Jak już informowała nasza gazeta, Rada Główna i Zarząd Centralny Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki w dniu swojego 155-lecia ogłosiły laureatów Ogólnoukraińskiej Proświtiańskiej Nagrody im. Borysa Hrinczenki. 26 grudnia «Proświta» wspólnie z Instytutem Literatury im. T. H. Szewczenki Narodowej Akademii Nauk Ukrainy oraz Instytutem Języka Ukraińskiego Narodowej Akademii Nauk Ukrainy zorganizowała uroczystą akademię ku czci pamięci wybitnego ukraińskiego pedagoga, pisarza, leksykografa, literaturoznawcy, etnografa, historyka, publicysty, działacza społeczno-kulturalnego, jednego z organizatorów i przewodniczącego Kijowskiej «Proświty» – Borysa Hrinczenki, w 160. rocznicę jego urodzin. W ramach wydarzenia wręczono Nagrodę im. Borysa Hrinczenki. Zwracając się do obecnych z powital-
Zdjęcie Mychajła Linika
JURIJ PLAKSIUK
12–13 TARAS HOŁOWKO
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
Tymczasem przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» Pawło Mowczan powiedział, że Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» im. Tarasa Szewczenki od 2003 roku co roku nagradza nagrodą im. Borysa Hrinczenki uczonych, proświtian, działaczy społecznych i politycznych, którzy wnieśli znaczący wkład w budowę niepodległej Ukrainy, utrwalenie państwowego języka ukraińskiego, rozwój kultury narodowej, odrodzenie pamięci historycznej, kształtowanie świadomości narodowej oraz podniesienie duchowości i dobrobytu narodu ukraińskiego, a także za działalność oświatową i poświęcenie w imię Ukrainy. Dyplomami i medalami laureatów uhonorowani zostali profesorowie Wasyl Jaremenko, Iryna Farion, Pawło Hryczenko, Mykoła Tymoszyk oraz pisarz Oleksa Synyczenko. Są to znani na Ukrainie i poza jej granicami proświtianie, których niestrudzona i konsekwentna praca pomnożyła i umocniła państwowe pozycje języka ukraińskiego, grinczenkoznawstwa, ustawodawstwa językowego, leksykografii. Serdecznie witamy laureatów, składamy im hołd i życzymy sił oraz natchnienia do dalszej twórczej pracy.
Zdjęcia: Ihor Zots
14–15
Tłumaczenie maszynowe
Następny numer „Słowa Proświty” ukaże się 11 stycznia 2024 r.
Tłumaczenie maszynowe
Jewhen BUKET
Jęczą, ale niosą: w Federacji Rosyjskiej zaczęto konfiskować paszporty zagraniczne. W czasie, gdy we Włoszech i Niemczech przedstawiciele diaspory zniewolonych narodów Rosji oraz europejscy parlamentarzyści na 9. Forum Wolnych Państw Postrosji rozważali, co robić w najbliższej przyszłości z odłamkami największego jak dotąd niedoimperium świata, Dmitrij Miedwiediew ogłosił kolejne wprowadzenie poprawek do konstytucji FR. Jest to dość przewidywalne, zważywszy na to, że Rosja z każdym dniem coraz bardziej zmienia się w obóz koncentracyjny. A wszelkie „demokratyczne” luki w statucie obozu koncentracyjnego są absolutnie niedopuszczalne. Ta deklaracja zbiegła się w czasie z rozpoczęciem konfiskaty paszportów zagranicznych u wszelkich „nieprawomyślnych”, którzy nie zdołali lub nie zdążyli uciec z raszki za granicę. A uciekać jest coraz trudniej, bo za granicą Rosjan od dawna nie cieszy widok. Na przykład Łotwa pozbawiła prawa do tymczasowego pobytu 3500 Rosjan, którzy oblali egzamin z języka łotewskiego. Zgodnie z przyjętą jeszcze w maju ustawą, wszyscy podlegający obowiązkowi wojskowemu, część urzędników państwowych, „zagraniczni agenci” itp. zobowiązani są sami, „w zębach” przynieść swój paszport zagraniczny do organów siłowych. I pierwsi już przynieśli. Jęczą, ale niosą. Zupełnie jak w znanym cytacie literackim: „Kochają rosyjscy ludzie buntować się! Staną na kolanach przed pańskim domem i stoją łajdaki! I wiedzą, że się buntują, i mimo wszystko stoją!”. Dawno należało zrozumieć, że kiedy ktoś w Rosji nazywa siebie „opozycją”, to w pewien sposób nawet gra na korzyść Putina, demonizując go i opowiadając, że jest on złem, którego nie da się pokonać. Albo nawet wprost pracuje na rosyjską władzę. Na przykład niedawno z rosyjskiego więzienia w obwodzie włodzimierskim „zniknął” główny opozycjonista Aleksiej Nawalny. Póki rosyjska opozycja czy ci, którzy się tak nazywają, aktywnie go „poszukują”, FSB sumiennie bierze na celownik wszystkich, którzy „współczują”, żeby potem było kogo czyścić. Wszak po „zwycięstwie” Putina w „wyborach” w marcu oczekuje się potężnej czystki kraju z „hołoty”, która przeszkadza budować wspaniały „ruski mir”. Podobna czystka w rzeczywistości odbywa się po każdych „wyborach” Putina i Rosjanie już do tego przywykli. Więc nie ma się czemu dziwić.
Jak za „starych dobrych” czasów radzieckich: w kolejce po jajka – od nocy! Ciekawy przykład. Teraz, żeby kupić w Rosji jajka, w wielu miastach kolejki trzeba zajmować od nocy. Jak za „starych dobrych” czasów radzieckich. O ich cenie nawet nie będę wspominał. Jajeczny deficyt to bezpośredni rezultat pracy Sił Zbrojnych Ukrainy, wszak głównym producentem jajek na bagnach jest okupowana w 1919 roku ukraińska Biełgorodszczyzna, która w tym roku stała się jednym z epicentrów działalności Legionu „Wolność Rosji”. Szkoda tylko, że Legion nie wybrał gdzieś w Szebiekinie tymczasowego rządu FR, który ogłosiłby wyzwolenie terytorium od dyktatury Putina… A warto byłoby. Nieco później do kolejek po jajka dołączyły kolejki po ryby. I mieszkańcy bagien, niczym Koreańczycy z Północy, spędzając po kilka godzin w kolejkach na mrozie, dziękują swojemu dyktatorowi za karmę. Tymczasem deficyt nie przeszkadza „w celu zapewnienia bezpieczeństwa FR” niszczyć importowany z „gnijącego zachodu” ser. Tak, w obwodzie rostowskim przy udziale prokuratury, SOBR-u, FSB i operatywników MSW „zneutralizowano” aż 223 kilogramy „rozkładającego społeczeństwo” produktu. A póki co eresefia szybciej, niż oczekiwano, wraca w sowieckie realia z deficytem, ograniczeniem praw obywatelskich i kryminalnymi porachunkami. W końcu co dziwić się krajowi, który w 1991 roku przemianował się z RFSRR na FR, po prostu usuwając z własnej nazwy kilka słów, które straciły w tamtym momencie aktualność.
W Rosji film-utopię o czasach pieriestrojki nazwano „proroczym”. Ukraińcy wreszcie powinni zrozumieć, że język rosyjski, tak zwana wielikaja russkaja kultura ze wszystkimi filmami, muzyką itp. są szkodliwe dla naszego zdrowia psychicznego. Aby zwyciężyć, musimy całkowicie zrezygnować ze wszystkiego, co zrodziła Rosja. Jest to żywotnie niezbędne dla naszego dalszego istnienia. Tymczasem w Ukrainie tatarskojęzyczny utwór wykonawczyni Ai-gel pod tytułem Piyala znalazł się na szczycie TOP-100 na Apple Music. Popularność piosenki wiąże się z tym, że jest ona wykorzystywana w kolejnym propagandowym serialu, którego premiera odbyła się miesiąc temu, po czym rozprzestrzenił się on w sieciach społecznościowych, co było celem rosyjskich władz. Film opowiada o wydarzeniach w okupowanym Tatarstanie pod koniec lat 80. XX wieku. W Rosji nazwano go „proroczym”, gdyż to, co działo się tam za czasów tak zwanej pieriestrojki, jest podobne do tego, co dzieje się teraz. Znamienne, że małoletni fani filmu 2 grudnia zabili w Irkucku swojego rówieśnika. Jednak tak zwany Roskomnadzor 9 grudnia poinformował o tym, że „przeprowadził kontrolę serialu pod kątem legalności i naruszeń nie znalazł”. Serial stał się prawdziwą propagandową bombą, którą udanie zakamuflowano pod tak zwane wartości liberalne. Prawdopodobnie film ma na celu rozchwianie wewnętrznej sytuacji w Ukrainie, zmuszenie Ukraińców do „wspomnienia” czasów radzieckich, aby choć trochę skłonić nas do negocjacji. Jednak raczej im się to nie uda…
Niebezpieczne opracowanie: Rosję pochłania proukraińskie środowisko graczy. Na bagnach do niebezpiecznych wrogich opracowań zaliczono gry wideo. Według słów wiceprzewodniczącej Dumy Państwowej FR Kuzniecowej, ukraińskie służby specjalne wpływają na rosyjskich uczniów za pomocą gier komputerowych, aby stworzyć w Rosji „nastoletnie proukraińskie środowisko graczy”. Twierdzi ona, że gry komputerowe i sieci społecznościowe zmuszają do sponsorowania „nazistowskiego reżimu” za pomocą darowizn w grach, które twórcy gier przekazują na potrzeby SZU. A poza tym, jakoby w grach online obecny jest rusofobiczny materiał wideo, przez co u biednych rosyjskich dzieci kształtuje się negatywny obraz „agresywnego ruskiego człowieka”. Straszne!
„Zwierzęcoludzie”: o walce Rosjan i reptilian. Jeszcze jeden deputowany rosyjskiej Dumy Państwowej Igor Ananskich i generał porucznik rezerwy FSB Igor Mironow napisali artykuł o walce Rosjan i reptilian. Został on opublikowany w czasopiśmie naukowym „Nauka prawna i współczesność”.
Artykuł naukowy pod tytułem „Rosyjska rodzina jako podstawa państwowości ojczystej” donosi, że na Ziemi są ludzie dwóch gatunków. Jeden z nich (Rosjanie) kieruje się „wysokimi zasadami moralnymi, a podstawowymi wartościami są pokój, rodzina i dzieci”. Drugi gatunek tworzony był „za pomocą kosmicznych technologii genetycznych”, jemu autorzy przypisują pragnienie wojny, rewolucji, terroru, a także pedofilię, kanibalizm i narkomanię. W artykule nazywa się ich „zwierzęcoludźmi”, genetycznie zmodyfikowanymi istotami, biologiczną sztuczną inteligencją itp. Właśnie różnicą gatunkową deputowany i generał tłumaczą nienawiść zbiorowego Zachodu do Rosjan. Uważają oni, że na świecie istnieją jakieś tajne struktury, które pracują nad tym, aby przekazać władzę nad Ziemią „przedstawicielom reptiliańskiej cywilizacji kosmicznej”. W tym celu muszą oni zniszczyć Rosjan i moralnie zdeprawować kobiety. W artykule szczegółowo opisuje się wybryki reptilian, stworzonych z prochu za pomocą kosmicznych technologii genetycznych, podstępność „światowego rządu”, śmiertelne niebezpieczeństwo seksu z obcokrajowcami itp.
Konferencja prasowa Putina stała się kolejnym dowodem na realność antyutopii Orwella. Współczesna Federacja Rosyjska to kraj, w którym fantasy zastępuje naukę, a ideologia jest sprzeczna z otaczającą rzeczywistością, gdzie ostatecznie zwyciężyły idee bolszewizmu z elementami nazizmu. Takim krajem w słynnej powieści George'a Orwella „1984” była Oceania. I zobaczyliśmy kolejny dowód na to, że Orwell był prorokiem. Na zdjęciach i nagraniach kremlowski dyktator wygłaszał przemówienie z monitorów, nad którymi widniał napis „Oceania”. To rosyjskie centrum handlowe transmitowało konferencję prasową Putina, na której ogłosił on zamiar pozostania na stanowisku szefa Mordoru w przyszłym roku. I podczas gdy bunkrowe stworzenie kontynuowało karmienie elektoratu już znanymi kłamstwami, cenzura rosyjskiego „ministerstwa prawdy” próbowała filtrować SMS-y napływające na antenę. Ale nawet pomimo filtrowania, wiadomości wprost krzyczały o tym, że rosyjska rzeczywistość radykalnie różni się od tych bzdur, które transmituje Kreml. Doskonale rozumieją to na tonącym statku o nazwie „Rosja”. I szczury już na łeb na szyję uciekają stamtąd. Były major GRU Rosji i starszy instruktor PKW „Wagner” 10 grudnia przyleciał do Amsterdamu i poprosił o azyl polityczny. Chce stanąć przed Międzynarodowym Trybunałem Karnym w Hadze i złożyć zeznania na temat zbrodni wojennych Federacji Rosyjskiej w latach 2014–2015 oraz 2022, w tym dotyczących ostrzałów Doniecka w celu nastawienia ludności przeciwko Siłom Zbrojnym Ukrainy. Zielony Klin chce do domu: dzieciom wręczono dyplomy z ukraińską symboliką. Oczywiście nie może nie cieszyć to, że coraz częściej obserwujemy wszelkiego rodzaju pożary w zakładach obronnych, „niepokoje” na lotniskach i inne przejawy sabotażu oraz echa sankcji. Trwają także samotne pikiety żon okupantów (wiece w kraju-obozie koncentracyjnym są od dawna zakazane) pod hasłem „vwróć męża, ja zа…bałam się”. Jednocześnie wielu ludzi w Rosji świadomie lub nieświadomie ciągnie do Ukrainy. Na Kubaniu, Biełgorodczyźnie i Woroneszczyźnie wspominają język ukraiński, którym mówili ich dziadkowie i babcie. W jednym z przedszkoli w Chabarowsku dzieciom po zawodach sportowych wręczono dyplomy z ukraińską symboliką. Zielony Klin chce powrócić w skład przyszłej Wielkiej Ukrainy – to zrozumiałe. I właśnie dzieci jako przyszli obywatele wolnej Republiki Dalekowschodniej muszą przyzwyczajać się do nowej symboliki. Ale tajnym współpracownikom i administracji okupacyjnej ten symboliczny akt się nie spodobał. Podnieśli wrzawę, skandal dotarł do mera miasta i zakończył się zwolnieniami pracowników. „Inoagent” to „wróg ludu”: jak Kreml walczy z wolną wiedzą i „wolnym światem”. Trwa nacisk Kremla na wolną wiedzę. 19 grudnia o swoim zamknięciu ogłosiła organizacja społeczna „Wikimedia RU”, która zajmowała się wspieraniem i popularyzacją rosyjskiej Wikipedii. W przeddzień kierownikowi organizacji... Podczas gdy kremlowski führer, czy to oryginał, czy sobowtór, postanowił wybrać samego siebie ponownie wiosną przyszłego roku i aktywnie promuje się, opowiadając gdzie tylko może, że „SWO idzie zgodnie z planem”, proponujemy czytelnikom „Słowa Proświty” przegląd wiadomości „zza płotu”, aby poczuć noworoczny koloryt bagiennej rzeczywistości.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
organizacji, uczonemu psychologowi Stanisławowi Kozłowskiemu zaproponowano zwolnienie się „na własne życzenie” z moskiewskiego uniwersytetu państwowego, gdyż stało się wiadome o jego przyszłym włączeniu do list „zagranicznych agentów”. We współczesnej Rosji ma to takie samo znaczenie, jak „wróg ludu” w ZSRR. Wieczorem tego samego dnia Stanisław w trybie pilnym zebrał uczestników „Wikimedia RU” i poinformował o tym, co się stało. Walne zgromadzenie zdecydowało o rozpoczęciu procedury likwidacji organizacji, aby nie narażać na niebezpieczeństwo innych. Przypomnę, że rosyjska Wikipedia nazywa wojnę rosyjsko-ukraińską wojną, a okupowane ukraińskie terytoria – okupowanymi. Niemniej jednak, jeszcze w czerwcu 2023 roku część redaktorów rosyjskiej społeczności wiki za putinowskie pieniądze stworzyła projekt „Ruwiki”, który jest alternatywną rosyjską Wikipedią, redagowaną w potrzebnym Kremlowi tonie. Walcząc w Ukrainie rzekomo przeciwko „kolektywnemu Zachodowi”, Putin stale podkreśla, że „Rosja nie jest zainteresowana inwazją na NATO”. To samo uporczywie mówił również w przededniu inwazji na Ukrainę. Pierwszymi, którzy ryzykują atak nieadekwatnych, są kraje mające wspólną granicę z FR. A Kreml grozi „problemami” już nie tylko krajom bałtyckim, ale i Finlandii, przy granicach której chce stworzyć nowy okręg wojskowy. I swoje granice z Rosją Finlandia musi okresowo zamykać. Nie z powodu wojsk, które stopniowo są utylizowane w Ukrainie, a z powodu migrantów z Bliskiego Wschodu. Rosyjskie służby specjalne specjalnie ich przygotowują, przywożą do fińskiej granicy autobusami, potem przesiadają na rowery, przepuszczają przez rosyjski punkt kontrolny i gonią na szturm granicy UE bez dokumentów. Do niedawna Finlandia zapewniała mieszkanie, darmowe wyżywienie i pomoc socjalną wszystkim, którzy docierali do jej granic i prosili o azyl polityczny, nawet nie posiadając dokumentów. Teraz Rosja świadomie wykorzystuje to zjawisko jako narzędzie wojny hybrydowej. Ukraińcy już prawie dwa lata powstrzymują szeroko zakrojoną ofensywę wroga na całą europejską cywilizację. Gdyby nie Siły Zbrojne Ukrainy, Rosjanie już teraz „przerąbywaliby” kolejne „okno do Europy”. Ale stało się nie tak, jak im się wydawało, i wszystko, czym mogą drażnić Europejczyków dzisiaj, to nielegalni imigranci z Bliskiego Wschodu i Afryki. Niestety, ani masowa śmierć rosyjskich żołnierzy, ani znęcanie się rosyjskich władz nad własną ludnością, ani sankcje gospodarcze na razie nie mogą roztrzaskać ulepionego z ekskrementów i patyków kolosa pod nazwą FR. Ale okres półrozpadu, podczas którego rosyjski system państwowy rozpada się, już trwa. I Siły Zbrojne Ukrainy każdego dnia przybliżają ten moment, który stanie się finalną kropką również dla naszego ukraińskiego Zwycięstwa. Wierzymy, że dobro obowiązkowo zwycięży zło. I w nowym roku Ukraina przy wsparciu Zachodu będzie mogła docisnąć Federację Rosyjską do militarnej porażki i kapitulacji.
Tłumaczenie maszynowe
Dmytro PYŁYP CZUK O nim nie powiedzą: „Arystokrata z Wapniarki”. Bo on jest ze Żmerynki. On nie „pnie się w górę”. Bo on jest na górze – Wołodymyr Anatolijowycz Szyrokow. Nie doczekał się obfitego deszczu nagród państwowych. Bo on ciągnie pług dla języka ukraińskiego. Przed inwazją jeszcze gdzieś tolerował „wielikij i moguczij”, a nawet bawił się w tworzenie rosyjskojęzycznych romansów (cykl wokalny, wydany w 2017 r.). Bo on jest jednym z tych doktorów nauk technicznych, których żelazobetonowa akademia Patona przez dobre pół wieku konserwowała jako kategorię rosyjskojęzycznych, i dopiero dzięki ćwierćwiecznej pracy nad ukraińskojęzycznymi słownikami odrodził się jako lider współczesnej ukraińskiej leksykografii komputerowej, co stało się jego wielkim zwycięstwem. Nad samym sobą. Jest laureatem Międzynarodowej Nagrody Literacko-Artystycznej imienia Hryhorija Skoworody (za stworzenie muzyki do utworów tego ostatniego). Od Skoworody bierze jego etykę skromności. Z ułożonej przez niego do muzyki 18. pieśni boskiej (cytuję nie dosłownie, bo podarowane mi przez autora nuty są teraz daleko ode mnie): „Niechaj tym mózg pęka, / Kto wysoko w górę pnie się, / A ja będę sobie cicho / Skracał miły wiek”. Czy takie już „ciche” jest jego życie? Uczony w dziedzinie lingwistyki matematycznej i stosowanej oraz leksykografii, teorii inteligentnych systemów językowo-informacyjnych, fundator krajowej szkoły naukowej technologii lingwistycznej. Autor ponad 350 prac naukowych. Doktor nauk technicznych (1999), kandydat nauk fizyczno-matematycznych (1979). Akademik Narodowej Akademii Nauk Ukrainy (od 2012 r.). (Jeśli nikt do tej pory nie pomyślał, by promować go z NAN do składu akademii innych państw, to nie dlatego, że nie ma osiągnięć na poziomie międzynarodowym, a dlatego, że pracuje na autorytet języka ukraińskiego, którego dla niektórych z wyniesionych na Olimp do tej pory „nie było, niet i byt’ nie możet”). Ale mniejsza z nimi, z tymi zagranicznymi akademiami – żeby chociaż TUTAJ nie wkładali kijów w szprychy! Dyrektor Ukraińskiego Funduszu Językowo-Informacyjnego (UMIF) Narodowej Akademii Nauk Ukrainy (od 1991 r.). UMIF od 2010 roku wydaje 20-tomowy akademicki słownik wyjaśniający „Słownik języka ukraińskiego” (w tym roku czekamy na 14. tom). Główne wyniki naukowe uzyskał w dziedzinie lingwistyki matematycznej i technologii lingwistycznej. Stworzył teorię systemów leksykograficznych, która pod względem statusu logiczno-lingwistycznego jest przyrównywana do teorii gramatyk formalnych. Opracował teorię stanów semantycznych jednostek językowych, która stanowi podstawę do opisu szerokiego kręgu zjawisk językowych, formalizując połączenie opisów gramatycznego i leksykograficznego systemu językowego. Opracował fenomenologiczne podejście do badania systemów językowych. Zainicjował na Ukrainie kierunek naukowy ekspertyzy lingwistycznej tekstów w języku naturalnym i jest autorem szeregu prac fundamentalnych w tej dziedzinie. Założyciel i koordynator programu tworzenia serii ukraińskojęzycznych słowników nowej generacji „Słowniki Ukrainy”, zainicjowanego Dekretem Prezydenta Ukrainy z dnia 7 sierpnia 1999 r. „O rozwoju krajowej bazy słownikowej”. Fundator i kierownik Narodowej Bazy Słownikowej Ukrainy, która decyzją Gabinetu Ministrów Ukrainy (2004) została wpisana do Państwowego Rejestru Obiektów Naukowych stanowiących dziedzictwo narodowe Ukrainy. Przy jego bezpośrednim udziale i kierownictwie stworzono pierwszy na Ukrainie cyfrowy korpus lingwistyczny, który stanowi współczesną ekspedycję, wielokrotnie spotykałem na terenach internetu wymowne fotoeseje, które zachwycały swoją metaforycznością i lakonicznością, i nie wiedziałem, że te zmysłowe, zwyczajno-niezwyczajne momenty codziennego życia „złapała” swoim obiektywem właśnie Manana Abaszydze. Według słów pani Manany, to jej pierwsza wystawa w Kijowie, a wcześniej zapraszała do obejrzenia fotoprac w swojej małej ojczyźnie. Teraz, kiedy trwa krwawa wojna rosyjsko-ukraińska, fabuły z pokojowego życia odległego od Kijowa kraju wydają się swoistym uspokajającym eliksirem w wirze okrucieństwa. Czy wrócimy na Ukrainie do poprzedniego stanu i czy Sakartwelo pozostanie takie, jak utrwaliła je autorka wystawy – nie wie nikt. Jeszcze na wystawę przyszedł mąż Manany, który, jak i wielu jego gruzińskich braci, walczy za Ukrainę nie pierwszy rok, i to również dodało emocji w odbiorze twórczości naszej współczesnej artystki.
Własna inf. Fotografia z wystawy mentalną podstawę do prowadzenia fundamentalnych badań językoznawczych i tworzenia prac leksykograficznych nowej generacji. Teraz nasz korpus lingwistyczny ma objętość ponad 200 mln użyć słów. Opracowano i wprowadzono do eksploatacji system informacyjno-lingwistyczny. Za czasów jego kierownictwa w Ukraińskim Instytucie Języka i Informacji (UIMI) instytut stworzył co najmniej 70 wydań różnych (w tym przekładowych) słowników języka ukraińskiego. Znaczącym jego osiągnięciem (oraz jego szkoły naukowej) stało się stworzenie jedenastu wersji pierwszego pełnowymiarowego ukraińskiego słownika elektronicznego – Zintegrowanego systemu leksykograficznego „Słowniki Ukrainy”. Twórca Ukraińskiego portalu lingwistycznego. Autor koncepcji Ogólnoukraińskiego dialogu lingwistycznego. Autor koncepcji i systemotechniki wirtualnych systemów profesjonalnej interakcji w lingwistyce. Przy jego bezpośrednim udziale i kierownictwie stworzono ponad 40 wirtualnych laboratoriów leksykograficznych (jak rozumiem, nie tylko na Ukrainie!). Opracował zasady podejścia lingwotechnologicznego do ekspertyzy dokumentów polityczno-prawnych i aktów ustawodawczych. Kiedyś przekazałem mu listę ponad czterdziestu dużych zagranicznych bibliotek, w których elektronicznych katalogach zobaczyłem tomy kierowanego przez niego akademickiego słownika wyjaśniającego „Słownik języka ukraińskiego” w 20 tomach. Fenomenalne jest to, że żadnego orderu czy medalu, otrzymanych przez niego od państwa Ukraina, Ukraińska Wikipedia nie wymienia. Państwową nagrodę Ukrainy w dziedzinie nauki i techniki przyznano mu jeszcze w 1985 roku, kiedy do ukraińskiej leksykografii komputerowej nawet się nie zbliżał. Zatem za fundamentalną, systemową i tytaniczną pracę nad rozwojem i upowszechnianiem języka ukraińskiego na Ukrainie nie nagradzają?! I gdyby nie związał się tak ściśle z językiem ukraińskim, czy w Narodowej Akademii Nauk Ukrainy i poza nią znaleźliby się chętni, by wysypać na niego nagrody workami?! Mowa o akademiku Wołodymyrze Anatolijowyczu Szyrokowie. Urodził się 28 sierpnia 1948 r. w Żmerynce na Winniczyźnie. Ukończył Kijowski Uniwersytet Państwowy im. T. H. Szewczenki. Dla uważnego obserwatora Szyrokow to człowiek o szerokich i uniwersalnych poglądach naukowych. Aktywnie pracuje nad problematyką informacji kwantowej i lingwistyki kwantowej, ontologii lingwistycznych, analizy systemowej, kognitologii, konceptologii i konceptografii. W związku z odnotowanymi badaniami, które wymagają zwrócenia się ku znacznie bardziej ogólnej fenomenologii niż lingwistyczna, Wołodymyr Anatolijowycz wyszedł ku ogólnym problemom ewolucji Świata. Wyłożył główne założenia ogólnej koncepcji ewolucji, w szczególności sformułował pojęcie mechanizmu ewolucji i podstawowe prawo (niezbędny warunek) ewolucji: wzrost złożoności ewoluującego systemu. Z pozycji ewolucyjnych W. Szyrokow przeanalizował rolę i istotę współczesnych instytucji finansowych, technologii sieciowych związanych z kryptowalutami, a także doktryny „sterowanego chaosu”, hipotezy osobliwości technologicznej i transhumanizmu. Niedawno przeczytałem rękopis jego artykułu na temat ewolucji – jeszcze raz się przekonałem: mamy wybitnego uczonego o jak najszerszym zakresie myślenia naukowego! Medialnikom, którzy chcieliby odkryć dla siebie UIMI i Szyrokowa, radziłbym zapoznać się z 5-tomową pracą zbiorową „Studia lingwistyczno-informacyjne” (2017). W tym roku W. A. Szyrokow obchodził swój jubileusz.
