Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
← Archiwum «Slovo Prosvity»

Слово Просвіти, №74 за 2000 рік

16 s. · 29 wpisów · PDF w Wikimedia Commons ↗ · CC BY 4.0

Tłumaczenie maszynowe z ukraińskiego. Cytaty, nazwiska i liczby sprawdzaj ze stroną oryginału.

Tekst wyodrębniono z PDF i automatycznie podzielono na materiały. Granice części materiałów nie zostały sprawdzone redakcyjnie: jeden wpis może zawierać kilka materiałów, tylko część jednego lub blok serwisowy (np. ogłoszenie o prenumeracie). Źródłem pierwotnym jest strona gazety w PDF.

Strona · s. 1strona oryginału ↗

PROGRAM «GŁĘBOKIE REZERWY NARODOWEGO SAMOROZWOJU W WARUNKACH WSPÓŁCZESNOŚCI»

24 sierpnia 2000 roku Ukraina po raz dziewiąty będzie obchodzić Dzień Niepodległości. Witając swoich czytelników, wszystkich członków Proświty z tym pięknym świętem, redakcja «Słowa Proświty» rozpoczyna cykl publikacji, których celem jest stworzenie uzasadnionej koncepcji celowej niezależnego rozwoju na poziomie własnego państwa. Ten cykl będzie prezentowany w naszej nowej rubryce «Sprawa państwowa» pod redakcją Ołeksija Fedorowycza Skałenki, akademika Akademii Nauk Inżynieryjnych oraz Akademii Nauk Szkoły Wyższej Ukrainy. Mamy nadzieję, że wy, drodzy czytelnicy, również włączycie się w naświetlanie problemów narodowych i dróg ich rozwiązania. Powszechnie uznaną mądrością jest myśl o tym, że dla sukcesu w każdej sprawie najważniejszy jest jej początek. Wszak nie przypadkiem powiedziano: «Na początku było Słowo, a Słowo było u Boga, i Bogiem było Słowo» (Święta Ewangelia według Jana: 1,1). Niestety, ludzkie słowo daleko nie zawsze jest prawdziwe, rzetelne i kompetentne. I dlatego całkowicie zrozumiałe jest, że wyniki i efektywność naszej działalności w pierwotnie priorytetowym planie zawsze zależały i będą decydująco zależeć od słowa-myśli, od słowa-woli, od słowa-informacji. Jednak mimo wszystko nieco nieoczekiwanie dla ludzi maksyma «informacja rządzi światem» stała się skrzydlatym powiedzeniem współczesności. Na całym świecie dzisiaj aktywnie zaczęto mówić o informatyzacji i globalizacji życia gospodarczego, o zasobach informacyjnych i wojnach informacyjnych. My również czujemy, że historycznie nastały już zupełnie inne czasy i że budować swoje życie narodowe jesteśmy zobowiązani właśnie na tych, najwyraźniej tak globalnie i tak imperatywnie przejawiających się falach światowego rozwoju. Przy tym całkowicie naturalnie pojawia się paląca potrzeba fundamentalnego uświadomienia roli i mechanizmów funkcjonowania zasobu informacyjnego w procesach działalności gospodarczej i rozwoju socjokulturowego. Właśnie taka wiedza, i wydaje się, że tylko ona, pomoże Ukrainie wyrwać się z zaklętego kręgu kryzysów systemowych, stanąć na drodze wszechstronnie uzasadnionego postępowego gospodarowania i na zasadach partnerskich wejść do informacyjnej, politycznej, społecznej oraz ekonomiczno-ekologicznej przestrzeni świata. Przede wszystkim trzeba dobrze uświadomić sobie, że nasz zasób informacyjny — to i metodologiczne koncepcje współczesnego rozwoju społeczno-gospodarczego, i metody konkretnej działalności zawodowej, i cały nasz system naukowo-informacyjny, włącznie z kadrami zarządczo-produkcyjnymi, naukowcami i wynalazcami. I, co najważniejsze, nasz naród, nasz język ojczysty i w ogóle idea narodowa — jako obiektywny czynnik społecznego jednoczenia i integracji wysiłków zawodowych we wszystkich sferach tak nieprostego dzisiaj życia. okazują się nie tylko ekonomicznie i społecznie nieefektywnymi, ale także politycznie niebezpiecznymi, czyli systemowo kryzysowymi. Dzisiaj prawie wszyscy specjaliści i naukowcy zgadzają się w charakterystyce naszego kryzysu jako systemowego. Co to jest? Wszechogarniający upadek czy kryzys systemu? Jeśli upadek jest wszechogarniający, który krytycznie i totalnie poraził świadomość społeczną, to mamy bardzo mało pozytywnych szans i nie mamy żadnych przewag. A jeśli to kryzys systemu, to konieczne jest przede wszystkim wyraźne określenie parametrów tego systemu. I całkowicie zrozumiała w tym związku staje się potrzeba właśnie systemowego podejścia do rozwiązania naszych palących i nadchodzących problemów. O systemach i systemowości w naszych czasach mówiono i mówi się nadal wiele. Długo, na przykład, dyskutowano o istnieniu w XX wieku dwóch systemów: komunistycznego i kapitalistycznego. Co prawda, pierwszy istniał tylko w formie hipotetycznej ideologii, ale w realnym wyrażeniu może on być określony jako jedna z form państwowo-monopolistycznego kapitalizmu. Pozorna paradoksalność polega tutaj właśnie na celowym przekręcaniu definicji w celu nadania pozorów adekwatności teorii (tak zwanej marksistowsko-leninowskiej) i praktyki. Dzisiaj w numerze: Sprawa państwowa — s. 2; «Proświta» na Krymie — s. 3; Idea narodowa — s. 4—5; Jak w Rosji odnoszą się do Ukraińców — s. 7; Jakim stanie się Sobór Uspieński? — s. 8—9; Gwiazda i pieśń Zoi Słobodian — s. 10; Skarby na kopertach — s. 13; Paola Utewśka i Dmytro Horbaczow o artystach — s. 14—15

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 1strona oryginału ↗

SPOŁECZNIE KONSOLIDUJĄCA ROLA I PROGRESYWNA FUNKCJA IDEI NARODOWEJ

W ukraińskim niepodległym państwie jeszcze dzisiaj można odnotować wysoce aktualne problemy, które obiektywnie wymagały priorytetowego rozwiązania od samego początku uzyskania suwerenności. Po pierwsze, jest to problem jedności narodowej społeczeństwa niejednorodnego pod pewnymi względami, przede wszystkim pod względem udziału osób pragnących jego transformacji, i problem ten nawet zaostrzył się w niektórych kierunkach po przyjęciu Konstytucji Ukrainy. Po drugie, jest to problem przezwyciężenia ogólnometodologicznego kryzysu, którego arcyważne obiektywne znaczenie w życiu społeczno-gospodarczym elita rządząca albo nie rozumie, albo świadomie przemilcza. Niestety, polityki narodowej w kwestiach budowania społeczno-partyjnego dzisiaj również nie można nazwać metodologicznie wykwalifikowaną i adekwatną do potrzeb społecznych. Po trzecie, jest to obiektywny problem formowania systemowo spójnej koncepcji rozwoju społeczno-gospodarczego Ukrainy oraz ochrony interesów narodowych w warunkach współczesności, bez uświadomienia i rozwiązania którego nasze gospodarowanie i stosunki międzynarodowe realnie wykazują

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 2strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

