inny świat, pozagrobowy, gdzie nie ma ani radości, ani smutku. Jak w pieśniach „Czerwona róża trojaka”, „Oj w gaju, nad Dunajem”. Zza Dunaju się nie wraca. To jak rzeka Styks, czy Leta, albo Acheron. Potem znalazłam potwierdzenie tego w pracach naukowych, niestety, nieukraińskich uczonych. Albo celtycka mitologia w światopoglądzie Ukraińców. Nazwa mojej wsi Uriz pochodzi od celtyckiej runy „uruz”, która oznacza bramę. Dwie góry tworzą bramę, przez którą kiedyś przebiegał przez Karpaty Wielki szlak solny. Cieszę się z takich małych odkryć. Mój Pan w czarnym kostiumie z błyszczącymi guzikami — to nie diabeł, a typowy elf. Czarne, białe byki, chłopak ze świecą, kareta, cerkiew, w której odprawia się nabożeństwa w nocy — znam mnóstwo historii i znajduję potwierdzenie tych wizji w demonologii nie tylko ukraińskiej, ale i światowej. W „Królestwie” wymyśliłam inne istoty: śliniaki, pleśniaki, zjadacze. Ale wymyśliłam je według tej zasady, z której korzystali nasi przodkowie: personifikacji właściwości przyrodniczych… Fascynują mnie takie rzeczy, bo uwalniają od automatyzmu. Są ludzie-rośliny, są ludzie-zwierzęta, a są ludzie-maszyny. Społeczeństwo chce przemienić nas wszystkich w maszyny dla porządku. Ale harmonia jest wyższa niż porządek. — Stale znajduje się Pani w opozycji do realiów teraźniejszości, twierdząc „Tak jest, ale tak nie powinno być”, a także wcielając zasadę „oświeconego serca”. Dlaczego wybrała Pani właśnie takie zasady? — Jestem nonkonformistką i nigdy nie szłam wbrew własnej naturze. Zabijać zwierzęta, naruszać prawa człowieka, żyć według zasady „po mnie choćby potop” — nie mogę tego przyjąć. Moje serce nie może się z tym pogodzić, wyprzeć ze świadomości tego, że żyję w świecie, który sam siebie niszczy. Powódź zaczyna się, gdy spadnie zbędna kropla deszczu. A deszcz pada i pada… Ludzie po prostu wolą o tym nie myśleć, tak jak nie myśleli kiedyś Rzymianie czy jeszcze wcześniej Hellenowie. Gromadzenie błędów prowadzi do zniszczenia i powstania martwej strefy. Tak już było nie raz. Obserwujemy teraz, jak umiera filozofia, podupada religia i wyradza się sztuka. Dlatego, że ona przestała być terytorium humanizmu. Przyszłość nie istnieje, bo wyciągnięto z niej wszystko, co można było wyciągnąć. — Kilka słów o najważniejszym — triadzie, na której bazuje Pani życie i twórczość — córeczka, książki i koty… — Wiele książek, wiele kotów — to moje Królestwo. I księżniczką w nim jest moja córka Łada. Ale dziecko — „to gość w domu”, i z tym rodzice muszą się pogodzić. Dziecko musi przejść własną drogę. I nie wszystko jest tak spokojnie w moim domu. Koty stale wyrządzają mi szkody, dokuczają, ale nauczyły mnie tolerancji i cierpliwości. Jak zresztą i moja córka. Bardzo wiele się od niej nauczyłam. Ona jest z pokolenia „indigo”, i kiedy spotykam inne dzieci indigo, to się cieszę, bo one na pewno zmienią świat. — „Kto nie kocha kotów, ten nie może być przyjacielem” — mówi Pani. Pewnie Pani ulubieńcy nieustannie „podyktowują” pomysły przyszłych utworów? Na przykład „Sławnych kotów Królestwa”… — Mam czworo kotów: dwie kotki i dwa kocury. Psy tak samo bardzo kocham. Są wspaniałymi towarzyszami. Ale ten, kto ma psa, przyzwyczaił się patrzeć na niego z góry. Koty natomiast wolą wyjść wyżej. Ich credo: „Ja chcę!”. A u psów: „A można?”. Oprócz tego, psy niczego nie wymagają za swoją miłość i oddanie, a koty oddają tyle, ile otrzymują. Dlatego człowiekowi bardzo potrzebne jest obcowanie z takimi istotami. I jednocześnie koty są takie wrażliwe, delikatne, tajemnicze. Nie są skłonne do konformizmu… „Sławne koty Królestwa” — to dodatek do wznowienia „Księgonoszy z Królestwa”. To siedem historii, napisanych w różnym stylu. Coś podobnego robił Tolkien, żeby nie pisać kontynuacji powieści, jak to robiła Elizabeth Rowling. Trochę powiązane z fabułą, albo i nie. Teraz piszę jeszcze historie o ogrodnikach-przelotkach. Starałam się pisać o kotach prawdę, a nie robić z nich ludzi w kociej skórze. One u mnie, co prawda, rozmawiają, kiedy mają na to ochotę. Ale i moje koty też rozmawiają, zwłaszcza najmłodszy Macintosh. Najczęściej słyszę od niego „Chcę!” i „Nie widzisz, że Sywołap znowu wyczyścił moją miskę? Daj jeszcze!”. — Jak Pani uważa, czy Pani kotki wpłynęły na charakter i upodobania swojej „kociej mamy”? Może przypomni Pani kuriozalne historie ze swojego życia i życia puszystych przyjaciół?