Tłumaczenie maszynowe
Niedawno w stołecznym Muzeum-Pracowni I. P. Kawaleridze otwarto wystawę fotografii dziennikarki, autorki programów telewizji I-UA.TV, działaczki społecznej Manany Abaszydze „Sakartvelo: Moja miłość”. Zdjęcia pani Manany przedstawiają Gruzję, skąd pochodzi i gdzie mieszka jej serce: niepowtarzalną przyrodę, ludzi, jej sceny są jednocześnie codzienne i wyjątkowe. Są tu także ciepłe rodzinne zdjęcia i czarno-białe fotografie starego miasta. Obiektyw fotografki dość trafnie wyłapuje z tłumu niezwykłe, nastrojowe i często filozoficzne obrazy... Coś skłania odwiedzających do zatrzymania się i skupienia na niepowtarzalnej chwili tu i teraz. – Jestem dumny, że mogę nazwać Manany Abaszydze swoją szczerą przyjaciółką i siostrą w Duchu – wyznaje Kostia Hnatenko. – Te zdjęcia trzeba zobaczyć, można o nich mówić, ale lepiej, gdy pojawią się wam własne refleksje i skojarzenia. Ja byłem po-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
...ami Pierwszej wojny światowej te terytoria zostały zwrócone w skład Republiki Francuskiej. Przez pewien czas były ponownie zajęte podczas drugiej wojny światowej, ale dziś jest to również część Republiki Francuskiej: zarówno Alzacja, jak i Lotaryngia. Na naszych oczach dokonano siłowej reintegracji Górnego Karabachu. Przykład różni się od poprzednich, ale ogólne ramy prawne były podobne: Republika Azerbejdżanu na początku lat 90. XX wieku utraciła kontrolę nad częścią swojego konstytucyjnego terytorium. Azerbejdżan nigdy tego nie uznał, przygotowywał się do siłowego powrotu i na naszych oczach w wyniku krótkiej operacji wojskowej odzyskał kontrolę nad Górnym Karabachem. Jak widzimy, przykłady w historii świata i współczesnej polityce przywrócenia integralności terytorialnej państw istnieją i Ukraina musi iść właśnie w tym kierunku. Los Czechosłowacji, która zgodziła się łagodzić agresora, jest dla nas przestrogą. Z agresorem nie można negocjować kosztem własnych terytoriów, nie można mu iść na zasadnicze ustępstwa, ponieważ na kolejnym etapie grozi to po prostu zniszczeniem państwowości. A my już widzimy, że celem Putina i Rosji jest zniszczenie ukraińskiej państwowości jako takiej. Dzięki temu, że Ukraińcy zdołali jako naród, jako państwo się zorganizować, otrzymać wsparcie cywilizowanego świata, nie dopuściliśmy do tego tragicznego scenariusza, który groził nam ogromnymi nieszczęściami na kolejnym etapie. To już lekcje naszej historii. W latach 1917–1920 Ukraińcy jako jedni z pierwszych na postimperialnej przestrzeni proklamowali samodzielność swojego państwa, Ukraińskiej Republiki Ludowej, stworzyli bardzo duże państwo w Europie Wschodniej. Ale niestety, z powodu walki na kilku frontach jednocześnie, w warunkach braku zewnętrznego wsparcia i wewnętrznej anarchii, wówczas nie udało się obronić niepodległości naszego państwa. Terytorium UNR zostało zajęte przede wszystkim przez sowiecką Rosję, a także przez Polskę, Rumunię; część Ukrainy weszła w skład Czechosłowacji. I widzieliśmy, czym to się skończyło po 10–12 latach. Dla Ukraińców doprowadziło to do katastrofalnych skutków, do ludobójstwa narodu ukraińskiego. Odpowiednio, pamiętamy o tym i dziś wyraźnie wiemy, że ocalenie Ukraińców to zbrojna obrona siebie, swojego państwa i odbudowa naszej integralności terytorialnej. Jesteśmy już dostatecznie skonsolidowanym społeczeństwem, które w znacznym stopniu zna swoją historię. Świat o nas wie, a jego cywilizowana część nas wspiera. Nasze ukraińskie interesy narodowe pokrywają się z interesami cywilizowanej części świata. Rosja jest niszczycielem światowego porządku prawnego i widzimy, jak rozpoczęta przez nią w 2014 roku destabilizacja rozprzestrzenia się po świecie. Dlatego dziś wspiera nas koalicja ponad pięćdziesięciu cywilizowanych państw, a wielu innych współczuje Ukrainie. To daje nam mocną nadzieję, że zdołamy obronić kraj przed bardzo twardym i silnym wrogiem. A zwłaszcza na to, że zdołamy wyzwolić Krym i uczynić go oparciem cywilizowanej europejskiej Ukrainy, a nie przyczółkiem dla agresora, który sieje nienawiść, niezgodę i agresję wojskową w wielu regionach świata. Dziś Ukraińcy mają szansę zmienić swój los i los świata na lepsze.
Rozmawiał Jewhen BUKET. Zdjęcia Dmytra JURczENKI
Tłumaczenie maszynowe
Powrót Autonomicznej Republiki Krymu oraz miasta Sewastopola w skład Ukrainy jest kategorycznym żądaniem narodu ukraińskiego, bez którego spełnienia niemożliwe będzie zakończenie obecnej wojny rosyjsko-ukraińskiej. O Krymie, jego przyszłej deokupacji oraz reintegracji korespondent ArmiaInform rozmawiał z ukraińskim historykiem i publicystą, autorem badania „Siedem powodów, by wyzwolić Krym”, przedstawicielem Rady Koordynacyjnej Ukraińców Krymu (KRUK) Andrijem Iwaneciem.
– Dlaczego ważne jest wyzwolenie Krymu? – Krym dla Ukrainy jest rzeczywiście strategicznie ważnym regionem. Bardzo dobrze, że ukraińskie społeczeństwo zdaje sobie z tego sprawę. Nawet w najbardziej kryzysowym momencie w marcu 2022 roku ponad 80% Ukraińców, zgodnie z sondażami, jasno mówiło, że Krym trzeba odzyskać. I takie głębokie zrozumienie problemu krymskiego jest ważnym czynnikiem, ponieważ Półwysep Krymski to region, który pozwala Ukrainie zagwarantować swoje bezpieczeństwo wojskowe i ekonomiczne. Jest on ważny z punktu widzenia ochrony praw obywateli ukraińskich, którzy niestety obecnie przebywają na okupowanym terytorium. Okupanci zamienili Krym w terytorium samowoli, strachu i bezprawia. I zadaniem państwa, zadaniem ogólnonarodowym, jest jego wyzwolenie. Państwo musi zdenazyfikować Krym, aby zakończyć dyskryminację narodu krymskotatarskiego i stworzyć warunki dla jego rozwoju. Ukraina zgodnie z Konstytucją musi zagwarantować także ochronę i rozwój ukraińskiej wspólnoty, ukraińskiej tożsamości. Tak samo jak krymscy Tatarzy, etniczni Ukraińcy na Krymie znajdują się dziś w skrajnie dramatycznej sytuacji, ponieważ poddawani są brutalnej dyskryminacji. W istocie ta druga pod względem liczebności wspólnota na Krymie stoi przed zagrożeniem asymilacji, ponieważ okupanci prowadzą politykę skierowaną właśnie na stworzenie warunków do asymilacji ukraińskiej wspólnoty Krymu. My jako kraj, który dziś porusza się w europejską przestrzeń, integruje się czy raczej powraca do zachodniej cywilizacji, cenimy swoje europejskie korzenie. A Europa, jeśli powiedzieć nieco uproszczono, bazuje na chrześcijańskim dziedzictwie, na dziedzictwie Rzymu i Starożytnej Grecji. I Krym to jeden z głównych szlaków, którymi wartości dawnej Hellady i Rzymu, a także chrześcijaństwa, szły na nasze ziemie. Można wspomnieć nie tylko o chrzcie kijowskiego księcia, który według przekazów cerkiewnych odbywał się na Krymie. Ale także o pierwszych soborach chrześcijańskich, w których brali udział biskupi z Krymu. To nasze wspólne chrześcijańskie dziedzictwo, co również jest dla nas jednym z ważnych elementów. Na Krymie znajduje się najstarsze miasto Ukrainy – Kercz, ma już 27 wieków. W końcu właśnie dzięki zdobyciu Chersonezu książę Włodzimierz zdołał spowinowacić się z bazyleusami – monarchami najbardziej szanowanego w tamtym momencie chrześcijańskiego państwa świata – Imperium Romejskiego, które dziś nazywamy Bizancjum. Właśnie po opanowaniu miasta na zachodzie Krymu kijowski władca ożenił się z Anną. I to, można powiedzieć, była pierwsza eurointegracja Ukrainy, kiedy Ukraina-Ruś weszła w krąg cywilizowanych krajów ówczesnej Europy. Dlatego w symbolicznym sensie Krym jest niezwykle ważny dla Ukrainy dla samoświadomości nas jako europejskiego narodu. Krym nie bez powodu nazywają muzeum pod otwartym niebem. Na krymskiej ziemi znajduje się dziesiąta część z zarejestrowanych obiektów historycznego, archeologicznego, architektonicznego i kulturowego dziedzictwa Ukrainy. Czyli zarówno w kulturowym, jak i materialnym sensie jest to bardzo ważny region. Jeden z uczestników walki o odnowienie ukraińskiej państwowości, pracownik Ministerstwa Spraw Zagranicznych Ukraińskiej Republiki Ludowej Mychajło Szkilnyk napisał, że „Krym jest najpiękniejszym klejnotem w koronie Ukrainy, naszą fundamentalną narodową i państwową polityką jest i będzie nie stracić go nigdy”. Te słowa są nieco mniej znane niż słowa hetmana Pawła Skoropadskiego, który jeszcze w 1919 roku napisał w swoich wspomnieniach, że „Ukraina bez Krymu, to ciało bez nóg”. Ale one tak samo metaforycznie podkreślają znaczenie Krymu dla Ukrainy. Zatem wyzwolenie Krymu jest ogólnonarodowym zadaniem pierwszego rzędu, ponieważ właśnie z odnowieniem kontroli nad tymczasowo okupowanym Krymem Ukraina, jako gospodarka zorientowana na eksport, będzie mogła zabezpieczyć swoje szlaki morskie, dostęp do swojego szelfu. Ukraina będzie mogła wyzwolić swoich obywateli i zagwarantować prawa krymskich Ukraińców, rdzennego narodu krymskotatarskiego. Co więcej, będzie to nasz wkład w odnowienie międzynarodowego porządku prawnego, bo Rosja, zajmując Krym, fundamentalnie podważyła międzynarodowy porządek prawny. Moskwa po raz pierwszy po II wojnie światowej podjęła próbę aneksji w Europie części innego suwerennego państwa, pomimo ogromnej liczby wielostronnych oraz rosyjsko-ukraińskich umów o szacunku do integralności terytorialnej Ukrainy. – Jakie widzi Pan drogi deokupacji Krymu? – Absolutnie oczywiste jest, że raszystowski (czyli szowinistyczny, wielkomocarstwowy, neofaszystowski) reżim, który ustanowił się w Federacji Rosyjskiej, w znacznej mierze bazuje na fakcie zajęcia ukraińskiego Krymu. Dla putinowskiego raszystowskiego reżimu bardzo ważne jest kontrolowanie tego terytorium. Dlatego wyzwolić Krym, a już powiedzieliśmy, że jest to dla Ukrainy żywotnie ważne zadanie, można tylko drogą siłową lub w połączeniu działań dyplomatycznych i siłowych. Niestety innej drogi nie ma. Dla nas oczywiście optymalnie byłoby pozbawić Rosjan baz i składów na Krymie, izolować półwysep, po czym zmuszeni byliby opuścić Krym. I to dałoby nam potencjalną możliwość zachowania Krymu mniej uszkodzonym, kiedy tam wejdziemy. Ale możliwy jest oczywiście też inny wariant, kiedy trzeba będzie Krym odwojować w bezpośrednim sensie, w tym za pomocą działań bojowych na terytorium Półwyspu Krymskiego. Nie wybiegamy naprzód z prognozami, kiedy dokładnie to się stanie. Stanie się to, kiedy złożą się okoliczności. W tej kwestii społeczeństwo obywatelskie nie musi wywierać presji na wojskowych. Oni sami będą wiedzieć, kiedy pojawi się możliwość wyzwolenia Krymu. Ale obiektywnie oceniając sytuację, widzimy, że droga dyplomatyczna, o której wcześniej mówili niektórzy nasi politycy, niestety w tych warunkach jest nierealistyczna. I nam, Ukrainie i cywilizowanej wspólnocie, przyjdzie odnawiać integralność terytorialną, suwerenność Ukrainy drogą siłową. – Jakie widzi Pan pierwszoplanowe działania, które trzeba będzie wykonać ukraińskiemu państwu po powrocie kontroli nad Krymem? I co trzeba będzie „odłożyć na później” w procesie reintegracji? – My do końca nie wiemy, według jakiego scenariusza zostanie wyzwolony Krym. Jeśli Krym będzie stosunkowo cały, po opuszczeniu go przez Rosjan (bo możliwy jest inny scenariusz, kiedy rozgrabią wszystko, to ich maniera prowadzenia wojny – zostawiać po sobie pustkę), konieczne będzie po pierwsze zapewnienie sterowności i kontroli nad terytorium. Jest to możliwe, jeśli na okres przejściowy zostanie wprowadzona administracja wojskowa, potem administracja wojskowo-cywilna. Jednocześnie pozytywne jest to, że już dziś ukraińskie państwo myśli o kadrowym wypełnieniu dla wyzwolonych terytoriów Krymu. Bo Krym jest specyficzny i tam trzeba kierować ludzi, którzy już znają ten region i chcą tam pracować. Po tym konieczne będzie zapewnienie komponentu humanitarnego. Przecież Krym to region, od którego wojna się zaczęła, gdzie Rosja rozpoczęła swoją agresję. Już dziesiąty rok prowadzi 365 dni w roku i 24 godziny na dobę intensywną obróbkę mózgów Krymczan za pomocą wojennej propagandy. Plus na Krymie widzimy jeszcze bezpośrednią kolonizację terytorium przez rosyjskich obywateli, masowe przesiedlenia Rosjan na tymczasowo okupowane terytorium ukraińskiego Krymu. Odpowiednio, po tym jak zostaną odnowione organy władzy, stanie zadanie, które umownie można nazwać informacyjno-psychologiczną rehabilitacją Krymczan. W tym celu w szczególności muszą zostać odnowione ukraińskie struktury edukacji, ukraińska przestrzeń informacyjna,
musi zostać znormalizowana sytuacja w sferze religijnej, ponieważ niestety Rosja bardzo aktywnie wykorzystuje religię, upolitycznia ją po to, aby umacniać się na okupowanych terytoriach i kontynuować agresję. Konieczne będzie rozwiązanie kwestii powrotu do domu ponad pół miliona rosyjskich kolonizatorów, którzy nielegalnie przeprowadzili się na Krym w ciągu ostatnich 10 lat. I jest to już zadanie na bardziej odległą perspektywę. To znaczy, w pierwszej kolejności musimy zapewnić sterowność terytorium, a dalej systemowo przeprowadzać działania skierowane na reintegrację – informacyjną, kulturową, gospodarczą, prawną. I ten proces zajmie wystarczająco poważny okres czasu. Kiedy sytuacja się ustabilizuje, wtedy można będzie już przywracać konstytucyjne organy administracji cywilnej, ale do tego potrzeba czasu, ponieważ Krym jest rzeczywiście na dzień dzisiejszy jednym z najbardziej skolonizowanych przez Rosję regionów Ukrainy. – Czy były w historii świata precedensy deokupacji i reintegracji terytoriów? – Pełnych analogii oczywiście nie bywa, ale precedensy z nielegalnymi aneksjami, a potem powrotem terytoriów w skład państwa-suwerena, bez wątpienia były. Historia światowa zna nie jeden taki przykład. Nie na darmo nazywano przemówienie Putina 18 marca 2014 roku na Kremlu o Krymie przemówieniem krymsko-sudeckim. To jedna z bardzo wyrazistych analogii: polityka Hitlera wobec Czechosłowacji. Kiedy początkowo zgłoszono pretensje do tych terytoriów Czechosłowacji, gdzie mieszkali Niemcy, a potem wywoływano tam niepokoje. Przy czym robiono to nawet na szerszym poziomie, niż udawało się to Rosji na Krymie. Rosja, de facto zasłaniając się rzekomym wyrażeniem woli mieszkańców Krymu, przeprowadziła w 2014 r. operację specjalną w ciągu kilku miesięcy. Swoją drogą, chociaż przygotowywano ją wiele lat, to Federacji Rosyjskiej nie udawało się do 2014 roku na Krymie na tyle zdestabilizować sytuacji. Trzecia Rzesza działała aktywniej, zdestabilizowała bardziej skutecznie sytuację w Sudetach. Wtedy Hitlerowi udało się początkowo za przyzwoleniem innych państw oderwać kawałek Czechosłowacji, zamieszkany głównie przez ludność niemiecką, a po kilku miesiącach zniszczyć suwerenność i niepodległość Czechosłowacji, a w ogóle Czechosłowację jako jednolite państwo. Ukraińcy, swoją drogą, uniknęli takiego scenariusza. My, niestety, w 2014 roku też nie zdołaliśmy skutecznie zorganizować obrony Krymu, ale na dalsze propozycje Rosji, rzekomo pokojowego rozwiązania kwestii, Ukraińcy nie poszli i to nam dało możliwość zachowania swojej państwowości i swojej niepodległości. Wiem, że w Czechach do dziś myślą, czy słusznie postąpili w 1938 i 1939 roku, kiedy można było zatrzymać Hitlera, w Czechosłowacji były możliwości wojskowe, ale pod naciskiem społeczności światowej i Hitlera oni tego nie zrobili. I chcę przypomnieć, że Sudety w wyniku II wojny światowej wróciły w skład Czechosłowacji, dziś to część Republiki Czeskiej, a los sudeckiej ludności niemieckojęzycznej ułożył się tragicznie. Zostali oni w całości wysiedleni z terytorium Sudetów. Swoją drogą, już podczas wojny rosyjsko-ukraińskiej sudeccy Niemcy, którzy mieszkają dziś w Republice Federalnej Niemiec, wycofali swoje pretensje do tych terytoriów oraz roszczenia finansowe wobec Republiki Czeskiej. Jest przykład Alzacji i Lotaryngii. Kiedy tworzyło się Cesarstwo Niemieckie, w 1871 roku została zajęta prawie w całości Alzacja i znaczna część Lotaryngii, i od tego momentu było to „jabłkiem niezgody” między Francją a Niemcami. Francja w swoich dokumentach konstytucyjnych i w swojej działalności edukacyjnej zawsze podkreślała przez dziesięciolecia, że stało się to nielegalnie, że są to terytoria francuskie, które są tymczasowo okupowane przez Rzeszę Niemiecką. W wyniku
Tłumaczenie maszynowe
Kazymyr JAREMA, członek Proświty, członek Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy. O, narodzie! – ogólna kolektywizacja. Czerwone miotły zmiotły wszystko do ziarnka, do okruszyny… A głód puka do chaty: – Czy nie czas wam umierać? Szkielety wszystkie – starzy i mali, ani okrucha chleba na stole… W. Zaliznyj, „Tragedia narodu”. Cała historia imperium rosyjskiego to historia ciągłych wojen zaborczych przeciwko innym narodom w celu ich zniewolenia, rusyfikacji i zwiększenia terytorium imperium, to historia tworzenia zła. Dlatego całkiem sprawiedliwie Rosję nazywa się imperium zła. Najwięcej i najokrutniej Rosja dokonywała i dokonuje zbrodni przeciwko Ukrainie od czasu osławionego „zjednoczenia” Ukrainy z Rosją w 1654 r. na radzie perejasławskiej, aż do dzisiaj, chociaż w rzeczywistości była to zaledwie umowa wojskowa przeciwko Polsce. Najokrutniejsze z nich to zbrodnie wojenne: krwawa rozprawa cara Piotra I z mieszkańcami Baturyna i wszystkimi zwolennikami hetmana Iwana Mazepy w latach 1708–1709, zniszczenie ukraińskiej państwowości w XVIII w. przez carycę Katarzynę II oraz w latach 1918–1920 przez bolszewicką Moskwę. Także niszczenie i zakaz języka ukraińskiego, kultury, książek, ukraińskiego Kościoła, przymusowa deportacja Ukraińców na Daleki Wschód, do Kazachstanu, z Zakerzonia, prześladowania ukraińskich patriotów, okrucieństwa enkawudzistów wobec żołnierzy OUN i UPA oraz wywożenie ich na katorgę do więzień i obozów koncentracyjnych Sołowek i Syberii. Kremlowscy przywódcy zawsze mówią: „Możemy powtórzyć!”, i zbrodnie przeciwko Ukrainie rzeczywiście powtórzyli w 2014 roku, wiarołomnie rozpoczynając wojnę przeciwko Ukrainie, zajęli Krym i część Donbasu. A 24 lutego 2022 roku rozpoczęli szeroko zakrojoną ofensywę na Ukrainę w celu zniszczenia jej jako państwa, a Ukraińców – jako narodu. I już w tym ogłoszonym przez nich celu zawarte jest wezwanie do ludobójstwa przeciwko Ukrainie i Ukraińcom. Ale jedną z największych zbrodni, podobnych do których nie zna historia ludzkości, jest organizacja i przeprowadzenie przez moskiewsko-bolszewicką władzę wraz z ukraińskimi bolszewickimi janczarami zaplanowanych sztucznych wielkich głodów przeciwko Ukraińcom w latach 1921–1923, 1932–1933 i 1946–1947. W grudniu 1919 r. na Naddnieprzańskiej Ukrainie ostatecznie ustanowiła się władza bolszewicka w formie Ukraińskiej SRR. Moskwa uważała Ukrainę za kolonię i grabiła jej bogactwa. Na wsi wprowadzono politykę „komunizmu wojennego” – „prodrazwiorkę”, zgodnie z którą uzbrojone oddziały bolszewików siłą zabierały chłopom chleb, co doprowadziło do głodu na Ukrainie, przez który puchło z głodu 2 mln Ukraińców, głodowało ponad 5 mln chłopów, zginęło około 1,5 mln ludzi, z nich prawie 40% to dzieci, zdarzały się przypadki ludożerstwa. I jednocześnie tylko w maju 1921 roku na rozkaz Moskwy z Ukrainy wysłano do Rosji 40 eszelonów z chlebem. W miastach Ukrainy robotnicy strajkowali, a chłopi z bronią w ręku stawiali opór, tworzyli uzbrojone oddziały, jak choćby chołodnojarczycy i inni. Aby przerwać opór Ukraińców, bolszewicy uciekli się do oszustwa i ogłosili politykę NEP-u oraz ukrainizację. Dozwolono drobną własność prywatną, chłopom rozdano część ziem obszarniczych, nie czyniono przeszkód odrodzeniu i rozwojowi języka ukraińskiego oraz kultury. I chłopi zaprzestali oporu, stali się bardziej zamożni, gospodarka i ukrainizacja na Ukrainie nabrały znacznego rozwoju i rozkwitu, a Moskwa przestraszyła się, że może to doprowadzić do nowej samodzielności Ukrainy. Zwłaszcza po wystąpieniu pisarza Mykoły Chwylowego, który wysunął hasło „Precz od Moskwy!”. Dlatego kremlowscy przywódcy postanowili zniszczyć ukraińską inteligencję i chłopstwo jako podstawę ukraińskiego narodu. Ofensywę Moskwa rozpoczęła aresztowaniem 45 wybitnych działaczy ukrainizacji w 1929 r., co stało się początkiem niszczenia ukraińskiej inteligencji – „rozstrzelanego odrodzenia”. Jednocześnie bolszewicy przeprowadzili okrutne krwawe działania w celu zniszczenia ukraińskiej wsi oraz ukraińskich chłopów poprzez przeprowadzenie przymusowej kolektywizacji. Pod hasłem „rozkułaczania” bolszewiccy aktywiści, przeważnie miejscowi konformiści i janczarzy oraz przysłani z Rosji 30 tys. Rosjan-bolszewików i 40 tys. Rosjan-enkawudzistów odbierali dobrym gospodarzom ostatnie zapasy żywności, mienie, a ich ogłaszano „wrogami ludu” i wywożono na Syberię lub do obozów koncentracyjnych na Sołowki. Z propozycji kremlowskich przywódców W. Mołotowa i Ł. Kaganowicza w sierpniu 1932 r. przyjęto ustawę „O ochronie własności socjalistycznej” (o pięciu kłosach), zgodnie z którą za przywłaszczenie przez chłopów nawet garści kołchozowego ziarna karano rozstrzelaniem lub obozem koncentracyjnym. W 1932 roku po zbiorach specjalne uzbrojone oddziały bolszewików siłą zabrały chłopom cały chleb i produkty, które można było zjeść, przez co jesienią 1932 roku oraz zimą, wiosną i aż do nowych zbiorów 1933 roku we wsiach i małych miastach Ukrainy szalał sztucznie stworzony przez bolszewicką władzę głód, w wyniku którego, według różnych danych, wymarło od 8 do 10 mln ludzi, a w rzeczywistości więcej, bo nikt nie może tego policzyć. Ludzie, którzy przeżyli Hołodomor – urodzony we wsi Antoniwka w obwodzie sumskim Mykoła Wołyk, ur. w 1922 r., który pracował jako nauczyciel w Ostriwskiej szkole ogólnokształcącej I–III st., urodzony w obwodzie połtawskim Pawło Moskalenko, ur. w 1919 r., który pracował jako wykładowca na Tarnopolskim Uniwersytecie Medycznym, urodzona we wsi Subotiw w obwodzie czerkaskim Dina Suchower (Swyszcz), ur. w 1921 r., która pracowała jako nauczycielka w Hraboweckiej szkole ogólnokształcącej I–II st., mieszkanka wsi Dowżanka w rejonie kotowskim w obwodzie odeskim, Hanna Baczynśka, ur. w 1917 r., oraz inni opowiadali, że zbiory w 1932 roku były dobre, ale ówczesna władza zabrała ludziom cały chleb i produkty. Dlatego, aby nie umrzeć z głodu, jeszcze jesienią 1932 r. ludzie szli w pola, zbierali na wpół zgniłe ziemniaki, buraki, kłosy, brali trochę pokrzywy i innych ziół i gotowali zupę. Także zbierali w lesie i pasach zadrzewień owoce i tak przeżywali. Najstraszniejszy głód był zimą i wiosną 1933 roku, jeść nie było czego. Łapali koty, psy, myszy, szczury, jedli mięso ze zdechłych koni, innych zwierząt, gotowali z nich breję i jedli. A wiosną zbierali różne chwasty, tarli je, zaparzali i jedli. Ale to mało komu pomogło przeżyć. Ludziom puchły nogi, całe ciało, twarz, umierali. W wielu chatach i na ulicach wsi leżały martwe ciała. Prawie połowa zmarłych to dzieci, zwłaszcza od 1 do 4 lat. Zmarłych zwożono do wspólnej mogiły. Chłopi stawiali opór, doszło do ponad tysiąca spontanicznych powstań. Enkawudziści rozstrzeliwali chłopów, a wsie i całe rejony otaczali i nikogo z nich nie wypuszczali, tak że ludzie w tych wsiach umierali. I w tym czasie moskiewsko-bolszewicka władza eszelonami wywoziła zagrabione chłopom ziarno za granicę jako zapłatę innym państwom za maszyny, wyposażenie i inny sprzęt. Ludobójstwo 1932–1933