ekonomicznej samoorganizacji podmiotu społecznego, lecz początek tego procesu integracyjnego jest głęboko zakorzeniony w sferze humanitarno-psychologicznej, z której właściwie powinna czerpać siłę jednoczącą idea narodowa. Ukrytą, lecz decydującą istotę i rolę czynnika humanitarno-psychologicznego w systemach społecznych można odczuć na podstawie rzeczywistego faktu, że tak zwany „radziecki związkowy twór”, mimo że był specyficznym supermocarstwem, rozpadł się jakby bez „poważnych” widocznych przyczyn. Moim zdaniem tego tworu nie można było uznać za optymalnie samowystarczalny, a zatem stabilny w perspektywie historycznej życia system społeczno-ekonomiczny. Na świecie nie istnieje państwo, którego obywatele by go nie kochali, a które by jednocześnie gospodarczo i społecznie się rozwijało. I nigdy takiego państwa nie było. Nie można się z tym nie zgodzić, nawet nie trzeba tego dowodzić, bo to nonsens. Dziś wszyscy wiedzą, jak kochają swoje państwo obywatele USA, jak w polityce wykorzystują tę miłość jej przywódcy państwowi i jak bronią swoich interesów narodowych, czyli ogólnonarodowych. Można wymienić wszystkie — stare i nowe, wysoko lub po prostu rozwinięte kraje uprzemysłowione — i zobaczyć, że wszędzie panuje miłość do państwa, która jest nieodzownym warunkiem narodowego postępu. Oprócz przejawów poczucia dumy narodowej, na przykład wieloetniczni Amerykanie czy jednoetniczni Japończycy stale demonstrują swoje przywiązanie nawet do kwestii ochrony narodowych interesów gospodarczych, dając, w miarę możliwości, pierwszeństwo przy zakupie towarów krajowej produkcji, choć bardzo wielu nie wie, że w ten sposób kierują środki bezpośrednio do własnej gospodarki. Nie trzeba też dowodzić, jak obywatele niemal wszystkich państw europejskich cenią swoje narodowe dobra w sferze duchowej, kulturowo-językowej, techniczno-ekonomicznej i ekologicznej. Bardzo subtelnie odczuwają plusy i minusy tych czy innych programów i projektów społeczno-ekonomicznych, które państwowe, korporacyjne i inne kręgi biznesowe przedstawiają do tak zwanej ekspertyzy społecznej. A w ogóle, jakkolwiek banalnie nie wydawałoby się dziś niektórym pojęcie „patriotyzmu”, w rozwiniętych krajach ono żyje, pozytywnie funkcjonuje, jednoczy wszystkich członków społeczeństwa, pomaga kształtować strategiczne i bieżące cele narodowe i występuje jako czynnik duchowo-moralny ich osiągania. Świadczy o tym praktyka życiowa wszystkich cywilizowanych krajów świata. Zatem, uwzględniając pilne potrzeby narodowe, dziś należy wyciągnąć wniosek o dużej potrzebie dalszych kroków w kierunku teoretyczno-metodologicznych poszukiwań w dziedzinie nauk o społeczeństwie i człowieku. Rozważmy życiowo powszechnie zrozumiały, lecz, moim zdaniem, głęboko fundamentalny fakt „deficytu zaufania” w naszym społeczeństwie. Mówiąc ogólnie o deficycie zaufania, można z pełnym uzasadnieniem mówić także o deficycie wiary, czynnika, który, jak wiadomo, nie wchodził w „rachunki teoretyczne” ortodoksów marksizmu-leninizmu. Jednak naprawienie tego błędu jest bardzo trudne, a przywrócenie zaufania narodu do liderów politycznych i przywódców państwowych w Ukrainie, nie mówiąc już o wierze i wzajemnym zaufaniu ludzi jako głównych wskaźnikach społeczno-psychologicznego zdrowia naszego społeczeństwa, jest jeszcze bardziej problematyczne. Ponadto wiemy już, że sfera zarządzania państwem i gospodarką narodową, sfera regulowania stosunków zewnętrznych, a nawet sfera samorządu przedsiębiorczości wymagają nie tylko ogólnego i specjalistycznego wykształcenia i kompetencji, lecz także talentu twórczego, zdolności moralnych i naturalnych. I już zrozumieliśmy błędność drogi obłudnie totalizowanej „dyktatury proletariatu”, od której od samego jej początku odebrano instytucje moralno-prawnej samoregulacji społecznej oraz głębokie bodźce duchowego samodoskonalenia. Tak więc stan społeczno-psychologiczny społeczeństwa, mentalność, moralność, świadomość narodowa i prawna obywateli, ich wzajemne zaufanie — oto główne parametry warunkowe społeczeństwa, które buduje swoje państwo i swoją gospodarkę na podstawie fachowo sformułowanego celu narodowego. Jeśli uogólnić systemowo, to wszystkie wartości narodu takiego państwa, przede wszystkim jego dobra duchowe, koncentrują się głównie w narodowym systemie informacyjnym, a w warunkach współczesności — w naukowo-informacyjnym systemie, który powinien, oczywiście, obejmować także żywych nośników informacji — ludzi. Ten system w formie zintegrowanej powinien zawierać życiowo ważną wiedzę o świecie i o historycznie zdobytym doświadczeniu osobistego i narodowego samodoskonalenia. Historycznie zgromadzona wiedza informacyjna jest zapisana przeważnie na nośnikach nieruchomych pod względem treści (humanitarnych i społecznych): papierowych, optycznych, magnetycznych, elektronicznych i innych materialno-energetycznych nośnikach. Bardziej zaktualizowana, że tak powiem „żywa” informacja znajduje się przede wszystkim na nośnikach „samoruchomych”, to znaczy u ludzi jako nosicieli narodowych tradycji kulturowych, żywego języka, umiejętności, kompetencji, mądrości, moralności, duchowości, charakteru, mentalności, praktycznego doświadczenia, twórczego naukowego i artystycznego potencjału. Zatem główny potencjał postępotwórczy idei narodowej współczesnego państwa ukryty jest przede wszystkim w doskonale ukształtowanym systemie naukowo uzasadnionej informacji, a zrealizować ten potencjał mogą jedynie świadomi obywatele — patrioci tego państwa. Oczywiste jest, że jakkolwiek duży nie byłby zasób wiarygodnej wiedzy informacyjnej, nawet systemowo skoordynowanej i ukierunkowanej na narodowy postęp społeczno-ekonomiczny, pozostanie ona „martwa”, jeśli tak zwany korpus kadrowy państwa będzie jedynie fachowo kompetentny, to znaczy bez poczucia motywacji duchowej, zasad moralnych, odpowiedniej świadomości prawnej i bez patriotycznego zapału. Ogólnie rzecz biorąc, miara jedności informacji i psychiki ludzi w procesach pracy i społeczno-kulturowych na wszystkich poziomach powinna być określana jako psychoinformacyjny zasób idei narodowej, a zatem jako jej istotna treść fundamentalna i siła napędowa narodowego postępu. Jeśli odnieść się konkretnie do ukraińskiej gospodarki, a dokładniej do jej potencjału, to w przeciwieństwie do niektórych współczesnych „tygrysów gospodarczych”, na przykład Japonii czy innych tak zwanych nowych krajów uprzemysłowionych, jesteśmy zasadniczo i niemal całkowicie zabezpieczeni w zasoby naturalne. Na pierwszym miejscu oczywiście stoją nasze czarnoziemy, których światowa wartość rynkowa nadal rośnie. Inne zasoby wymagają jedynie starannego rozpoznania oraz poszukiwania doskonałych sposobów wydobycia i tworzenia wysokorentownych technologii przetwarzania i wykorzystania. Skuteczność funkcjonowania naszej gospodarki zależy zatem całkowicie i decydująco od samych ludzi, od obywateli wszystkich narodowości, którzy mieszkają w Ukrainie i chcą zbudować sobie dostatnie i duchowo godne życie. A mogą to zrobić, powtarzam, tylko patrioci państwa jako spójnego, samowystarczalnego systemu. Kwestii społeczno-psychologicznego potencjału współczesnego społeczeństwa na świecie dziś poświęca się dużo uwagi, i nie tylko dlatego, że coraz bardziej odczuwalny staje się obiektywnie imperatywny postęp tak zwanej cywilizacji informacyjnej, ale przede wszystkim dlatego, że wszystkie procesy życiowe muszą (naturalnie) przebiegać w nierozerwalnej jedności ludzkiej psychiki i informacji. Na przykład obiektywnie i w skrócie powiem, że moralność i prawo w procesie gospodarczym funkcjonują w pewnej relacji, która zależy od konkretnego stanu społeczno-psychologicznego społeczeństwa. Powiedzmy, specyfika naszej mentalności jest znacząca i nie zawsze pozwala wykorzystać nawet pozytywne doświadczenia krajów zachodnich. Nasze rozumienie wartości cywilizacyjnych w zestawieniu światowym bywa nawet przeciwne, dziedzictwo duchowe i narodowo-kulturowe nie jest zintegrowane, świadomość prawna słaba, kodeks moralny mglisty. Obiektywnie sytuacja tu się komplikuje tym, że na przykład prawo cywilne, handlowe, administracyjne czy inne reguluje tylko zasadnicze momenty życia społeczno-ekonomicznego. Oznacza to, że w procesach czysto prawnej samoregulacji każdego społeczeństwa obiektywnie istnieją pewne „luki” — interwały samoregulacji pozaprawnej lub efekty „samonurtu”. Właśnie te interwały w proporcjonalnie rozwiniętych społeczeństwach i cywilizowanych krajach demokratycznych są regulowane przez sferę kultury, moralności, narodowych tradycji patriotycznych oraz całą treść idei narodowej. Zatem system regulacji prawnej w społeczeństwie duchowo i moralnie zniekształconym zasadniczo nie może funkcjonować. Wiadomo, że o mocy regulacyjnej systemu prawa stanowi nie tylko „litera”, lecz także „duch”, dlatego dla adekwatnego rozumienia i przestrzegania praw obiektywnie niezbędna jest moralność jako sfera zasad postępowania w stosunkach społecznych i gospodarczych właśnie w wymienionych interwałach „samonurtu”. Na koniec podkreślam następujące momenty: 1. W wymiarze żywotnie ważnym istota ukraińskiej idei narodowej pokrywa się z treścią narodowego celu: budowa niepodległego, demokratycznego, społecznie sprawiedliwego i gospodarczo efektywnego państwa. 2. Jedynym gwarantem osiągnięcia tego celu są świadomi obywatele-patrioci Ukrainy, których wysiłki powinny być zintegrowane przez ideę narodową jako naukowo i praktycznie wyważony czynnik systemotwórczy i postępotwórczy. 3. Kluczowym momentem praktycznego działania w kierunku realizacji celu narodowego jest problem odbudowy wiary we władzę właśnie na podstawie naprawdę głębokiego i wszechstronnego uzasadnienia koncepcji rozwoju na poziomie narodowym. 4. Dla przyspieszonego kształtowania systemowo ukierunkowanego, społecznie zintegrowanego widzenia problemów narodowych i sposobów ich rozwiązania konieczne jest pilne opracowanie i wdrożenie na wszystkich poziomach kształcenia ogólnego i wyższego oraz przygotowania specjalistów metodycznie uniwersalnego modułu — kompleksu współczesnych zasad twórczej pracy i zarządzania na zintegrowanej informacyjno-celowej podstawie. Oleksij SKALENKO, akademik Akademii Nauk Inżynierskich i Akademii Nauk Szkolnictwa Wyższego Ukrainy, prezydent Międzynarodowej Fundacji „Jednanie”

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 2strona oryginału ↗

PROGRAM „GŁĘBINOWE REZERWY NARODOWEGO SAMOROZWOJU W WARUNKACH WSPÓŁCZESNOŚCI"