— Koty wpływają na mój rozkład dnia. Już o 8. godzinie Sywołap zaczyna basem ryczeć za drzwiami. Czas, kiedy je karmię, pilnują, a jeśli spóźnię się choćby o 5 minut, delegują kogoś, żeby przypomniał. Jestem zmuszona wychodzić po jedzenie dla nich, nawet kiedy jestem chora. Wytrzymać wyrzut w kocich oczach — rzecz niemożliwa. Kasia nie miauczy, a bije łapami w drzwi. Diana, najstarsza, nie wchodzi przez balkon, a czeka, aż wyjdę, obejdę dom i zawołam ją z piwnicy. Czasami podchodzi pod drzwi klatki schodowej i sąsiedzi do mnie dzwonią. Makintosz przypomina psa Pawłowa. Jak tylko wchodzę do kuchni, wskakuje na lodówkę i gestami pokazuje, że czas ją otwierać. Stłuczone naczynia, połamane doniczki, podrapane meble — to nieuniknione. Kot to nie miękka zabawka i nie poduszka. Najzabawniejsza historia była, kiedy moja Diana, którą w domu prześladowała szczurzyca Lalusia, przyniosła do domu żywego szczurka, tylko piwnicznego, i położyła mi na łóżku. Już położyłam się spać. Zrobiło mi się żal zwierzątka i wygoniłam kotkę za drzwi. Jednak szczurek nie kwapił się opuszczać mojego pokoju, biegał w kółko. Diana w tym czasie miauczała za drzwiami. Zrozumiała, że ją oszukano. W końcu szczurek schował się na balkonie wśród desek. Położyłam mu sera, żeby wyszedł i zszedł z mojego balkonu. Rano Diana siedziała w kwietniku i pilnowała, kiedy ten zacznie zeskakiwać. Historia skończyła się dobrze. Szczurek jednak uciekł. Po tym Diana przynosiła tylko martwe szczury. Kładła je na dywanie, mruczała do nich i wylizywała, jakby przepraszała. — Jakich ciekawostek oczekiwać od najbardziej tajemniczej pisarki w przyszłym roku? I czego sama Pani oczekuje? — Nowa powieść ukaże się w wydawnictwie „Jarosławiw Wał”, da Bóg. W „Prywatnej kolekcji” Wasyla Habora oba „Pisarze”. Tak marzyłam, żeby te dwie powieści ukazały się pod jedną okładką. „Księgonosze” w „Tezie”. Ale świat jest tak niepewny, że niczego nie można zagwarantować. A dlatego nigdy nie pokładam nadziei w nowym roku. Życzenia nie spełniają się, kiedy przeceniasz własne siły. Ale pisać będę. Mam dwa projekty, które chcę zrealizować w pierwszej kolejności. I gdybym musiała jednak wypowiadać życzenie, poprosiłabym o trochę więcej czasu na twórczość… Pytała Ulana WOLYKOWSKA
Tłumaczenie maszynowe
— Pani Halino, jak Pani uważa, czy współczesna literatura ukraińska jest zdezorientowana, zmęczona, czy może ma jakieś „choroby”? Jak uratować półki księgarskie przed antyliteraturą? — Współczesna literatura ukraińska jest raczej zagubiona. A literatura, na której orientuje się wielu naszych pisarzy: komercyjnie udana i uboga w treść oraz formę, wypełniona pustym gadaniem „o niczym”, jest rzeczywiście chora. Gdyby u nas tłumaczono poważne książki, a nie bestsellery, których autorami są drugorzędni pisarze, byłby bodziec i jakaś poprzeczka kunsztu. Należę do pokolenia, które czytało czasopismo „Wseswit”, zachwycało się literaturą latynoamerykańską. Kultowymi książkami były dla nas zbiory „Współczesna nowela latynoamerykańska” i „Nowela amerykańska”. Niestety, narodowa odrębność nie jest obecnie ceniona na rynku książki. Ukazuje się książka, tłumaczą ją w tydzień, bo jest napisana „uniwersalnym” językiem. Znam mnóstwo recept na sukces, ale ten sukces trwa kilka tygodni. Nie trzeba przejmować się tym, że ktoś może zarobić na książce dużo pieniędzy, a bardziej myśleć o własnej duszy, żeby jej nie zgubić. Rozumiem, że młodsi pisarze będą uważać mnie za idiotkę, ale istnieje tylko jedna recepta na sukces: umieć robić swoje i kochać ludzi, dla których się pracuje. I mieć coś do powiedzenia. Każdy z nas ma coś do powiedzenia. Bardzo zła sytuacja jest z językiem. Czasami redaguję utwory młodych pisarzy i mam do czynienia z kalkami z rosyjskiego, a nie z żywym językiem ukraińskim. Mówią mi, niechby pisali po rosyjsku i nie męczyli się, ale oni i rosyjskiego nie znają. Nie znać żadnego języka i chcieć zostać pisarzem — nic z tego nie wyjdzie. Język to muzyka i ze złym słuchem nigdy nie nauczy się go doskonale. Przez trzydzieści lat w literaturze nauczyłam się na pierwszy rzut oka określać perspektywiczność pisarza: czy jest zdolny być biegaczem na długi dystans, czy opadnie z sił po dwóch-trzech książkach. Dobór naturalny. Szkoda tylko, że dusza będzie okaleczona. — Pani utwory „oddychają” tajemniczością, dziwią mistyczno-fantastycznym wypełnieniem. Skąd takie zamiłowanie do tajemniczego świata zaświatów? — Dla mnie to nie mistyka, a to, co czuję. Obecność duchów ziemi, powietrza, wody. Gdybym urodziła się w mieście, to tego by nie było. Lubię rozwiązywać tajemnice i nie rozwiązać ich do końca. Kiedy pisałam „Zaczarowaną”... W domu, do którego przyjeżdżam nie tak często, jak bym chciała, nikt teraz nie mieszka. Na nietkniętym podwórku ślady kocich i ptasich łapek. Zasłoniłam okna zasłonami, bo wiosną śnieg jest tak oślepiająco biały i tak niepożądany. Na ścianie nie wisi kalendarz. Nie pytam już nikogo, czy to już wiosna, czy jeszcze zima. To i tak widać. Moje słowa rzucają coraz więcej cienia. Więcej niż drzewa. Wycięto je wzdłuż trasy do wsi i teraz zimą śnieg zawiewa drogi tak, że one znikają. Moja studnia jest przepełniona wodą, która nikomu nie jest potrzebna. Każdy ma swoją studnię przy chacie. Nabieram tylko jedno wiadro. Pękło i sporo wody wycieka, póki niosę je do drzwi. Za miesiąc znów nabiorę wiadro czy dwa z tej pełnej studni. Świat zabiera ode mnie tylko słowa, całkiem niewiele słów. Cień zostaje dla mnie. Nadejdzie czas, kiedy będę istnieć tylko w cieniu swoich słów, niewidzialna dla innych. Dlatego staram się opowiedzieć o tym motylowi, który jesienią schował się w szafie wypełnionej odzieżą przeszłości: żywych i umarłych. Nie zabierzemy na tamten świat ani tej odzieży, ani tych studni przepełnionych wodą, bo są nam niepotrzebne.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
naprawdę podbiła światowe przestrzenie. Jej magia polega na tym, że jest ona w równym stopniu autentycznie ukraińska, co ogólnoludzka… Zapewne, jeśli istnieje to uniwersalne jednoczące źródło, które powstrzyma ten rozproszony świat przed nuklearną samozagładą, to jest to przede wszystkim MATKA — matka rodzaju ludzkiego”. Właśnie ta pieśń została uznana za najlepszą pieśń XX wieku. O muzyce Płatona Majborody mówili: muzykolog, doktor filozofii, zasłużony działacz sztuki Ukrainy, zastępca przewodniczącego Narodowego Związku Kompozytorów m. Kijowa Hałyna Stepanczenko, Ołeh Andrejew, kierownik artystyczny orkiestry kameralnej „Ukraińskie dziedzictwo”, honorowy dyrygent Królewskiej Orkiestry Symfonicznej Jordanii, Mykoła Synicyn, członek Kijowskiej organizacji miejskiej Ogólnoukraińskiego Zjednoczenia „Zjednoczmy Ukrainę”, zasłużony pracownik kultury Ukrainy Petro Zasenko oraz wielu innych uczestników wieczoru. Ścisła twórcza współpraca kompozytora z wieloma wybitnymi poetami Ukrainy przyniosła nieocenione owoce — pieśni do słów W. Sosiury, B. Olijnyka, T. Masenki, W. Symonenki, D. Łucenki, T. Mezencewej, M. Nahnybidy, M. Stelmacha, M. Tkacza… Lecz chyba najszczęśliwiej w twórczym zakresie ułożyła się współpraca z Andrijem Małyszkiem. Szczytem tej współpracy jest pieśń „Moja ścieżyna”… Za swoją twórczość Płaton Majboroda został uhonorowany Nagrodą im. Szewczenki oraz najwyższym wyróżnieniem — miłością ludu.