lat był największą zbrodnią Moskwy przeciwko Ukrainie i Ukraińcom w czasach radzieckich. Hołodomorem lat 1932–1933 Moskwa zniszczyła ukraińską wieś z jej ukraińskimi ludowymi zwyczajami, odrębnością i językiem ukraińskim. A do na wpół pustych lub wyludnionych ukraińskich wsi masowo przywożono Rosjan, Białorusinów i ludzi innych narodowości. Po zniszczeniu ukraińskiego chłopstwa Moskwa drogą terroru i represji zniszczyła ukraińską inteligencję. O Hołodomorze na Ukrainie w latach 1932–1933 wiedzieli ówcześni przywódcy wielu państw Europy i świata, ale milczeli. Po raz pierwszy prawdę światu przekazali dziennikarze z USA James Mace oraz z Wielkiej Brytanii Gareth Jones, którzy na własne ryzyko odbyli podróż po ukraińskich wsiach w latach 1932–1933, sfotografowali i zapisali wszystko, co widzieli, a następnie opublikowali to w londyńskich i amerykańskich gazetach. Moskiewsko-bolszewicka władza zaprzeczała jednak faktowi sztucznego głodu, twierdząc, że był to jedynie pewien niedobór produktów spowodowany nieurodzajem. Tak, niestety, prawdopodobnie myślało też kierownictwo niepodległej Ukrainy za pierwszego i drugiego prezydenta, ponieważ milczało. Znaczny wkład w ujawnienie prawdy o Hołodomorze na Ukrainie wniósł prezydent Ukrainy Wiktor Juszczenko, na którego wniosek Rada Najwyższa Ukrainy w listopadzie 2006 roku w końcu przyjęła Ustawę Ukrainy „O Hołodomorze 1932–1933 na Ukrainie”, którą uznała Hołodomor za ludobójstwo narodu ukraińskiego. Otwarto dostęp do dokumentów archiwalnych dotyczących Hołodomoru, stawiano pomniki „Ofiarom Hołodomoru”, zapoczątkowano ogólnoukraińską akcję „Zapal świeczkę”. Po II wojnie światowej, w latach 1946–1947, stalinowcy postanowili powtórzyć Hołodomor z lat 1932–1933, zabierając kołchozom i rolnikom indywidualnym całe zbiory i wysyłając je do krajów tak zwanej „demokracji ludowej” – do Polski, Bułgarii, Rumunii i innych, w celu podtrzymania istniejących tam reżimów komunistycznych. Do głodu częściowo przyczyniła się też susza. Dziesiątki tysięcy mieszkańców południa Ukrainy i Mołdawii, aby nie umrzeć z głodu, jechały na zachód Ukrainy, by zdobyć tam choć trochę jedzenia. U nas nazywano ich „basarabcami”, ponieważ terytorium, na którym mieszkali, nazywało się kiedyś Besarabią. W tamtym czasie ktoś nawet napisał wiersz-krytykę, który opowiedział mi starszy brat Wołodymyr, ur. w 1935 r.: U „basarabców” w wiosce wisi Stalin na ścianie. On macha wszystkim ręką: „Idźcie na zachód po mąkę!” Chodzili po polach jesienią i wiosną, wyszukiwali na wpół zgniłe ziemniaki lub buraki, w stogach słomy w plewach – ziarno, gotowali z tego zupę i przeżywali. Niektórzy mieli ze sobą odzież lub jakieś rzeczy i wymieniali je na produkty. Inni chodzili po domach i prosili o pomoc. A nasi ludzie pomagali im, kto czym mógł. Kiedy wracali do domu z torbami i jechali na dachach wagonów towarowych, to gdy pociąg jechał powoli pod górę, napadali na nich rozbójnicy i długimi hakami ściągali ich z wagonów wraz z torbami, okradali ich, a czasem i zabijali. W tamtych latach od głodu zginęły również tysiące ludzi. Ogółem wszystkie trzy hołodomory, dokonane przez moskiewsko-bolszewicką władzę przeciwko Ukrainie i Ukraińcom, mają tragiczne skutki dla naszego narodu i państwa. O przyczynach, celu i skutkach hołodomorów sprawiedliwie wyciągnęli wnioski uczestnicy konferencji „Hołodomory na Ukrainie. Przyczyny, ofiary, zbrodniarze”, przeprowadzonej przez Stowarzyszenie Badaczy Hołodomorów na Ukrainie 5 kwietnia 2003 roku w Charkowie: Hołodomory na Ukrainie były starannie zaplanowane i miały na celu zniszczenie narodu ukraińskiego, w pierwszej kolejności ukraińskiego chłopstwa. Skutki ludobójstwa narodu ukraińskiego: zginęło około 20 mln Ukraińców; wyniszczona została elita narodowa; wszystkie sfery ukraińskiego życia zajęli nie-Ukraińcy; południe i wschód Ukrainy zasiedlili Rosjanie i inne narodowości, co sprzyjało uformowaniu tam „Piątej prorosyjskiej kolumny”, która jest antyukraińska; znacznie pogorszył się stan demograficzny Ukraińców. Ukraińcy muszą wyciągnąć wniosek z hołodomorów, jak bezbronnym jest naród, jeśli nie ma swojego państwa i silnej armii, i teraz wszystkimi siłami bronić i budować Ukrainę. Obecna rosyjska władza powtarza zbrodnie swoich poprzedników przeciwko Ukrainie i Ukraińcom rozpoczętą wojną w 2014 r. i pełnoskalowym atakiem na Ukrainę 24.02.2022 roku. Nowe ludobójstwo Ukraińców rosyjscy najeźdźcy czynią codziennie, co godzinę, a nawet co minutę, wypuszczając na miasta i wsie tysiące pocisków i bomb, zabijając i porywając tysiące cywilów oraz dzieci, niszcząc tysiące domów i infrastrukturę. W swoich okrucieństwach Rosjanie przewyższyli wszystkich faszystów i nazistów, a jeszcze mają czelność nazywać nas, Ukraińców, faszystami. Ależ my, Ukraińcy, ani w dawnych czasach, ani teraz nigdy nikogo nie podbijaliśmy, na nikogo nie napadaliśmy. Raszyści-Moskale przyszli na naszą ziemię i dokonują przeciwko nam ludobójstwa. A Siły Zbrojne Ukrainy wraz z ukraińskim narodem oraz z pomocą partnerów dają raszystom godny odpór, wypędzają ich z ojczystej ziemi. My na pewno zwyciężymy!
Tłumaczenie maszynowe
Dmytro NYKYFORIAK, przewodniczący Rejonowego Oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki. Naród to organizm żywotny. Na przykładzie narodu ukraińskiego przekonujesz się, że żaden zdobywca nie może doprowadzić podbitego narodu do całkowitego zniknięcia, nawet wtedy, gdy przez wieki trzyma go w niewoli. Ale aby naród nie zniknął z powierzchni ziemi, istnieją dwie nierozerwalnie ze sobą powiązane kategorie tego narodu: pamięć historyczna i język. Dla ratowania i rozwoju języka ukraińskiego oraz zachowania pamięci historycznej 8 grudnia 1868 roku na Walnym Zgromadzeniu we Lwowie zostało utworzone Towarzystwo „Proświta”. Towarzystwo „Proświta” odrodziło się w 1988 roku we Lwowie, kiedy odbyła się Konferencja Założycielska, na której obecnych było 515 proświtian. Od 8 września 1990 roku organizacja społeczna zaczęła nazywać się „Towarzystwo Języka Ukraińskiego” im. T. Szewczenki „Proświta”. Pierwsza komórka Towarzystwa Języka Ukraińskiego w Wyżnicy została utworzona 20 września 1989 roku, a na jej czele stanął znany poeta, dziennikarz Jurij Petryczuk. 20 maja 1990 roku w Wyżnickim Domu Kultury odbyła się rejonowa Konferencja Założycielska Towarzystwa. Na przewodniczącego „Proświty” rejonu wyżnickiego wybrano historyka-krajoznawcę, publicystę, poetę, prozaika, folklorystę, działacza społecznego, przewodniczącego inicjatywnego komitetu organizacyjnego Mychajła Iwaniuka. Obecnie, gdy Rosja postawiła sobie za zadanie zniszczyć naród ukraiński, wyrywamy z płomieni wojny najcenniejsze wartości narodu ukraińskiego, bez których ostateczne zwycięstwo wroga jest niemożliwe – pamięć historyczną i język. Zachować je i przekazać następnym pokoleniom to główne zadania Wyżnickiego Rejonowego Oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki. W działalności organizacji rejonowej „Proświta” były różne okresy: okresy entuzjazmu, patriotycznych zrywów, aktywnej działalności we wszystkich sferach tworzenia państwowości oraz okresy spadku. Ale w każdym przypadku „Proświta” żyła i miała pozytywny wpływ na umacnianie języka ukraińskiego jako państwowego oraz na wychowanie patriotyczne młodzieży. Wiele stracono, ale jest też wiele osiągnięć. Wyróżnię trzy okresy w rozwoju „Proświty” Wyżniczyzny. Pierwszy – od 1989 do 1993 roku, kiedy na jej czele stał Mychajło Iwaniuk. To wspaniała karta powstawania, rozwoju i rozkwitu ruchu proświtańskiego. Uważam, że ten okres jest najważniejszy dla naszego regionu. Wtedy, pod koniec lat 80. i na początku lat 90. XX wieku, wywalczano i umacniano niepodległość Ukrainy, państwowy język ukraiński, przywracano prawdę historyczną o państwie ukraińskim i jego pięknej części — Wyżniczyźnie. Od 1993 do 2002 roku „Proświcie” Wyżniczyzny przewodził historyk-krajoznawca Illa Strynadko, obecnie radny Rady Miejskiej w Wyżnicy, działacz społeczny, kompilator i współautor wielu książek. Zrobił on wiele dla rozwoju „Proświty”. Od 2002 roku przewodniczącym „Proświty” Wyżniczyzny jest autor tych słów. Bywało różnie: okresy aktywnej pracy oświatowej, konkretnych działań, był czas, kiedy praca oświatowa komórki rejonowej ledwo się tliła. Podstawą „Proświty” Wyżniczyzny są komórki podstawowe, które działają w każdej szkole, a także w bibliotece publicznej Rady Miejskiej w Wyżnicy (kierowniczka Wałentyna Biłak), w redakcji gazety
„Wyżnyckie horyzonty” (redaktorka naczelna Maryna Kysyłycia). Członkami stowarzyszonymi rejonowej „Proświty” są Klub Twórczej Inteligencji „Nimczycz” (przewodnicząca Maryna Kysyłycia), Towarzystwo „Bukowińska Huculszczyzna” (przewodniczący Mychajło Hryhoriak), Wyżnyckie Rejonowe Towarzystwo „Huculszczyzna” (przewodniczący Wasyl Marczuk), z którymi ściśle współpracujemy i wymieniamy się doświadczeniami zawodowymi. Daje to dobre rezultaty. Przez długie lata „Proświta” oraz rejonowe towarzystwo represjonowanych i więźniów politycznych, któremu przewodniczy znana działaczka społeczna i osoba represjonowana Olha Anycz, pracują razem, pomagając sobie nawzajem w przeprowadzaniu wydarzeń patriotycznych, wychowywaniu młodzieży na przykładzie życia żołnierzy UPA, represjonowanych oraz obecnych bohaterów. Olha Anycz jest dobrym przykładem dla członków „Proświty”. Nie wyobrażam sobie pracy „Proświty” bez współpracy z rejonowym komitetem związku zawodowego pracowników oświaty i nauki. Przypominam rok 2013, kiedy rozpoczęła się Rewolucja Godności. Zwróciłem się do przewodniczącego rejonowego komitetu związku zawodowego Jarosława Borsuka o przyznanie środków na wyjazd nauczycieli na Majdan, aby wesprzeć rewolucję. Środki zostały przyznane i pedagodzy stali się uczestnikami Rewolucji Godności. A ona określiła przyszłość Ukrainy na sto lat do przodu. Wraz z Jarosławem Semenowyczem jeździliśmy po szkołach i spotykaliśmy się z zespołami pedagogicznymi. Dawało to nowy impuls dla pracy oświatowej. Wiosną tego roku kilkakrotnie odwiedziliśmy Łukawiecki Liceum Oporowe. W tamtym czasie 12 żołnierzy-bohaterów ze wsi Łukawce bohatersko poległo na polu walki z raszystami. Spotkaliśmy się z nauczycielami, postanowiliśmy opisać życiową i bojową drogę poległych rodaków-patriotów. Podjęła się tego zastępczyni dyrektorki liceum Kławdija Nazarenko wraz z nauczycielami-członkami „Proświty”. Do prac poszukiwawczych zaangażowano również uczniów liceum. Zebrali oni opowieści bliskich, towarzyszy broni, przyjaciół o bohaterach (wydrukowane w gazecie „Wyżnyckie horyzonty”). Dlatego w imieniu wszystkich członków „Proświty” szczerze dziękuję redakcji gazety za ścisłą współpracę, za to, że w każdej gazecie drukowanych jest kilka artykułów o poległych obrońcach, o rodakach, którzy obecnie są na froncie, o wolontariuszach. Dla bliskich, którzy stracili na wojnie najdroższe osoby, jest to pociechą i wsparciem w ciężkim smutku. Wiele takich artykułów piszą członkowie „Proświty”. Gazeta drukuje wszystkie materiały, które dostarczają zespoły pedagogiczne, podstawowe komórki „Proświty”. Pisze się to również dla przyszłych pokoleń, bo kto wie, czy te materiały zachowają się w sieci internetowej, a roczniki gazet zachowają się na ponad 100 lat. Dobrym przyjacielem „Proświty” jest Wyżnycka Biblioteka Publiczna. Zespół biblioteki, kierowany przez Wałentynę Biłak, pomaga organizować i przeprowadzać wydarzenia, ciekawe spotkania z pisarzami, różne konkursy, obchody świąt państwowych, upamiętnianie artystów, działaczy społecznych, których już nie ma wśród nas. Biblioteka stała się centrum przeprowadzania wydarzeń „Proświty” wspólnie z klubem twórczej inteligencji „Nimczycz”. W czasie pełnoskalowej wojny z Rosją praca „Proświty” na krótki okres ucichła, a potem odnowiła się w nowych formach. Z pomocą towarzystwu przyszedł dyrektor Wyżnyckiego Liceum „Pierwsze Ukraińskie Gimnazjum na Bukowinie” Ołeksij Borsuk. Dzięki niemu „Proświta” zaczęła przeprowadzać konferencje online. Jedna z nich do dziś pozostaje w pamięci, gdyż podczas wydarzenia obecni byli uczestnik działań wojennych, kapitan, dowódca kompanii Petro Kowaliuk i jego ojciec Mychajło Kowaliuk. Ponad rok później Petro bohatersko zginął w walce z raszystami. Potem przeprowadzono konkurs online recytatorów poezji znanego poety, autora słów piosenki „Czeremszyna” Mykoły Jurijczuka w wydziale oświaty Waskowieckiej rady miejskiej. „Proświta” stale powiększa się o aktywną młodzież. Tak do grupy dołączyła Ludmyła Berdiuk, główna specjalistka wydziału oświaty Berehometskiej rady osiedlowej. Znamy ją dobrze jako aktywną organizatorkę konferencji online „Proświty” i innych wydarzeń. Przypomina się, kiedy dyrektorem Ispaskiej Szkoły im. M. Marfijewycza był Taras Mazuriak, a przewodniczącą podstawowej komórki – Nina Mazuriak, wtedy doświadczenie pracy komórki rozpowszechniało się na całą Ukrainę. Często przeprowadzano tu ciekawe spotkania, konferencje członków „Proświty” rejonu, obwodu i Ukrainy. Wraz z Niną Orestiwną stworzyli kronikę współczesnej „Proświty”. Obecnie ta praca jest kontynuowana. W każdej placówce oświatowej rejonu wszyscy członkowie zespołu pedagogicznego są praktycznie członkami podstawowych komórek „Proświty”, każdy zespół ma swoje oświatowe i „proświtańskie” perełki. Dlatego, gdy piszę zespół pedagogiczny, oznacza to również podstawową komórkę „Proświty”. W każdym zespole pedagogicznym szkół są swoje jasne strony, osiągnięcia, swoje oświatowo-oświatowe perełki, każda szkoła ma swoje oblicze. Liceum nr 2 w Berehometcie twórczo współpracuje z wydziałem pedagogicznym CzNU im. J. Fedkowycza, w szczególności z profesor, kierowniczką katedry pedagogiki i metodyki nauczania początkowego Switłaną Romaniuk, co daje możliwość podniesienia efektywności procesu edukacyjnego. Liceum im. D. Zahula w Milijewie ma swoją perełkę – wychowanie dzieci na przykładzie życia i twórczości represjonowanego, znanego ukraińskiego poety-patrioty Dmytra Zahula. A coroczne wręczenie nagrody literackiej im. D. Zahula staje się dla całej Bukowiny świętem oświatowym. Przeprowadza się wiele różnych pięknych wydarzeń patriotycznych. Kławdija Nazarenko nazwała Liceum Oporowe w Banyłowie „oazą patriotyzmu”. Szkoła imienia żołnierza-Bohatera, absolwenta, a potem nauczyciela Iwana Dijakoniuka, który w liczbie pierwszych w 2014 roku bohatersko poległ na polu walki. W szkole z pokolenia na pokolenie przekazywane są chwalebne tradycje i duchowe dziedzictwo w kształtowaniu u dzieci miłości do rodzinnego kraju, języka ojczystego. Liceum Oporowe w Korytnem – mam szczególne miłe wrażenie o tej szkole, bo to moja rodzinna szkoła. Niedawno na szkole zainstalowano tablicę pamiątkową absolwenta szkoły, poległego w walce z raszystami, Wasyla Bezkorowajnego. A obok szkoły zbudowano majestatyczną Świątynię św. Włodzimierza Prawosławnej Cerkwi Ukrainy. Duchowe zjednoczenie zespołu pedagogicznego z tą świątynią daje dobre rezultaty wychowania dzieci na patriotów Ukrainy i osoby duchowo bogate. W Zespole Szkół Ogólnokształcących I-III st. w Zamostiu dość aktywnie pracuje komórka „Proświta”. Zawsze odpowiada na inicjatywy członków „Proświty” i pro-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
proponuje swoje inicjatywy. Tutaj pracował znany represjonowany poeta-patriota, Taras Balaniuk. Dla uczniów jest on przykładem pełnej poświęcenia służby Ukrainie. Dyrektorem Waszkowieckiego Zespołu Szkół Ogólnokształcących I-III st. jest uczestnik działań wojennych, major, zastępca dowódcy 93. Wyżnickiego batalionu Iwan Hawrysz. On cały czas pragnie pomagać swojemu batalionowi. Ścisła współpraca z „Proświtą” pomogła mu to zrobić. W m. Chicago w USA istnieje Towarzystwo Języka Ukraińskiego im. T. Szewczenki. Między obwodowym zjednoczeniem Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki a proświcianami z Chicago nawiązała się współpraca. Członkowie Chicagowskiego towarzystwa zebrali i wysłali pomoc finansową dla Sił Zbrojnych Ukrainy. Wyżnicka „Proświta” również otrzymała wsparcie. Wspólnie z Iwanem Hawryszem dla 93. batalionu zakupiono trzy radiostacje „Motorola”, tablet. Pedagogiczny i uczniowski kolektywy szkoły są wdzięczne Iwanowi Iwanowyczowi za obronę Ukrainy i razem z nim wychowują i kształcą wszechstronnie rozwiniętych patriotów Ukrainy. Wszystkie wspomniane zespoły pedagogiczne, oddziały „Proświty” wspólnie z uczniami i rodzicami od pierwszego dnia wojny udzielają pomocy materialnej oraz wsparcia moralno-psychologicznego żołnierzom Sił Zbrojnych Ukrainy. Warto również wspomnieć i podziękować za wielką pracę oświatową zasłużonemu dziennikarzowi Ukrainy Stepanowi Kyrylakowi, byłej redaktor naczelnej „Wyżnyćkych obrijiw” Jarosławie Kybycz, dziennikarkom Annie Hudyma, Alli Czeczuł, działaczowi społecznemu Bohdanowi Hryszynowi-Hryszczukowi, poetce ludowej Switłanie Jaremie, pisarce Nadiji Kybycz, poetce Olenie Szwejko, poecie-pieśniarzowi Wasylowi Dychtiarowi, kompozytorowi Tarasowi Bojczukowi. Ścisła współpraca z folklorystą-etnomuzykologiem Kuźmą Smalem dała możliwość wydania dwutomnika ukraińskich pieśni ludowych, nagranych na Wyżniczyźnie, „Oj zahraj nam, trembitonko”, Wyżnica-2009, „Oj u horach smerekowych”, Wyżnica-2010 oraz „Powstanski pisni”, Wyżnica-2012. Współpraca z przewodniczącym Berehometskiej rady osiedlowej Serhijem Bodnariukiem dała możliwość zbudowania pomnika Tarasa Szewczenki w Berehometcie i otwarcia go w 2014 roku w 200. rocznicę urodzin. Współpraca „Proświty” z władzami daje dobre i konkretne rezultaty. Jeden przykład: gdyby nie decyzja przewodniczącego Wyżnickiej rady miejskiej Ołeksija Czepila, to nie odbyłby się w tym roku na bazie Czereszeńskiego liceum wspierającego XXIII zlot twórczo uzdolnionej młodzieży Huculszczyzny. Wyrazistymi oświatowymi placówkami edukacyjnymi w naszym rejonie są katedra sztuk pięknych CzNU imienia J. Fedkowycza (Myrosława Żaworonkowa), Wyżnicki zawodowy koledż sztuki i designu (Roman Hawryluk), Waszkowiecki koledż medyczny BDNU (Mykoła Saszczuk). „Proświta” również stale współpracuje z relokowanymi przedsiębiorstwami w rejonie wyżnickim. Rozpoczyna się nowy etap rozwoju rejonowej „Proświty”. Za nim stoi przyszłość Ukrainy. A zwycięstwo odniesiemy razem – młode i starsze pokolenie. kuzynka Łesi Ukrainki. W 1921 roku Wołodymyr Murski wraz ze swoją żoną, tłumaczką Sofiją Murską, mieszkali w Wiedniu, gdzie został mianowany referentem prasowym ambasady Ukraińskiej Republiki Ludowej. Żona w latach 1918–1921 pracowała w aparacie Ministerstwa Spraw Zagranicznych URL. W lutym 1922 roku Wołodymyra Murskiego mianowano pełniącym obowiązki dyrektora Departamentu Prasy i Informacji Ministerstwa Prasy i Propagandy URL. Od 1929 do 1935 roku Wołodymyr Murski był przedstawicielem rządu emigracyjnego URL w Turcji. Stambuł w tamtym czasie stanowił dobrze urządzone przez radzieckie służby specjalne „gniazdo agenturalne”, a Wołodymyr Wasylowycz niemal od razu stał się ważnym obiektem ich operacyjnego rozpracowania. Ale nawet w tak trudnych warunkach Murski zdołał zrobić wiele pożytecznego dla Ukrainy i odnowienia w przyszłości jej niepodległości. Przebywając w Turcji, Wołodymyr Wasylowycz wydał książki „Ukraina i jej walka o niepodległość” (1930) oraz „Prawdziwe oblicze nowej Rosji” (1932). 19 lipca 1935 roku w 47. roku życia zmarł, jak uważano, w wyniku raka, ale dzisiejsi badacze wiążą jego śmierć z szeregiem zagadkowych zgonów działaczy URL w Stambule, którzy być może zostali otruci przez agentów GPU. Grób Wołodymyra Murskiego został odnaleziony w Stambule w 2018 roku przez aktywistkę krymskiej diaspory oraz Ukraińskiego Towarzystwa Kulturalnego Stambułu Aliję Useinową i obecnie opiekuje się nim Konsulat Generalny Ukrainy w Stambule. Wołodymyr Wasylowycz Murski przeżył krótkie, ale niezwykle nasycone i bogate w wydarzenia życie, życie niestrudzonego bojownika o wolność własnego narodu. Do ostatniego tchu wierzył w to, że jego marzenie – upadek radzieckiego totalitarnego imperium i odnowienie państwowej niepodległości Ukrainy – koniecznie się spełni. Chociaż stało się to dopiero 56 lat po śmierci Wołodymyra Murskiego, jednak w tym bez wątpienia jest również jego zasługa. Nieprosto ułożył się los bliskich Wołodymyra Murskiego. Żona Sofija (Zosia) Wolska-Murska była znaną działaczką społeczną, tłumaczką z języka angielskiego i francuskiego, filolożką. Zmarła w 1946 roku i została pochowana w Monachium na tym samym cmentarzu co Stepan Bandera. Starsza córka Murskich, Sofija, urodziła się w Tarnowie w 1921 roku. W drugiej połowie lat 20. uczyła się w Paryżu, gdzie w tym czasie mieszkała starsza siostra jej matki – Marija Pczelynska. Po przeprowadzce małżeństwa Murskich do Stambułu Sofija jesienią 1930 roku kontynuowała naukę w miejscowym francuskim gimnazjum. Po śmierci ojca mieszkała wraz z matką na zachodzie Ukrainy. 5 sierpnia 1942 roku wyszła za mąż za znanego uczonego-turkologa Jewhena Zawalinskiego. 18 stycznia 1944 roku urodził się syn Wołodymyr. Z czasem małżeństwo wyjechało do Francji, a w 1950 roku rodzina wyemigrowała do Australii, gdzie osiedliła się na przedmieściach Melbourne. W 1995 roku Sofiji Murskiej (Zawalinskiej) zabrakło. Młodsza córka – Ołena Murska (Suprun) – po powrocie wraz z rodziną ze Stambułu na Ukrainę na emigrację nie wyjeżdżała. Mieszkała w m. Sosniwka w obwodzie lwowskim.