Oczywiste jest, że w warunkach takich wypaczeń nie ma co myśleć o budowie społecznie efektywnych struktur gospodarczych. Tak zwany system kapitalistyczny w ogóle wyznaje decydującą rolę kapitału i odpowiadającego mu rynku. Jednak formy i treść kapitału są na całym świecie interpretowane różnie. Oprócz pieniędzy i wartości materialno-technicznych, w ostatnim czasie światowa myśl ekonomiczna uznaje takie czynniki, jak „kapitał ludzki", „zasób informacyjny", „społeczno-psychologiczny potencjał" i tym podobne. Wiemy już, czym zakończyła się walka tych dwóch, powiedzmy, ideologicznie przeciwstawnych systemów. Znamy także główne negatywy systemu-zwycięzcy, w którym panuje otwarcie konsumpcyjny styl życia. Zatem coraz bardziej się domyślamy, że na świecie nigdy nie istniały, nie istnieją w naszym czasie i, zapewne, nigdy nie będą istnieć społeczno-ekonomiczne systemy, które choćby zbliżały się do idealnych, to znaczy byłyby maksymalnie efektywne. Są to na razie „systemy w sobie", ponieważ ludzkość w wystarczającym stopniu jeszcze nie włada wiedzą o obiektywnych prawidłowościach swojego rozwoju. Ogólna oraz wszystkie szczegółowe teorie systemów podkreślają przede wszystkim konieczność istnienia w pewnych strukturach, zdolnych być systemowymi, wszechogarniającego integrującego związku. W wymiarze społeczno-strukturalnym takim związkiem jest cel ogólnonarodowy. A swoim najwyższym celem naród ukraiński proklamował budowę własnego, sprawiedliwego pod względem społecznym i gospodarczo wysoko rozwiniętego państwa. Tak więc, w bardziej konkretnym ujęciu, celami na poziomie narodowym są osiągnięcie prawdziwej suwerenności polityczno-gospodarczej na drodze efektywnej pracy oraz pełne zapewnienie praw każdego obywatela. Właśnie taka ukierunkowana na cel orientacja myślenia, postępowania i działalności ludzi, zapewniających rozwój społeczny, prawidłowo może i powinna stać się czynnikiem wszechjednoczącym, politycznie konsolidującym i gospodarczo integrującym w ukraińskim niepodległym państwie. Żaden psychicznie zdrowy człowiek, który dąży do życia na jakościowo godnym poziomie, zasadniczo nie może zaprzeczyć takiemu humanistycznie i społecznie wypełnionemu celowi narodowemu. Pojęcie niepodległości w naszym społeczeństwie, niestety, nabrało nawet negatywnego odcienia. Główną przyczyną tego jest brak wszechstronnie uzasadnionej koncepcji celu niezależnego rozwoju na poziomie państwowym. Przecież nikt przed proklamacją suwerenności, ani po niej, nie występował publicznie z taką koncepcją. I w ogóle nie ma żadnych informacji o istnieniu czy opracowaniu spójnej koncepcji naszego rozwoju choćby w planie naukowo-problemowym. Często padają czysto retoryczne pytania: niepodległość od czego lub od kogo? Bez wątpienia trzeba by wiedzieć, od czego każde państwo zawsze będzie obiektywnie zależeć i jak, o ile to możliwe, unikać niepożądanej zależności w optymalnym trybie rozwoju. Zatem prawdziwa narodowa niezależność, czyli samodzielność państwowa, zasadniczo jest możliwa tylko pod warunkiem istnienia w danej wspólnocie ludzkiej metodologicznie pełnej (samowystarczalnej) struktury społeczno-gospodarczej, czynnika tworzącego system i utrzymującego system. Jednak aby ta struktura systemowa rozwijała się efektywnie, musi być zintegrowana w odpowiednim kierunku. Taka integracja dotyczy przede wszystkim wysiłków pracowniczych obywateli danego społeczeństwa, to znaczy są to problemy SIERPIEŃ, nr 8 (74), 2000 ROK

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 3strona oryginału ↗

JAKA „PROŚWITA” JEST POTRZEBNA UKRAINIE I UKRAIŃCOM?