Tłumaczenie maszynowe
Oksana CHOROZOWA, pracownik naukowy działu CDAMLM Ukrainy „Literacko-artystyczne Pliuty”
Platon Majboroda należy do plejady niezapomnianych. Bezgraniczna miłość do pieśni ludowej pozwoliła mu stworzyć pieśni-klejnoty, które iskrzą się i mienią tęczowymi barwami. Zgodnie z dobrą tradycją, w dniu urodzin wybitnego ukraińskiego kompozytora wspominają go w Centralnym Państwowym Archiwum-Muzeum Literatury i Sztuki Ukrainy jego wielbiciele, śpiewacy operowi, historycy sztuki, uczniowie szkół muzycznych, pisarze, krewni i przyjaciele. Wieczór literacko-muzyczny pamięci „Platon Majboroda — serce oddane pieśni” został zorganizowany przez pracowników naukowych działu CDAMLM „Literacko-artystyczne Pliuty” na czele z jego kierownikiem Serhijem Rudenkiem przy wsparciu Międzynarodowej Fundacji „Twórczość”. Częścią literacką opiekował się Mykoła Som, poeta-pieśniarz, laureat literackich nagród im. W. Sosiury, D. Nytczenki, O. Hirnyka oraz Międzynarodowej Fundacji im. Tarasa Szewczenki. Mykoła Danyłowycz podzielił się swoimi wspomnieniami o Platonie Majborodzie, którego znał osobiście. Lejtmotywem była miłość do pieśni ludowej, którą zaszczepiła Platonowi matka. Czarujące melodie brzmiały nad wsią Pełechiwszczyzną na Połtawszczyźnie, gdzie urodzili się bracia Platon i Heorhij Majborodowie, inspirując ich i dodając im sił swoją życiodajną duchową mocą. Przeszedłszy straszne drogi wojny, Platon Majboroda z sukcesem ukończył konserwatorium w Kijowie (w 1947 r. w klasie kompozycji u L. Rewuckiego). Stworzył wiele pięknych pieśni i innych utworów muzycznych. Od 1968 roku ludowy artysta Ukraińskiej SRR, od 1979 roku — ludowy artysta ZSRR. Komu nie są znane pieśni „Białe kasztany”, „Kijowski walc”, „Kołchozowy walc”, napisane w twórczej współpracy z ukraińskim poetą Andrijem Malyszkiem? Platon Majboroda jest autorem muzyki do ośmiu filmów fabularnych i dwóch dokumentalnych. Wspomnijmy „Dolinę niebieskich skał” i delikatną, marzycielską pieśń „Pójdziemy, gdzie trawy pochylone”. A „Pieśń o ręczniku” z filmu „Lata młode” stała się najulubieńszą pieśnią milionów ludzi. „Pieśń o ręczniku” — jak zaznacza poeta-akademik Borys Illicz Olijnyk,
Hanna TEREHUB, NaUKMA
Magazyny Narodowego Muzeum Sztuki Ukrainy skrywają mnóstwo unikalnych arcydzieł sztuki, wśród których szczególne miejsce zajmują prace artystów awangardowych, w swoim czasie „niepożądanych” dla jedynie słusznej radzieckiej ideologii. Obecnie represjonowani i zapomniani mistrzowie są odkrywani na nowo. Chociaż gdyby w swoim czasie badacz Dmytro Horbaczow nie zaangażował się w zbieranie i należyte przechowywanie dzieł Marka Epsztejna, zostałyby one rozproszone, rozkradzione i bezpowrotnie utracone. Chyba po raz pierwszy w czasach już niepodległej Ukrainy prace Marka Epsztejna zostały wyeksponowane na wystawie, która odbyła się w 2007 roku w Narodowym Muzeum Sztuki Ukrainy, gdzie zaprezentowano dzieła graficzne niemal wszystkich artystów należących do „Kultur-Ligi”. Obecnie ten artysta powrócił do Kijowa — miasta swoich najwyższych artystycznych wzlotów. Tegoroczna wystawa prezentuje 122 dzieła artysty różnych gatunków i okresów, przechowywane w kolekcjach prywatnych i muzealnych. Mało kto wie, że Marek Epsztejn jest młodszym współczesnym tak znanych artystów-kubistów, jak Pablo Picasso, Fernand Léger, Kazimierz Malewicz, Marcel Duchamp, Stuart Davis. M. Epsztejnowi udało się uczyć i tworzyć w unikalnej atmosferze artystycznej, otwartej na nowoczesne europejskie i typowo lokalne powiewy oraz tendencje. Był to czas, którego ducha tworzyli Ołeksandr Archypenko i Pablo Picasso, Ołeksandr Bohomazow i Heorhij Narbut, Georges Braque, Juan Gris, Fernand Léger oraz wielu innych, mniej znanych kubofuturystów. W 1918 roku, kończąc Kijowską Szkołę Artystyczną, Marek Epsztejn organicznie włączył się do nurtu, który tworzył oprawę sceniczną dla słynnego Teatru Kameralnego A. Tairowa w Moskwie. Marek Epsztejn projektował scenografie w teatrach żydowskich Kijowa, Charkowa, Czernihowa, Odessy. Do naszych czasów zachowały się dwie serie szkiców do spektakli „Zwaj Kuni Lemlech” i „Rystokratn”. Nieobce były Markowi Epsztejnowi malarstwo olejne i rzeźba. W latach 20. XX wieku mistrz stworzył niemało prac plastycznych, które zdobiły Kijów, jednak żadnej z nich nie było dane przetrwać do naszych czasów. Na pamiątkę po nich pozostały jedynie czarno-białe zdjęcia, które na wystawie wyeksponowano obok prac graficznych mistrza. W kolekcji Narodowego Muzeum Sztuki Ukrainy znajduje się ponad 50 prac malarskich M. Epsztejna. Co ciekawe, większość z nich dotąd nigdzie nie była eksponowana. Obecnie do Ukraińców powracają zapomniane nazwiska, przemilczane dzieła geniuszy światowego formatu. Wystawa dzieł Marka Epsztejna, tego „kijowskiego Picassa”, trwa. Wreszcie mistrz powrócił do domu…
Ulana WOLYKOWSKA
Niedawno odbyła się prezentacja książki Tarasa Prochaśki „BotakE”, której pojawienie się było długo wyczekiwanym wydarzeniem. Księgarnia „Je” po prostu nie mogła pomieścić wszystkich chętnych do spotkania z autorem. Jednym słowem — komplet! Taras Prochaśko, jak zawsze, uważny, rozsądny i szczery. Dlatego prezentacja po kilku minutach przerodziła się w swobodny dialog z publicznością. „Ta książka przypomina mi pewne dziwne narzędzie — nie szczędząc skojarzeń dzielił się przemyśleniami Taras Prochaśko. — To taka długa żerdź z czterema hakami na końcu, której przeznaczeniem jest wyciąganie wiadra ze studni, jeśli zerwie się łańcuch. Wydawałoby się, co to za sposób życia, kiedy z góry wiesz, że od czasu do czasu zerwie ci się łańcuch i wiadro wpadnie, ale takie jest życie, botakE… Chcę, żeby to, co piszę, było jak to narzędzie, a te haki-teksty wyciągały u czytelników jakieś analogie z przeszłości, wspomnienia. Dlatego pisanie tych zdań celowo nie jest łagodne, a haczykowate… Są tu z góry niezdarne frazy, są frazy zbyt ciężkie, z kilkoma zwrotami, są frazy, które okazują się puste. Wszystkie te zabiegi miałyby pracować na wyciąganie wiadra ze swojej studni wspomnień…” Zachwyca wykwintność książki: okładka w ciepłych karmelowych odcieniach, przewracając którą, chce się czuć smak każdej myśli — od przedmowy i dalej, strona po stronie… Do wydania weszły najlepsze utwory pisarza, napisane w ciągu ostatnich dziesięciu lat. Około 30% krótkiej prozy zamieszczonej w książce to teksty nowe. Wszystkie teksty układają się w ciągły łańcuch pewnego sposobu widzenia, rozumienia, myślenia. „Wyobraźcie sobie jakikolwiek dom z dobrze uformowanej ulicy — dom przy domu… Kiedy stoi w rzędzie fasad, to czuje się brzmienie zespołu. Coś podobnego ma ta książka. Każdy z tych krótkich tekstów postawiony jest w jakiś rząd”. Na wieczorze Taras Prochaśko wyraził opinię, że we współczesnej literaturze brakuje dziadkowego słowa, do którego nie byłby utracony interes, bo świadomość społeczna szuka przeważnie „fajnego ciała i żwawych młodych myśli”. „Chciałbym spróbować, jak się pisze, kiedy czujesz się starzejącym się dziadkiem, i co najważniejsze — bardzo chciałbym, żeby w naszym świecie książkowym pojawił się ten obraz”. Autor podzielił się tym, że marzy o napisaniu wielkiej książki o historii, geografii historycznej na przykładzie swojej rodziny. „Wszystko napisane — to nie jest najważniejsze, a to, co najważniejsze, jeszcze na mnie czeka, póki nie dojrzeję do tego. Takie jest moje odczucie”.