Tłumaczenie maszynowe
Wasyl WEŁMOŻKO, członek Narodowego Związku Kinematografistów Ukrainy, m. Odessa. Przez długi czas los patrioty pozostawał nieznany dla wielu Ukraińców. Impulsem do badań stała się książka L. F. Sockowa „Nieizwiestnyj sieparatyzm: Na służbie SD i Abwiera: Iz siekrietnych dosje razwiedki”, wydana w 2003 roku. (Najwyraźniej przedstawiciel rządu Ukraińskiej Republiki Ludowej w Stambule mocno „zalazł za skórę” moskiewskim agentom OGPU). Książka ta przyciągnęła uwagę ukraińskich badaczy Wołodymyra Okipniuka i Dmytra Kozłowa, którzy rozpoczęli poszukiwania materiałów o Wołodymyrze Murskim, wyjaśnianie szczegółów biografii, miejsca pochówku oraz gromadzenie jego spuścizny literackiej. Wynikami ich badań stało się kilka publikacji w wydaniu internetowym „Ukraińska Prawda”. Równolegle takie poszukiwania prowadził utalentowany odeski historyk Ołeksandr Muzyczko, a wyniki badań zostały przedstawione w zbiorze odeskich historyków „Czornomorska chwyla ukrajinśkoji rewoluciji” (2017). Jakby podsumowaniem pierwszego etapu poszukiwań stało się odnalezienie grobu Wołodymyra Murskiego na katolickim cmentarzu w Stambule w 2018 roku przez krymskotatarską aktywistkę Aliję Usenową. Drugim etapem poszukiwań powinny stać się bardziej szczegółowe badania i doprecyzowanie niektórych faktów biograficznych. Wołodymyr Wasylowycz urodził się 10 listopada 1888 roku w Zamarstynowie, na przedmieściach Lwowa. Ojciec, Wasyl Tymofijowycz Murski, ciężko chorował i zmarł w młodym wieku, pozostawiając dzieci (trzech synów i córkę) pod opieką żony Antoniny Murskiej (z domu Sawko). Ojciec Antoniny był księdzem, dlatego rodzina Murskich zawsze podtrzymywała dobre chrześcijańskie tradycje. Pod koniec XIX wieku matka z dziećmi przeprowadziła się do krewnych w Odessie, gdzie Wołodymyr rozpoczął naukę w Gimnazjum Richelieu. Jednak w 1905 roku, z powodu wydarzeń rewolucyjnych w mieście i związanych z tym niebezpieczeństw, Murscy powrócili do Galicji, a Wołodymyr był zmuszony kończyć naukę już we Lwowie. Tam Wołodymyr Wasylowycz ukończył szkołę średnią, a następnie seminarium nauczycielskie, zdobywając zawód nauczyciela ludowego. Nauczanie w seminarium prowadzone było w językach polskim i „ruskim”. Seminarzyści otrzymywali stypendia, a począwszy od drugiego roku byli angażowani do praktyki pedagogicznej w szkole ludowej przy seminarium. Środowisko studenckie w ówczesnej Galicji było podatnym gruntem dla kształtowania się świadomej narodowo osobowości. Być może to właśnie nauka przyczyniła się do wyrobienia u Wołodymyra Murskiego poglądów i przekonań ukraińskiego patrioty. Przed rozpoczęciem I wojny światowej Wołodymyr Wasylowycz pracował jako nauczyciel, brał aktywny udział w działalności lwowskiej „Proświty”, był członkiem towarzystwa „Wzajemna pomoc ukraińskiego nauczycielstwa”, niezmiennym organizatorem i aktywnym uczestnikiem wieczorków, koncertów, występów chóralnych, które często urządzał „Ukraiński Klub”. To właśnie w lwowskiej „Proświcie” Wołodymyr poznał swoją przyszłą żonę, wówczas gimnazjalistkę Sofiję Wolską. Jesienią 1914 r. został zmobilizowany do armii austriackiej jako oficer rezerwy, a w następnym roku trafił do rosyjskiej niewoli.
Wydarzenia rewolucji lutowej 1917 roku oraz utworzenie Centralnej Rady znacząco zmieniły sytuację Ukraińców z Galicji przebywających w niewoli. Takie złagodzenie reżimu pozwoliło Wołodymyrowi Murskiemu na początku marca 1917 roku po raz drugi przenieść się do Odessy. To właśnie tutaj Murski ukształtował się jako działacz społeczny i polityczny, dziennikarz i publicysta, jeden z ideologów oraz przywódców ukraińskiego ruchu narodowego. Aktywnie propagował narodowo-państwową i kulturalną politykę Ukraińskiej Centralnej Rady, redagując wraz z Iwanem Łypą czasopismo „Ukraińskie słowo”. 29–30 czerwca 1917 roku brał udział w pracach gubernialnego zjazdu Ukraińskiego Kongresu Narodowego w Chersoniu, na którym zaproponował rezolucję dotyczącą nauczania w szkołach i prowadzenia nabożeństw w języku ukraińskim, a także powrotu z syberyjskiego zesłania nauczycieli-Ukraińców oraz jeńców galicyjskich. Obok działalności społeczno-politycznej Wołodymyr Murski zajmował się również pedagogiczną. Wykładał język ukraiński na kursach dla pracowników kolei, poczty i telegrafu, w Odeskiej Szkole Wojskowej, czytał dla nauczycieli na kursach ukrainoznawstwa wykłady z języka ukraińskiego, literatury, historii walki politycznej w Galicji, historii muzyki ukraińskiej, dorabiał lekcjami gry na skrzypcach. Z początkiem wojny między Ukraińską Republiką Ludową a bolszewicką Rosją w styczniu 1918 roku czerwoni przejęli władzę w mieście i ogłosili utworzenie Odeskiej Republiki Radzieckiej. Wojska ukraińskie oraz większość ukraińskich działaczy społeczno-politycznych opuściła Odessę. Jednak Wołodymyr Murski nie zdążył tego zrobić i został aresztowany. Uratować życie w tym burzliwym czasie pomogło mu tylko to, że decyzją trybunału rewolucyjnego został wysłany do odeskiego więzienia, a nie na krążownik „Ałmaz”. Wraz ze zbliżaniem się do Odessy armii URL oraz sojuszniczych wojsk austro-niemieckich naczelnik więzienia Wernyhora z własnej decyzji wypuścił Murskiego i nawet osobiście odwiózł go do domu, radząc, by nie zostawał na nocleg. Murski pod przybranym nazwiskiem ukrywał się w jednym z sanatoriów miasta do czasu powrotu władzy ukraińskiej. Na początku marca 1918 roku, kiedy Odessa została wyzwolona od bolszewików, Wołodymyrowi Murskiemu powierzono w imieniu władz ukraińskich Odessy koordynację relacji z austro-niemieckim dowództwem wojskowym oraz wybrano go komisarzem sprawiedliwości Odeskiej Ukraińskiej Rady Miejskiej. Od marca do września 1918 roku wraz z Mychajłem Słabczenką redagował w Odessie niezależną gazetę społeczno-polityczną o orientacji socjaldemokratycznej „Wilne żyttia” (Wolne życie). Opublikował kilkadziesiąt artykułów na jej łamach. Wszystkie teksty Murskiego były przesiąknięte ideą budowy niepodległego demokratycznego państwa ukraińskiego, dlatego wraz z ustanowieniem reżimu Pawła Skoropadskiego stały się obiektem ograniczeń cenzorskich ze strony nowej władzy. W 1918 roku ukazał się drukiem napisany przez Wołodymyra Murskiego podręcznik „Krótka gramatyka języka ukraińskiego dla szkół i do samokształcenia”. A 4 kwietnia 1918 roku komisja ds. opracowywania podręczników do języka ukraińskiego wydziału wydawniczego Ministerstwa Oświaty Narodowej URL podjęła decyzję o wykorzystaniu gramatyki ukraińskiej W. Murskiego w pierwszych dwóch klasach szkół średnich i wyższych szkół początkowych. Wołodymyr Murski kontynuował ścisłą współpracę z miejscową „Proświtą”, brał udział w otwieraniu jej oddziałów w różnych dzielnicach Odessy, był organizatorem chóru narodowego, funduszu literackiego imienia Tarasa Szewczenki, „obiegowej” zbiórki pieniędzy na sprawę ukraińską w mieście, inicjatorem protestów Ukraińców przeciwko polityce rusyfikacyjnej itp. Drugi odeski okres biografii Murskiego zakończył się 30 sierpnia 1918 roku, kiedy Wołodymyr Wasylowycz opuścił Odessę i przeniósł się do Kijowa. W stolicy W. Murski pracuje w dziennikach o orientacji demokratycznej „Widrodżennia” (Odrodzenie) i „Trybuna”, kontynuuje działalność społeczną, kontaktuje się z S. Szełuchynem, P. Stebnyckim, D. Doncowem i innymi działaczami. Po dojściu do władzy Dyrektoriatu W. Murski został włączony w skład delegacji URL, która miała wziąć udział w konferencji pokojowej w Paryżu. Jednak do Paryża Wołodymyr Wasylowycz ostatecznie nie dotarł. Pozostał w Wiedniu, który stał się pierwszym miejscem jego przymusowej emigracji. Było to związane z tym, że delegacja ukraińska nie miała oficjalnego statusu, a zgodę na wjazd ze strony francuskiej otrzymali początkowo tylko jej przewodniczący i sekretarz. W Wiedniu w latach 1919–1921 wraz z W. Pisniaczenką, I. Kedrynem, A. Chomykiem redagował czasopismo „Wola” (ostatnie trzy numery – „Wola Ukrainy”), w którym opublikowała swoje pierwsze utwory literackie Oksana Drahomanowa. Wołodymyr Murski należał do grona ukraińskich patriotów, dzięki których energii, zdolnościom i charyzmie ważyły się losy narodu i państwa w latach walk wyzwoleńczych. Był wielowymiarową i utalentowaną osobowością – działaczem społecznym i politycznym, pisarzem, dziennikarzem, publicystą, pedagogiem, dyplomatą i wywiadowcą. W 2023 roku minęło 135 lat od narodzin Wołodymyra Wasylowycza Murskiego.
Tłumaczenie maszynowe
Minął ponad rok, odkąd genialny (bez przesady) rzeźbiarz Anatolij Kuszcz zapoznał mnie z interesującym człowiekiem, pszczelarzem i rolnikiem z powołania – Borysem Kononenką, autorem pięciu tomików poetyckich, laureatem nagrody literacko-artystycznej imienia Wasyla Symonenki oraz ogólnokrajowego konkursu „Język ukraiński – język jedności”.
Pawło MOWCZAN
Ostatnia książka Borysa Kononenki „Wiersze słoneczno-pokłonne” jest właściwie swoistym manifestem człowieka, który na poziomie genetycznym odczuwa swoje pokrewieństwo z ziemią, którą uprawia, pielęgnuje, żyjąc nie według ściennego, współczesnego kalendarza, lecz według czterech pór roku, czterech okresów czasu, próbując zrozumieć także swoje miejsce na tej ziemi, pojąć Czas: teraźniejszość i przeszłość, wszak przyszłość, jak i wieczność, jest pochodną dwóch pierwszych kategorii. W przeszłość wpatrzyłem oczy, zlewając się z bólem ziemi. I geny – niewidzialni budowniczowie – odtwarzają jedność rodziny... Być może ktoś powie, że cytowane wersy nie są bezbłędne, nie zaszkodziłaby precyzja języka poetyckiego do milskiej szczerości... Tak, naprawdę szczerze. Tak, jak rozumie siebie współczesny rolnik: kim on jest?! Słuchając opowieści Borysa Kononenki o rodzinach pszczelich, o jego własnych rolniczych troskach, przypomniałem sobie, jak w dzieciństwie z ciekawością oglądałem w ojcowskiej komórce dwa stare ule, w których matka przechowywała fasolę i proso, od matki też dowiedziałem się, jak podczas kolektywizacji z naszego podwórka zabrano wszystko do cna, cały sprzęt, zostawiając z wielkiej stodoły jeden słup, którego nie zdołali wyrwać z ziemi... Tę belkę ojciec wykorzystał pod wiatę, gdzie później przechowywano słomę, snopki z suchego chwastu i różne patyki do rozpalania w piecu i kuchni. A w tej starej belce jakieś pszczołopodobne owady porobiły otwory i coś tam nosiły – czy pyłek, czy nektar... Ale ja postrzegałem je jako pszczoły, nasze pszczoły, to był mój własny ul. A te dwa, puste, z czasem utożsamiłem z realnymi domami dla bożych owadów. Bo rozkułaczanie odbywało się późną jesienią, kiedy pszczoły spały, a słudzy ludu, w tamtym czasie – stalinowscy najemnicy, wycinali plastry, zostawiając na tej niepodatnej belce miodowe odciski swoich drapieżnych pazurów... To wszystko przypomniałem sobie w rozmowie z Borysem Kononenką, jednocześnie wydobywając z pamięci epizod, jak pewnego razu, podczas orki ogrodu, wykopano gąsior czterdziestoletniego miodu, który był zakopany przez nieżyjącego już dziadka Ustyma, który odszedł w wieczność w 33. roku... Ten epizod stał się dla mnie punktem wyjścia, kiedy 56 lat temu, pracując jako scenarzysta w pracowni scenariuszowej studia filmowego imienia Dowżenki na zaproszenie wysokiego rangą urzędnika Wasyla Wasylio wycza Cwirkunowa, napisałem nowelę filmową „Kiedy odstoi się miód...”. Oto taka swoista retrospektywa: od wyoranej gąsiora miodu do rozkułaczania. Naiwny, myślałem, że moja historia osłodzi nasze narodowe życie... I oto – Borys Kononenko i jego pszczele troski! Rodzin wiele, nie ma kiedy spojrzeć w górę, ciągła bieganina. A przecież trzeba jeszcze ziemię uprawiać, orać, siać, nawozić, żniwować, znosić zboże do spichlerzy – i tak rok po roku, jak mówi Borys – całe życie. A w nim są jeszcze chwile radości –
kontaktu ze słowem. Słowem nie codziennym, a świątecznym, wibrującym od szczególnej energii – energii Słońca. Przecież pamiętamy, że „w każdym człowieku jest Słońce. Tylko dajcie mu świecić”. To – Sokrates. W dawnych czasach zaznaczał, że każdy byt na tym świecie obdarzony jest szczególną energią, która pokrewni nas z niegasnącym niebieskim światłem. I chodzi tutaj o nasze pokrewieństwo z Kosmosem i, przede wszystkim, z tak zwyczajnym w codziennym bycie człowieka Słońcem, które ożywia, inspiruje, dodaje sił, zbliża, łączy, a co za tym idzie – odmierza Czas, czyli ludzki wiek, obiecując jeszcze pozaczasie, wszak Słońce jest wieczne w niebieskiej bezkresności... Słońcopokłonność jest najdawniejszym aktem wdzięczności krótkoistniejącego – wiecznie istniejącemu... Człowiek jest nosicielem drzazgi-cząstki od wielkiego jedynego – Słońca. Wszak wszechzwycięskie światło jest dowodem miłości bezkresnie niebieskiego do wszystkiego ziemskiego, w wyniku czego wszystko, według definicji dziadka Ołeksandra Dowżenki, „wyrasta” – ożywa, formuje się, zmienia postać, przekształca się... Światło – to energia dobra w czystej postaci: kwanty tego światła – to zbawienne impulsy miłości. I za to trzeba płacić wzajemną miłością: słoneczna drzazga odbija, odimpulsowuje naprzeciw światło... Światło – światłu! Jednak wiemy, że nie istnieje historia jako abstrakcyjna kategoria poza granicami człowieka... Właśnie dlatego Borys Kononenko reflektuje nad tymi kataklizmami ciemności, które niszczą i człowieka, i otaczający słoneczny krajobraz, kataklizmami spowodowanymi przez nosicieli nie słonecznych drzazg, a nocnych skupisk nienawiści moskiewskich orków, którzy gotowi są cały świat zanurzyć w ciągłą nocną gęstwinę. Centralnym obiektem w heliocentrycznym wymiarze dla Borysa Kononenki pozostaje człowiek i jego indywidualny los. W pewnej mierze jest on mistykiem, którego wiara opiera się na stałości światopoglądu, a jego religijność heliocentryzmu – na świecie widzialnym, świecie, który można poczuć, dostrzec, a nie zdobyć doświadczeniem duchowym, doświadczeniem, które jest poza granicami widzialnego, które osiąga się wysokim duchowym napięciem, metafizycznymi drganiami duszy jako decydującej substancji, związanymi z niemożnością pojęcia Boga, czyli ABSO-
LUTNIE TRANSCENDENTNEGO DRUGIEGO, który przebywa i poza czasem, i poza przestrzenią... Tak, rzeczywiście, trudno jest znajdować miejsce Bogu w czasoprzestrzennym, przyczynowo-skutkowym świecie. Tak, rzeczywiście jest on trudny i w płaszczyźnie osobistej, ponieważ nasze doświadczenie duchowe gwałtownie urywało się w latach sowieckiego bezbożnictwa i samowoli. My, żywi świadkowie tamtych historycznych światowych niedostatków-błędów, w żadnym wypadku nie jesteśmy sędziami czy adwokatami naszej teraźniejszości: jesteśmy uczestnikami tego procesu rozpadu imperialnego moskiewskiego świata, a zatem i aktywnymi zwolennikami tych kategorii, które kojarzą się ze światłem, Słońcem, czyli kategorii moralnych: sumienia, wiary, sprawiedliwości. Pamiętajmy korzeń i nasiona. Pamiętajmy zwyczaje swoje, Żeby następne nasze pokolenia Rozkwitły, jak gruszka na wiosnę. Jak widzimy, środki są proste, rymy zwyczajne... Wewnętrzne wibracje, gra na klawiszach sylab, echo ludowo-pieśniowej poezji. Poprzez jasność czy zamglenie tekstów poetyckich przebija rozmycie obrazów i jednocześnie wyrazistość świata przedmiotowego. Rozpacze i strachy Borysa Kononenki są nam bliskie i zrozumiałe. Świat strachów – z głębi ciemności, a światło niechybnie przebija się przez jakiekolwiek chmury: Słońce zajaśnieje nad horyzontami Ukrainy. Proces oswajania świata poprzez Słowo i dzięki niemu trwa tysiąclecia i będzie trwał, dopóki człowiek będzie istniał na świecie. Wszystkie emocjonalne i znaczeniowe reakcje ludzkie są utrwalone w słowie: ono, jak lustro, odbija, odzwierciedla wszystko, co nie tylko poza nami, cały makroświat, ale i mikroświat, a co najważniejsze – to w tobie samym, w twoim jestestwie, co najważniejsze w rdzeniu twoim, w duszy twojej. Zrozumiałe, że dziecięcym wzrokiem rejestrujemy, poruszeni tym, co zobaczyliśmy i usłyszeliśmy: słońce! wiatr! chmury! drzewa! Głosy – ludzkie, ptasie, zwierzęce. A ponad wszystkim – najwyższe Słoń-ce-e! Tak, my wszyscy od urodzenia, od pierwszych swoich kroków jesteśmy słoń-co-lubami. I zrozumiała rzecz, że ono, Słońce, jest najważniejsze w naszej świadomości po Matce i Ojcu. Słońce! Ono od pierwszych kroków jeszcze nie jest wyodrębnione, jeszcze nie jest zaakcentowane,
ono zlewa się ze wszystkim, co tworzy całość świata. Jednak z biegiem lat staje się ono centrum świata, jest w kropli deszczu, w wartkim strumyku, porusza się, pieści, grzeje, jest miarą czasu, jest na płótnach, które bieleją na trawie nad rzeką, przenika korony wierzb, nurkuje w chmury... Ono, ono, ono! I do dziś nie pojmuję, dlaczego słowa „słońce”, „niebo” są rodzaju nijakiego. Nie pojmuję do dziś, dlaczego po dwóch tysiącleciach chrześcijaństwa na Ukrainie zdarzają się ludzie, którzy nie stracili tego dziecięcego ubóstwiania Słońca... Jak na przykład Borys Kononenko, który swój kolejny tomik poetycki nazywa „Wierszami słońcopokłonnymi” – jakby zdecydowanie odrzucając wszelkie twierdzenia o nieskończonym świecie, o istnieniu innych galaktyk, o obecności w Kosmosie – bez liku! – innych słońc... Co to jest – infantylizm, umyślne zawężenie postrzegania świata, odrzucenie nauki, osiągnięć aeronautyki, kosmonautyki, astronomii, a w ogóle samej istoty praw fizyki? Pytań pojawia się mnóstwo, a odpowiedź, którą znajduję, mam jedną: wiara. Wiara przedchrześcijańska, wiara pra-pra-pradawna, która obnaża jedno podłoże naszego autora: pierwotność. Dlatego też rodzimowierstwo jest tu obecne jako niepodważalny argument. I interesuje mnie ten atawizm, ta rudymentarność światopoglądowa, która właściwie skłania Borysa Kononenkę do tworzenia tekstów poetyckich – czasem naiwnych, żeby nie powiedzieć – prymitywnych, ale nie w tym ogólnym traktowaniu, jako czegoś zaściankowego. Nie! To jak twórcza postawa u ludowych mistrzów, którzy pracują, w naszym rozumieniu, tak, jak było przed nimi, przed nami... czyli było to zawsze, od epoki trypolskiej, na poziomie genetycznym. Sakralność ta jest zakodowana w podświadomości nie tylko we wzorach, symbolach, które zachowują wyroby garncarskie, które dotarły do nas z głębi wieków i które do dziś odtwarzają garncarze, rzeźbiarze, kowale, hafciarki, tkacze, cieśle czy kuśnierze. Ale także w języku. A to przede wszystkim folklor: zaklinania, klątwy, lamenty, szczedriwki, kolędy – aż po obrzędowe widowiska, aż po właściwie pieśni ludowe, których pierwszą oznaką dawności jest rytmizacja słownych formuł, a powtarzalność obrazów i metafor nie jest oznaką sztampy czy schematyczności. Nie! Wszystkie dawne dzieła sakralne od Upaniszad po Bhagawadgitę są rytmizowane. Przecież według dawnych wyobrażeń i wierzeń pierwoczłowiek Adam rozmawiał rytmizowanym językiem z elementami tworzenia pieśni. Zatem możemy przypuszczać: język poetycki – najdawniejsza forma samowyrażania człowieka. Dlatego miłośnik słońca Borys Kononenko wyraża siebie w tekstach poetyckich, w formułach poetyckich, tak jak hafciarki wyrażają siebie w niezmiennych wzorach i symbolach, których wyjaśnić nie próbują, gdyż wypływa to z głębi ich istoty. Ich własne, indywidualne oznacza się chyba doborem wzorów i kolorów, ale bez ingerencji w kompozycję tkanego czy wyszywanego ręcznika. Właśnie tym jest uwarunkowana taka wewnętrzna postawa Borysa Kononenki – na tradycyjność, na rozpoznawalność, na zrozumiałość. Na samowyrażanie się w formułach poetyckich, tropach i epitetach, które nie wymagają wysiłku intelektualnego dla ich pojęcia, a są zorientowane na tak zwane pośrednie rozumienie. Nie szukajcie dodatkowych podtekstów: tekst jest taki, jaki jest: czytajcie, odbierajcie. Miłośnik słońca jawi się jako miłośnik słońca, miłośnik życia jest miłośnikiem życia. Samym sobą.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Борис КОНОНЕНКО. Nitka losu. Małymi krokami do Zwycięstwa!
Natalia Wołodymyriwna Hryhorczuk-Wojtko. Droga do Zwycięstwa: [wiersze] / N. W. Hryhorczuk-Wojtko. – Czerniowce: Techno-druk, 2023. – 72 s.
Gruszka
Dobiega dzień mojej Jawy. Nostalgia dawnej wiosny…
Nie szukałem ani korzyści, ani sławy…
Dzika gruszka często przychodzi mi we śnie…
Uśmiechało się czyste, białe lico.
Rozwinęła delikatny biały kwiat.
I pszczoły zwyczajnie piły nektar.
Kwiaty-oczy marzyły o świecie!..
Sponiewierano. Pozostał pień, który kołysze szczepy bękartów…
Czy nadejdzie dzień twojego przejrzenia z mętnych, niewolniczych, złych wieków?!
Pamiętajmy korzeń i nasiona.
Pamiętajmy nasze obyczaje,
by kolejne nasze pokolenia zakwitły jak gruszka wiosną.
Zaśpiewają pszczoły-miodziarki?!
Jakby karząc czystą rosę, spłynęły łzy z bylicy…
Ach, jak trudno nieść to wspomnienie!
Ach, jak trudno wśród słowobludów.
Ach, jak obrzydliwie iść po śmietnisku.
Celują cierniem w odsłonięte piersi,
rozrywają kwitnący ogród jak krety.
Czekam na Perunową burzę.
Mam nadzieję, że zmyje nieczystość-brud.
Chcę widzieć – przeszkadzają łzy…
Chcę wierzyć, że lud przejrzy!
***
„Każdemu grodowi – obyczaj i prawa”…
Myśl, która ma swój rozum, to głowa.
Myśli, że ma dużo rozumu – nie mało…
Szkoda, że nie widzi, jak szarpią wodzami.
Widzieć więcej – nie może i nie chce.
Zielona żaba łaskocze duszę.
Prawda – w obyczajach, w rodzimym słowie,
w genach od przodków, w rodzimej krwi.
***
„No cóż, zdawałoby się, słowa”…
Słowa mądre, ale czy roztropne?
Zamarznięte jak rzeka w grudniu.
Wokół – chaos, mętny osad.
Kłaniamy się obcej chimerze.
Przywołajmy mądrość Rodu do drzwi,
Czy tak, w obcej iluzji, wyrzucić na śmietnik, jak gnój?
***
I lud – nie lud. Banda barygów.
A w głowach – tytoń i bragi.
***
Widzę, że moje marzenia – o, smutno opadną, jak płatki róż.
Lecz liczę na cud, że przejrzą, przejrzą jednak.
***
Twórz byt, twórz przyszłość –
w obyczajach, w miłości, w Trisuttii.
To właśnie jest święte podłoże.
I wnuki wyrosną potężne!
***
Nie ma śmierci w zaświatach.
Jest tylko życie niezniszczalne, wieczne.
A śmierć otworzy bramy boże na świetle
Łuk na Swarogu.