Żegnając się z dyrektorem ukraińskiej szkoły po kolejnej długiej i nieprzyjemnej rozmowie o relacjach między szkołą a kierownikami edukacji szkolnej, kierowniczka, smutno patrząc na oprawione roczniki „Krymskiej świetlicy” z nieprzyjemnymi dla niej artykułami prośwician (czyżby te roczniki w końcu pojawiły się w lokalnym wydziale edukacji?), nagle ze łzami w głosie powiedziała: „Wcześniej myślałam, że „Proświta” to coś świętego”... Słysząc takie słowa, zamyśliłam się. Początkowo nad tym, że być może my rzeczywiście zatarliśmy świetlany obraz „Proświty” w oczach pewnej części krymskiej społeczności? Być może faktycznie robimy coś nie tak? Zbieralibyśmy się sobie gdzieś cichutko w kąciku (taki kącik dawano nam na początku lat dziewięćdziesiątych w czytelni domu oficerów), odradzalibyśmy sami dla siebie język ukraiński, czytalibyśmy sobie „niezależne” gazety, i to niezbyt głośno, żeby nie przeszkadzać pracownikom biblioteki, bo język ukraiński ranił ich delikatne rosyjskie uszy. Tak właśnie było. I zbierało się nas wtedy na posiedzenia czy zebrania całkiem sporo, pełna sala (osób 45). Największą część obecnych prośwician stanowili chłopcy-Galicjanie z przedsiębiorstwa poszukiwań naftowo-gazowych. W 1993 roku zorganizowaliśmy zebranie ukraińskiej społeczności miasta, zaczęliśmy co roku obchodzić dni szewczenkowskie w marcu i maju. Pięknie obchodziliśmy, z wystawą wyszywanek, dobrymi koncertami ukraińskich pieśni (dzięki zespołowi „Jatrań” i jego kierownikowi oraz wspaniałemu śpiewakowi Tymofijowi Tymofijowyczowi Kopylence, niestety obecnie już nieżyjącemu), z niewielkimi, ale ciekawymi i treściwymi opowieściami o naszym ukraińskim Proroku. A jak przeplatały się one, poezje Szewczenki, z teraźniejszością, z wydarzeniami w wielostradanej Czeczenii-Iczkerii!.. Od pierwszego roku niepodległości obchodziliśmy jej rocznice. Sami, bez wsparcia, ale i bez oporu lokalnych władz. I tak cztery lata, a na piąty pojawił się dekret czy rozporządzenie Prezydenta o obchodach Dnia Niepodległości i wtedy do przygotowań dołączyły władze miejskie, a nas cichutko odsunięto na bok. Wtedy merem Teodozji był pan, a raczej towarzysz Je. Kostiuk — przedstawiciel sławnej kohorty „rozumu, honoru i sumienia epoki”. I choć był on jeszcze przedstawicielem władzy państwowej, czyli ukraińskiej, to z jakiegoś powodu bardzo bał się naszego godła — tryzuba. Prawda, na znakach pieniężnych wypłaty go nie zauważał (a pracownicy sfery budżetowej ich, czyli pieniędzy, za Kostiuka latami nie widzieli), a usiąść w prezydium pod godłem nie mógł w żaden sposób. Dlatego to wielkie święto obchodziliśmy bez godła. Wtedy już przyszło „Proświcie” walczyć z kierownikami miasta, żądając przymocowania nad sceną godła. Dobrze pamiętam dialog z towarzyszką T. Jeżową, zastępczynią mera. T. Jeżowa: „U nas niet gerba”. Ja: „Przecież jest”, — trzymam duże godło, które stało za kulisami i którego cały czas używaliśmy. T. Jeżowa: „A, tryzubiec. Eto — nie gerb. On nie utwierżdiom Wierchownym Sowietom”, — i wytyka mi Konstytucję. Co pozostawało robić? Bić się? Wyszłam ze sceny, ale w swoim współreferacie opowiedziałam wszystkim obecnym, dlaczego święto państwowe odbywa się bez głównego symbolu państwowego. Ale nasz mer wtedy i pod flagą nie usiadł — siedział w sali, z dala od grzechu. Ale ogólnie „Proświta” początkowo zachowywała się cicho i spokojnie, dlatego, być może, stworzył się w wyobraźni niektórych naszych „ukrainolubów” świetlany czy nawet święty obraz tej organizacji. Niestety, oszukaliśmy was, drodzy towarzysze. Widocznie w porę przypomnieliśmy sobie słowa Tarasa: Ucz się, serduszko, kiedyś Z nas będą ludzie, — ty powiedziałaś. A ja posłuchałem i uczyłem się. I wyuczyłem się. A ty skłamałaś. Jacy z nas ludzie? I rzeczywiście, jacy? „Niewolnicy, podnóżki, błoto Moskwy...”. I właśnie wtedy, kiedy główna masa prośwician spokojnie omawiała ukraińskie problemy, studiowała swoją historię, niektórzy z nas włączyli się w walkę o prawdziwe, a nie tylko na słowach, odrodzenie ojczystego słowa, ojczystego języka, narodowych tradycji, wychowania narodowego — a wszystko to jest możliwe tylko w warunkach narodowej ukraińskiej szkoły. A jak ją otworzyć? Bardzo prosto: zbierzcie oświadczenia od rodziców. Jest osiem oświadczeń do jednej klasy — otwieraj! Tak, tak właśnie otworzyliśmy. Ów nakaz o ośmiu oświadczeniach bardzo długo i bardzo głęboko ukrywano przed niespokojną (czy niepokorną?) społecznością. Jeszcze jedno. A komu trzeba składać te oświadczenia? Oczywiście, dyrektorowi szkoły... rosyjskiej. A on je gdzieś położy i zapomni. No, gdzieś się zagubiły, co zrobić, bywa. Ale nie zapomni posłać do „wnioskodawcy” dobrego nauczyciela — zwolennika jedynego na całym świecie „państwowego języka”, a on cierpliwie i argumentowanie wyjaśni: „A po co wam ten ukraiński język? Krym i cała Ukraina lada chwila przejdzie do Rosji. Wszystko jedno, u chochołów nic nie wyjdzie”. I tylko bardzo uparty Ukrainiec (nie chochoł) nie podda się namowom. Obecnie przedstawicielka Ministerstwa Edukacji Krymu, która niedawno tam pracuje i być może nie wszystko wie o tworzeniu ukraińskich szkół na Krymie, oświadcza: „No, waszą szkołę przecież otworzyli bez problemów?”. Gdybyż tak było. Wtedy nie byłoby oświadczeń „Proświty” i innych organizacji społecznych, nie byłoby kilku apeli do Prezydenta Ukrainy jako gwaranta naszej Konstytucji, do deputowanych Rady Najwyższej Ukrainy, a potem zapytań deputowanych w parlamencie, w Przedstawicielstwie Prezydenta na Krymie, w Ministerstwie Edukacji i Nauki Ukrainy, gdzie przed nami z naszą sprawą bywała Sława Stećko, licznych naszych wyjazdów do Ministerstwa Edukacji Krymu, nie byłoby naszych pikiet na XIV zjeździe OUN w Kijowie w maju 1997 roku, oświadczenia tego zjazdu z żądaniem otwarcia ukraińskiej szkoły w Prymorskim, nie stałabym w pikiecie na schodach budynku, gdzie odbywało się Światowe Forum Ukraińców, Ihor Bahatow, i nie broniliby go zagraniczni dziennikarze przed samowolą naszej milicji, która chciała aresztować Ihora, a tam i do śmierci mogłaby go zabić (proszę przypomnieć sobie haniebne pobicie uczestników pogrzebu patriarchy Wołodymyra w Kijowie). A dziesiątki publikacji w „Krymskiej switłyci”, w „Ukraińskim słowie”, innych gazetach? Przedrukowano je w USA, Kanadzie, Australii, gdzie Ukraińcy z niepokojem i nadzieją czekali: będzie wreszcie ukraińska szkoła na Krymie czy nie. A radiowe i telewizyjne programy naszych krymskich patriotów Ukrainy Ałły Petrowej, Ołeksandra Polczenki? To co, tego wszystkiego nie było? Szkołę otwarto bez problemów?! A siedem lat naszej walki? Zapytacie: przeciwko komu walczyliśmy? Przeciwko wszystkim, którzy nie chcą widzieć Ukrainy jako niepodległego demokratycznego państwa. Którzy i teraz uważają nas, Ukraińców, za bydło, zdolne jedynie tańczyć hopaka i śpiewać „Rozprjahajte, chlopci, konej”, jeść słoninę i zginać karki przed „starszym bratem”. Ale o tych siedmiu długich latach walki, raczej nie przeciwko, a za: za szkołę, za godność, za honor pisałam (i nie tylko ja) wiele razy. Wystarczy przejrzeć roczniki „Krymskiej switłyci” z lat 1995—2000. Jeśli zaś rzeczywiście „bez problemów” otwarto w Prymorskim ukraińską szkołę, to dlaczego do tej pory nie ma państwowej ukraińskiej szkoły w samej Teodozji, w Kerczu, Eupatorii, Lenino, Kirowskim, Dżankoju i w wielu innych miastach i wsiach Krymu? Co, tylko w Prymorskim zebrało się tylu Ukraińców, że w ukraińskiej szkole nr 20 uczy się ponad dwieście dzieci? A w innych miastach Ukraińców nie