Tłumaczenie maszynowe
Niedawno w Narodowym Muzeum Sztuki Ukrainy, przy wsparciu Centrum Badań nad Historią i Kulturą Żydów Europy Wschodniej NaUKMA oraz Muzeum Sztuki Teatralnej, Muzycznej i Filmowej Ukrainy, otwarto wystawę „Mark Epstein. Powrót mistrza”. nurtu postępowych inicjatyw życia artystycznego tamtych czasów. Zaczął uczęszczać do pracowni artystycznej Aleksandry Ekster, która jako jedna z pierwszych zapoznała kijowskich artystów ze sztuką awangardową. Artystka stała się wychowawczynią całej plejady wybitnych malarzy: Dawida Burluka, Wadyma Mellera, Josefa Czajkowa, Salomona Nikritina, Sary Szor, Issachara-Bera Rybaka i innych. Ta znajomość stała się dla Marka Epsteina brzemienna w skutki — swoje pierwsze szeroko znane dzieła graficzne stworzył właśnie w stylu kubizmu. Mowa o jego pracach wykonanych tuszem i piórkiem: „Rodzina”, „Dwoje”, „Krawiec”, „Wiolonczelista”. Fabuły wielofigurowych kompozycji Epsteina, stworzonych na początku lat 20. XX wieku, trudno analizować: przeważa w nich nie akcja, a współobecność postaci. Autorski styl Marka Epsteina jest interesujący i atrakcyjny tym, że mistrz nie rezygnuje całkowicie z „literackości”, by tylko poćwiczyć w poszukiwaniach nowej linii i formy. W jego dziełach połączono analityczną metodę kubizmu z dążeniem do fabularności. Sztukę awangardową odbiera się trudno. Dość często jej dziwaczny i piękny świat pozostaje zamknięty dla przeciętnego widza. Dzieła Pabla Picassa i Juana Grisa zachwycają kunsztem wykonania, jednak czy wielu jest takich, którzy naprawdę rozumieją ich głębię i tragizm? Wielu może powiedzieć, że wieje od nich chłodem mechaniczności. Obrazy graficzne w stylu kubizmu, stworzone przez Marka Epsteina, nie pozostawiają widza obojętnym i zdystansowanym: wieje od nich ciepłem i dynamiką, dramatyzmem uchwyconych w przekątnych i łukach momentów ludzkiego życia. Czyż nie w tym kryje się nieodseparowany od głębokiego humanizmu twórczy geniusz tego mistrza? W połowie lat 20. XX wieku Mark Epstein zwraca się ku zupełnie nowej tematyce, ucieleśniając typowe wizerunki małomiasteczkowych żydowskich rzemieślników. Artysta ucieka się do syntezy umownej geometryzacji form i całkowicie realistycznej maniery przedstawiania postaci. M. Epstein w serii dzieł graficznych utrwala i uwiecznia świat sztetla — niewielkiego żydowskiego miasteczka, które zniknęło wraz z nadejściem nowego porządku świata na początku XX wieku. Pod koniec lat 20. XX wieku M. Epstein stworzył ponad 100 kompozycji sztalugowych, w których przedstawiał żydowskich przesiedleńców-kolonistów. Przede wszystkim warto wspomnieć o pracach „Stary rybak”, „Powrót z pola”, „Chłop”, „Kobieta karmiąca kozę”, „Ciężarowcy”, „Cyrkówka z odważnikami”. Mistrz hiperbolizuje cielesność, obdarza bohaterów witalnością oraz pierwotnym, archaicznym pięknem. Mark Epstein to nie tylko utalentowany grafik i malarz, ale także utalentowany scenograf. Najwyraźniej nie obyło się tutaj bez wpływu Aleksandry Eks-
Tłumaczenie maszynowe
Wiktor KOSIACZENKO, zasłużony pracownik oświaty Ukrainy, Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. T. Szewczenki, m. Czerniowce
Ta obszerna publikacja pod tytułem „Z kim śmieje się Ukraina” — z kolorowym portretem na okładce „najbardziej zawziętego ze wszystkich włóczęgów” Eneasza — trafiła w moje ręce niespodziewanie i z niemałym opóźnieniem. Jeszcze latem 2009 roku, za wsparciem i osobistym błogosławieństwem Patriarchy Kijowskiego i całej Rusi-Ukrainy Filareta, została podpisana do druku, a ja dopiero rok temu mogłem podziwiać 650-stronicowe wydanie („almanach”, jak zaznaczono w ramce pod łokciem tegoż właśnie kozaka), które obiecuje odkryć nowy w naszej humorystyce temat. Co prawda, w 1960 roku, pół wieku temu, ukazało się trzytomowe wydanie „Ukraina się śmieje”. A później, w latach 1967—1968, ten elegancko wydany trzytomnik uzupełniono jeszcze „Księgą wesołej mądrości” i tomem „Żartobliwych pieśni” z serii „Ukraińska twórczość ludowa”, zrealizowanymi przez Instytut Sztuki, Folkloru i Etnologii im. M. T. Rylskiego Akademii Nauk Ukrainy. Należy tu wspomnieć o gruntownym artykule wstępnym do tego wydania, który nazywa się „Pieśniowy humor narodu ukraińskiego”. Epigraf do artykułu zaczerpnięto z wypowiedzi Wissariona Bielińskiego: „Ukraińcy obdarzeni są niezrównanym humorem”. Tak, jakby autor artykułu i poważna instytucja akademicka postanowili zawczasu zabezpieczyć się przed wszelkimi uprzedzeniami potomków „nieистового Wissariona”. Przecież „rewolucyjno-demokratyczny filozof”, oddzieliwszy ukraiński humor od języka ukraińskiego, wyjaśniał współczesnym, że „język małoruski rzeczywiście był kiedyś… Ale z czasem zaczął się psuć…”. A stąd wyciągał wniosek, że z tego powodu „nie może być mowy o stworzeniu w tym języku jakiejś odrębnej literatury małoruskiej”. Jednakże, jak wyraził się poeta Anatolij Bortniak: „Złych języków nie ma na świecie. Są tylko źli ludzie”. Ukraińcy stworzyli przecież swoją wielką, znaną na świecie literaturę, wypełniając ją doprawdy niezrównanym humorem. Bo przecież „nie umiera dusza nasza… Ona znowu ożywa i śmieje się znowu”. Dlatego antologia „Z kim śmieje się Ukraina” nie może nie wywołać zainteresowania wśród szerokiego ogółu czytelników. Wydawałoby się, jak można tyle zmieścić w jednej książce. Okazuje się, że można. I czytać ją będą miłośnicy śmiechu z większym zainteresowaniem niż poszczególne antologie humorystyczne. Przecież tutaj za sprawę wziął się Wałentyn Czemerys. W prologu „Cudotwórczy pocałunek ludzkości” autor-opracowujący, pisząc o znaczeniu śmiechu w życiu człowieka, zaznacza, że na przykład u Amerykanów bardzo popularne jest słowo „smiling”, a w Niemczech stworzono 70 „Klubów śmiechu”, a jeszcze w Indiach 20 lat temu pewien naukowiec zaproponował „Śmiechojogę” — osobny kompleks ćwiczeń dla wywołania dobrego nastroju. Wskazując na głębokie tradycje humoru i satyry w dawnej literaturze ukraińskiej, Wałentyn Czemerys podkreśla, że za założyciela nowej ukraińskiej satyry słusznie uważa się Hryhorija Skoworodę. Przecież gdyby nie było „diamentu” „Bajek charkowskich” i „Ogrodu boskich pieśni”, to założyciel nowego piśmiennictwa ukraińskiego Iwan Kotlarewski nie oszlifowałby „brylantowego” obrazu Woźnego. Jednocześnie humor i satyra w dawnej i nowej literaturze raczej by się nie pojawiły, gdyby nie utalentowany naród ukraiński. Dlatego już na tytule „Księgi pierwszej” opracowujący podkreśla: „A wszystko zaczęło się od Iwana Śmiechowana”. Był taki, okazuje się, postać ludowej humorystyki, zbiorowy obraz bystrego wesołka, żartownisia, parodysty, a zarazem jego twórca. Dwie następne książki antologii to radziecki etap rozwoju piśmiennictwa ukraińskiego. Dlatego opracowujący nazwał