*** U słowoblудów – reweransy w mętnym zamęcie sprzeczności… Dawno zapomniana mimamsa, – panuje nędzny szundr, a mowa jest pusta.
Uczymy się u Hegla i Gurzela. Skovorody – głęboka istota… Ale dlaczego wokół pustynia? Bezkształtność dusz. Rtęć wrze!
Regres owija jak wąż odwieczne obyczaje życia. Zdaje się, że nie ma prześwitu. Grzechy, grzechy… Ból pokuty.
Dym iluzji. Codzienność aż cuchnie. Totalne nieuctwo, drwina. Dla kogo więc twórczość? Gdzież natchnienie? Ból – jak przepaska… Tylko smutek.
*** Dla ciebie to zbyt wielki zaszczyt, bym był, moskalu, twoim bratem… Byłeś od zawsze tylko katem dla wszystkich żyjących na ziemi! Spłoń doszczętnie, byś w popiele odnalazł potomkowie czarny kamień z napisami: przeklęty przez wieki.
*** Wzniesiony w górę sztandar łączy nas w jedną falangę. Wszystkich wymienimy po imieniu, by stać się ukraińskim murem. Aby kolejne pokolenia zapamiętały na zawsze, że śmierć za wolność to zmartwychwstanie, przezwyciężenie czarnej biedy… W duszy niegasnąca iskra Boża nie tli się zimnem spod chmur, wyrwiemy z paszczy zdradliwe, jadowite żądło janczara. W naszych duszach iskry Boże płoną od gniewu jak żar.
*** Nie smućmy się wcale – zacisnąmy mocno pięści. Głos cichej dudy znów budzi wieki. Znów skrzypce cienko łkają, przepełniając po brzegi serce smutkiem. Hej, kozaku, skarz moskala na śmierć! Napełnimy po brzegi miodami nasze złote czary!
Bo z nami święta prawda, a dni zwycięstwa są święte!
Nić losu Nie smućmy się, lecz sławmy, bo jesteśmy naprawdę chwalebni. Wsłuchaj się w głos trembity, on obudzi wieki!
Dźwięcznie zapłacze drymba, bo nie wszystko się jeszcze spełniło. Więc do boju, kozaku, byśmy lepiej żyli!
Napełniajmy po brzegi róg dostatku i wiedzy, by wnukom dać podarunki – obyczaje.
Wyszywanka – to pieśń, wyszywanka – to dusza. A pierwotna ścieżka – to kilimy, sporysze...
Wszystkim, którzy żyją w Prawdzie, Los przędzie nić. Tak, by ród był w chwale. Chwała Rodu – to świętość!
Horynia Wędrujmy wiecznym drzewem Rodu przez bylicę, ogień, zawieruchę. Tam, gdzie nasze pierwsze ognisko. Początek tam – święte korzenie.
Tam, na kowylu, błądzi lato. Tam – pierwszy snop, tam Dziadek-Żyto… Przez wieczne bitwy i pożogi ciągnęły wozy wieków.
Przeszłość skrzypi latami i kręci kołem Samsary… I ziemia zachowała dla nas trypolskie dziwne naczynie!..
A w tym naczyniu – ziarna miłości i wzory na prajęzyku. A w tym naczyniu – źródełka Prawi, by ród przedłużył się w Sławie!
A w tym naczyniu – kłos żyta, moc i głos dawnych przodków. Pod niebo ledwie słychać: „Oj Dana-Dana…” Śpiewa czule tak Widana.
A w tym naczyniu – sól ziemi – od prawieków szczere odciski. A w tym naczyniu – przejaw Jawi, życia ofiarnego w Sławie.
A w tym naczyniu żyją marzenia – pędy radości i nadziei. Krzepnie jasna gałąź Rodu – podstawa życia na całym świecie.
W Czerniowcach nakładem wydawnictwa „Technodruk” ukazał się kolejny zbiór wierszy Natalii Hryhorczuk-Wojtko – „Droga do Zwycięstwa”. Wiersze, które weszły do niewielkiej książeczki, przejmująco oddają współczesność Ukrainy, oddają przeżycia ukraińskiego narodu, gdyż jest to niewyrażalny ból każdego ludzkiego losu. Autorką przedmowy do tego literackiego wydania została kierowniczka wydziału edukacji, kultury, młodzieży i sportu Wielkokuczurowskiej Rady Wiejskiej obwodu czerniowieckiego Ludmiła Nastasijczuk. Projektant okładki – Wiktor Bezpalczenko, pracownik Obwodowej Biblioteki im. Michajła Iwasiuka, stworzył swoistą „twarz” trzech żołnierzy-aniołów, którzy krok po kroku przybliżają upragnione Zwycięstwo, poruszając się tylko naprzód. Naród ukraiński jest niezłomny! Jego dążenie do wolnego i pokojowego życia płonie w sercach wiarą w Zwycięstwo. Do zbioru weszły wiersze-dedykacje dla chwalebnych i nieustraszonych wojowników-obrońców, którzy z wielkim męstwem stanęli w obronie naszej Ukrainy. Głęboko przenikliwe wersy autorka przekazuje swojemu czytelnikowi, kreśli myśli o nieuchronnym Zwycięstwie nad złowrogim i odwiecznym wrogiem. Czyn narodu ukraińskiego bez wątpienia zapisze się w ukraińskiej i światowej historiografii. Czytając wiersze poetki z Bukowiny, nieraz zamyślisz się nad upływem czasu, a czas – to wszystko: marzenia, nadzieje, oczekiwania, pokojowe życie, zdrowie bliskich ludzi, uśmiech rodziców, czułe dotknięcie ukochanych... Dlatego dziś, jak nigdy dotąd, naszym wojownikom potrzebne jest wsparcie słowem, gdyż musimy wierzyć w Zwycięstwo tak, jak wierzą oni. Niechaj więc to rymowane słowo wesprze naszych wojowników, a oni jak najszybciej doprowadzą nas do Zwycięstwa. Ostatni rozdział książki – wiersze-dedykacje dla wojowników, którzy, niestety, odeszli z tego świata broniąc swojej rodzinnej ziemi i niezłomnej Ukrainy. Świetla pamięć każdemu z naszych poległych obrońców, którzy z wiarą i oddaniem bronili ziemi ojczystej i stali się Aniołami-Stróżami dla swoich bliskich, najbliższych i swojej Ojczyzny. Poezja – to także broń, a słowo zawsze było na przedzie. Wierzmy w nasze Zwycięstwo! Bo mamy jedną drogę – drogę do Zwycięstwa!
Nasze marzenia zabrała wojna...
Zdeptała skrzydlate dzieciństwo.
Ona na wieki spopieliła
Rodzinną ścieżkę do mamy i taty.
Tam teraz rozrzucone miny,
Tam tylko wiatr świszczy trwogą.
A ruiny domów-chimer,
Zamienione w pogorzelisko...
P. S. Natalia Hryhorczuk-Wojtko – nasza współczesna, pedagog, z wykształcenia filolog. Biegle pisze zarówno o przyrodzie, miłości do rodzinnej wsi, jak i na tematy patriotyczne. Poetka urodziła się 20 marca 1981 roku we wsi Snjaczów w rejonie storożynieckim obwodu czerniowieckiego. Autorka książek: „Stąpam cicho po trawie” (2008), „Melodia serca” (2009), „Wieczny dar miłości” (2019), „Kocham jak po raz pierwszy” (2020), „Poranek i słońce” (2022), a także wierszy z serii kartek-dedykacji dla Bohaterów Bukowiny „Rzecznicy odwagi” w ramach projektu Czerniowieckiej Obwodowej Organizacji NSPU „Słowo – w gorących szeregach ukraińskiego narodu”.
Wiktor BEZPALCZENKO
Tłumaczenie maszynowe
Ihor ZOC
Trzeci miesiąc w najliczniej odwiedzanym miejscu stolicy trwa wystawa, na której „Proświta” wspominana jest jako jedna z instytucji tworzących państwowość. Sama wystawa uliczna składa się z 15 banerów, które znajdują się pod adresem Chreszczatyk 22, obok budynku Głównego Urzędu Pocztowego. Ideą wydarzenia jest pokazanie za pomocą historycznych zdjęć i ilustracji historii miasta-bohatera Mariupola od okresu kozackiego do czasów współczesnych. Przy tym szczególny akcent położono na jego historyczną przynależność do Ukrainy.
Tak, na jednym z banerów czytamy, że w 1917 roku awangardą ukraińskiego ruchu w mieście było miejscowe towarzystwo „Proświta”, ukraińskie kółka w zakładach „Nikopol” i „Providence”, wydawnictwo „Mariupolśke słowo”. W innym miejscu wystawy natrafiamy na wzmiankę o „Proświcie”, która próbowała działać w mieście podczas okupacji niemiecko-faszystowskiej. W szczególności umieszczono zdjęcie Mykoły Stasiuka, pochodzącego z Siczysławszczyzny, który był jednym z założycieli Centralnej Rady w 1917 roku – za co był więziony przez bolszewików, a po odbyciu kary w przededniu wojny znalazł się w Mariupolu, pracował jako stróż. Podczas okupacji nazistowskiej został redaktorem „Mariupolśkiej hazety”, jednym z kierowników nadrejonowego zarządu OUN i miejscowej „Proświty”. W 1943 roku gestapo aresztowało wszystkich kierowników antyfaszystowskiego podziemia w mieście, w tym Mykołę Stasiuka. Z czasem jego oraz większość patriotów okupanci rozstrzelali. „Proświta” w mieście odrodziła się na początku lat 90. ubiegłego wieku dzięki takim aktywistom jak Lubomyr Hudz (1931–2015), którego zdjęcie i krótka notka biograficzna zostały umieszczone na wystawie. W szczególności podano, że pochodzący z Drohobyczczyzny brał udział w walce UPA, a po powrocie ze stalinowskich łagrów pracował w kombinacie imienia Iljicza. Był wśród założycieli Towarzystwa Języka Ukraińskiego, „Proświty” oraz Ludowego Ruchu Ukrainy w Mariupolu. Oddając należne specjalistom, którzy wypełnili banery ukraińskim kontentem, nie mogę nie kontynuować tematu prawdziwie heroicznej działalności prośwician w mieście Marii. Chodzi przede wszystkim o niesłusznie zapomnianą postać Mykoły Fenenki, który, podobnie jak Mykoła Stasiuk, brał aktywny udział zarówno w „Proświcie”, jak i w antyfaszystowskim podziemiu.
Wiktor MISZCZANYN, wiodący pracownik naukowy Narodowego Muzeum-Rezerwatu Ukraińskiego Garncarstwa w Opiszni, kandydat nauk historycznych
Tak zińkowianin Wasyl Nicenko zwracał się do Ukraińców z obcej Moskowii w 1917 roku. Zińkowianin Wasyl Nicenko na początku Ukraińskiej rewolucji 1917–1921 lat przebywał daleko od rodzinnego domu, odbywając służbę w carskiej armii w Jarosławiu, który znajduje się w Moskowii. Ale i tam uważnie śledził wydarzenia na Ukrainie, w szczególności w rodzinnym Zińkowie. Widać to z jego listu, który został wydrukowany w zińkowskiej gazecie „Trud” w numerze z 23 czerwca 1917 roku. Z napisanego widzimy, że był to jeden z niewielu świadomych narodowo w tamtym czasie Ukraińców, który w odróżnieniu od wielu ukraińskich działaczy rozumiał znaczenie ówczesnego momentu dla dalszych losów Ukrainy, widział całą wewnętrzną istotę moskala, która nie zmieniła się do dzisiaj. Niestety, rodacy nie posłuchali słów Wasyla Nicenki, zapominając o matce Ukrainie, rzucili się dzielić ziemię. Moskalnia nie zwlekała, by po raz kolejny skorzystać z tej szansy i połknąć naszą Ukrainę. Wiele z napisanego
Naprawdę niezłomny Fenenko Wzmianka o Fenenku w związku z wystawą stała się nieprzypadkowa również z tej okazji, że 31 grudnia mija 115 lat od dnia urodzin Mykoły Wasyljowycza. Jest on pochodzącym z powiatu głuchowskiego na Czernihowszczyźnie (obecnie obwód sumski). Na los Mykoły Fenenki przypadło wiele prób. Już w wieku 20 lat bolszewicy zabrali go z ławy studenckiej i skazali na 5 lat więzienia za „działalność kontrrewolucyjną”, którą młodzieniec, oczywiście, się nie zajmował. Drugie aresztowanie Fenenki przeprowadziła władza niemiecka w okupowanym Mariupolu w grudniu 1942 roku. W tamtym czasie kierował on działem w muzeum krajoznawczym miasta, aktywnie działał w „Proświcie” i wchodził w skład podziemia OUN. Jednak udowodnić winę Fenenki gestapowcy, co dziwne, nie zdołali, więc wrócił do pracy i nawet kontynuował pisanie do „Mariupolśkiej hazety”. Na łamach tej ukraińskojęzycznej gazety wychodzą jego artykuły o hetmanach Bohdanie Chmielnickim i Pawle Połubotku, koszowym Iwanie Sirku, Mychajle Hruszewskim, Hołodomorze 1932–1933 lat. Zakończenie II wojny światowej Fenenko spotkał w Europie Zachodniej, gdzie został ponownie aresztowany, teraz już przez radziecki „smiersz”. Po sprawdzeniu w obozie filtracyjnym wrócił do Mariupola, ale cieszył się wolnym życiem niedługo. Jesienią 1945 r. został aresztowany przez NKWD, a po pół roku trybunał obwodu stalinowskiego skazał go jako „ideologa mariupolskiego podziemia OUN” na rozstrzelanie. Z czasem ten wyrok zamieniono na 20 lat łagrów. Karę odbywał w łagrze w Workucie. W 1956 roku amnestionowany i wrócił do Mariupola, gdzie pracował jako nauczyciel geografii w szkole młodzieży pracującej. W tym ciężkim po uwięzieniu okresie znalazł siły, by zdobyć wyższe wykształcenie – zaocznie ukończył Ługański Instytut Pedagogiczny. Ale na pracy dydaktycznej nie poprzestawał. Napisał i wydał dwie książki: „Toponimika w utworach T. H. Szewczenki” (1965) w wydawnictwie „Radianśka szkoła” i dla dzieci
– “Ziemia mówi” (1969) w wydawnictwie “Weselka”. Jeszcze dwie książki, nad którymi pracował, tak i nie ujrzały światła dziennego. Rękopisy prac “Kronika Przewalskich” i “Tarasowa lewada” zniknęły po śmierci autora. Mówią, że ma z tym związek KGB, gdyż wszyscy byli więźniowie polityczni przebywali pod ich dożywotnim nadzorem. Dlatego nie wydaje się dziwnym, że kiedy samotny nauczyciel i pisarz Mykoła Fenenko opuścił ten świat w 61. roku życia – pochowano go potajemnie, pod nadzorem radzieckiej służby specjalnej. A o miejscu pochówku stało się wiadomo dzięki ukraińskim patriotom dopiero po dziesięcioleciach. Nieobojętni mieszkańcy Mariupola zebrali środki i postawili pomnik na grobie nauczyciela, krajoznawcy i pisarza. Właśnie proświcianie Mariupola na czele z niezmiennym przewodniczącym, lekarzem Anatolijem Morozem, jeszcze w 2008 roku wykonali tablicę pamiątkową ku czci Fenenki, ale ani ówczesne władze lokalne, ani te wybrane w 2015 roku, nie pozwoliły jej zainstalować na budynku biblioteki, gdzie pisarz stale pracował w czasie wolnym. A w 2017 roku nieznani sprawcy zniszczyli nie tylko skromny pomnik Mykoły Fenenki na cmentarzu, ale też wycięli całkowicie bez, który specjalnie zasadzili aktywiści jako ulubioną roślinę zmarłego. “Proświta” wraz z towarzystwem “Memoriał” odnowiły pomnik. Planowano przeprowadzić przed 110. rocznicą urodzin Fenenki konferencję naukowo-praktyczną, ale żadnej informacji o tym, że wydarzenie się odbyło, znaleźć się nie udało. Między tym, postać niezłomnego proświcianina i pisarza, który ćwierć swojego życia spędził w radzieckich katowniach, zasługuje na znacznie większą uwagę, niż dotychczas. O tym, w szczególności, jeszcze na początku wieku pisał znany mariupolski krajoznawca, edukator Pawło Mazur. Przypomina się, że jego szkic o Mykole Fenenku wyszedł pod wymownym tytułem “Cichy wyczyn”. Tym artykułem autor przypomniał, że właśnie dzięki pomysłowości i odwadze Mykole Fenenku udało się uratować przed zniszczeniem przez faszystów w 1942 roku zbiory muzeum krajoznawczego i jego bibliotekę. Szkoda, że potomni w osobie Rady Miejskiej Mariupola nie docenili... Nie mogę nie przytoczyć także opinii akademika Iwana Dziuby o bohaterze tej opowieści. W swojej przedmowie do książki “Donbasia” (Donbasia / Ihor Zoc. – K.: Jarosławiw Wał, 2021. – 252 s.) Iwan Mychajłowycz, w szczególności, napisał: “...A oto za wzmiankę o Mykole Fenenku jestem po prostu wdzięczny Ihorowi Ołeksijowyczowi. Jeszcze w dalekich latach 60. do czasopisma “Witchyzna”, w którym pracowałem, przychodziły rękopiśmienne artykuły o charakterze historycznym i krajoznawczym, a nawet recenzje różnych książek – pod tym podpisem. Drukowaliśmy je, dziwiłem się, skąd w Mariupolu taki uniwersał-Ukrainiec. Potem on zamilkł, i mnie zamilczano. A już później, układając Słownik dla Encyklopedii Współczesnej Ukrainy (ESU), zabiegałem: jak znaleźć ślady tajemniczego Mykoły Fenenki? (Że on jest z “nieprawomyślnych” – było zrozumiałe). I oto ślad się znalazł, Ihor Zoc musi napisać artykuł encyklopedyczny o Mykole Fenenku!”. Cóż, napisane tutaj, być może, zaliczy się jako artykuł. Między tym, dobre wspomnienie o Fenenku znajdujemy także w książce pisarza z Doniecczyzny Petra Hajworonskiego “Pokrowsk i Pokrowszczyna” (Pokrowsk i Pokrowszczyna. Szkice krajoznawcze / Petro Hajworonskyj. – Kijów: Wydawnictwo “Ukraiński priorytet”, 2020. – 104 s.). Autor publikuje korespondencję swojego ziomka, bojownika o Niepodległość Ukrainy i byłego więźnia politycznego Antona Czupryny ze swoimi towarzyszami broni. Jest wśród nich i Mykoła Fenenko. Tę unikalną pod względem treści książkę Petra Hajworonskiego przekazałem Iwanowi Dziubie w drugiej połowie 2020 roku. Rosyjska agresja przeciwko Ukrainie, barbarzyńskie wyniszczenie Mariupola, jego mieszkańców i zabytków zepchnęły na dalszy plan przeszłość tego starodawnego ukraińskiego miasta, imiona, które tworzyły jego wcześniejszą historię. Będziemy mieć nadzieję, że po naszym Zwycięstwie będziemy mogli powrócić i do samego miasta, i do historii jego bohaterów – lat minionych i współczesnych dni. Oto takie myśli, wspomnienia i emocje wywołała we mnie wystawa uliczna. Pokazuje ona namacalnie unikalność nadmorskiego miasta, jego przemysłowe i kulturalne “oblicze”. Dobrze, że nie pominięto uwagą także słynnych kompozycji mozaikowych “Drzewo życia” i “Borywiter”, które stworzyła w mieście Marii Ałła Horska z kolegami w latach 60. ubiegłego wieku i które zniszczyli rosyjscy nieludzie. Ale każdy, kogo to interesuje, będzie szukał na banerach czegoś swojego. Tak właśnie powinno być! Pozostaje z wdzięcznością poinformować, że wystawę “Nasz Mariupol” przygotowali pracownik UINP Witalij Baka oraz szef organizacji społecznej “Archi-Miasto” Andrij Marusow, Ukraiński Instytut Pamięci Narodowej, rada miejska Mariupola, Narodowe Muzeum Tarasa Szewczenki oraz Mariupolskie Muzeum Krajoznawcze. Fotografie Wadyma Dżuwahy oraz ze źródeł otwartych. Gdyby on sam robił tę sprawę, to byłoby dobrze, ale nie ręczę za tych marnych mówców, którzy, wcale nie znając życia, biorą się za kierowanie sprawami życiowymi i prowadzą swoje dziwaczne sprawy. Tacy działacze robią rozkład, a nie dobro. 1917 r. czerwca 7 dnia. Żołnierz 254 pułku W. M. Nicenko”. Dmytro Nytczenko w swojej książce “Od Zińkowa do Melbourne. Z kroniki mojego życia” wspominał także o tym liście ojca. On, w szczególności, pisał: “Mojego ojca od początku wojny nie było w domu. [...] Był zmobilizowany i szybko trafił aż do Rosji, do Jarosławia. [...] Jeszcze jak zachwiała się władza carska, ojciec wydrukował w połtawskiej gazecie “Birżewyje wiedomosti” jakiś patriotyczny artykuł z apelem do ziomków, co imponowało czytelnikom. Ojciec w nim krytykował władzę... Pewnego dnia wtedy szedłem do gimnazjum, gdy nasz sąsiad, Ołeksij Fenoha, spotkał mnie i powiedział: “Wiesz, twój ojciec wydrukował w połtawskiej gazecie ładny artykuł...”. Ale miałem wtedy zaledwie 12 lat i żadnych czasopism jeszcze nie czytałem”. Z tych wersów książki przypuszczamy, że, być może, list-apel do ziomków Wasyla Nicenki początkowo został wydrukowany w gazecie gubernialnej, a dopiero potem przedrukowała go zińkowska gazeta “Trud”. A być może chodzi o różne artykuły.
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
żołnierzem-Ukraińcem sprzed 106 lat jest aktualne także dziś, gdy Ukraina znów walczy z moskiewską ordą. Wasyl Nitschenko pisał: „Szanowny Redaktorze! Proszę o wydrukowanie w Waszej wysoce szanownej gazecie następującego listu: Towarzysze Ukraińcy! Z dalekiego Jarosławia przesyłam Wam serdeczne pozdrowienia i wzywam do zjednoczenia. Nadeszła chwila, gdy los i szczęście naszego rodzinnego kraju wiszą na włosku. Jeśli teraz nie zdołamy przywrócić dawnej sławy, wolności i praw naszej Ukrainy, jeśli zaniedbamy czas, by postawić w pełnym wzroście nasz rodzinny, skrzywdzony i zrujnowany kraj, to nie będziemy synami Ukrainy. Wstyd i hańba pokryją na zawsze nasze głowy. Ratujcie naszą matkę Ukrainę. Domagajcie się gromadzenia ukraińskich pułków, dywizji, korpusów; wysyłajcie całe swoje wojsko nie na Syberię i do Piotrogrodu, lecz do Kijowa, tam czekają na nie z otwartym sercem nasi towarzysze. Teraz w naszych rękach jest siła (a gdzie siła, tam i szacunek) i nie daj Boże zmarnować tej chwili. Wiedzcie, towarzysze, że od Kiereńskiego po ostatniego Rosjanina dobrze wiedzą, że Rosja bez Ukrainy to nic. Zawsze pamiętajcie, że od dawna nasz kraj służył za błoto dla ruskiej kultury. Rosja grabiła nasze bogactwa, a nas samych pogardzała, z nas drwiła, uważała nas za gorszych od psów – „chochoł – nic”. I czy można z takimi wrogami iść do wspólnej pracy państwowej? Naród liczący 35 milionów nie pozwoli się sobą poniewierać, sam napisze sobie prawa, sam będzie rządził swoim krajem. Dość czekać jałmużny od dawnych despotów. Ale, towarzysze, do nas dotarła złą plotka – rzekomo w naszym powiecie zaczęły się spory o ziemię. Opamiętajcie się, czy teraz jest czas na kłótnie! Lepiej skierujcie te siły na zdobycie szczęścia dla Ukrainy, a ziemię podzielicie między siebie potem. Teraz zaś wy się spieracie, a ruscy patrzą na was i radzą odebrać całą ziemię bez pieniędzy. Tak nie będzie; podział ziemi jest dobry, lecz zabrać ją bez zapłaty chłopu-rolnikowi, który krwią i potem o nią walczył – to nie jest dobre. Sądzę, że wszystko to się ułoży, a na Ukraińskich Zgromadzeniach Ustawodawczych sami chłopi postanowią, jak lepiej zrobić. Jednego tylko, towarzysze, strzeżcie się, by nie zrobiła się kaszka jak w 1905 roku, bo wtedy tę kaszkę przybiegną „chłebać” ruscy i razem z nią połkną naszą Ukrainę. Swój naród dobrze znam i ręczę, że gdy
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
ty, jak kawalerują wolnomyślne wiersze wolne. Wcale nie czują się plebejuszami w włościach tradycyjnego wierszowania już choćby dlatego, że zachowują w sobie odblask i echo estetycznego arystokratyzmu, determinującego współrzędne poezji Natalii Horisznej. Jednocześnie poetka jakby wypróbowuje swoje możliwości wersyfikacyjne na orbitach postmodernistycznych, gdzie rodzą się nieoczekiwane porównania („Brwi Turczynek // Tak stromo się wznoszą, // Jak meczety”), radują się „słońca narcyzów”, „rozpuszczono czas // rozwieńczono sny”, „trudno powiedzieć czy CZAS jeszcze istnieje”, jednak wcześniej czy później pojawi się ta, „która podaruje tobie ciebie samego”… Nacieszywszy się wierszami bez wielkich liter, kropek i przecinków, poetka raz po raz powraca (imponująca konsekwencja!) do kastalijskiego źródła: do „trioletów miłości”, ronda, rondeli, „sonetów smutku”, a nawet akrowierszy, egzotycznej tautogramy i tajemniczego kwadratu kwadratów, gdzie panuje harmonia dźwięków, zgoda między połączeniami słów, przyjaźń znaków przestankowych i nie ma wersów chrapliwych, szorstkich, rozdzierających. A ponadto, już niezmiennie, uwydatnia, rozprzestrzenia ulubioną triadę słońce – serce – poezja: „Serce rozpaliło się do granic”, „pamięć // umościła się pod sercem”, „słońce na sośnie”, „Taka wilgoć, a w sercu sucho-sucho”, „Może i sercu kochać nie zbrodnia”, „wspomnieniami serca nie zagoję”, „Słońce zaniepokojone zerka”… Z reguły w tym powiązaniu, typowym dla naszej liryki, dominują rozważania o własnym powołaniu czy też przeznaczeniu: „Poezjo! Moja ostatnia radości!”, „Panie, przecież przywykłam płakać wierszem”, „poezja – mój pędzel i mój nóż”, „to nie wiersze – to modlitwy”… Ostatecznie są to przejrzyste symbole odcięcia się od codziennej marności nad marnościami. Świadectwem stoickiego przeciwstawienia się jej są cykle „Wielki Sfinks”, „Za Paulem Celanem” i „Za Iwanem Barzakowem”, a także „Kobiety, które są we mnie” (wśród nich – Ewa, Jarosławna, Mawka, Małgorzata…) Uważne oko czytelnika bez wątpienia przyjrzy się też godnej podziwu i zachwytu galerii obrazów w cyklu „Otwarte okno”, poświęconym dwudziestu światowej sławy artystom – od Botticellego po Katerynę Biłokur i Salvadora Dalego, a dusza zwróci szczególną – czujną, dociekliwą i zarazem oczarowaną – uwagę na autorskie neologizmy: „narodomór”, „mniszki słońcolubne”, „powierszowolnij się”, „pszczele przekrzykiwania”, „uskrzydliły się ptaszęta”, „uszczęśliwi słońce nas wiosną”… One, jak niemowlęta, mają czas na dorastanie, utwierdzenie się i w życiu wierszy Natalii Horisznej, i w poezji w ogóle. Przypomina się więc ważne wyznanie czy też credo poetki: „Wymyślam słowa – // Tych, które są, mi mało, nie wystarczy”.