ma? Nie chcą rodzice, dzieci? A może boją się, że jak napiszą takie podanie, to i szkoły nie otworzą, i do dziecka będą odnosić się uprzedzeni? Możliwe, że nikt nie bierze się za wyjaśnienie rodzicom, że posyłając dzieci do rosyjskich (właśnie rosyjskich, a nie rosyjskojęzycznych) szkół, utrudniają im dalsze życie, możliwość zatrudnienia na Ukrainie (we wszystkich instytucjach Ukrainy i u nas, na Krymie, wymagana jest znajomość języka państwowego. Zresztą inaczej w cywilizowanym świecie być nie może); trudno będzie też uczyć się na uczelniach, gdzie nauczanie stopniowo przenoszone jest na język ukraiński. Prawda, trudno przez pół roku, rok, a potem przyzwyczają się do języka, opanują terminologię i wszystko będzie w porządku. Wiem to z własnego doświadczenia: kończąc ukraińską szkołę i wstępując na wydział matematyczny Uniwersytetu Lwowskiego (nie Ługańskiego czy Charkowskiego), pierwszą sesję zdałam na „trójki”, bo opanowywałam nową dla siebie rosyjską terminologię (proszę się zgodzić, że nie są to bardzo podobne słowa: dodanky — slagajemyje, dobutok — proizwiedienije, dotyczna — kasatielnaja, pochodna — proizwolnaja itd.), i to przy tym, że język rosyjski znałam nieźle, dużo czytałam książek po rosyjsku jeszcze od wieku przedszkolnego, a rozmawiać nie mogłam. Nasze zaś, krymskie, dzieci ukraiński słyszą w radiu, telewizji i na lekcjach języka ukraińskiego (jeśli jest dobry nauczyciel, który biegle włada językiem i nie „używa” zamiast słowa „zupynka” słowa „ostanowka”). Praktyki konwersacyjnej nasze dzieci nie mają wcale. A do tego jeszcze taka bieda: rodzice wbijają im do głów, że język ukraiński trzeba nienawidzić. (Dziecko w pierwszej klasie powiedziało mi: „Ja nienawidżu etot ukrainskij jazyk”. Za co? Kto jej to powiedział? Kto nauczył? Mama? Babcia? Sąsiadka?) Posyłając dzieci do rosyjskich szkół, zamykamy przed nimi cały świat — czarujący świat pięknego, barwnego, bogatego, śpiewnego, słowikowego języka ukraińskiego. Możliwe, że rzeczywiście warto byłoby, aby „Proświta” częściej występowała z wykładami o naszym języku i kulturze. Ale ukraińskie radio mówi na takie tematy. Jednak tego mało. Mało, bo potrzeba nie jednego pokolenia wychowywać, żeby zwrócić całą ludność Ukrainy twarzą do swojej Ojczyzny, nauczyć kochać rodzimą ziemię, tę, na której żyjesz. (A tak żyją na ukraińskiej ziemi, a kochają Syberię czy Powołże, choć wracać tam nie chcą.) Ukraińska ziemia przez ponad trzy stulecia cierpiała pod jarzmem państw-ciemiężycieli. Zakazywały one naszego języka, kultury, próbując częściowo wyniszczyć, częściowo zasymilować nas, żebyśmy nie byli Ukraińcami, a czuli się Małorusami, chochołami z kompleksem niższości. Nasza elita zmuszona była żywić swoim talentem naukę, kulturę, sztukę, nawet język północnego „brata”, a ci, którzy nie ulegali, byli bezlitośnie niszczeni, zwłaszcza w ostatnich siedemdziesięciu trzech latach — latach radzieckiego imperium. „Nikt z kategorii, która podlegała zniszczeniu, nie mógł przeżyć. Przez gęste sitko przepuszczono — warstwa po warstwie — całą ludność. W rezultacie zniszczono najlepszą, najbardziej aktywną, najbardziej wykształconą, najbardziej produktywną jej część. Na rozpłód zostawiono potulne «płochije owcy», które «krzyżowano» z przywiezioną agresywną, bezbożną, «matojazycznoj nasielenną». Tylko w 1934 roku do wymorzonych głodem wsi wschodnich obwodów Ukrainy przesiedlono 240 tysięcy rodzin z Rosji — nazywało się to «dopriesielienije»”. To z książki Serhija Biłokonia „Masowy terror jako środek zarządzania państwem w ZSRR (1917—1941)”. I dalej więź czasów się urwała. Wiele cech naszych czasów nie wynika z poprzedniej kultury narodu ukraińskiego. Bolszewizm przerwał historyczne więzi. I jak nam z niedobitków, z tej ludzkiej masy nie najlepszej jakości ulepić nowoczesny naród europejski? Na odrodzenie pójdzie wiele dziesięcioleci. Pan Bóg nas wyrwał znad samej przepaści i dał jeszcze jedną szansę. Gdyby niepodległość została nam dana za 15—20 lat, to byłaby już na nic (jak Białorusinom). Więc, żeby odrodzenie nastąpiło, potrzeba nadludzkiego wysiłku nie jednego pokolenia ukraińskiej elity, która dopiero zaczyna się formować”. I „Proświty”. Nie możemy spokojnie czekać, aż ktoś za nas zbuduje dla nas prawdziwie ukraińską Ukrainę. Takie rozmyślania wywołały u mnie dwa stwierdzenia: o świętości „Proświty” i o bezproblemowym otwarciu ukraińskiej szkoły w Prymorskim, Teodozji. Ałła OSADCZA, m. Teodozja SIERPIEŃ, NR 8 (74), 2000 ROK Przewodniczący Towarzystwa, deputowany ludowy Ukrainy Pawło MOWCZAN

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 3strona oryginału ↗

Prezydentowi Ukrainy L. Kuczmie, Premierowi Ukrainy W. Juszczence, Wicepremierowi Ukrainy M. Żulyńskiemu

Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» im. T. Szewczenki wspólnie z Instytutem Historii Narodowej Akademii Nauk Ukrainy 18 lipca br. zorganizowało „okrągły stół” na temat „Chwała ukraińskiego oręża”. W obradach wzięli udział wiodący uczeni Ukrainy, posłowie do Rady Najwyższej Ukrainy, działacze społeczni. Szczegółowo omówiono problem umacniania duchowych podstaw ukraińskiej państwowości, a znaczną uwagę poświęcono wychowaniu patriotycznemu na heroicznych przykładach ukraińskiej historii. Dla realizacji w życiu naszego państwa uchwalono następujące propozycje: 1. Wpisać do rejestru państwowych świąt i wybitnych dat Ukrainy 8 lipca jako Dzień Chwały ukraińskiego oręża (projekt dekretu w załączeniu). 2. Utworzyć we wsi Szapowaliwka (rejon konotopski) Memoriał Chwały ukraińskiego oręża w miejscu bitwy wojsk kozackich z moskiewską armią okupacyjną. 3. Uporządkować i należycie upamiętnić grób wielkiego syna Ukrainy, hetmana doby Wojny Wyzwoleńczej Iwana Wyhowskiego w skicie manjawskim na Iwano-Frankiwszczyźnie. 4. Powierzyć Instytutowi Historii Kozactwa NAN Ukrainy badanie kurhanów związanych z bitwą konotopską 1659 r. 5. Nadać jednemu z okrętów wojennych Marynarki Wojennej Ukrainy nazwę «Konotop». 6. Ministerstwu Oświaty i Nauki Ukrainy w podręcznikach historii Ukrainy dla VIII klasy zamieścić mapę-schemat bitwy konotopskiej 1659 r. 7. W celu patriotycznego wychowania żołnierzy wzmocnić przygotowanie historyczne w strukturach pracy wychowawczej. W tym celu zwiększyć czas na nauczanie historii Ukrainy i historii ukraińskiego wojska w Wojskowym Instytucie Humanitarnym Narodowej Akademii Obrony Ukrainy. Wzmocnić opracowania teoretyczne z problemów historii wojskowej Ukrainy. W tym celu w ramach Naukowo-Badawczego Centrum Problemów Humanitarnych Sił Zbrojnych Ukrainy utworzyć wydział historii wojskowej Ukrainy (obecnie istnieje jedynie laboratorium historii wojskowej, tradycji bojowych oraz pracy kulturalno-wychowawczej i oświatowej). 8. Państwowemu Komitetowi Polityki Informacyjnej, Instytutowi Historii NAN Ukrainy, Ogólnoukraińskiemu Towarzystwu «Proświta» im. T. Szewczenki w III kwartale br. opracować program i zapoczątkować cykl audycji telewizyjnych «Chwała ukraińskiego oręża». 9. Z udziałem Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta», uczonych, działaczy społeczno-politycznych we wszystkich wyższych uczelniach Ukrainy, w Siłach Zbrojnych Ukrainy, z okazji heroicznych dat naszej historii (maj — zwycięstwa B. Chmielnickiego pod Żółtymi Wodami i Korsuniem; wrzesień — pod Pyłyawcami; lipiec — zwycięstwo wojsk ukraińskich pod Konotopem; styczeń — Bohaterowie Krut i inne) organizować „okrągłe stoły”, seminaria, konferencje i inne przedsięwzięcia. Liczymy na zrozumienie i wsparcie. Z poważaniem