drugą książkę „Czerwony Parnas”. Mowa w niej o czasie, kiedy satanistyczny bolszewizm, w gwałtowny sposób likwidując carskie samowładztwo, odziedziczył doktrynę „wielkomocarstwowości”. Rzecz jasna, myśląc o niej jako o gwarancji stworzenia przyczółka dla nadchodzącej światowej rewolucji. „Czerwony Parnas” stał się czerwony nie tyle od koloru sztandaru, co od krwi rozstrzelanych, represjonowanych i wygłodzonych na Sołowkach i w Magadanach jego najbardziej utalentowanych orędowników, których twórczość zyskiwała coraz większą popularność w narodzie. Tak został represjonowany fundator „Czerwonego Parnasu” Wasyl Ellan. Z czasem zamknięto jedyny satyryczny magazyn „Czerwony pieprz”. Nadszedł tragiczny koniec „ukrainizacji” Radzieckiej Ukrainy, a wraz z nim do jednego kołchozu (czyli związku) zagnano pisarzy, których zobowiązano do bycia „inżynierami ludzkich dusz”. Kiedy wielki wódz bezbożnego bolszewizmu rozpocznie satanistyczne gry z Hitlerem, które w końcu doprowadzą do największej wojny XX wieku, reżim sowiecki odnajdzie w Peczorłagu przypadkowo nie rozstrzelanego najpopularniejszego twórcę śmiechu lat 20. XX wieku Ostapa Wysznę. Okazał się potrzebny, by znowu wydawać ukraiński magazyn satyryczny „Peretz”. Oczywiście, w takich okolicznościach pisarzom (zwłaszcza satyrykom) swoją twórczość przychodziło łączyć ze „służbą szatanowi”. Więc opracowujący trafnie przytacza poszczególne przykłady także takich pism. Kluczowym słowem w rozważaniach autora stało się słowo „pisarz”, które ogólnie tłumaczy się jako „godny pozazdroszczenia zawód: siedzi, popisuje, zgarnia honoraria”. Ale porewolucyjna rzeczywistość takie wyobrażenia bezlitośnie obala — „zgarniali” setkami. Kto z pisarzy ocalał w tej maszynce do mięsa, ten przeszedł sowieckie obozy koncentracyjne. Powróciło niewielu, a i to dopiero po 10—20 latach. Dalszy bieg historii pamięć autora wiąże z fotografią jeszcze młodego Chruszczowa. Na niej Nikita Siergiejewicz, groźnie podnosząc partyjno-państwową pięść, wygłasza z trybuny III zjazdu pisarzy: „Niech żyją radzieccy pisarze — wierni pomocnicy naszej partii w budowie komunizmu!”. Czyli — pisać na użytek awanturniczych konstruktorów świetlanej przyszłości. Biorąc pod uwagę doświadczenie niedalekiej i rzekomo już odczarowanej przeszłości, ukraińscy pisarze pisali, a nawet występowali jako „pomocnicy” na szeroko praktykowanych spotkaniach literackich. Robotnicy i chłopi po ich zakończeniu, słusznie wspomina Wałentyn Czemerys, często szczerze dziękowali: „Gdyby nie wy, nie słyszelibyśmy już nawet ojczystego języka”. „Gdyby nie wy…” Charakterystyczne, że takie podziękowania nie są rzadkością na spotkaniach pisarskich nie tylko na Wielkiej Ukrainie, ale i na Bukowinie, która stosunkowo niedawno została wyzwolona spod cudzoziemskiej władzy. Przecież kto przychodził na tereny tego ukraińskiego pogranicza, ten najpierw sięgał po ojczysty język większości jego ludności — Rusinów-Ukraińców. Temat pisarza, rozpoczęty w epilogu drugiej książki, W. Czemerys logicznie kontynuuje w prologu do trzeciej, największej pod względem objętości, książki swojej antologii. A jego tytuł „…i gwarantuje obywatelom wolność druku”, który stanowi frazę z Konstytucji ZSRR, nastawia czytelnika na ironiczne postrzeganie tych gwarancji. Autor-opracowujący dalej akcentuje: jeśli wiece z 1905 i 1917 roku odbywały się pod hasłem wolności słowa, to „wierni leninowcy” zabraniali nawet wspominać, że w ZSRR działa cenzura. Ale ona była. Cenzorem, w końcu, był i sam autor. Przecież wiedział, co przepuszczą do druku, a co — nie. Poeci-lirycy, na przykład, oraz ich wydawcy, aby wydać zbiór „tego, co na serce legło”, musieli zacząć go tak zwanym parowozem. Takie ideologiczne „parowozy”, podkreśla autor na podstawie własnego doświadczenia pisarskiego, pisali wszyscy — i ci, którzy byli w wewnętrznej opozycji, i ci, którzy nie byli. W tamtych czasach coraz mocniejszego dokręcania ideologicznych śrub (po chruszczowskiej odwilży, za Susłowa—Bresniewa i aż do Gorbaczowa) tylko satyra mogła być pewną odskocznią (niechby, według autora, i „jako taką”). Przecież satyrykom pozwalano krytykować, chwalić zmuszano poetów-liryków. Więc, nie czekając na sprzyjające dla twórczości warunki, wbrew różnym uciskom, kontynuowali dla zachowania „wesołości”, jak zalecał swego czasu Hryhorij Sawycz, swoją pracę twórczą. Śladem za Ostapem Wyszną świat ukraińskiego wszechśmiechu zasiliła cała kohorta utalentowanych pisarzy: Stepan Olijnyk, Serhij Woskrekasenko, Paw-
Walentyn Czemyrys, Pawło Hłazowy, Anatolij Kosmatenko, Iwan Nemyrowycz, Petro Rebro, Ołeh Czornohuz. Wśród nich należy jeszcze wymienić mistrzów scenicznego śmiechu — „narodowego Jakowczenkę” oraz estradowych prześmiewców Tarapunkę i Sztepsela, czyli Ju. Tymoszenkę i Ju. Berezinę. Czwarta książka antologii… Ona, jak i poprzednie, ma przedmowę oraz „Zamiast posłowia…”. Prawda, to ostatnie jest intrygujące: „Pisarze nienapisanych książek”. Jak to możliwe? Okazuje się, że autor-opracowujący, korzystając z zasobów swojego „trzeciego świata”, wysłał w kolejne kosmiczne podróże Hawrosza — takiego sobie miłośnika kosmoekstremu. A po szczęśliwym powrocie ten opowiedział, że na planecie Jałmez trafił do tajemniczego kraju Aniarku, gdzie żyją „pisarze nienapisanych książek”. Co więcej, ich tam za twórcze niepisanie przyjmują do Związku. Nawet prezydent Aniarku od czasu do czasu przyjmuje pisarzy nienapisanych książek. W tym przejawia się wysoka ojcowska troska o rozwój rodzimej literatury i kultury. Ale mniejsza z tymi fantazjami… Oto litukraiński „Wyszniak” — to inna rzecz. Ilu już w nim bywało ciekawych osobowości — autorów jeszcze nie napisanych, napisanych i nie zawsze wydanych książek. Trzeba je przecież przedstawić właśnie w tej czwartej książce. Wszak w „Wyszniaku”: „Choć za stołem wszyscy nie byli wiśniami, // Lecz jednak do humoru swój dar // Ofiarował im każdemu Wszechwyższy: // Każdy — niepowtarzalny humorysta!”. Ot choćby tenże Omelan Łupuł, swego czasu aktywny w sensie twórczości student uniwersytetu, słuchacz kursu specjalistycznego „Gatunek bajki w literaturze ukraińskiej”. Z czasem, za czasów dokręcania śruby przez Susłowa i Breżniewa, ten kurs specjalistyczny zamknięto, jego godziny oddano na „komunizm naukowy”. Lecz już na uniwersytecie tego „kursu” nie czytają, a Omelan Łupuł swoje 60-lecie uczcił wydaniem zbioru „Tysiąc bajek”. Taka wyszła bajka. Dlatego nie ma wątpliwości, że i antologia Walentyna Czemyrysa „Z kim śmieje się Ukraina” przyda się nie tylko tym, którzy szukają swojej twórczej ścieżki we wszechświecie ukraińskiego wszechśmiechu, ale i szerokiemu ogółowi wielbicieli śmiechu, który pomaga żegnać się z przeszłością i pozostawać ludźmi.