Tłumaczenie maszynowe
Mykoła SŁAWYŃSKI
Wyraźne akcenty publicystyczne od tamtej pory to przygasały, stawały się miększe, łagodniejsze, to znów stosownie (czy przy okazji) dawały o sobie znać. Zarówno w miniaturze „Serce nie milczy, ono boli”, jak i w programowym wierszu „Wierzę”, gdzie utwierdza się przekonanie: „Wierzę, że nie wszystko jeszcze powiedziałam”, oraz w szeregu wierszy o Ukrainie w ogóle i rodzinnej ziemi w szczególności. Na szczęście w przeważającej większości utworów autorki nie ma, zdawałoby się, nieuniknionych znamion czasu, w którym powstawały. Już w pierwszych zbiorach proste kufajki niejednej miniatury sąsiadują z wykwintnymi, arystokratycznymi rondelami i sonetami. Takie sąsiedztwo jest typowe dla całego różnorodnego, obszernego dorobku Natalii Horisznej, gdzie w potężnym polu siłowym form klasycznych pewnie, swobodnie czują się wiersze wolne, a także teksty półprozatorskie z orientacją na najnowsze europejskie/postmodernistyczne poszukiwania estetyczne. Wiersze z książek „Pszczoła na asfalcie” (2006), „Ukrzyżowanie jesieni” (2007), „Prawo do wiosny” (2008), „Horiszna” (2009) oraz „Kocham” (2017), rozdzielone latami powstania, to zbliżają się, współbrzmią ze sobą, to oddalają się od siebie tak bardzo, że jedynie migotanie poszczególnych, jakby czysto autorskich słów przypomina o tym, że są one mimo wszystko jednokrwiste, spokrewnione. Prawdziwy, naturalny talent nie boi się celowych odnowień i śmiałych transformacji środków poetyckich. Jednocześnie niezmienne przechodzenie w zadumę, spowiedź, egzystencjalność łączy wiersze w całościowy światopogląd autorki, jaśnieje obrazowymi odkryciami, które niczym powrósła mocno spowijają poszczególne łodygi wersów i strof, które, zrodzone w różnych okresach twórczości, już jakby obce, nie spieszą się witać, rozpoznawać nawzajem. Jednak ich głęboka istota raz po raz zaświadcza: to przecież ona, Natalia Horiszna, pielęgnuje każde słowo, dba o szczęśliwą przyszłość najmniejszych szkiców, wierzy, że Delikatnie, bez wymyślnych słówek, Dotknąć można serc. Życie takich miniatur nie spala się w bezlitosnym płomieniu marności nad marnościami, chociaż dokładniej o tym może powiedzieć jedynie milcząca dziś przyszłość. Obecnie zaś sonety i rondele, rondo i rubajaty, haiku i oktawy poetki żyją: oddychają podniebnym ozonem światowej poezji, promieniują słonecznym dobrem wybrednej obrazowości. Ona, oryginalna, zmienna, brzmi zarówno w szczodrych rozsypach zapomnianych struktur kanonicznych (a są to, oprócz już wspomnianych, wiersz aleksandryjski, strofy soficzne, ritournelle), jak i w rozwichrzonych duszach wierszy wolnych. Wyczuwalna powtarzalność, zwłaszcza w miniaturach o niezgłębioności miłości/kochania oraz o tajemnicy poezji, nasuwa myśl, że autorka wariuje te odwieczne motywy, aby wyraźniej je nakreślić, po swojemu przemyśleć, utwierdzić własne rozumienie nieprzemijających wartości duchowych. Przypominają się wersy z dawnego zbioru „Pszczoła na asfalcie”: „W moim kochaniu piekło potajemne”, „Tak i nie przytulił…”, „Twoja dłoń ufna i ciepła”… Czujesz, jak płochliwe wersy tulą się do siebie, żeby się ogrzać, nie zgubić w czasoprzestrzeni i w pamięci czytelnika. A ona prowadzi i prowadzi przez lata do krainy najbliższych naszym dniom miniatur, gdzie, jak dawniej, jak zawsze w liryce Natalii Horisznej, władają szczere wyznania: „Szaleńczo cię kocham!”, „Twoje uczucia – silniejsze od moich”, „Kocham…”, – mamroczę, niczym mantrę”… Swoiste spowiedzi i modlitwy z niepokojem patrzą na ciebie przez przezroczystą mgiełkę tajemniczości i, nie ukrywając zainteresowania, pytają: „A jak odbierasz to i tamto?”: „Tłumi ciało młodą nienasyconość”, „Ja duszę oddałam za tę miłość”, „Niczym febra, bije pragnienie”, „Ja kochać cię kocham, // Ja kocham, jak cię kocham”, „Ja o tobie pisać będę, póki żyję”… Czytelnicza zimna krew znika i, przejmując się uczuciami lirycznej bohaterki, po raz kolejny przekonujesz się: miłość/kochanie i poezja są nieoddzielne, nierozerwalne, nierozłączone. Dlatego płynie i płynie nowoczasowe mitotwórstwo o niezgłębioności i uzdrawiającej mocy obrazowego słowa, jego niewidzialnym wewnętrznym bycie, umiejętności przenikania w przeszłość i przyszłość, a także – o pokusach, czarach i magii pisania wierszy: „Najlepsze wiersze u każdego poety – // Te, które się przyśniły i poszły w sen”, „Ja jeszcze napiszę ci wiersz swój co nocny”, „I błysną wiersze w niepogodę”… Czy nie najsłoneczniejszy w tym gronie wiersz „Poeta” żegna się z czytelnikiem tak szczerym, sumiennym, prawdziwym wersem: „Boli mnie za wszystkich, bo ja – poeta!”… Znaleźć zaś nieszczere sformułowania jest nierealne zarówno w wczesnych zbiorach, jak i w w znacznej mierze podsumowującej książce „Krzyk deszczu” (2019), nierealne jest także natknąć się na koślawości, szorstką nieoszlifowanie zdań, wniosków, sylogizmów. Czyż nie wszystkie one są świeże, nietrywialne. Tym, którzy polują na skandaliczne sądy, można doradzić najbardziej optymalną drogę do sukcesu: czytać tę książkę od pierwszej do ostatniej strony, nie omijając rozdziału „Odczucie słowa”, gdzie podane są rozważania kolegów o poezji w ogóle i liryce Natalii Horisznej w szczególności. Najbardziej niecierpliwym wielbicielom niebanalności przyda się, w szczególności, efektowny zbiór autoparodii „Poeta w spódnicy”. Ta unikalna antologia żartobliwych autorskich interpretacji – ze szczytu doświadczenia – wcześniej napisanych własnych wersów i strof przyciąga zarówno nieprzewidywalnością wniosków, jak i tą subtelną samoironią, która kryje w sobie perły kobiecej/poetyckiej logiki i mądrości. Autoparodie chce się cytować albo wszystkie (jest ich niemało), albo nie przytaczać żadnej: niech dociekliwy czytelnik sam niespiesznie podróżuje po terytorium to wesołego, to smutnego humoru, który harmonijnie łączy młodość i dojrzałość. Ich jedność uosabiają w sobie poemat „Golgota” i wieniec sonetów „Niski ukłon” – niezawodny rdzeń dorobku Natalii Horisznej, jego określające światopoglądowe i etyczne współrzędne. Takie utwory rodzą się tylko wtedy, gdy zlewają się w jedno wrodzony talent i nabyty kunszt. A także – miłość do światowej/rodzimej przeszłości, pragnienie poznania teraźniejszości i historii, kiedy chce się rozplątać Kłębek biblijnych sprzeczności, Stare zniekształcone legendy. Do poematu „Golgota” podchodzisz z niepokojem i desperacką wytrwałością. I cieszysz się, że w końcu wieńczy go estetyczna przyjemność. Na skomplikowanych skrzyżowaniach i kamienistych zboczach utworu wyrastają wiosenne pędy rozważań, które łączą ziemską twardź i niebiosa, przeszłość, teraźniejszość i przyszłość. Szerokoformatowy poemat rozgałęzia się, z każdym kolejnym rozdziałem staje się bardziej mozaikowy, kompozycyjnie bardziej kruchy, ale nie rozsypuje się na poszczególne realia historyczne, przekroje bytowe, rozproszone motywy. Jak zaznacza doktor nauk filologicznych Wasyl Pacharenko, z przewijającej się biblijnej tematyki utworu „przerzuca się logiczny most do tragedii Hołodomoru (cykl „Narodomor”), heroicznego poświęcenia W. Stusa, czarnobylskiego bólu”… Mamy, bez przesady, zdumiewającą, porywającą stereoskopowość! Ten, komu potrzebna jest właśnie taka – intelektualna, historiozoficzna – poezja, powinien (och, ten dobrowolny czytelniczy obowiązek!) nie biec wzrokiem od podrozdziału do podrozdziału, a wchłaniać w siebie każde słowo. Z poematem ciekawie jest być w samotności – od pierwszego do ostatniego wersu. Dwie samodzielne i jednocześnie mocno zlutowane części utworu, jakby przyglądając się samym sobie, nie wstydzą się szlachetnie ukazywać czytelnikowi swoją wewnętrzną istotę, szczodrą na zestawienia różnych epok, wymowne analogie, ekskursy w czasy pogańskie, odtajemniczenie światłocieni współczesności i podróże duchowego wzroku do zmiennych horyzontów przyszłości. To uciekasz od poematu w świetlicę innych utworów poetki, to wracasz do baśniowej opowieści o tym, jak „Czy w żłób, czy w gwiezdne łoże // Matka kładła dzieciątko swoje” albo jak liryczna bohaterka „Golgoty” „wsłuchuje się w Kazanie na Górze”, ważysz na szalach dzisiejszych dni spodziewane/niespodziewane wyznanie autorki: Mnie jednak interesuje ten człowiek – Judasz z miasteczka Kariot… Poemat przyciąga czarodziejskim zielem symboli, znaków i aluzji, to mocnym, to pajęczo cienkim splotem paraleli i zestawień historycznych czasów, które przelewają się w mityczne nadczasie/pozaczasie/bezczasie/wszechczasie, zanurzasz się w niepowstrzymany nurt rzeki obcojęzycznych lat, a wróciwszy do swojego, ukraińskiego brzegu, widzisz, że „w szybę księżyc mlekiem płynie” i, dzięki poetce, marzysz w dal wieczności: „On zaglądał tak jeszcze w jaskinie”. Miłość do wykwintnej poezji, „rozwijając wieków zwój”, niestrudzenie prowadzi do królestwa klasycznych form, gdzie główne miejsce zajmuje wieniec sonetów „Niski ukłon”. Po ufnym obcowaniu z ustalonymi formami zaczynasz pokojowo obserwować
Nie wiem, kiedy dziewczynka z krótkimi/długimi warkoczykami (po latach wspomina się „zmoknięte”) po raz pierwszy zanotowała na papierze wersy, które narodziły się w duszy, pulsowały tam do tej chwili, gdy zapragnęły ujrzeć światło dzienne, a w nim – słońce, rodziców, kolegów z klasy… Tak czy inaczej, jeden z pierwszych wierszy poleciał w kopercie do czasopisma „Pionierija” i przytulił się na jego stronach w styczniu 1975 roku. Tylko historia przypomni poezji, ile lat miała wtedy autorka. A literaturoznawcy mają podstawy, by cytować młode wersy o „łabędzim puchu” i „migotaniu żagli”. Miniatura nazywała się po pioniersku wymownie: „Ciepło Ojczyzny”.
Tłumaczenie maszynowe
Przeczytałem książkę poety z bożego nadania Wasyla Stusa „Listy do syna” (Charków, Wyd. „Ranok”, 2019. – 280 s.). „Drogi czytelniku! Przed tobą nowa redakcja książki Wasyla Stusa, którą z pełnym prawem można uznać za najbardziej udaną spośród wszystkich, jakie zostały wydane po śmierci poety – tak zaczyna prezentację tego wartościowego dzieła jego syn – Dmytro Stus. – U podstaw tego wydania leży to samo pragnienie podzielenia się doświadczeniem osobistego obcowania z Wasylem Stusem, z którego obcowania miałem przywilej korzystać ja – jego syn – Dmytro Stus. Szczerze mówiąc, układałem ten zbiór dla swoich synów – Jarosława i Stefana, którzy obecnie są samodzielnymi i odnoszącymi sukcesy ludźmi. Nie będę twierdzić, że ta książka miała decydujący wpływ na ich kształtowanie się jako osobowości. Tak nie sądzę. Ale zawsze była im pod ręką, dlatego w razie potrzeby mogli w każdej chwili się do niej zwrócić (podkreślę: właśnie wtedy, gdy było to dla nich konieczne)… Listy ojca, które w dzieciństwie nie czytałem zbyt uważnie, często pomagały mi wsłuchać się w siebie i znaleźć odpowiedź… I jeśli mówić zupełnie szczerze, to obcowanie z ojcem, jego listy i wiersze dały mi do zrozumienia życia i wykształcenia jako higieny znacznie więcej niż wszystkie uniwersytety naukowe i akademie. Będę zadowolony, jeśli zanurzenie się w twórczość Wasyla Stusa okaże się interesujące, a książka pomoże głębiej zrozumieć samego siebie” (s. 4-5). I rzeczywiście, to najważniejsze dla młodzieży: przede wszystkim czytać, by znacznie głębiej poznawać zarówno siebie, jak i Ukrainę, by w dalszym ciągu godnie ją tworzyć. Książka jest zbudowana zgodnie ze złożoną, łagodnie mówiąc, biografią Poety, „szestdesiatnika”, bo władza również go „przebudowywała”: po Kijowie – Mordowia, Kołyma, Ural. Na zakończenie – z listu Wasyla Stusa do swojego syna: „Za swoją duszą trzeba pilnować tak samo, jak za ciałem. Czysta, jasna dusza to gwarancja zdrowia. I zawsze miło było przypominać sobie wszystko, co dobrego zrobiłeś. Bo tylko dobro wprowadza nas w krąg innych ludzi, czyni ich braćmi, a nie po prostu sąsiadami. Tak samo – dbaj o swoich przyjaciół. Powinni być czyści, dobrzy. Innych przyjaciół nie trzeba. A dobrzy przyjaciele pomagają rosnąć i stawać się lepszymi” (s. 208-209). Gdy przeczytacie Wasylowi „Listy do syna”, w których jest wiele jego filozoficznych (i nie tylko) wierszy, przekładów, a także 12 zapisów „Z obozowego zeszytu”, wzbogacicie się o głębsze zrozumienie postaci wybitnego syna ukraińskiego narodu, który we wszystkim dążył do sprawiedliwości.
Bohdan ZALIZNIAK, członek NSPU
Tłumaczenie maszynowe
Przewracam kartki kalendarza nadchodzącego 2024 roku, zanurzam się w minione krwawo-codzienne i zwycięsko-świąteczne daty historyczne i pytam siebie: “Czym takim szczególnym wabi wszystkich na planecie Ziemia nasza Ukraina? Czym takim rajskim ona oczarowuje, że nieustannie i skądinąd patrzą na nią zazdrosne oczy nieprzyjaciół! I nie tylko patrzą…”
“Złoty grzebień” z kurhanu Sołocha na “służbie” Ermitażu
Jurij PŁAKSIUK, dziennikarz, pisarz
Obecnie w kalendarzu – trzecie tysiąclecie: Ukraina ponad trzydzieści lat istnieje jako samodzielny i uznany przez świat niezależny byt państwowy. Niestety, kompartyjna ukraińska władza okresu przejściowego, określając w tysiąc dziewięćset dziewięćdziesiątym pierwszym roku swój międzynarodowy wektor rozwoju, zgodziła się najpierw pospiesznie na bezsensowne członkostwo w WNP, a z czasem narzuciła na siebie nierozważnie i kremlowskie jarzmo europejskiego państwa o neutralnym statusie. Jako tako kraj pokojowo przetrwał w tym jarzmie aż do 2014 roku, a już po 24 lutego 2022 roku, kiedy zuchwały car “Pu” spróbował narzucić jej jeszcze i postsowieckie kolonialne jarzmo, po pozornym neutralnym statusie Ukrainy nie pozostało nawet wspomnienie! Bo przecież, jak i prawie sto lat temu, nasza władza oczekiwanie nieoczekiwanie przeliczyła się, dlatego naród był zmuszony po raz kolejny brać do rąk broń, aby po raz kolejny heroicznie przeciwstawić się wściekłej raszystowskiej nawałnicy, która przywlokła się na jego suwerenne terytorium z mokszańskiego “daleka”! Co ma do tego dowódca dywizji M. Szczors i jego rola we współczesnej ukraińskiej historii? Jeszcze raz zdziwi się mojej pokrętnej logice wybredny czytelnik. (Nawiasem mówiąc, celowo wywyższonego bolszewickiego idola, którego w sierpniu dziewiętnastego roku na rozkaz Trockiego podstępnie zabił z rewolweru w pobliżu Korostenia pełnomocnik rewolucyjnej rady wojskowej P. Tanchil-Tanchilewicz). A do tego, że zaledwie na początku grudnia tego roku stołeczni kijowscy dekomunizatorzy (którzy prawie dziesięć lat po inwazji wciąż pozostawali pod hipnozą stalinowskich plotek i, niestety, twórczych bajek znanych ukraińskich artystów), doczekawszy się decyzji Rządu, odważyli się podnieść rękę nie to na wizerunek Szczorsa, nie to na bezcenną wartość monumentalnej rzeźby, nie to na ukraińskie dziedzictwo kulturowe, wyssane, jak zawsze, przez Symonenkowską piątą kolumnę z krwawego bolszewickiego palca… I mimo wszystko triumf historycznej sprawiedliwości wreszcie miał miejsce rankiem 9 grudnia na bulwarze Tarasa Szewczenki: w zmierzchu, bez zbędnego PR-u, bez histerycznego hałasu komunistów, w stolicy Ukrainy raz i na zawsze został zdemontowany jeden z ostatnich ideologicznych symboli sowiecko-bolszewickiej epoki!
“Brzegiem oddział szedł, z daleka szedł…” Przewiduję, że druga fraza wstępna do artykułu, a jest to własne tłumaczenie wersu jednej znanej moskiewskiej pieśni o wydarzeniach czasów wojny rosyjsko-ukraińskiej początku minionego stulecia, nastawi uszczypliwych orędowników “wiarygodnej” historii rozpadu imperium i triumfu bolszewickiego październikowego przewrotu na niechęć, a nawet na obrazę za powierzchowną ocenę ówczesnych wydarzeń przez nowsze narracje… Tak, dawno to było i działo się to zupełnie inaczej. Jednak w tej patetycznej sentencji fanatycznego romantyka M. Hołodnego i kompozytora M. Blantera, wplecionej przez nich w 1936 roku minionego stulecia w pieśń o M. Szczorsie, przekupił mnie swoją prawdziwością ówczesnych realiów nie opis zwycięskiego pochodu żołnierzy, a słowo “z daleka” swoim prawdziwym znaczeniem. Jedno tylko słowo, a doprecyzowującej treści w nim pod dostatkiem! Jeszcze by tego brakowało, w burzliwe lata istnienia Ukraińskiej Republiki Ludowej wszystkie dobre i fatalne wydarzenia docierały do Ukrainy nieustannie “z daleka”… Z Berlina, Warszawy, Brześcia Litewskiego i, oczywiście, z Moskwy. Docierały one do naszych granic i Kijowa różnie, ale zawsze miały niemały zewnętrzny wpływ na kształtowanie się ukraińskiej państwowości. Jak choćby tragiczny dla losu Ukrainy niszczycielski zaborczy wojaż wielomilionowej rosyjskiej armady w tysiąc dziewięćset dziewiętnastym roku! Mniejszościowej armady, w szeregach której służył najpierw jako zwykły oficer, a z czasem i sam dowódca dywizji Ukrainiec Mykoła Szczors, który przyszedł z bagnetem na swoją ojczyznę gdzieś spod Samary czy Stawropola jako do szaleństwa wściekły proletariacki okupant. Czyli wdarł się “z daleka”, z Rosji, a nie z rodzinnego miasteczka Sniadowa w powiecie czernihowskim… Wdarł się, by niszczyć, zabijać i grabić! Wszystko i wszystkich, w tym także kulturowe i duchowe osiągnięcia narodu ukraińskiego. (Kijów, Kijowszczyzna i Żytomierszczyzna dobrze to pamiętają). Prawie dekadę trwała wtedy walka Ukrainy o swoją niepodległość, aż dopóki Rosja nie zaanektowała całego Lewobrzeża i części Prawobrzeża oraz nie przekształciła rolniczego kraju w zniewoloną zsowietyzowaną kolonię… Czym na siedem dziesięcioleci rozdeptała jej niepodległość, zniszczyła społeczno-ekonomiczną samowystarczalność, na oczach całego świata represjonowała, denazyfikowała i wywiozła na wschodnie bagna znaczną część pracowitego, utalentowanego i niepokornego narodu ukraińskiego…
Niedługo przed tym długo oczekiwanym wydarzeniem, 24 i 26 października, już nie z dzikiej mokszańskiej, a z europejskiej „oddali”, niemal jednocześnie, przyleciały oczekiwanie nieoczekiwanie na Ukrainę dwie niezwykle ważne wiadomości kulturologiczne. Jedna, więcej niż dobra, z Amsterdamu, druga z Madrytu, ale z gorzkim posmakiem narodowej hańby… Tak, po ogłoszeniu ostatecznego wyroku, oklaski w sali wyższego sądu apelacyjnego Amsterdamu od przedstawicieli ukraińskiej Temidy było słychać aż w Kijowie. Dalej pojawiły się patetyczne komentarze szefów Ministerstwa Kultury, Ministerstwa Sprawiedliwości, pochlebne oceny artystów i archeologów, wzniosłe opinie opinii publicznej dotyczące jasnego zwycięstwa ukraińskich prawników nad rosyjskimi ignorantami. I wreszcie – końcowy apoteoz całej prawno-artystycznej bitwy o scytyjskie złoto Krymu, oficjalna prezentacja pod koniec listopada poszczególnych artefaktów kolekcji krymskiego złota w Skarbcu NMIU. Natomiast w sprawie madryckiego kazusu opinia publiczna nie usłyszała żadnego wyraźnego wyjaśnienia czy choćby lakonicznego komentarza ze strony szefów „Rodowid-muzeum”, tegoż Ministerstwa Kultury, prawników i specjalistów muzealnych dotyczącego szokującego komunikatu hiszpańskiej policji o aresztowaniu przemytników w Madrycie (wśród których znalazł się i nieszczęsny duchowny UCP PM) podczas próby sprzedaży z aukcji jedenastu bezcennie cennych artefaktów. Również z epoki scytyjskiej (III–IV w. p.n.e.), tylko już znacznie cenniejszych niż krymskie złoto. A mianowicie – ocenionych przez Hiszpanów na sumę ponad 60 mln dolarów. (Chociaż jeszcze wcześniej przez „Deutsche Bank, DBU” oraz kijowskich jubilerów cała kolekcja złota, a to 21 przedmiotów, oceniana była na niewiarygodny nominał odpowiednio 2,7 i 18 miliardów dolarów). I gdyby nie rozgłos tej historii w zagranicznych i naszych mediach, trudno przewidzieć, czy opowiedzieliby ukraińskiej opinii publicznej domorośli strażnicy dziedzictwa kulturowego niuanse tej historii: jak mogło dojść do tego, że od 2016 roku taka unikalna kolekcja niepaństwowej części muzealnego funduszu Ukrainy zniknęła: przebywając niewiadomo gdzie, u kogo, i jakim cudem bez przeszkód przeszła na własność moskiewskiej cerkwi? Na szczęście, dzięki hiszpańskiej Temidzie i ten finał niecodziennej przestępczej transakcji okazał się pozytywny dla ukraińskiego dziedzictwa kulturowego. Chociaż wciąż istnieje realne podejrzenie, że pro-władzowe przemilczanie historii nie było przypadkowe, że tytaniczna bitwa o niewiadomo czyje złoto Scytów, o najcenniejsze wielowiekowe dziedzictwo kulturowe narodu ukraińskiego, jest jeszcze przed nami! …Wydawałoby się, różne w treści wydarzenia, jednak z закономiernie sprawiedliwym rozwiązaniem dla Ukrainy, dają nam podstawy wierzyć w istnienie takich prawych kategorii, jak powszechny triumf prawdy i wyższy Sąd Boży. W to, że wybitne narodowe dzieła sztuki nie podlegają siłom zła, ponieważ „nasycone magią zjawisk kosmicznych, świętą treścią, ponieważ stanowią zakodowane symboliczne znaczenia, a zatem – należą do świata sakralnego…” Właśnie tak wymownie charakteryzował nienaruszalną wielkość planetarnej duchowości wybitnych dzieł sztuki dalekowzroczny wybitny niderlandzki badacz kultury, historyk i filozof Johan Huizinga. Zatem uratowane na Zachodzie scytyjskie rarytasy Ukrainy, jak i tysiące zniszczonych obiektów infrastruktury kulturowej, które ucierpiały przez wiarołomną obecną agresję Moskowii, niechybnie zostaną zwrócone i odnowione po закономiernym zwycięstwie Sił Zbrojnych Ukrainy nad barbarzyńcami. Aby znów wypełniać swoje przeznaczenie: służyć narodowi Ukrainy, pomnażać i wzbogacać jego duchowe osiągnięcia. Oddać się w pełni tej wysokiej idei, z poświęceniem przejmować się charytatywną misją społeczną powołane są głęboko patriotyczne, duchowo dojrzałe osobistości, w które Ukraina była zawsze bogata. I nie tylko w nowszej dobie utwierdzania państwowej Niepodległości, ale i za życia tych żarliwych obrońców dziedzictwa historycznego, którzy z wielkim ryzykiem dla siebie, samodzielnie i desperacko przeciwstawiali się krwawej bolszewickiej nawałnicy, zarówno w okresie formowania Ukraińskiej Republiki Ludowej, jak i w latach straszliwego stalinowskiego terroru… Kiedy w styczniu 1918 roku do złotego Kijowa wdarła się zdziczała bolszewicka hołota pułkownika Murawjowa, mecenaska i kontynuatorka wspólnej ze zmarłym mężem Bohdanem sprawy, Warwara Mykołajiwna Chanenko, szybko zrozumiała, że zachować bezcenną rodową kolekcję sztuki można tylko, jeśli zapisze się ją prawowitej władzy ludowej. Dlatego też pisze darowiznę na imię Ukraińskiej Akademii Nauk, kierowanej przez Wołodymyra Iwanowycza Wernadskiego. W niej jako jedyna jej właścicielka zaznacza, że dobrowolnie przekazuje dla ukraińskiej nauki zbiory i majątki wraz z biblioteką. Wydawałoby się, los wybitnego dziedzictwa artystycznego został rozstrzygnięty! Jednak mija mniej niż pół roku, nadchodzi luty 19-go, i do Kijowa, spod Browarów, wdzierają się zdziczałe oddziały Mykoły Szczorsa. Właśnie te, które przywlekły się na Ukrainę „z daleka”, aż z nadwołżańskich przestrzeni Rosji. Stolica URL i bez taraszczańców z bohunowcami już była do cna ograbioną i spustoszoną. Dlatego żarliwemu leninowskiemu bolszewikowi i komendantowi Kijowa Szczorsowi nic nie pozostawało więcej, jak ogłosić w mieście pokój chatom i wojnę pałacom! Czyli swoim groźnym rozporządzeniem zażądać aneksji pałaców, majątków, domów lokalnej inteligencji i zamożnych mieszczan. A dla osiągnięcia szybkiego i bezwarunkowego sukcesu swojej awantury, wreszcie zrzucony z niezasłużonego kijowskiego cokołu oszalały partyjny idol, decyduje się jeszcze wypuścić z więzień morderców i maruderów, aresztowanych za różne zbrodnie przed nim przez rząd Dyrektoriatu. Zatem zamiary Warwary Chanenko okazały się terminowe i dalekowzroczne, (nawiasem mówiąc, mecenaska odmówiła atrakcyjnej propozycji generała Eichhorna, dowódcy niemieckiego garnizonu, wywiezienia kolekcji do Niemiec, aby otworzyć tam własne muzeum), ponieważ cała rodzinna nieruchomość Chanenków już nie była jej własnością, a wywłaszczyć mienie, które należało do UAN, poplecznicy dowódcy dywizji nie odważyli się. Czegoś im zabrakło, a być może zrozumienia leninowskiej dyrektywy dotyczącej „wyjęcia wartości z najbogatszych ławr, klasztorów, cerkwi i muzeów, bez wahania, z bezlitosną stanowczością, w najkrótszym terminie, nie zatrzymując się przed niczym.” Wtedy, w lutym dziewiętnastego, Szczors nie długo wojował z kijowskimi pałacami, jednak już pod koniec lat 20., kiedy zakończyła swoją cierpiętniczą ziemską misję i odeszła w zaświaty założycielka i strażniczka zbiorów artystycznych pani Warwara Chanenko, zbrodniczy testament swojego wodza w pełni wzięli się wykonywać cywilni maruderzy z kohorty narkomu oświaty A. Łunaczarskiego, któremu również zachciało się wypowiedzieć bluźnierczo i w leninowskim duchu o tym, że „potrzeby w istnieniu ukraińskich placówek muzealnych nie ma!” Oto i zakręciła się wokół muzeum, podobna do detektywistycznej historii, urzędnicza antyukraińska karuzela… Grab cudze – ratuj rassiję! „Czwartego kwietnia 1928 roku, ludowemu komisarzowi oświaty tow. Skrypnykowi, inspektor ochrony zabytków kultury t. Ernst. Zawiadamiam ustnie (z powodów nadzwyczajnej tajności), że powiadomiłem muzeum o tym, że z jego funduszy wyjmuje się rzeczy na eksport, a mianowicie: gobelin „Pokłon Trzech Króli”, pracy francuskich mistrzów”
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
...1512 roku, obraz „Adam i Ewa” wybitnego niemieckiego malarza Lukasa Cranacha oraz czternaście innych płócien malarzy niderlandzkich, niemieckich i francuskich…” Oprócz tych przedmiotów komisja Narkomprosu uznała za podlegające wywozowi także muzealną kolekcję wielkoksiążęcych złotych przedmiotów o wartości stu tysięcy złotych rubli, która zarówno wtedy, jak i dziś jest wyłącznie ukraińskim skarbem narodowym… Dla kierownictwa i pracowników muzeum zamach Derżtorgu na eksponaty był prawdziwym szokiem. Aby temu zapobiec, dyrekcja podejmuje natychmiastową decyzję o wysłaniu telegramu do Charkowa: „Ludowemu komisarzowi oświaty… Uwzględniając wyjątkową naukową i artystyczną wartość, muzeum prosi o pozostawienie gobelinu… Proszę telegraficznie powiadomić o skutkach prośby. Zastępca dyrektora muzeum Hiljarow”.