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 4strona oryginału ↗

JĘZYKOWO-KULTUROWY NACJONALIZM W PROCESIE KSZTAŁTOWANIA OPINII PUBLICZNEJ

Cywilizacja światowa wkracza w nową fazę swojego rozwoju. Procesy globalne świadczą o tym, że współczesna cywilizacja technokratyczna znajduje się na etapie płynnego przejścia w cywilizację informacyjną. W takich warunkach konieczne jest przemyślenie podstawowych założeń ideologii ukraińskiego nacjonalizmu, form i metod walki o interesy narodowe. Zadajmy sobie pytanie: czy ideologia zorientowana wyłącznie na agrarne i przemysłowe formy organizacji społecznej zdoła zjednoczyć naród na progu postindustrializmu? Czy można spopularyzować ideę nacjonalistyczną, posługując się wyłącznie metodami «Proświty», wypracowanymi sto lat temu? Czy można zbudować państwo, nie zwracając uwagi na kształtowanie opinii publicznej, gdy niemal połowa społeczeństwa pragnie jego zniszczenia? Moja główna idea to uzasadnienie tego, że w warunkach rozpowszechnienia masowych komunikacji i liberalnej demokracji świadomość masowa będzie miała coraz większy wpływ na transformacje polityczne zarówno poszczególnych państw, jak i całych regionów. Przedmiotem artykułu jest nacjonalizm językowo-kulturowy. Dlatego spróbuję dowieść, że kształtowanie świadomości masowej jest dziś niezwykle potrzebne dla zachowania integralności i niepodległości państwa oraz zdobycia władzy przez rdzennych Ukraińców w Ukrainie. Procesy budowy państwa są niemożliwe bez poparcia przeważającej większości społeczeństwa. Świadomość masowa wpływa na kształtowanie organów władzy, które z kolei tworzą politykę państwową. Co mamy dziś? Brak nawet fragmentarnej strukturyzacji nie tylko w społeczeństwie, ale też w świecie polityki prowadzi do tego, że konfrontacja w państwie pozostaje na poziomie niepewności przez prawie siedem lat. Konflikt cywilizacyjny w Ukrainie wszedł w ślepy zaułek. Ponad siedem lat Państwo Ukraińskie cierpi z powodu sprzeczności społecznych, gospodarczych i cywilizacyjnych. Władza postkolonialna nie zrozumiała konieczności zjednoczenia narodu wokół idei państwowej i procesów budowy państwa. Dla niej idea ukraińska zawsze była obca. W państwie wciąż nie jest chronione pole informacyjne, nie są wykorzystywane metody zarządzania społecznego i kształtowania świadomości masowej, zniszczone zostały mechanizmy socjalizacji. W przestrzeni komunikacyjnej rywalizują kultury zwesternizowana i rosyjska. Dla Ukraińców wciąż przeznacza się jedynie niszę etnograficzną. Dlatego społeczeństwo według orientacji kulturowo-cywilizacyjnych jest podzielone niemal na pół. W świecie polityki, podobnie jak w społeczeństwie, brak konsensusu co do samej celowości istnienia państwa. Zamiast pracować nad reformami prawnymi i gospodarczymi, sprzyjać procesom budowy państwa, na wszystkich szczeblach władzy toczy się walka przeciwstawnych ugrupowań politycznych, oligarchicznych i ideologicznych. W wyniku woli obywateli do władzy dochodzą siły polityczne o przeciwstawnych orientacjach ideologicznych i politycznych. Obecnie społeczeństwo ukraińskie nie doszło do ustalonej świadomości siebie jako zupełnie odrębnej, całościowej wspólnoty, ma problemy z określeniem tożsamości, językowym i kulturowym. Analizując badania opinii publicznej, można dojść do smutnego wniosku: pod względem orientacji politycznych oraz społeczno-gospodarczych społeczeństwo jest podzielone niemal na pół. Przyczyną tego w znacznym stopniu było to, że w czasie kolonialnej przeszłości narzucano ludziom wypaczone wyobrażenia i stereotypy. Przez lata naród znosił presję masowej antyukraińskiej propagandy w różnych formach. Gdy zaś Ukraina stała się niepodległa, ta presja ustała, lecz w kulturze, środkach masowego przekazu, w placówkach oświatowych, jeżeli nie powstała próżnia ideowa, to bardzo odczuwalny jest brak ukierunkowanej polityki państwowej w tym zakresie. Przez wieki ziemie ukraińskie były peryferyjne w składzie różnych państw, co spowodowało upadek kulturowy i opóźnienie wszystkiego, co ukraińskie, wobec procesów modernizacyjnych we wszystkich sferach życia. W rezultacie istnieje istotny problem «prestiżu» języka i kultury ukraińskiej, co odbija się niekiedy w sceptycznym stosunku znacznej części obywateli do samej państwowości. Dlatego znaczna część etnicznych Ukraińców wyrzeka się własnej tożsamości na rzecz innych języków i kultur. Potencjalnie Ukraina jest jednym z potężnych państw Europy. Lecz realnie może nim się stać tylko pod warunkiem zjednoczenia narodu wokół idei narodowej. I nie jest to wyłącznie konieczność ideologiczna, dotyczy to przede wszystkim bezpieczeństwa państwa. Przykład Białorusi świadczy o tym, że istnieje stałe zagrożenie dla państwa w warunkach panowania nad świadomością jego obywateli obcej kultury. Aneksja kulturowa bywa straszniejsza niż wojskowo-polityczna, bo wówczas społeczeństwo zaczyna uważać siebie za część tego państwa, którego kultura jest dla niego atrakcyjniejsza. Obecnie rzeczywistymi podmiotami kształtowania orientacji cywilizacyjnych społeczeństwa w Ukrainie są kultura anglosaska i rosyjska. Niepewność polityczna staje się cechą Państwa Ukraińskiego. Dlatego, na przykład, ukraiński prezy- SIERPIEŃ, NR 8 (74), 2000 ROK dent początkowo mówi o rosyjskim wektorze polityki ukraińskiej, potem przeorientowuje się na euroatlantyckie procesy integracyjne i dopiero w ostatnim roku pełnomocnictw prezydenckich oświadcza, że «polityka zagraniczna musi być proukraińska». Dlatego władza najpierw mówi, że «idea ukraińska nie zadziałała», a dwa lata później rzuca wszystkie siły na stworzenie tzw. programu «Ukraina—2010», który ma stać się koncepcyjną podstawą idei narodowej. Wśród ideologii, jak pokazały ostatnie wybory, dominują liberalna i socjalistyczna. Narodowych demokratów popiera tylko około 18 procent społeczeństwa, i to przeważnie w zachodnim regionie państwa, i trzeba spojrzeć prawdzie w oczy: tradycyjni nacjonaliści w ogóle tracą wpływ na społeczeństwo. Tu jest kilka przyczyn: 1) nacjonaliści stosują przestarzałe metody propagandy i wpływu na świadomość masową; 2) stereotypy sowieckie pozostawiły w świadomości masowej w większości negatywny stosunek do ideologii ukraińskiego nacjonalizmu; 3) negatywne doświadczenie istnienia w niepodległym państwie, problemy społeczno-gospodarcze kojarzą się z ideą ukraińskiej państwowości, Ukraińcy są zmęczeni długim oczekiwaniem na poprawę warunków życia, czas działa już nie na korzyść idei ukraińskiej. XX wiek — wiek powstania i rozprzestrzeniania się globalnych komunikacji informacyjnych. Kraje rozwinięte wchodzą w nową fazę rozwoju cywilizacyjnego, którą dziś przyjęto nazywać społeczeństwem postprzemysłowym. Eksplozja informacyjna zrodziła koncepcje «społeczeństwa informatycznego przyszłości». Środki masowego przekazu, według obrazowego określenia, stają się «czwartą gałęzią władzy», której wpływ stale rośnie. Wraz z utworzeniem ogólnoświatowej sieci komputerowej Internet ludzkość wkracza na nowy stopień rozwoju komunikacji masowej. Pojedynczy człowiek lub niewielka wspólnota mogą stać się podmiotami procesu komunikacyjnego. To otwiera nowe możliwości przed nacjonalistami. Procesy globalizacji, przyspieszony wzrost korporacji ponadnarodowych zagrażają państwom narodowym nowoczesną formą mobilnego, ekonomiczno-duchowego imperializmu, który coraz pewniej zajmuje rynki zbytu, poprzez środki masowego przekazu i kulturę narzuca swoje reguły gry, wartości i światopogląd. Filtrowanie informacji, skupionej przede wszystkim w świecie anglojęzycznym, prowadzi do tego, że kraje postsocjalistyczne z jednej strony oddalają się od ustanowionych równoprawnych stosunków w sferze informatyki i wymiany informacji, a z drugiej — stają się obiektem masowej ekspansji kulturalnej i światopoglądowej, a stąd także ekspansji kapitału zagranicznego. Istnieje pogląd, że gospodarka przyszłości będzie opierać się głównie na informacji i że informacja staje się głównym zasobem, który będzie dominował, spychając na drugi plan surowce i energetykę. Kto będzie władał informacją, środkami masowego przekazu i komunikacji oraz technologiami informacyjnymi, ten będzie władał świadomością przeważającej większości i będzie miał nieograniczoną władzę. Ogólnie zachodni intelektualiści uważają, że współczesne państwa, z wyjątkiem supermocarstw, osłabły. Globalizacja doprowadziła do tego, że dzisiejsze państwo nie jest w stanie sprawować totalnej kontroli nad własną suwerennością terytorialną, administracyjną, polityczną i gospodarczą. Nowe reguły gry, narzucane podmiotom prawa międzynarodowego przez ponadpaństwowe struktury, pozbawiają państwo możliwości wypełniania swoich klasycznych funkcji. Niepewność kulturowa, zwłaszcza w regionach pęknięć cywilizacyjnych (do których należy także Ukraina), utrudnia tworzenie «państw-narodów», ponieważ etnos rozdzielony kulturowo nie może określić tożsamości ludzi połączonych we wirtualną wspólnotę. Nowo powstałe państwa, starając się przystosować na własnym gruncie zachodnie metody politologiczne, grają według podwójnych, legitymnych i nielegitymnych reguł, co prowadzi do korupcji i kryzysu zarządzania państwem. Analitycy uważają, że transformacje geopolityczne na świecie mogą doprowadzić do nowego rozdrobnienia, podobnego do średniowiecznego, do współczesnej «feudalizacji» państw i supermocarstw. Stosunek między przeciwstawnymi i wzajemnie zależnymi procesami globalizacji a ogólną dezintegracją jest niemal niemożliwy do obliczenia, ale wydaje się, że świat zmierza ku nowemu imperializmowi, choć centra przyciągania geopolitycznego mogą nieco się zmienić. Te tendencje należy wykorzystać na korzyść ukraińskiego nacjonalizmu. Nie powinniśmy bronić się przed imperialnym natarciem, lecz walczyć o przywództwo w granicach naszej niszy cywilizacyjnej. Dlatego dziś potrzebna nam jest modernizacja ideologii nacjonalistycznej, która nie tylko ogłosi zamiary, ale wskaże realne mechanizmy integracji narodu, jego mobilizacji do budowy państwowości, do konkurencyjnej walki na świecie, na ukraińską ekspansję gospodarczą, informacyjną i kulturalną, jeśli chcecie. Ktoś powie, że o tym mówić jeszcze za wcześnie, bo taka ideologia nie będzie racjonalna i pragmatyczna. Być może tak rzeczywiście jest, ale kto powiedział, że ideologia musi być racjonalna? Powinna ona pełnić funkcje kształtowania masowej świadomości, która jest w większości irracjonalna i nie przyjmuje złożonych schematów logicznych. Nowe zadania, nowa idea powinny harmonijnie łączyć racjonalność i irracjonalność, pragmatyzm i idealizm. Trzeba znaleźć rozsądną równowagę między tymi przeciwstawnymi, a niekiedy wzajemnie niezgodnymi pojęciami. W tym kontekście przypominają się słowa Dmytra Korczyńskiego: „Czy musieliśmy tak długo walczyć o własne państwo, żeby zrozumieć, że w rzeczywistości potrzebny nam jest naród”. Mamy państwo, ale nie mamy pełnowartościowego narodu, który stałby się gwarantem nienaruszalności jego granic i suwerenności. Dlatego, z uwagi na powyższe, nacjonaliści dziś powinni myśleć nie tyle o pojęciowym czy terminologicznym określeniu narodu, ile o koncepcyjnych i metodologicznych podstawach mechanizmów jego tworzenia. Dla wypełnienia swojej historycznej misji musimy najpierw zintegrować i zmobilizować naród. Bez tego rozmowy o ideę i czyn, o osiąganiu jakichś celów, o treści samego pojęcia narodu pozostaną na poziomie pustej gadaniny. Co do samych metod kształtowania opinii publicznej, trzeba pamiętać, że masowa świadomość jest emocjonalna i irracjonalna, dlatego w metodach propagandowych konieczne jest stosowanie jasnych, prostych i zrozumiałych argumentów, które w przystępnej formie będą pokazywać społeczeństwu drogi rozwiązania jego podstawowych potrzeb. Propaganda musi być masowa, ofensywna i przekonująca. Trzeba raz na zawsze odrzucić usprawiedliwianie się i tłumaczenia. Kto się usprawiedliwia, ten jest już na pół winny. Tylko pewność siebie i agresywność są odbierane na poziomie emocjonalnym, który jest podstawowy w komunikacji z masową publicznością. Trzeba, wykorzystując wszystkie technologie public relations, prowadzić masowy atak na środki masowego przekazu. Musimy osiągnąć taki poziom pozycjonowania, który zapewni stałą obecność ideologii nacjonalistycznej w przestrzeni informacyjnej Ukrainy i globalnych sieciach komputerowych. W każdym normalnym państwie masowa komunikacja pełni ważne funkcje konsolidujące, podtrzymują jedność językowo-lingwistyczną i kulturową całości społeczeństwa. Mimo różnej orientacji politycznej, ideologicznej i ekonomicznej środki masowego przekazu w większości są zgodne w kwestiach dotyczących interesów ogólnopaństwowych. Na Ukrainie dziś takiej komunikacji brak. Nie mamy ani państwowej polityki ochrony przestrzeni informacyjno-kulturalnej, ani jednolitej określoności językowej i kulturowej obywateli, ani jasnego programu badania i kształtowania opinii publicznej. Dlatego nacjonaliści muszą atakować istniejące środki masowego przekazu, lobbować procesy tworzenia i ochrony własnej przestrzeni informacyjnej. W obecnych warunkach bez walki o masową świadomość nie można skutecznie wpływać na procesy polityczne w państwie. Aby skutecznie funkcjonować, realizować postanowienia własnego programu, uczestniczyć w wyborach i zwyciężać, aby skutecznie kształtować masową świadomość, wpływać na zachowania wyborcze i obywatelskie wyborców, trzeba posiadać informacje zarówno na poziomie globalnym, jak i mikro, odczuwając potrzeby każdego oddzielnego segmentu społeczeństwa. Innymi słowy, trzeba trzymać rękę na pulsie, mieć informacje i błyskawicznie reagować na najmniejsze zmiany: 1) w przemianach geopolitycznych, zwłaszcza w regionach sąsiadujących z Ukrainą; 2) w wewnętrznym życiu państwa, w tym w składzie personalnym różnych grup politycznych, przemysłowych, przedsiębiorczych i finansowych; 3) w składzie osobowym i polityce kadrowej wewnątrz organizacji. Potrzebne są także wiadomości o tym, co dzieje się w środkach masowego przekazu, włącznie nawet z prasą brukową. Ogólnie dobrze byłoby, gdyby istniała możliwość wprowadzenia totalnego monitoringu, aby nic interesującego, co relacjonują media, nie pozostało poza uwagą. Trzeba stale korzystać z wyników badań socjologicznych, a w kwestiach niedostatecznie zbadanych prowadzić własne sondaże. Należy posiadać informacje o cechach demograficznych i społeczno-psychologicznych każdego okręgu wyborczego (w ostateczności perspektywicznych). Warto byłoby opracować swoisty portret społeczny, ekonomiczny i polityczny Ukrainy w ogóle oraz każdego okręgu wyborczego w szczególności. Nie chodzi o totalną kontrolę nad społeczeństwem i człowiekiem, lecz siły polityczne, które pretendują do zwycięstwa, powinny przykładać należytą wagę do informacji. Dlatego dziś konieczne jest utworzenie centrum informacyjno-analitycznego, na przykład do spraw komunikacji masowej oraz badania i kształtowania opinii publicznej na Ukrainie. Funkcjami takiego centrum mogłyby być:

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 5strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

dość flirtowania z północnym sąsiadem? Czyż nie jest Wam znana prawda: słabych i niezdecydowanych nigdzie nie lubią! Los dał Wam taką szansę... Stańcie się wreszcie prawdziwym ukraińskim Prezydentem! Który wszedłby w ukraińską historię jako Prezydent-reformator, Prezydent-budziciel odrodzenia narodowego i budowniczy ukraińskiej Ukrainy! To tak niedrogo kosztuje i tak nietrudno to rozpocząć: pełna i ostateczna dekolonizacja Ukrainy. Więc zacznijcie z Bogiem, Leonidzie Danyłowiczu: 1. Zmiana imperialnych nazw ukraińskich miast i miejscowości, ulic i placów, skwerów, parków, rynków. W historii naszej Ukrainy jest niezliczona ilość bohaterów, których pamięć już dawno czas uczcić — czyż dziesięciu lat na to — za mało? 2. Usunięcie całej totalitarno-kolonialnej symboliki na Ukrainie — te niezliczone pomniki i monumenty katów narodu ukraińskiego. 3. Przyjęcie Ustawy Ukrainy o lustracji — piątej kolumnie, antypaństwowcom, wszystkim, dla których Ukraina nie jest ponad wszystko na świecie, nie ma miejsca we władzach ukraińskich, a nawet na ukraińskiej ziemi! 4. Pełna miara — zatwierdzenie języka państwowego we wszystkich sferach życia: edukacja, od podstawowej do wyższej; informacja, siły zbrojne, urzędy państwowe. 5. Przyjęcie ogólnoukraińskiego programu patriotycznego wychowania ukraińskiej młodzieży. Szanowny Leonidzie Danyłowiczu! Historia daruje Wam unikalną szansę: obudzić uśpionego wiekami ducha Ukraińca i zostać wpisanym w jej tablice na równi z takimi bohaterami ducha narodu, jak koszowy Iwan Sirko, koszowy Petro Konaszewicz-Sahajdaczny, wielki Petro Mohyła. Prawa historii są nieubłagane: państwo można odrodzić, tylko opierając się na idei narodowej. Przykłady znane są wszystkim: Japonia, Niemcy, Francja i inne — jest ich wiele. Wybór należy do Was, panie Prezydencie! Naród ukraiński czeka od Was na zdecydowane działania! Mykoła ZAREMBA, przewodniczący Pawłohradzkiej organizacji miejskiej Kongresu Ukraińskich Nacjonalistów ładców. Dobrze byłoby zorganizować serię koncertów ukraińskich śpiewaków w całej Ukrainie: «Ukraińcom — ukraińską pieśń», na których artyści wzywaliby ludzi do ochrony języka ojczystego. Domagać się dodatków dla ukraińskojęzycznych wykładowców. Można inicjować pozwy do ONZ. Sądzę, że kiedy podniesie się ogólnonarodowa fala protestu przeciwko rusyfikacji, będziemy mogli obronić swoje prawa. Niezbędne jest przeprowadzenie powszechnych konferencji «Proświty» dla zaangażowania społeczeństwa itd. Życzę Wam sukcesu w walce! Jewhen ŁUCIW, m. Nadwórna obwodu iwanofrankiwskiego * * * Panie, iluż to oligarchów narodziło się na Ukrainie przez dziesięć lat! Może więcej niż dzieci? Ale na pewno nie więcej niż zmarło z głodu! Osobiście wierzę w Julię Tymoszenko, a moja wiara wzrosła po teleprogramie «Epicentr». I choć jak trawił ją Surkis (niech mi wybaczy — zapomniałam, jak ma na imię), ale nie zatruł swoją trucizną! Zachowywała się bardzo tolerancyjnie i pewnie. A on — taki mądrala: na pamięć zna wszystkie sumy, które go nie dotyczą, ale tak i nie powiedział, gdzie podziały się pieniądze z dziesięciu obłenerho, jemu powierzonych, które ludzie zapłacili za energię, a tylko 4 procent z nich wpłynęło do budżetu! Lepiej by powiedział, skąd wziął miliony. Nauczyłby i nas wszystkich, jak zostać milionerami, a czy choć tysiącznikami. Czyż z pensji zostaje się oligarchami?! I chyba wie, że Julia Tymoszenko nie ma milionów, skoro zapraszał ją, by pojechała z nim do Szwajcarii na jego koszt... Tak, oligarcha Surkis daje pieniądze «graczom» i tym dodaje «honorowi Ukrainy»... A czy nie przez takich jak on i jego kompania, donieccy górnicy szli pieszo do Kijowa i stukali w swoje kaski pod Radą Najwyższą, domagając się swoich potem, krwią i życiem zarobionych pieniędzy? I wrócili z «obietnicami-cacankami»! Myślę, że Julia Tymoszenko zwycięży, bo ma dobre zamiary: zrobić z energohaosu energorynek. Za nią stoją i Bóg, i ludzie, i Wiktor Juszczenko — nasz premier, któremu naród ufa! A to najwyższe gwarancje. I ciekawe, kto podpowiedział Surkisowi dawanie takich pouczeń premierowi Wiktorowi Juszczence przez Julię Tymoszenko, żeby wstąpił do ich partii (SDPU(o)), żeby oni go nauczyli, jak wyprowadzić Ukrainę z kryzysu... No co tu powiedzieć?! Śmiech i rozpacz! Jeśli wasza partia, panie Surkis, jest tak liczna i dotąd nie wyprowadziła Ukrainy z kryzysu, a wy tylko zdążyliście zostać oligarchą przez te dziesięć lat, to czegoż możecie nauczyć premiera Juszczenkę? Chyba tylko, jak kraść! Tak on choć był niemało lat przy kasie, a oligarchą tak i nie został (przynajmniej ja o tym nigdzie nie czytałam i nie słyszałam). I nie chwali się tym, jak wy, panie Surkis... Takie są moje wrażenia z przeczytanego w Waszej gazecie i zobaczonego w telewizji w programie «Epicentr» na ten temat. I nie tylko moje! Tak więc, Julia, naprzód! Z Bogiem! T. PONOMARENKO, emerytka, m. Charków SIERPIEŃ, NR 8 (74), 2000 ROK

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 5strona oryginału ↗

DO PREZYDENTA UKRAINY LIST OTWARTY Szanowny Leonidzie Danyłowiczu!

Wkrótce, w 2001 roku, naród ukraiński będzie obchodził 10. rocznicę swojej niepodległości. 10 lat to niemały odcinek czasu, aby Ukraina mogła umocnić się w świecie jako prawdziwie suwerenne państwo z wielomilionowym narodem... Ale co mamy przez ten czas? Czy rzeczywiście to państwo, o którym tak marzyły setki tysięcy, miliony ukraińskich patriotów, za które cierpieli, walczyli i oddawali swoje życie? Spójrzmy prawdzie w oczy na przełomie tysiącleci. Ukraina tylko nominalnie uważana jest za niepodległe państwo. Oficjalna władza tak i nie określiła się — jakie państwo budujemy? Zamiast budowy ukraińskiej Ukrainy narzuca się nam jakieś kosmopolityczne państewko z tak zwanym „społeczeństwem obywatelskim”. Czyż ktoś jest przeciwko pokojowi społecznemu? Ale przecież nie z wrogami państwa ukraińskiego! Wiemy, jak ciężko żyć ludziom na przełomach historii. Ale sto razy trudniej znosić kryzys gospodarczy i jego skutki, kiedy zniewolony jest duch człowieka. A jeśli przygnębiony jest duch całego narodu? Taki naród i takie państwo nie mają żadnych perspektyw w przyszłości. Leonidzie Danyłowiczu! Pan, drugi Prezydent Ukrainy, sprawuje władzę już drugą kadencję. Czyż Pan nigdy nie zastanawiał się, KIM Pan pozostanie w ukraińskiej historii, w pamięci przyszłych pokoleń: bezwolną zabawką worków z pieniędzmi, który tak nic i nie zrobił dla narodowego odrodzenia Ukraińców po wiekach reżimu kolonialnego? Który, bywając z wizytami w Donbasie i na Krymie, poniża się sam, szarga poczucie godności dziesiątek milionów Ukraińców, zniesławia swój naród, którego częścią jest on sam, w oczach narodów świata, komunikując się z obywatelami Ukrainy językiem sąsiedniego, wcale nie przyjaźnie nastawionego państwa! Czy Pan tym sugeruje, że Donbas, Ługańszczyzna, Krym, a przecież jeszcze Mikołajów i Chersoń — to nie ukraińska ziemia? Podkreśla Pan swój, już dawno nikomu na świecie niezrozumiały szacunek do kraju, w którym najbardziej demokratyczni politycy nawet po dziesięciu latach nie godzą się z tym, że Ukraina jest niepodległa od „starszego brata”? Jak daleko sięga Pana tolerancja w stosunkach z krajem, który co roku wydaje DWA MILIARDY(!) na wojnę propagandową i działalność wywrotową rosyjskiej „piątej kolumny” w państwie, w którym Pan jest Prezydentem i gwarantem Konstytucji?! A może,