Tłumaczenie maszynowe
Marija KUCZERENKO
Wiadomo, że kuchnia ludowa jest jednym ze składników kultury duchowej narodu, jego narodowej odrębności. Formując się przez wieki, wchłania ona w siebie cechy innych, przeważnie sąsiednich, tradycji kulturowych. Jednak nie dotyczy to ukraińskiej kuchni ludowej — nie była ona zbytnio podatna na obce wpływy. Jeśli wareniki były ulubioną potrawą Ukraińca, to takimi pozostały przez wieki. Duże czy całkiem maleńkie, z filigranowymi ząbkami czy zgrabnym wianuszkiem, w kształcie półksiężyca czy trójkącika — zawsze wywołują radosne emocje, ożywając w pamięci jasnym obrazkiem z „Wieczorów na chutorze w pobliżu Dikańki”: potężny Paciuk na oczach zdziwionego kowala połyka wareniki, które same, jak żywe, lecą mu do ust, rozpryskując w locie śmietanę. O warenikach nasz naród ułożył mnóstwo wesołych pieśni. Ale czyż tylko o ukraińskie pieśni chodzi! Tak, żydowski kompozytor Saul Czernichowski, który żył na przełomie XIX i XX wieku, napisał w Heidelbergu utwór muzyczny „Wareniki”. Najwyraźniej, pisząc muzykę, widział przed sobą starą Żydówkę przygotowującą ukraińskie wareniki. Miłość do wareników jest ogólnonarodowa. A jakże inaczej? Przecież to główne danie każdego ukraińskiego świątecznego stołu, i jeśli gospodyni stawiała na stół makitrę — lub nawet makutrę — z parującymi, prosto z wrzątku warenikami, wszystkie inne potrawy znikały z pola widzenia. Gęsto posypane apetycznymi skwarkami, ze złocistą okrasą lub hojnie polane masłem… Ach! Wiadomo, że w XIX wieku wareniki na Ukrainie lepiono spore — około 30—40 cm. Opisano to w opowiadaniu Mikołaja Gogola „Wij”: „…po chutorach małorosyjskich można jeść hałuszki, ser, śmietanę i wareniki wielkości kapelusza…”. Wareniki przygotowywano nieczęsto, głównie na święta. Tak, w drugi dzień wesela druhny niosły młodej wareniki „na śniadanie”, a kobiety wspólnie przygotowywały wareniki, gdy zbierały się, by odwiedzić położnicę. Ołeksij Woropaj opisał, jak na święto Czterdziestu Męczenników, które obchodzono 22 marca, dziewczęta gotowały czterdzieści wareników z serem i częstowały parobków — „żeby mróz lubczyku nie zniszczył”. A lepiąc wspólnie wareniki, śpiewały: Zaszło słoneczko za zielony bór, My pójdziemy wieczerzać w bogaty dwór: A w bogatym dworze — chleba-soli na stole. I chleba-soli dosyć: Wareniki w maśle, gorzałka w butelce. A jeszcze w tym dniu gotowano wareniki z 40 nadzieniami (!), jako że 40 świętych męczenników. Warenikom przypisywano też mistyczną rolę. Tak, na Andrzeja dziewczęta wróżyły w dość zabawny sposób: gotowały warenik dla głodnego kota — jeśli kot go zje, to dziewczyna wkrótce wyjdzie za mąż, a jeśli tylko nadgryzie i porzuci, to należy spodziewać się rozłąki z ukochanym, a nawet panieńskiej samotności. Według klasycznego przepisu ciasto na wareniki zagniata się na wodzie (koniecznie zimnej), serwatce, mleku. Można z jajkiem. Ciasto powinno być niezbyt twarde, aby łatwiej łączyły się brzegi warenika. A przepisów na nadzienia jest bez liku! Nadzienie — w zależności od kalendarza religijnego — mogło być mięsne (z mięsem, serem) oraz postne — z kapustą, kapustą i grzybami, fasolą i makiem, samym makiem, kaszą jaglaną lub gryczaną z okrasą na oleju, jabłkami, truskawkami, wiśniami, kaliną, suszonymi jagodami, wcześniej namoczonymi w wodzie. Rozwałkowuje się ciasto na 1—1,5 mm grubości i rozcina na kwadraciki, kładzie na środek kwadracika nadzienie i zlepia brzegi. Oczywiście, są to wareniki w kształcie trójkąta. A najczęściej na Ukrainie wareniki lepiono w kształcie półksiężyca, ozdabiając filigranowymi ząbkami. Gotuje się wareniki w takiej ilości wrzątku, aby mogły swobodnie wypłynąć. Gdy już wypłyną, zbiera się je łyżką cedzakową i przekłada do rondla. W zależności od nadzienia, polewa się masłem lub posypuje skwarkami ze słoniną i podsmażoną cebulą.
Przepisy na nadzienia
Z serem: Ser przepuszcza się przez maszynkę do mięsa lub przeciera przez sito, dodaje surowe żółtka, cukier, sól. Wszystko starannie miesza się. Gotowe wareniki podaje się z roztopionym masłem lub śmietaną.
Z kapustą: Kwaszoną kapustę odciska się, dodaje do niej poszatkowaną świeżą. Dusi się do miękkości, dolewając wywar. Do duszonej kapusty dodaje się podsmażoną cebulę, sól, cukier i po wymieszaniu ponownie podsmaża, aby odparowała nadmiarowa woda. Polewa się roztopionym masłem, posypuje okrasą z cebuli i skwarków. Dusi się kapustę także z mięsem, wcześniej pokrojonym w kawałki, oraz z grzybami.
Z jabłkami: Dojrzałe jabłka obiera się ze skórki i kroi w słupki lub ściera na tarce. Posypuje cukrem i pozwala odcieknąć sokowi. Można dodać trochę cynamonu. Gotowe wareniki polewa się miodem.