Badacze sztuki, naukowcy i historycy doskonale znają heroiczną postać uczonego i obrońcy dziedzictwa kulturalnego Ukrainy Serhija Ołeksijowicza Hiljarowa. Pedagoga i historyka sztuki, który położył całe swoje życie, swój badawczy i naukowy talent na szali odwagi i strachu. Który, nie wahając się, niemal samotnie zabrał się do obrony wszelkimi możliwymi sposobami najcenniejszych eksponatów muzeum Bohdana i Wiry Chanenków.
Dlatego wobec Aktu Derżtorgu o wykazie przedmiotów przeznaczonych do wywozu muzeum w jego osobie wyraża kategoryczny protest: „Wartość materialna gobelinu, kolekcji wielkoksiążęcych złotych przedmiotów i obrazu „Adam i Ewa” jest niewyobrażalnie wysoka… Fakt pojawienia się podobnych rzeczy na aukcjach z pewnością zwróci uwagę europejskich muzeów, przez co wytworzy się wrażenie, że nasze muzeum wyprzedaje swoje najcenniejsze skarby. To najwyraźniej nie leży w interesie prestiżu kulturalnego władzy radzieckiej za granicą. Zastępca dyrektora Muzeum Sztuk, Hiljarow”…
„Do Wszechukraińskiego Zarządu Wykonawczego Kijowszczyzny… Muzeum Sztuk UAN, dawne muzeum Chanenków, jest dumą i ozdobą Kijowa. Samorząd miejski, jak się wydaje, nie może pozostać obojętny wobec zagrożenia jego grabieżą, choćby nawet w formie państwowego wywozu… Muzeum liczy na to, że poprzecie starania muzeum i zaprotestujecie przeciwko wydaniu gobelinu…”
„Do prezydium Wszechukraińskiej Akademii Nauk… Muzeum odwiedziła komisja Narkomprosu w składzie Dubrowskiego oraz dwóch ekspertów Derżtorgu – obywateli Głewaskiego i Głazunowa, i wyznaczyła do wywozu szereg obrazów i przedmiotów… Ponieważ wywóz wartości muzealnych odbywa się zgodnie z dyrektywą Narkomprosu…, muzeum jako organizacja państwowa jest pozbawione możliwości jakiegokolwiek oficjalnego protestu, lecz WAN, mając wielki autorytet obywatelski i moralny, jest zobowiązana wystąpić w obronie swojego muzeum i podnieść głos przeciwko wywozowi wartości artystycznych i historycznych, których Ukraina i bez tego jest tak uboga. Hiljarow”.
Komu wojna, a komu?.. Przytaczając jedynie część z kilkudziesięciu protestów i sprzeciwów ówczesnego kierownictwa
„Adam i Ewa” z pozdrowieniem od Derżtorgu Rosji dla muzeum, napisanych i zawizowanych przez Serhija Hiljarowa, przede wszystkim zamierzałem przeciwstawić wyciągi z archiwalnej korespondencji atmosferze dowolności i obojętności, panującej w prywatnym kijowskim „Rodowid-muzeum” przy Ławrze po zniknięciu kolekcji scytyjskiego złota (co nastąpiło już podczas rosyjskiej agresji na wschodzie Ukrainy), a także niezwykłej odwadze ówczesnego zespołu Muzeum Sztuki Ukraińskiej Akademii Nauk. Oczywiście jego uprzejmi i bezbronni pracownicy rozumieli, co ich czeka w czasie terroru i ruiny za podobną zuchwałość. Mimo to aż do ostatniej możliwości uparcie nadal służyli swojemu przeznaczeniu, a także kulturowemu dziedzictwu Ukrainy, przez stulecia wielokrotnie ograbianemu, lecz wciąż bezcennemu. I tak się stało: wytrzymać presję i domagać się sprawiedliwości w walce z represyjnym systemem nie udało się ani Serhijowi Hiljarowowi, ani części pracowników. Ostatni, być może najcenniejszy przedmiot z widowiskowej kolekcji Bohdana i Warwary Chanenków, skonfiskowany przez komisję wraz z milicją dla Derżtorgu, a następnie przekazany petersburskiej firmie „Antykwariat”, był tym samym unikatowym francuskim gobelinem „Pokłon Trzech Króli”. A co Derżtorg obiecywał muzeum w zamian? Tylko zapewnienia: zrekompensować wartość zrekwirowanego eksponatu po ich sprzedaży na aukcjach. Jednak tak samo jak wartość pozostałych eksponatów… Z czasem muzealnicy w jednym angielskim czasopiśmie przeczytali informację, że ten muzealny rarytas, o wartości stu pięćdziesięciu tysięcy złotych rubli, został zakwalifikowany jako jeden z najlepszych gotyckich gobelinów kraju. Wtedy jednak na ostatni apel do Narkomprosu w sprawie obiecanej rekompensaty muzeum tak i nie otrzymało odpowiedzi… Nie, odpowiedź jednak nadeszła, ale w trzydziestym trzecim roku, kiedy Serhij Hiljarow był już nie zastępcą dyrektora muzeum, lecz jego stróżem, który czytał błyskotliwe wykłady w instytutach architektury i kinematografii, został aresztowany za działalność kontrrewolucyjną. Po raz drugi, w 1945 roku, aresztowano go ponownie i wtrącono do więzienia, tym razem za pomoc hitlerowcom (za publikację w gazecie „Novoje ukrainskoje slovo” materiałów o kijowskich architektach pochodzenia niemieckiego, a także za potępienie przez bolszewików zniszczenia kijowskich soborów). Tam nieustanny badacz sztuki, obrońca bezcennych artefaktów muzeum Chanenków, a ogólnie narodowego dziedzictwa kulturowego Ukrainy, umiera od znęcania się…
„Bunt” kurhanów
Aby służyć wiernie i sprawiedliwie wysokiej sztuce, nie wystarczy posiadać głęboką wiedzę, doświadczenie, a nawet życiowe powołanie. Aby bronić swoich zasad, trzeba hartować wolę. Mnożyć i kierować talentem, porywami duszy w sprawiedliwe, dobroczynne koryto. Aby „wola dusię strzegła”, trafnie i skrzydlato zauważył w jednym z wierszy artysta i poeta, filozof i wizjoner Taras Szewczenko, ponieważ na własnym losie przekonał się, jaką życiodajną energią, jakimi jasnymi zamiarami napełnia się artysta, jeśli ma siłę woli i Boże błogosławieństwo do dobroczynności. I nie trzeba mu koniecznie być odpowiedzialnym za kulturę wysokim urzędnikiem, tytułowanym uczonym czy ulubieńcem losu. Wystarczy odczuwać wewnętrzny impuls, by postępować tak, jak podpowiada sumienie…
Kiedy w 1954 roku, po udanych wykopaliskach archeologa Ołeksija Terenożkina kurhanu meliotopolskiego, postanowiono przekazać znalezione tam scytyjskie skarby do muzeów kijowskich, dyrekcja Ermitażu w tej sprawie wystąpiła z protestami, powołując się na niepisaną i nigdzie na świecie nieprzyjętą historyczną „tradycję”, by natychmiast przewieźć kolekcję złota do Leningradu. W odpowiedzi pryncypialny ukraiński naukowiec i archeolog Iwan Hawryłowycz Szowkopłyas argumentowanie sprzeciwił się temu żądaniu i odpowiedział dyrektorowi Ermitażu M. Artamonowowi, że cała bez wyjątku odnaleziona kolekcja zostanie pozostawiona w muzeach ukraińskich. Historyk doskonale rozumiał jednak, jakich konsekwencji może doświadczyć, rzucając zuchwałe wyzwanie ustabilizowanemu systemowi komunistycznemu. (Niemal na pewno był dobrze zorientowany w podobnym konflikcie krytyka sztuki Serhija Hiljarowa i rosyjskiego Derżtorgu. A jeszcze, być może, dodał mu odwagi ówczesny proces polityczny przekazania Półwyspu Krymskiego ze składu RFSRR do składu Ukraińskiej SRR).
Nieogarnione komnaty Ermitażu
Tymi samymi niezaprzeczalnymi argumentami, stając w obronie ukraińskiego dziedzictwa kulturowego, przekonał także ówczesnego prezesa Ukraińskiej Akademii Nauk Ołeksandra Palładina Iwan Szowkopłas. W rezultacie roszczenia Ermitażu zostały wycofane, a złoto scytyjskie stało się pierwszą bezcenną narodową kolekcją, której nie zagarnęła dzięki groźbom Moskiewszczyzny. Niestety jednak w kwietniu ubiegłego roku, w drugim miesiącu pełnowymiarowej agresji Rosji, artefakty ukryte w piwnicy przez pracowników muzeum krajoznawczego zostały wykradzione i wywiezione z Ukrainy przez mokszańskich okupantów i maruderów… Splot dobroczynnych i wolicjonalnych decyzji ukraińskiej elity XX wieku, w której duszach nieustannie wrzała skłonność do ukraińskiej starożytności, nie ogranicza się do tego wymownego faktu i znajduje kontynuację już w czerwcu 1971 roku. Grupa badaczy Kijowskiego Instytutu Archeologii, na czele z mało znanym, lecz w owym czasie opalnym archeologiem Borysem Mozolewskim, odkopuje w Tovstej Mogile w pobliżu Ordżonikidze (obecnie miasto Pokrow) unikatową złotą pektorałę znatnej scytyjskiej władczyni. Niespodziewanie i nieoczekiwanie dla wszystkich, na głębokości ośmiu metrów, z kurhanu scytyjskiego, który był już wielokrotnie splądrowany. Na namysł i uzgadnianie dalszych działań archeolodzy i miejscowi włodarze Ordżonikidze nie mieli czasu. Dlatego, po wstępnym oczyszczeniu znaleziska i zaspokojeniu w wywiadzie zainteresowania redakcji gazety „Industrialnoje Zaporożje” tym wydarzeniem, Mozolewski starannie pakuje znalezisko i w towarzystwie milicji wyjeżdża do Kijowa. Do tego czasu rajkomowcy zdążyli już pospiesznie donieść o historycznej sensacji generałowi Leonidowi Breżniewowi i, oczywiście, ukraińskiemu przywódcy partyjnemu Petro Szelestowi… Los pektorały wisiał na cienkiej partyjnej pajęczynie przez kilka dni. A kiedy uskrzydlony sławą archeolog zakończył swoją opowieść w gabinecie pierwszego sekretarza P. Szelesta, kiedy uczestnicy spotkania – Borys Paton, prezes AN USRR, i Fedir Szewczenko, dyrektor instytutu archeologii, wypowiedzieli się, ukraiński partajgenosse oświadczył im, że unikatowe znalezisko historyczne pozostanie na terytorium tego kraju, w którym zostało odkopane przez ukraińskich „kozaków”… Leonidowi Breżniewowi i jego leninowskiemu politbiuru KC pozostało jedynie uznać to za ostatnią kroplę w zuchwałym długotrwałym postępowaniu nacjonal-komunisty Petro Szelesta (który już wcześniej dostatecznie rozgniewał Moskiewszczyznę za odrodzenie Chortycji, za wydanie antyradzieckiej książki Iwana Dziuby i za nieskrywaną popularyzację historii Ukrainy i kozaczyzny). A także jednogłośnie odsunąć nieokiełznanego kijowskiego buntownika z republikańskiego Olimpu, by przenieść go do Moskwy i trzymać tam aż do śmierci jako zapomnianego emerytowanego więźnia...
Posłowie
Uważać, że rosyjskie władze, ich ideolodzy, przewodnicy kultury i wiekowe ludowe upodobania się zmieniły, że otrząsnęli się i przemyśleli swoją cyniczną zaborczą istotę, jest niebezpieczne i błędne. Tak jak fałszowali i oczerniali prawdę historyczną za czasów Petra Mohyły i Tarasa Szewczenki, tak i dziś bezczelnie kontynuują brutalną falsyfikację przeszłości przeciwko wszystkim i wszystkiemu, z wyjątkiem własnej, przesiąkniętej fałszem historii… Przedstawiciel Rosji, strony pokonanej w sądzie w Amsterdamie, październik 2023 r.: „Istnieje ustalona w świecie muzealnym praktyka, zgodnie z którą pierwszeństwo w sporach przyznaje się prawom konkretnych muzeów… Dlatego wartości muzeów krymskich powinny być przechowywane właśnie tam, gdzie je wykopano!”… Sierpień 1955 roku. „O. W. Pałładinowi. …Wysokoartystyczna praca, prawdopodobnie greckiego mistrza, złota blacha – „Okucie rogu”, powinna znajdować się w „złotej komnacie” Ermitażu. Ukraińscy naukowcy łamią tradycję, która istnieje od dawna… Głównym takim łamiącym został uczony Iwan Szowkopłas. Dyrektor M. I. Artamonow.” Taka ich logika historyczna, takie narracje artystyczne, takie wielkoruskie żądania! Znać je dogłębnie i godnie obalać prawdziwymi dowodami i demaskatorskimi oświadczeniami – zadanie nie tylko dla jednego sporu sądowego czy okazjonalnego potępienia faktów grabieży ze strony Moskali na arenie międzynarodowej, lecz na stałe także dla całego systemu prawnego naszego państwa. I rachubę utrwalania zbrodni humanitarnych kremla przeciwko historycznemu dziedzictwu kulturowemu Ukrainy należy zaczynać nie od 2014 roku, lecz od stycznia 1917, kiedy najpierw barbarzyńskie bandy Murawjowa, a potem czerwonozorna hołota Szczorsa wpuściły chciwe, krwawe ręce w aurę naszych osiągnięć artystycznych. Nawet w okresie długotrwałej okupacji bolszewickiej nasza suwerenna Ukraińska Socjalistyczna Republika Radziecka nie wyrażała zgody na grabież swoich świątyń, pałaców, cerkwi i muzeów. I niech po zasłużonym Zwycięstwie będzie to zaledwie pierwszym prawnym powodem do zaskarżenia wszystkich zbrodni mordoru wobec Rusi-Ukrainy!.. Zdawałoby się, niech sobie gnije kilkaset lat na bagnach, brzęczy bronią i szczyci się swoim naturalnym „wielkością” hałaśliwy kraj o niewiarygodnie bogatym terytorium, cóż, niech sobie gnije! Lecz odbierz jej niegodną jej magiczną siłę Graala, czyli duchową substancję, a jej sierpowo-młotkowe fantazyjne znaczki i dwugłowe złote korony z diamentami, to nie od razu pojmiesz, jakiego jest pochodzenia. Z jakiego pola jagoda, jakiego rodu-plemienia, jakim bogom się kłania i jaką wyznaje wiarę?.. Nie ma ani woli, ani duchowości, ani własnej historii. Są tylko „skrepy”, zamęt i rabunkowa istota!..