Z makiem: Mak zalewa się wrzątkiem, zlewa wypłynięte zanieczyszczenia i ponownie zalewa wrzątkiem. Pozostawia się co najmniej na pół godziny. Potem mak odcedza się na sicie, aby ściekła woda, i przekłada do makitry. Starannie uciera się, dodając cukier. Można dodać wcześniej namoczone rodzynki.
Z suszonymi śliwkami: Suszone śliwki płucze się w ciepłej wodzie, zalewa wrzątkiem. Odcedza się na sicie, osusza. Wyjmuje pestki i posypuje cukrem. Można śliwki bez pestek drobno pokroić i posypać cukrem. Podaje się gotowe wareniki z cukrem lub miodem.
Z „ŻYWOTA” WARENIKÓW
Wygląda na to, że Ukraińcy zapożyczyli wareniki z kuchni tureckiej, choć jakkolwiek nie chciałoby się do tego przyznać. Turecki duszwar wywoływał kiedyś taki zachwyt u naszych przodków, że znacznie uprościli oni ten skomplikowany przepis.
Istnieje opinia językoznawców, że popularna dziecięca wyliczanka „Eniki-beniki…” to tłumaczenie ze starożytnej szamańskiej mantry, która otwiera w człowieku tak zwane trzecie oko.
Skosztowawszy wareników z wiśniami podczas jednej ze swoich wizyt na Ukrainie, Bill Clinton, który uważany jest za nie lada smakosza, wpadł w taki zachwyt, że wpisał to danie na swoją listę Must Be Served.
Hobby pierwszego prezydenta Ukrainy jest bardzo oryginalne — zbieranie przepisów na nadzienia do wareników. Wyszukuje je nawet w starożytnych manuskryptach. Co ciekawe, Leonid Krawczuk posiada muzyczny talerz do wareników w kształcie rumianku — każdy płatek z podgrzewaniem i oprawą muzyczną.
W miasteczku Glendon w kanadyjskiej prowincji Alberta, gdzie jest największa ukraińska diaspora, ustawiono dziewięciometrowy pomnik warenika — oficjalnego symbolu miasta.
W Rosji przestrzegają wesołej tradycji — w przeddzień starego Nowego Roku lepią wareniki z niespodzianką — guzikiem, fasolką, monetą. Uważa się, że ten, komu trafi się taka niespodzianka, będzie miał szczęśliwy cały rok.
W Czerkasach otwarto pomnik warenika: kozak Mamaj pożera wareniki, a za plecami ma wielki warenik w kształcie półksiężyca. Pomysł ustawienia obok jeszcze jednego pomnika — a mianowicie aparatury do bimbru — bardzo spodobał się mieszkańcom Czerkas, ponieważ bimber w ludzie nazywany jest walutą narodową — bez niego do dziś nie odbywa się żadna transakcja na wsi.
Tłumaczenie maszynowe
Jewhen CYMBALUK, obwód rówieński. W rodzinie Seredów ze wsi Myrohoszcza w rejonie dubieńskim nie znają zwykłego gospodarskiego kłopotu: chodzenia do sklepu po chleb. Tutaj gospodyni Ołeksandra Iwaniwna wypieka swój, domowy chleb. Co więcej, według przepisu, który przekazywany jest w ich rodzinie z dziada pradziada. Według przekazów, taki pszenno-żytni pokarm zapoczątkowano jeszcze w czasach kozackich, kiedy strzelec Sereda podczas wyprawy przez miesiąc utrzymał się na samym chlebie z wodą, a chleb ten był z żyta i pszenicy. — W naszej rodzinie chleb zawsze szanowano — opowiada Ołeksandra Sereda — i do dziś jednym z głównych atrybutów domowego wyposażenia jest piec. Nie został on po prostu wymurowany — włożono w niego duszę. Podobne piece (przynajmniej w naszej Myrohoszczy) to obecnie wielka rzadkość. Co więcej, niektóre z nich to już eksponaty z przeszłości. Natomiast mój piec, który otrzymałam w spadku, działa. Co prawda, rozpalam w nim raz na tydzień, wypiekam od sześciu do dziesięciu bochenków i nam (rodzinie siedmioosobowej) tego chleba wystarcza na tydzień. Wystarcza, bo bochenek nie jest taki jak sklepowy: waży od dwóch do trzech kilogramów. Ale najważniejsza w nim jest pożywność i smak. To dzięki określonej proporcji mąki żytniej, pszennej i innych (niech to pozostanie moją tajemnicą) naturalnych składników. I oczywiście ważną rolę odgrywa tu płyta pieca. Tylko na niej, odkąd sięgam pamięcią, wypiekano w naszym domu chleb. I ja kontynuuję tę tradycję. Mój chleb nigdy nie przypala się, bo nie tylko wygarniam żar, ale staram się przed pieczeniem umyć płytę. Czasami pod bochenki podkładam liść kapusty. A poza tym u nas od dawna przyjęło się zagniatać ciasto bardzo gęsto, rozpoczynając to cudowne działanie od modlitwy. Kiedy piecze się chleb, nikt nie trzaska drzwiami. Gdy się upiecze, układam go gorącego na czystym stole, przykrytym specjalnie przeznaczonym do tego płótnem, a jeszcze jednym płótnem przykrywam bochny. Jeśli tego nie zrobić, chleb straci puszystość. Chociaż nie umniejszam znaczenia i smaku sklepowego chleba, to w żadnym porównaniu z domowym on nie wypada. Szkoda, że obecnie wiejskie gospodynie coraz częściej kupują chleb, zamiast wypiekać samodzielnie. Każdy, kto zawita w gości do rodziny Seredów, może przekonać się o niezwykłej smakowitości domowego myrohoszczańskiego chleba. „Mówią, że nie samym chlebem żyje człowiek, a tutaj, u Ołeksandry Iwaniwny, to zdanie brzmi nieco inaczej: i samym chlebem może nasycić się człowiek” — takie wyznanie przyszło usłyszeć od pracowników kultury z Myrohoszczy. Pewnego razu zawitali do domu Ołeksandry Seredy, a gospodyni właśnie wyjęła z pieca świeży chleb. Tak smakował gościom, że zjedli aż dwa bochenki. Ołeksandra Sereda nie ustaje w propagowaniu ukraińskiej kuchni i narodowych tradycji. Specjalnie do tego celu ma „dekoracyjny” domowy piec, bo prawdziwego ze sobą na festiwal czy jarmark nie weźmiesz.
Tłumaczenie maszynowe
Stanisław ZMIEWŚKYJ, m. Odessa Na początek rozejrzyjmy się w niedalekiej przeszłości. Ludzie starszego pokolenia dobrze pamiętają, że przez długi czas nawet samo święto choinki było zakazane przez władzę komunistyczną jako przejaw „religijnych zabobonów” i „przeżytków”. Ubraną choinkę można było zobaczyć chyba tylko w cerkwiach, które cudem ocalały. A w domu dla dzieci strojono zabawkami i cukierkami gałąź jakiegokolwiek drzewa, a czasem nawet miotłę. Pierwsze radzieckie noworoczne święto choinki odbyło się na Ukrainie rok wcześniej niż moskiewskie, w Charkowskim Pałacu Pionierów i Październikowych. Urządzono je w pomieszczeniu dawnego Zgromadzenia Szlacheckiego, które przed przeprowadzką do Kijowa zajmował ukraiński rząd. Miałem okazję rozmawiać z tymi, którzy organizowali to święto. Opowiadali, jak przywieźli i ustawili w salach pałacu aż trzy wielkie sosny. Ozdoby dla nich majsterkowali z kartonu i papieru kierownicy kółek razem ze swoimi wychowankami, bo w sprzedaży ich nie było. Z pomocą przyszli robotnicy huty szkła w Merefie, w kilka dni uruchamiając produkcję wielkich kul z grubego zielonego szkła, z którego robiono butelki. A jeszcze komsomolcy odwiedzili klasztory i bezczelnie skonfiskowali tam stare ozdoby choinkowe. Zdobytych u mnichów aniołów ze skrzydełkami potem przerobiono na ptaszki. Bohaterami pierwszego noworocznego maskarady byli nie tylko bajkowe i literackie postacie, ale także kostiumowi rewolucyjni marynarze, czapajewcy, stachanowcy, miczurinowcy, zdobywcy Arktyki. Zabawiali wszystkich komicznymi wybrykami popularni wtedy komicy Pat i Patachon. Pójdźmy dalej w głąb historii. Święto Nowego Roku z udziałem Dziadka Mroza powszechnie obchodzono w Imperium Rosyjskim po wprowadzeniu przez Piotra I nowego kalendarza. Sam zaś ten bohater, wygląda na to, przyszedł wtedy na noworoczne gościny z ludowych bajek. W rosyjskim wariancie nazywał się Morozko, w ukraińskim — Morozenko. Prezenty z jego worka dostawały się tylko dzieciom. W 1840 roku, na podstawie folkloru, Władimir Odojewski napisał opowiadanie „Moroz Iwanowicz”. W odróżnieniu od bajkowego bohatera, Moroz Iwanowicz nie zamroził na śmierć dziewczyny-leniucha, a zamiast prezentu dostała od niego naszyjnik z lodowych sopli. Z czasem i karna pałka Dziadka Mroza zaczęła pełnić inne funkcje, zmieniając się w magiczną laskę. Osobno istnieje wersja, że prototypem Dziadka Mroza stał się arcybiskup Mikołaj z miasta Mira w Licji, który żył jeszcze w IV wieku. Po śmierci ten dobrotliwy człowiek został zaliczony do grona świętych i zaczął być czczony przez wiernych jako cudotwórca. Kiedy w XI wieku jego relikwie wykradli włoscy piraci i przewieźli do miasta Bari, oburzył się cały świat. Mniej więcej od tego czasu w dzień Świętego Mikołaja, 19 grudnia, ludzie zaczęli dawać dzieciom prezenty. Na Ukrainie przyjęło się wypiekać na tę okazję smaczne ciasteczka-„mikołajczyki”, obdarowywać dzieci. Ta tradycja zachowała się do dziś, dzień Świętego Mikołaja stał się ulubionym świętem ukraińskich dzieci. Jednak większość badaczy skłonna jest uważać za prototyp Dziadka Mroza nie Mikołaja, a bajkowego Mroza-Morozenkę. Same zaś bajki o nim, nawet te najdawniejsze, też mają swoje źródła. Szukać ich należy w mitologii naszych przodków, w historii naszego narodu. Okres Antii-Ukrainy archeolodzy wiążą z rozwojem kultury czerniachowskiej. Znaleziska z tego okresu świadczą, że nasi przodkowie mieli ukraińskie pismo („bukwicę” oraz „pismo Iwanowe”), znali język starogrecki i łacinę. Zajmowali się nie tylko rolnictwem i hodowlą zwierząt, ale także wieloma rzemiosłami, wytapiali żelazo w dymarkach, korzystali z koła garncarskiego, krosien tkackich. Z ich bajek wywodzi swój rodowód obecny Dziadek Mróz-Morozenko. Można to prześledzić po opisie najpopularniejszych bogów Antów. Zdjęcie Olesia Dmytrenki Pierwszym, o którym przy tym wspomina się, jest Mróz, którego czasem nazywano jeszcze pieszczotliwie Morozkiem. To bóstwo chłodu, zamieci, lodu, prawdziwy władca zimy. A jeszcze władcą zimy dawni Ukraińcy, a z czasem i Białorusini, uważali Zuzię. Przedstawiano go w postaci dziadka niewielkiego wzrostu z długą siwą brodą. Chodzi on, zgodnie z ludowymi wierzeniami, w kożuchu, ale bez czapki i boso. Pod Nowy Rok Białorusini gotowali dla niego kutię i powtarzali: „Zuzia na dworze — kutia na stole”. Ale całkiem możliwe, że nasz Dziadek Mróz pochodzi wprost od Dziada. To drugie imię, które Antowie dali swojemu Białobogowi. Dziadem lub diduchem do dziś nazywa się na Ukrainie nieomłócony snop żyta, który gospodarz wnosi do chaty przed Wigilią. Białobóg zaś — główny bóg dobra. Według wierzeń, jest on twórcą ziemi, wody, światła, ojcem Peruna, obrońcą ludzi przed złem. Ale ukraińska mitologia zna jeszcze boga słońca, światła i dobra o imieniu Dażbóg, którego kult uformował się za czasów scytyjskich w VI—IV wieku przed naszą erą. Jest on obdarzony tyloma cnotami, że nie sposób ich zliczyć. Słoneczne oblicze Dażboga malowano na żaglach statków, które wypływały z Sanbatosu — kijowskiej przystani na rzece Počajnie. To samo wyobrażenie było również najpierwszym herbem Kijowa. Dażbóg i jego rodzina — w centrum noworocznych, a później i świątecznych obrzędów. Jego żona Kolada (imię pochodzi od słowa koło, które od dawna symbolizowało słońce) co roku w najdłuższą zimową noc rodzi młode słońce — Bożycza. Ukrywając się przed swoim odwiecznym wrogiem — Marą, uosobieniem ciemnych sił, Kolada wciela się w kozę. Jak twierdził Iwan Neczuj-Łewycki, kiedy słońce zwraca się z zimy na lato, zaczynało się święto Kolady i trwało ono od 24 grudnia do 6 stycznia. W obrzędowe widowisko wchodziło rozpalanie ogniska, posypywanie ziarnem na nowe zbiory, prowadzenie kozy, przebieranie się, kolędowanie pod świecącym wizerunkiem Bożycza, przedstawienia szopkowe, palenie kłody, która symbolizowała Marę. To pogańskie święto było tak popularne, że sługom kultu nie pozostawało nic innego, jak podporządkować mu święto Bożego Narodzenia. Więc ukraiński Dziadek Mróz może szczycić się bogatym rodowodem. Mnóstwo dobrych cech odziedziczył od Dażboga i Białoboga, Mroza, Zuzi i Morozenki. To jego ustami przemawiają do nas dalecy przodkowie, życząc wszystkim i każdemu szczęścia, zdrowia i radości.
Tłumaczenie maszynowe
Dział kultury Lesia KOWERZNIEWA 279-49-47 Dział pracy oświatowej Nadia KYRIAN Dział literatury Maria KUCZERENKO 270-55-57 Dział korekty Tetiana SZCZERBAK Olha MOSZKOWSKA 278-63-69 Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK, Ołeh BESSKYJ 278-63-69 Redaktor dyżurny Maria KUCZERENKO Korespondenci Natalia ANTONIUK, Ulana WOLYKOWSKA Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org Wydrukowano z gotowych form fotograficznych w kombinacie “Presa Ukrainy” w środę. Zam. nr 3301252 Nakład w grudniu — 35 000 Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji powołanie się na “Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety “Słowo Proświty” — 30617 10052 Szef-redaktor Pawło MOWCZAN 4820095 780016
Tłumaczenie maszynowe
Tekst uszkodzony przy rozpoznawaniu — przeczytaj stronę oryginału
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Świadectwo rejestracyjne KV nr 4066 z 02.03.2000 r.
Redaktor naczelny Lubow HOŁOTA
Kolegium redakcyjne: Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JASZCZUK
Zastępcy redaktora naczelnego
Petro ANTONENKO 279-49-47, Jewhen BUKET 279-39-55
Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcyjnych Natalija SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks)
Sekretarz redakcji
Iryna SZEWCZUK
Tłumaczenie maszynowe