Tłumaczenie maszynowe
W czerwcu 1923 roku w wyniku zaplanowanej operacji Państwowego Zarządu Politycznego (GPU) USRR generała-chorążego armii Ukraińskiej Republiki Ludowej Jurija Tiutiunnyka, który w tym czasie przebywał na emigracji, udało się zwabić na terytorium radzieckie, gdzie został aresztowany. Czekistom poszczęściło się dzięki swoim agentom przekonać go, że na Naddnieprzu działa podziemna organizacja powstańcza – Wyższa Rada Wojskowa, którą miał kierować. Znalazłszy się w rękach GPU, Jurija Tiutiunnyka zaczęto wykorzystywać w grze operacyjnej, której celem było skompromitowanie petlurowców w kręgach emigracyjnych poprzez publikowanie „demaskatorskich” artykułów na łamach lwowskiego czasopisma „Zahrawa”, redagowanego przez wojowniczego ideologa ukraińskiego nacjonalizmu Dmytra Doncowa. Następnym krokiem miało być nielegalne przerzucenie Doncowa przez granicę radziecko-polską, tak jak udało się to zrobić z Tiutiunnykiem, aby również go aresztować. To tylko jeden z wielu epizodów pasjonującej opowieści o tamtych burzliwych wydarzeniach, gruntownie naświetlonych na stronach wydania „Nacjonalista w dobie faszyzmu. Lwowski okres Dmytra Doncowa 1922–1939 lata” doktora nauk historycznych Ołeksandra ZAJCZEWA. Szarża Edwarda Kozaka z lwowskiego czasopisma „Obriji” (1936 r.) – Panie Ołeksandrze, czy nie uważa pan, że dzisiaj utwory Dmytra Doncowa i wyłożone w nich idee przeżywają swoisty renesans w kontekście wojny rosyjsko-ukraińskiej? – W pewnej mierze tak. Doncowowski renesans zaczął się jeszcze w latach 90., kiedy czytelnicy w niepodległej Ukrainie po raz pierwszy otrzymali możliwość zapoznania się z jego utworami. Już wtedy u Doncowa pojawiło się niemało zwolenników, a rosyjska agresja, która zaczęła się w 2014 roku, dodatkowo przekonała o aktualności jego testamentów, z których głównym jest pełna polityczna i kulturowa separacja od Rosji oraz walka przeciwko niej wspólnie z Zachodem. Teraz ta idea jest jeszcze bardziej aktualna. Wprawdzie nie warto przesadzać – popularność Doncowa dzisiaj nie idzie w żadne porównanie z tą, którą miał wśród młodzieży w Galicji w latach 1920–30. – Z pańskiej pracy „Nacjonalista w dobie faszyzmu. Lwowski okres Dmytra Doncowa 1922–1939 lata”, która w bieżącym roku nominowana jest do Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki, można wysnuć wniosek, że Doncow raczej był publicystą, a nie ideologiem. Możliwe, że jedno wyglądało na organiczne dopełnienie drugiego… – Każdy ideolog musi być publicystą, jeśli chce, aby jego idee dotarły do mas. Doncow był i utalentowanym publicystą, i ideologiem, przy czym najważniejszym ideologiem radykalnego nurtu ukraińskiego nacjonalizmu. Jedno drugiemu nie przeszkadzało, nawet przeciwnie – wyrazisty publicystyczny styl jego utworów sprzyjał popularności jego idei. Dzięki swojemu publicystycznemu talentowi (choć nie tylko dzięki niemu) wygrał konkurencję o wpływ na młodzież z Wiaczesławem Łypynskim, bo jako publicysta Łypynski ustępował Doncowowi. – Oponenci często przypominali Doncowowi jego rosyjskie korzenie, fascynację na początku kariery politycznej marksizmem, przynależność do socjaldemokratycznej partii robotniczej, wojowniczy ateizm i nieprzyjmowanie ukraińskiego nacjonalizmu. Jakie główne czynniki wpłynęły na niego, aby gruntownie zmienił swoją orientację polityczną i zamiast ortodoksyjnego marksisty stał się nieprzejednanym nacjonalistą? – Dla mnie to póki co otwarte pytanie. Właśnie teraz badam młode lata Doncowa i próbuję zrozumieć przyczyny jego karkołomnej światopoglądowej transformacji. Sam Doncow u schyłku życia pisał, że nigdy nie był przekonanym marksistą, ale czy to rzeczywiście tak? Przynajmniej jego artykuły i broszury, napisane przed Pierwszą wojną światową, tego w żaden sposób nie potwierdzają. Wygląda na to, że właśnie wojna była przełomowym okresem w jego ideowej ewolucji. Wojna ostatecznie przekonała niedawnego marksistę, że rządzą światem nie klasowa solidarność i rewolucyjna walka o socjalizm, a narodowy egoizm i walka narodów między sobą. Znacznie dłużej Doncow rozstawał się z ateizmem. W okresie międzywojennym nazywał siebie „ateistą-klerykałem”. To paradoksalne, ale trafne określenie, bo choć w Boga Doncow nie wierzył, ale podkreślał znaczenie Kościoła dla narodu i podobieństwo religijnego światopoglądu do nacjonalistycznego. Dopiero podczas Drugiej wojny światowej ostatecznie nawrócił się na wiarę chrześcijańską. Na ile szczerze – to też otwarte pytanie, na które będę szukał odpowiedzi w dalszych badaniach. – W książce wspomniany jest ciekawy epizod, kiedy Doncow, wróciwszy do Lwowa w 1917 roku, pisze serię portretów politycznych. Jeden z nich poświęcił Leninowi, nie zostawiając suchej nitki na jego ideologicznych koncepcjach. W ogóle jaki Doncow miał stosunek do Wołodymyra Uljanowa jako organizatora przewrotu państwowego? Fascynował się nim czy nim gardził? – Jeszcze bardziej Doncow nie zostawił suchej nitki na leninizmie w artykule „W. Lenin”, napisanym w 1924 roku, zaraz po śmierci wodza bolszewików. W nim widzimy dziwne połączenie pogardy i fascynacji. Doncow gardził Leninem jako przywódcą zbuntowanej czerni, który doszedł do władzy, eksploatując najniższe instynkty tłumu. Uważał, że właśnie przyjście Lenina genialnie przewidział Dostojewski w „Biesach”. Ale jednocześnie Doncow fascynował się politycznym geniuszem Lenina, który zdołał podporządkować bunt mas celom swojej partii i nadał bolszewizmowi religijny patos, bez którego jeszcze nie zwyciężał żaden ruch społeczny. W żadnym wypadku nie stawiał Leninowi w zarzut organizacji przewrotu państwowego, bo właśnie ludzie zdolni przejąć i utrzymać władzę – nieważne w jaki sposób – wywoływali u Doncowa największy szacunek. Nie na darmo jego idolami byli Cromwell, Napoleon, Mussolini, a później Hitler. W czym rzeczywiście oskarżał Lenina – tak to w rosyjskim imperializmie, który lider bolszewików odziedziczył po caracie, i w dążeniu do podporządkowania Ukrainy Rosji. Ale nawet to nie jest do końca oskarżenie, wszak Doncow uważał imperializm za normalne zjawisko dla silnych narodów i chciał, żeby Ukraińcy sami przejęli się duchem imperializmu. Później w artykule „Partia czy Zakon” postawił Lenina w jednym rzędzie z Mussolinim i Hitlerem jako twórców nowego, zakonnego typu organizacji politycznej i wzywał ukraińskich nacjonalistów do naśladowania tego przykładu. – Swoją książkę „Nacjonalista w dobie faszyzmu. Lwowski okres Dmytra Doncowa 1922–1939 lata” nazywa pan jeszcze szkicem biografii intelektualnej. Czy nie wydaje się panu, że właśnie indywidualne cechy charakteru Doncowa często dewaluowały jego intelekt, podważały autorytet i niwelowały to, co zrobił? – Charakter Doncow miał nieznośny i z mało kim ze swoich współpracowników i sojuszników ostatecznie się nie pokłócił. Był niezdolny do pracy w zespole, jeśli sam nie był w nim dyktatorem. Swoją nietolerancją dosłownie wypychał ze swojego czasopisma „Wistnyk” autorów, którzy się z nim nie zgadzali. Ale to była nie tylko cecha charakteru, a i zasada: podobnie do już wspomnianego Lenina z jego „twardymi iskrowcami”, Doncow wolał otaczać się „twardymi wistnykowcami”, a nie szerokim kręgiem sympatyków z różnymi poglądami. To,
jednak nie podważało to jego autorytetu wśród nacjonalistycznej młodzieży, która znała go z książek, artykułów i wykładów publicznych, ale nie miała okazji rozmawiać z nim osobiście. Wiele z tego, co zrobił, zostało zniweczone podczas II wojny światowej i po niej, ale nie z powodu indywidualnych cech jego charakteru, lecz dlatego, że jego główne idee nie wytrzymały zderzenia z rzeczywistością. Dlatego nawet wielu jego zwolenników w czasie wojny i po niej odeszło od doncowizmu. – W czym upatruje Pan główną przyczynę powstania konfliktu między Doncowem a Lypynskim? Czy wyglądało to na zwykłą konkurencję dwóch duchowych mentorów ukraińskiej młodzieży (wyrażenie Doncowa: nie można „robić z naszych dzieci jagniąt, kiedy sąsiad wychowuje swoje na wilki”), czy istniały głębokie różnice ideologiczne między nimi, które prowokowały wzajemną niechęć? – Doncow i Lypynski byli konkurentami, ale jednocześnie ich konflikt był ideowy, a nawet światopoglądowy. Lypynski dostrzegł w „doncowszczyźnie” ogromne niebezpieczeństwo dla sprawy ukraińskiej, drogę do ochlokracji najgorszego sortu. Z kolei Doncow uważał neomonarchizm Lypynskiego za oderwaną od życia i szkodliwą utopię oraz rodzaj „prowansalstwa”. Był to konflikt dwóch autorytarnych ideologii, w którym górę wzięła bardziej autorytarna ideologia Doncowa. – Dzięki lekkiej ręce Doncowa w terminologii politycznej ukraińskości rozpowszechnił się termin „prowansalstwo”. Czy uważał on Hruszewskiego i Wynnyczenkę za typowych prowansalczyków w świetle ich działań w okresie 1917–1921, a także za tych, którzy dopuścili się fundamentalnych błędów w ukraińskiej polityce – federalizmu, pacyfizmu i internacjonalnego socjalizmu? – Doncow uważał za prowansalczyków nie tylko Hruszewskiego i Wynnyczenkę, ale niemal wszystkich liderów i ideologów ukraińskiego ruchu narodowego: cyrylo-metodyjczyków, Drahomanowa, narodników, socjaldemokratów, eserowców, radykałów, nacjonal-komunistów, a także konserwatystów – od Pantelejmona Kulisza po Wiaczesława Lypynskiego. Do Wynnyczenki i
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Do Hruszewskiego miał szczególne pretensje, ponieważ uosabiali oni dla niego inteligencję, która zmarnowała rewolucyjną energię ukraińskiego chłopstwa, gdyż pozostawała w niewoli kosmopolitycznych idei, niekompatybilnych ze zdrowym narodowym egoizmem. Pod pojęciem „prowansalstwa” Doncow rozumiał kompleks „narodu-prowincji”, brak woli władzy, niezdolność do pozbycia się duchowej zależności od obcych narodów (w naszym przypadku – od Rosji). Trzeba przyznać, że prowansalstwo w takim rozumieniu jeszcze do niedawna pozostawało narodowym problemem Ukraińców i właśnie na nie liczył Putin, gdy zapewniał, że Rosjanie i Ukraińcy to jeden naród. Dlatego krytyka prowansalstwa przez Doncowa nie jest pozbawiona aktualności. Ale autor „Nacjonalizmu” szedł znacznie dalej, ogłaszając istotą prowansalstwa humanizm i tolerancję, idee solidarności i wzajemnej miłości. Wszystko to wzywał wyrzucić na śmietnik w imię narodowego egoizmu. – Czy można wyjaśnić nieuczestnictwo Doncowa w praktycznej działalności OUN, faktyczną odmowę stanięcia na czele organizacji politycznej, jego współpracą z polskimi organami bezpieczeństwa? Nawiasem mówiąc, w książce przytacza Pan słowa Doncowa, napisane przez niego w jednym z listów: „Mnie los, widocznie, przeznaczył pozostać tym dzwonem, który do cerkwi zwołuje, lecz sam w niej nie bywa”. – Doncow nie współpracował z polskimi organami bezpieczeństwa, ale pod groźbą wydalenia z Polski w 1924 r. zmuszony był wziąć na siebie pewne zobowiązania. Ich dokładna treść nie jest znana, ale dokumenty archiwalne pozwalają przypuszczać, że on, oprócz prowadzenia antyradzieckiej propagandy, zobowiązywał się być lojalnym wobec państwa polskiego i nie utrzymywać żadnych kontaktów z „antypaństwowymi elementami”. Dlatego nie tylko odmawiał współpracy z OUN, ale i zdecydowanie odcinał się od wszelkich przypuszczeń o ideowej bliskości między sobą a OUN, choć taka bliskość była oczywista dla wielu. W każdym razie była też inna przyczyna. Jak już mówiłem, Doncow był niezdolny do pracy w zespole, jeśli sam nim nie kierował. Zostać kierownikiem OUN nie mógł, a podporządkowywać się innym nie chciał. Dlatego wolał pozostać „dzwonem, który w cerkwi nie bywa”. – Czytając Pana rozprawę biograficzną, odkrywa się, że Doncow najmniej przejmował się tym, jakimi metodami osiągnięto cel przez tych samych Benito Mussoliniego i Adolfa Hitlera. Tak samo i Józefa Stalina, który nie zatrzymywał się przed masowym wyniszczeniem ludzi w imię ideologicznej utopii. Jakie jeszcze wady, oprócz celu, który uświęca środki jego osiągnięcia, widzi Pan w ideologii opracowanej przez Doncowa? – Doncow w pełni aprobował metody, którymi osiągali swoje cele Mussolini i Hitler, ale zupełnie inaczej odnosił się do Stalina. Metody faszystowskich dyktatorów były dla Doncowa ucieleśnieniem „twórczej przemocy inicjatywnej mniejszości”, którą uważał za siłę napędową historii. Oprócz tego, Mussolini i Hitler byli dla niego przedstawicielami szanowanego przez niego Okcydentu, czyli Zachodu, podczas gdy Stalina uważał za wschodniego despotę, od którego nie można oczekiwać niczego dobrego ani dla Ukrainy, ani dla Europy. Jakie wady widzę w ideologii Doncowa? Jako historyk starałem się zbadać ideologię Doncowa w kontekście jego epoki, a nie znaleźć w niej zalety czy wady. Dlatego nie znajdą Państwo w mojej książce bezpośredniego potępienia czy aprobaty, może z wyjątkiem kilku ostatnich zdań. Ale jako człowiek, który ma pewne przekonania, nie akceptuję takich cech jego ideologii z lat 30. i 40., jak wrogość do demokracji, ksenofobia, antysemityzm, idea „kastokracji”, sympatie do faszyzmu i hitleryzmu. – Na ile zabójstwo przez Samuela Schwartzbarda głównego atamana wojsk Ukraińskiej Republiki Ludowej Symona Petlury wpłynęło na Dmytra Doncowa w stosunku do Żydów, w mentalności których widział wiele wspólnego z mentalnością Rosjan? – To był przełomowy moment. Do 1926 roku Doncow powstrzymywał się od otwartego antysemityzmu, ale po zabójstwie Petlury, zwłaszcza po uniewinnieniu zabójcy, zaliczył wszystkich Żydów do wrogów ukraińskości. Dlaczego wszystkich? Dlatego że z punktu widzenia integralnego nacjonalizmu każdy naród jest organizmem, a poszczególna osoba – jego komórką. Dlatego w oczach Doncowa wszyscy Żydzi – i radzieccy, i nieradzieccy – odpowiadali za Schwartzbarda, jak i za Trockiego oraz Żydów-enkawudzistów. Temu przekonaniu sprzyjała też solidarna kampania żydowskiej prasy w obronie Schwartzbarda, która towarzyszyła oskarżeniom Ukraińców o pogromy. – Czy dostrzegalny jest, Pana zdaniem, w książce „Nacjonalizm” Dmytra Doncowa wpływ idei wyłożonych przez jego współczesnych, w szczególności Benito Mussoliniego („Moje życie dobrze dopasowuje się i dodaje do treści. Przedmowę do książki napisał analityk literacki Bohdan Smolak. Każda antologiczna książka ma styczność z Doncowem – moim zdaniem, „Wistnykiwstwo” pod wodzą Doncowa było ukraińską wersją literackiego faszyzmu. Należy jednak pamiętać, że był to faszyzm „pióra i atramentu”, który istniał wyłącznie w przestrzeni tekstowej. Nie miał odpowiednika w ukraińskim spektrum politycznym, dlatego pozostawał, w gruncie rzeczy, formą protofaszyzmu, w której narodowy imperializm dziwacznie łączył się z antykolonialnym dyskursem i patosem narodowego wyzwolenia. – Pod koniec książki twierdzi Pan, że wyrażona przez Doncowa krytyka wobec rosyjskiego „mesjańskiego” imperializmu sprzed wieku do dziś nie straciła swojej aktualności. Jednocześnie jego „czynny nacjonalizm” należy odrzucić, bo inaczej europejskiej integracji Ukraińcy nie zobaczą. W związku z tym, czy uważa Pan, że mimo tych „plusów” i „minusów”, ideologiczne dziedzictwo Dmytra Doncowa powinno być postrzegane jako bezcenny dorobek także w XXI wieku? – Pod samym koniec książki pozwoliłem sobie odejść od czysto akademickiej analizy i wyraziłem osobisty stosunek do niektórych cech ideologii Doncowa. Naprawdę uważam, że jeśli idziemy do Europy, to z Doncowem nam nie po drodze. Ta wyimaginowana Europa, do której wzywał ideolog „czynnego nacjonalizmu”, była ultranacjonalistyczna i faszystowska. Europa, do której dążymy my, jest demokratyczna i, przynajmniej w teorii, zbudowana na zasadach humanizmu i tolerancji, z którymi tak bezlitośnie walczył Doncow. Jednocześnie uważam Doncowa, obok Drahomanowa i Łypynskiego, za jednego z trzech najwybitniejszych myślicieli politycznych Ukrainy wszech czasów. To nie oznacza, że jego dziedzictwo jest „bezcennym dorobkiem” – taką mogą je uważać chyba tylko integralni nacjonaliści, do których nie należę. Ale to nasze dziedzictwo i trzeba je badać, choćby po to, by rozumieć, jaki ciężar historii niesiemy na sobie i w sobie. I naprawdę uważam, że niektóre idee Doncowa są aktualne i dzisiaj, a najbardziej – jego krytyka rosyjskiego „mesjańskiego” imperializmu. Doncow lubił porównywać się do Don Kichota, a swoich przeciwników – do Sancho Pansy. Dlatego zakończę jego własnymi słowami: „Don Kichot nie zawsze ma rację, ale to nie znaczy, że zawsze ma ją Sancho Pansa”. Rozmawiał Taras HOŁOWKO
Hanny Wiwczar, Wasyla Sawczuka, Kateryny Tychonowej, Mychajła Żajworona, Wasyla Kujbidy. Wasza poezja w tej książce – nie tylko wybrana, ale i dobrana. To bez wątpienia świadczy o nieobojętności wobec tematu, wykutym profesjonalizmie. Zatem wasz patriotyzm – to nie hołd dla czasu, a oznaka autentyczności. Jesteście laureatami-godnymi! Powrócę do tego, od czego zaczynałem swój krótki esej: kreatywne sformalizowane designerskie opracowanie książki. Ono ma swoje imiona: Mychajło Moskal, projekt okładki oraz Josyp Maruchniak, fotohartysta. Miejcie się dobrze, utalentowani chłopcy. Odnaleźliście swoje miejsce siły. Jak i wszyscy, którzy przyłączyli się do „Ruchu ziemi”. Obecnie „Ruch ziemi” mógłby być przekazywany z rąk do rąk. Jednak nakład 400 egz. nieco ogranicza tę pozycję. Wiktor PALYNSKYJ
Tłumaczenie maszynowe
Przyszło mi na myśl, a dlaczego by nie zacząć od opisu estetyki i technologii tego wydania; wszak ono samo zdaje się o tym mówić („Ruch ziemi”, antologia poezji patriotycznej–6, redaktor Oles Djak, Drohobycz, „Koło”, 2023. – 206 s.). Przede wszystkim okładka: format A5, twarda, szlachetnie zalaminowana i starannie złożona tak, że łatwo będzie przewracać strony. Dobrze: z myślą o czytelniku. Kolory malarskie – otwarte, nieco nieoczekiwane, jak choćby zwykły niebieski czy sałatowy przejściowy. Równoważy się bliskim musztardowego i nieskazitelnie białym. Formalizuje się. Narracje: „Redaktor Oles Djak” oraz „Antologia poezji patriotycznej–6”, skomponowane wymyślnie, na niebieskiej wstędze. Wszystko Dmytro Doncow i Ołena Teliha (lata 30. XX wieku, Warszawa) ty”), Adolfa Hitlera („Mein Kampf”), Alfreda Rosenberga („Mit dwudziestego wieku”), a jeszcze wcześniej – Friedricha Nietzschego („Tako rzecze Zaratustra”, „Antychryst”), Oswalda Spenglera („Zmierzch Zachodu”)? – Z wymienionych przez pana myślicieli i polityków największy wpływ na „Nacjonalizm” Doncowa wywarł Nietzsche, w mniejszym stopniu Spengler. Mussolini wpływał nie tyle swoimi ideami, co przykładem charyzmatycznego przywództwa. Jeśli chodzi o Hitlera i Rosenberga, to w czasie publikacji swojego „Nacjonalizmu”, czyli w 1926 roku, Doncow nie był jeszcze zaznajomiony z ich ideami – z tej prostej przyczyny, że pierwsza część „Mein Kampf” ukazała się drukiem zaledwie kilka miesięcy wcześniej i wtedy mało kto ją zauważył, a „Mit dwudziestego wieku” wydrukowano w 1930 roku. Przypuszczam, że Doncow przeczytał „Mein Kampf” w 1932 roku i, sądząc po szeregu jego artykułów, książka Hitlera wywarła na nim silne wrażenie. W 1936 roku wydał nawet pod pseudonimem D. Warnak broszurę „Tajemnica organizacji”, w której zreferował niektóre rozdziały „Mein Kampf”. Rosenberga też pochlebnie cytował, ale w tym przypadku zauważalnego wpływu nie było. – Jaką rolę w życiu Dmytra Doncowa odegrała Ołena Teliha? Czy rzeczywiście między nimi były szczególne relacje, potwierdzone na stronach pańskiej książki poszczególnymi fragmentami z ich spuścizny epistolarnej? – Podzielam opinię Myrosława Szkandrija, że Doncow i Teliha byli kochankami. Doncow był tak zakochany, że nawet pisał Ołenie Telihi wiersze, wprawdzie, moim zdaniem, nie były to arcydzieła poetyckie. Ich relacje – to bardzo ciekawa historia, ale mnie one interesowały przede wszystkim w kontekście biografii intelektualnej Doncowa i jego ideowego wpływu na poetkę. – Jaką myśl wkłada pan w pojęcie „literacki faszyzm”, wprowadzone do obiegu przez brytyjskiego politologa Rogera Griffina, a które ma związek z pracami ideologicznymi Dmytra Doncowa? – Termin „literacki faszyzm” rzeczywiście stosował Roger Griffin, a przed nim – Thomas Molnar. Najbardziej to zjawisko zbadał David Carroll na przykładzie francuskiego faszyzmu literackiego. Carroll rozumie pod pojęciem literackiego faszyzmu wzajemną wymianę między faszyzmem a literaturą zarówno w sferze politycznej, jak i literacko-estetycznej. „Literacki faszyzm” nie po prostu przestrzeni twórczo-wydawniczej. Jego wybór rozpoczyna się wierszem „Matki”, który po cichu, bez wezwań, można i należy odnieść także do Ukrainy. Wśród tysiąca wiatrów, wśród burzy, wśród gromu Jednak usłyszę, jednak rozpoznam najcichszy głos Wasz. Tutaj Kujbida nie ucieka się do jakichś monumentalnych metafor, wykutych w granicie czy odlanych w brązie. On szeptem zwraca się do tego, co skryte, co raz i na całe życie; dobrze znajduje właśnie swoje poetyckie ucieleśnienie. Potem kontynuuje, już w innej poezji: Oj topnieje, blednie i znika… Już nie widać. Tylko słowo czyste, jak łza, I czasu nitka. Znowuż świadomie figuralnie zwrócę się do poetyckiej inicjatywy autorów antologii: Oksany Łozowej, Wasyla Hołoweckiego, wydaje się na podstawie wyników konkursu literackiego pamięci poetki-żołnierki UPA Kateryny Mandryk-Kujbidy. Z przyznaniem laureata tej nagrody. Wymienię autorów antologii: Oksana Łozowa, Wasyl Hołowecki, Hanna Wiwczar, Wasyl Sawczuk, Kateryna Tychonowa, Mychajło Żajworon, Wasyl Kujbida. To szósta z kolei książka, która wychodzi z rzędu w „Bibliotece nagrody”, czyli i redakcja, i redaktor, i wielu innych ludzi z roku na rok dbają o prestiż Nagrody, promocję konkursu literackiego, rozpowszechnianie książki. Sprawa przerodziła się w trwałą tradycję i będzie nieść swoją zapaloną pochodnię także w przyszłości. Co do treści. To solidna, prawdziwie patriotyczna poezja. Odwołam się choćby do poezji Wasyla Kujbidy, syna Kateryny Mandryk-Kujbidy, znanego polityka, męża stanu, pisarza, który przyłączył się do tego
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
nowymi powrósłami drzewa owocowe, żeby dobrze rodziły. Świąteczną kutię wynoszono na pasiekę i obsypywano nią ule, „żeby pszczoły się roiły”. A póki rodzice dbali o dobro na przyszły rok, dziewczęta wróżyły. W różnych miejscowościach Ukrainy wróżono na różne sposoby. Najpopularniejsze – wróżby przy płocie lub parkanie. Dziewczęta stają przy płocie i liczą żerdzie trzy razy po dziewięć: jaka będzie ostatnia, takim będzie przyszły mąż. Po wróżeniu wybrane żerdzie dziewczęta niosły do przerębla i wrzucały do wody. Czyją żerdź rano woda zabierze, ta za mąż wyjdzie. Wychodziły dziewczęta na ulicę i patrzyły, jakie zwierzę pierwsze spotkają: jeśli psa, to wybranek będzie zły, jeśli owcę – potulny. Już się domyśliliście, że owce o tej porze nie wałęsają się po ulicach, a psy owszem, spotykają się. Dlatego też nasi mężowie mają charakter nie z miodem... ...Było to wczoraj, czyli dobrych sześćdziesiąt lat temu. Przejrzysty lód na skutej szczodrowieczornym mrozem Wilii. Nieustraszone oczekiwanie „dziada”. Tajemnica spod konopnych brwi. Szczedriwka: Jaskółeczka przylatuje, w okieneczko zagląda. Szczodry wieczór! Bogata kutia, z diduchem na pokuciu, bez telewizji i „musującego” biesiadowania. Ale tyle znaczenia w tych przednoworocznych wędrówkach, tyle siły i dobra, że trzymały te amulety potem cały rok i zgodę, i miłość, i całą rodzinę. Potem diducha palono. Święty ogień obracał w popiół wszystkie złe siły, oczyszczał dusze. Szczodry Bóg odlatywał z ziemi do Słońca. Żeby powrócić znowu. I powracać dopóty, dopóki będą go wyczekiwać ludzie. Przyleć, Szczodry Boże! P. S. W te świąteczne dni kijowskimi ulicami i na stacjach metra chodzi prawdziwa ukraińska szopka – Uczciwa Szopka, zorganizowana przez Katerynę Czepurę – 23 kolędników i kolędnic. Uczestnicy szopki organizują tradycyjne widowisko po raz piętnasty. W tym roku nie tylko kolędują, ale i zbierają datki dla Sił Zbrojnych Ukrainy. Na zdjęciach: Uczciwa Szopka w metrze na Majdanie Niepodległości
Tłumaczenie maszynowe
Halyna DACIUK, dziennikarka Lód przezroczysty i gładki, jak szyba. Przez lodowe szkło prześwituje dziwaczne podwodne królestwo. Kiedy odważyć się i położyć na lodzie oraz oprzeć nosem o jego powierzchnię, można zobaczyć dno, a jeśli dopisze szczęście – to i senną, zleniwiałą przez zimę rybę. Długo nie poleżysz, bo po chwili twarz płonie, szczypie i buraczeje. Wargi i nos sinieją i wyciskają na równiutkiej przezroczystości lodu coś podobnego do dziecięcej maski... Maski boję się niesamowicie: przypomina mi ona „dziada”. „Dziad” przywiduje się w brodach trzciny, zaspach śniegu na stawie, gdzie za każdą zaspą można oczekiwać niespodziewanego jego pojawienia się. „Dziad” zazwyczaj sam nie chodzi, zbiera się ich z dziesięć i wędruje taka gromada wiejskimi zaułkami i ścieżkami cały wieczór do późnej nocy. Wędrują „dziady” w Bogaty (lub Szczodry) wieczór. Jak przechodzą z wiejskiego placu na Zahreblę, to kroczą przez ten skuty mrozem staw. Tutaj ja ich oczekuję. Strasznie, serce wali, a mimo to korci zobaczyć to szczodrowieczorne monstrum z konopną, do pasa, brodą i takimi samymi konopnymi wąsami. Korci zajrzeć w błyszczące oczy pod włochatymi brwiami i choć trochę, uspokoiwszy strach, pokpić z „dziada”: – Dziaduniu, a czemu u ciebie kij krzywy? – A żeby niegrzeczne dzieci zaczepiać! „Dziady” bywają gniewne i dobre. Kiedy poszczęści się i trafisz na dobrego, to kilkoma lekkimi szturchnięciami się skończy. A gniewne... Taki jak chwyci w potężne ręce, to ty wrzeszczysz niesamowicie, błagasz o puszczenie, obiecujesz oddać ostatniego, dopiero co wyśpiewanego piątaka... Gniewny „dziad” tak natrze cię śniegiem, że później cały dzień twarz będzie płonąć... Ile razy w dzieciństwie spotykałam w Szczodry Wieczór „dziadów” – dobrze wiedziałam, że założyli te dziwaczne maski wiejscy kawalerowie, a mimo to wyglądali oni strasznie i tajemniczo. Przygotowywali takie maski na długo przed Małanką i trzymali je w wielkiej tajemnicy, żeby nikt nie poznał. I mój tata robił takie maski z sąsiedzkimi mężczyznami. Wytwarzali je z grubego kartonu, malowali, przyczepiali długachne konopne brody, brwi, na głowę wkładali jeszcze wysokie, przystrojone czapki. Sławą cieszyli się „najstraszniejsi”. „Dziady” nie kolędowali, tylko głośno wołali na całą wieś: gu-u-u, zmieniając własne głosy na grube lub całkiem piskliwe. Wchodzili do chaty, prosili o pieniądze, kiełbasę i coś „gorącego”, żeby się ogrzać. Wszystko składali do wspólnej wielkiej torby. Czasem psocili. Nie daj Boże, zostawić w ten wieczór coś na podwórku bez opieki — zniknie: to w śnieg zakopią, to do sąsiada zaniosą... Zdejmowali furtki i bramy. Wielkich przykrości nie czynili, ale czasem mścili się na gospodarzu, który nie wpuścił do chaty... ...A tymczasem pojawiały się pod oknami pierwsze szczodrowniczki: Oj, tam w lasku, Na żółtym piasku. Oj, daj Boże, Na żółtym piasku... Zdaje się, tej szczodrówce tysiąc lat... I może, śpiewało się wcześniej w niej „Daj-boże”. Bo czemu takie dziwne słowa o pawiu, jaskółce, piórkach? Oczywiście, przyporządkowywali tę szczodrówkę, jak i cały wieczór, dajbożskiemu świętu Szczodrego Boga. Według wierzeń naszych dalekich przodków w noc poprzedzającą Nowy Rok Szczodry Bóg schodzi z nieba na chłopską niwę, do chłopskiej chaty, do gospodarstwa, do inwentarza. Dlatego bogatą kutię poświęcali Bogu-Słońcu. Zrozumiałe, że cała przyroda i obejście – ogród, sad, bydło – nabierały w ten wieczór wielkiej magicznej siły Szczodrego Boga. Pomagali Bogu gospodarze. Obwiązywali
Tłumaczenie maszynowe
Przyjaciele! Tygodnik „Słowo Proświty” – jedna z niewielu istniejących obecnie wysp niezależnego ukraińskiego słowa w informacyjnym morzu – przy pewnym „wsparciu” naszych władz znalazł się na granicy zaprzestania swojego istnienia. I tylko my sami, którzy kochamy, szanujemy i cenimy ukraińskie prawdziwe i obiektywne słowo, możemy pomóc „Słowu Proświty”. Każde wsparcie finansowe wydawnictwa to znaczący wkład w ukraińską sprawę. Dlatego podajemy Państwu nasze dane bankowe: AT KB „PRYWATBANK” (EDRPOU banku 14360570, kod banku 305299) otwarto rachunek: nr UA263052990000026004036804116; odbiorca: GO „Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki; kod EDRPOU: 00031756. Cel płatności wypełnia płatnik tak, aby podać pełną informację o płatności. Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Redaktorka literacka Hałyna DACIUK Korektorka Ołena HŁUSZKO Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Wydrukowano w TOV „Mega-Polihraf”, 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 3. Korespondencja z czytelnikami – tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy korzystaniu z naszych publikacji odniesienie do „Słowa Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” – 30617
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracji KV nr 4066 z dnia 02.03.2000 r. Szef-redaktor Pawło MOWCZAN Redaktor naczelny Ihor ZOC Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca) Pawło MOWCZAN Mykoła TYMOSZYK Heorhij FILIPCZUK Mykoła HOŁOMSZA Jurij HANDZIUK Hałyna DACIUK Jewhen BUKET
Tłumaczenie maszynowe