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 5strona oryginału ↗

Listy naszych czytelników JĘZYK O JĘZYKU

1) badania socjologiczne i monitoringowe na Ukrainie; 2) stworzenie informacyjnego banku danych ze wszystkich sfer bytu państwowego (politycznej, ekonomicznej, socjalnej, etnonarodowej, społeczno-psychologicznej, polityki zagranicznej, bezpieczeństwa wewnętrznego); 3) opracowanie jednolitej strategii i taktyki kształtowania opinii publicznej; 4) badanie polityki kadrowej w instytucjach Ukrainy; 5) plany konkretnych kampanii public relations w krajowych i zagranicznych mediach; 6) opracowanie strategii government relations w celu skoordynowanego wpływu na struktury władzy przy podejmowaniu przez nie ważnych i brzemiennych w skutki dla państwa decyzji. Praca takiego centrum mogłaby przynieść znaczne sukcesy w sferze kształtowania świadomości masowej narodu, stworzenia i kultywowania idei narodowej, która skonsolidowałaby znaczne masy społeczeństwa wokół wspierania procesów państwowotwórczych. Szczególnie ważna w warunkach dominacji w świadomości społeczeństwa antyukraińskich stereotypów staje się praca skierowana na badanie i kształtowanie opinii publicznej, stopniowe niwelowanie imperialnych stereotypów ideologicznych i korygowanie świadomości masowej. Jednak prowadzenie takiej polityki jest niemożliwe bez szczegółowych badań w dziedzinie socjologii, psychologii etnicznej, badania i klasyfikacji stereotypów panujących nad świadomością przeważającej większości. To znaczy, że do tego procesu powinni być włączani psycholodzy i socjologowie. Obecnie ostro pojawia się konieczność stworzenia jednolitej nacjonalistycznej koncepcji komunikacyjnej, lobbowania procesów: modernizacji kultury ukraińskiej, reformowania edukacji, ochrony przestrzeni informacyjnej oraz stworzenia narodowo-ujednoliconego programu kształtowania świadomości masowej. W tym samym czasie, sprzyjając stworzeniu jednolitej państwowej przestrzeni informacyjno-kulturowej, należy wchodzić w globalne systemy komunikacji w celu pozycjonowania idei nacjonalistycznych. Życie to walka. Przetrwanie narodu (polityka, ekonomia, rywalizacja o przestrzeń informacyjną) jest swoistą formą walki o terytorium, zasoby, status i prestiż, rywalizacją o samo istnienie. Każdy naród stara się odnaleźć swoją niszę w systemie stosunków międzynarodowych. Aby utwierdzić się w świecie, trzeba być gotowym na elastyczną dyplomację i bezkompromisową walkę. Wszyscy tymczasowi sojusznicy dbają tylko o własne interesy. Polegać trzeba tylko na własnych siłach. W czasie pokoju rywalizacja odbywa się w formie wojny psychologicznej i informacyjnej. Nacjonaliści na dzień dzisiejszy ją przegrali. Doświadczenie porażek zawsze jest negatywne, świadomość do tego przywyka. Należy to naprawić, bo po porażce informacyjnej zawsze przychodzi porażka faktyczna. Musimy zmobilizować wszystkie zasoby i wysiłki na rzecz ofensywy komunikacyjnej, ekstensywnej i masowej kampanii propagandowej. Funkcje te muszą stać się podstawowymi w kierunkach działalności nacjonalistów na danym etapie. Zatem musimy stworzyć koncepcję ochrony przestrzeni informacyjnej państwa oraz metodyki kształtowania świadomości masowej. Muszą one stać się fundamentem budowy państwa na Ukrainie. W przestrzeni informacyjnej państwa musi zostać stworzona taka atmosfera, aby każda babcia na wsi, każdy robotnik, niezależnie od tego, gdzie mieszka — na Wschodzie czy Zachodzie, każde dziecko zrozumiały, że alternatywy dla budowy państwa nie ma, że proces odwrotny prowadzi w przepaść. Muszą to wiedzieć, przy czym musi to być wytłumaczone w zrozumiałej dla nich formie. Konieczne jest, aby wszyscy obywatele po prostu po ludzku poczuli, że innej drogi nie ma, utrata państwowości i hamowanie reform doprowadzą do katastrofy, tragedii narodowej, przy czym będzie to dotyczyć każdej rodziny, każdego pojedynczego obywatela. Trzeba udowodnić, że Ukraina to wielki, potężny i potencjalnie bogaty kraj i że liczyć na dostatnie życie w nim można tylko pod warunkiem jego niezależnego rozwoju. Trzeba dać ludziom wiarę w sukces reform i budowy państwa. Tylko pod takim warunkiem opinia publiczna na Ukrainie stopniowo pozbędzie się wypaczonych wyobrażeń i stereotypów. Wszystko to, pod warunkiem efektywnego procesu popularyzacji idei nacjonalistycznych wśród szerokich kręgów społeczeństwa i stałego procesu lobbowania interesów narodowych w organach władzy, pozwoli nacjonalistom zjednoczyć wokół swoich idei szerokie kręgi społeczeństwa i wpływać na sytuację polityczną na Ukrainie. Stanie się to przesłanką do utworzenia silnego narodu politycznego, którego przedstawiciele, niezależnie od pochodzenia etnicznego, nie będą postrzegać siebie poza państwem i ukraińską przestrzenią kulturową. Na zakończenie chciałbym zaznaczyć, że w obecnych warunkach nacjonalizm polityczny jest niemożliwy bez nacjonalizmu kulturowego. Bo aby wypełnić swoją historyczną misję, nacjonaliści muszą zintegrować naród i zmobilizować go do rozbudowy i wzmocnienia ukraińskiej państwowości oraz ochrony interesów narodowych. Wołodymyr ISZCZUK, Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów Strasznie, ale w dziewiątym roku istnienia państwa ukraińskiego znów musimy walczyć o prawa języka ukraińskiego. Chcę podzielić się pewnymi przemyśleniami dotyczącymi rozwiązania tego bolesnego problemu. Przede wszystkim należy zorganizować wspólny front walki Ukraińców o swój język. Konieczne jest wypracowanie wspólnej taktyki i prowadzenie szeroko zakrojonej ofensywy (sądzę, że użycie tutaj terminów wojskowych jest zasadne). Tak, jak robią to Rosjanie przeciwko nam, wszczynając hałas z każdego powodu (na co, niestety, w żaden sposób nie potrafimy się zdobyć). To właśnie Proświta jest zobowiązana budzić ludzi ze snu, w którym trwają, przygnieceni problemami ekonomicznymi. W naszym mieście Nadwórna powstał nawet pomysł stworzenia towarzystwa obrońców języka ojczystego. Jednak sądzę, że tę misję będzie w stanie wypełnić Proświta. Moim zdaniem, w ramach działań Proświty należy zainicjować na podstawie aktów prawnych państwa procesy sądowe przeciwko naruszającym ustawodawstwo językowe. Przeciwko rosyjskojęzycznym środkom masowego przekazu, etykietom na towarach, urzędnikom itd., uprzedzając ich wcześniej, że w przypadku nieusunięcia naruszeń zostanie przeciwko nim wniesiony pozew. Należy reagować na każdy podobny przypadek, których, nawiasem mówiąc, jest mnóstwo. Sądzę, że Proświta będzie w stanie zorganizować prawników, którzy broniliby praw Ukraińców. Należy wszędzie rozpowszechniać wezwania do bojkotu rosyjskojęzycznych produktów, koncertów, różnych wydarzeń, domagać się wsparcia ukraińskiej estrady, wydawnictw książkowych itd. Robić to za pomocą ulotek. Organizować wiece w obronie języka. Konieczne jest domaganie się utworzenia w każdej radzie lokalnej komisji deputackiej ds. przestrzegania ustawodawstwa językowego. Rozwiązać ten problem można za pomocą ustawodawstwa podatkowego. Na przykład we Francji za używanie szyldu w języku niepaństwowym właściciel lokalu musi płacić ogromne podatki. Opłata za patent dla przedsiębiorców sprzedających obcojęzyczne produkty powinna być sto razy wyższa... Należy także wprowadzić podatek od wykorzystywania zagranicznej muzyki, dyskotek, koncertów. A dla przedsiębiorców, którzy wspierają odrodzenie kultury ukraińskiej, wprowadzić szereg ulg, zwolnić z niektórych podatków. Wielkie nadzieje pokładam w przyszłej ustawie o wydawnictwach książkowych i prasie, atestacji urzędników ze znajomości języka państwowego. Do tych działań należy włączać duchownych ukraińskich cerkwi, aby w kazaniach przypominali wiernym o potrzebie ochrony swojego języka. Oto jak, na przykład, można zaprojektować jeden z plakatów: w centrum portret Tarasa Szewczenki, który wskazuje palcem, i napis: „Ty słuchasz rosyjskich piosenek, a ukraińska pieśń ginie!”. A po bokach zasmucony kobziarz i wesoły Moskal z bałałajką. Albo coś podobnego. Czy z napisem: „A twoje dzieci znają język ukraiński?”. Aby ożywić pracę lokalnych oddziałów Proświty, należy wysłać do każdego instrukcję z konkretnymi działaniami i środkami. Zainicjować zbieranie podpisów do organów władzy, wydawać ulotki, w których zaznaczyć adresy organów władzy, gdzie ludzie mogliby sami wysyłać swoje protesty. Rozwinąć w tym kierunku aktywną kampanię, aby zasypać nimi władz-

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 6strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

przeznaczyło 9143 korony, a szkołom w 5 polskich powiatach w 1878 roku — aż 67 462 korony. W 1914 roku Polacy w Galicji mieli 59 państwowych gimnazjów, a Ukraińcy — 6, jedno niepełne i 8 prywatnych, żadnego seminarium nauczycielskiego. W 1879 roku na Uniwersytecie Lwowskim wprowadzono wykłady w języku polskim, co wywołało oburzenie studentów i opinii publicznej. Publicysta W. Barwiński zwołał ogólnomiejski wiec protestacyjny. W drugiej połowie XIX w. w obronie ukraińskich studentów, uczniów i języka ukraińskiego włączyły się nowo powstałe partie polityczne, działacze społeczni i polityczni. O. Barwiński, członek zarządu tarnopolskiej filii «Proświty», wybrany radnym rady miejskiej (1885), zaproponował Ukraińcom występowanie wyłącznie w języku ojczystym. To samo zrobił

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 6strona oryginału ↗

GALICJANIE W WALCE O PAŃSTWOWY STATUS JĘZYKA UKRAIŃSKIEGO

Galicja po rozpadzie Rusi Kijowskiej wchodziła w skład Księstwa Halicko-Wołyńskiego. Najazd ordy mongolsko-tatarskiej w 1241 roku zrujnował miasta i wsie, zniszczył wielką liczbę ludzi, podważył gospodarczą i polityczną potęgę państwa. O panowanie nad Księstwem Halicko-Wołyńskim, a później królestwem, prowadziły wojny Polska, Węgry i Litwa. Polska w drugiej połowie XIV wieku zagarnęła centralne i południowe ziemie królestwa, a resztę terytorium — Litwa. W 1569 roku państwa te zjednoczyły się w Rzeczpospolitą Polską. Polska starała się spolonizować Ukraińców, wykluczyć z użytku język ukraiński w urzędach państwowych, szkołach. Swoim wpływom podporządkowała ukraińską szlachtę i mieszczan, a chłopów poddała poddaństwu. Splebeizowani ukraińscy magnaci Wiśniowieccy, Czartoryscy, Sanguszkowie, Tyszkiewicze, Braniccy, Potoccy i inni z czasem stali się polskimi szowinistami. Największą aktywność w polonizacji Ukraińców wykazywali polscy mnisi, ich szkoły klasztorne. Pierwszym krokiem spolszczenia było przejście Ukraińców na obrządek łaciński. Polska szlachta z pogardą odnosiła się do wierzeń Ukraińców, księży obrządku wschodniego, przekazała klucze do cerkwi żydom-arendarzom, którzy pobierali opłatę za każde otwarcie świątyni. Ukraińscy księża wzywali wiernych do występowania przeciwko takim działaniom okupantów, do trwania przy swojej wierze, zwracali się do papieża w Watykanie o pomoc. Watykan brał w obronę Ukraińców, w szczególności papież Benedykt XIV, twierdząc, że Ukraińcy otoczeni są największą miłością Stolicy Apostolskiej. W 1772 roku Galicja, a w 1775 roku Bukowina zostały włączone do Cesarstwa Austriackiego. Rząd Austrii starał się zrównać Ukraińców w prawach z innymi narodowościami imperium, podnieść ich poziom oświatowo-kulturalny. Patent cesarski (dekret) z 6 lutego 1792 roku zobowiązywał w szkołach dwa razy w tygodniu nauczać ukraińskie dzieci w języku ojczystym. Polscy szowiniści rozpowszechnili „tatarską wieść”, że wszystkich piśmiennych chłopców będą wysyłać na służbę do Turcji. Rodzice, obawiając się tego, nie przestrzegali obowiązku szkolnego i w 1812 roku rząd go zniósł. Gorliwym przeciwnikiem nauczania języka ukraińskiego w szkołach był polski arcybiskup hrabia A. Jankiewicz ze Lwowa. Przekonywał on rząd austriacki, że w Galicji jest tylko naród polski, a Ukraińcy posługują się polskim dialektem. Na galicyjskiego metropolitę Mychajła Łewyckiego, inicjatora utworzenia Towarzystwa Ruskich Uczonych (1816), A. Jankiewicz wysłał do Watykanu oskarżenie, że metropolita rozbija jedność narodu. Udało mu się przeciągnąć na swoją stronę nuncjusza papieskiego Severolego, który „radził” Łewyckiemu zaniechać przygotowywania podręczników w języku ukraińskim. Narodowe przebudzenie Ukraińców kontynuowała „Ruska Trójca”, założona we Lwowskim greckokatolickim seminarium duchownym. Szedł rok 1935, kiedy Chrześcijańsko-Ludowa Partia kraju (przewodniczący Augustyn Wołoszyn — przyszły Prezydent Ukrainy Karpackiej) na wyborach do parlamentu Czechosłowacji zajęła znaczące miejsce wśród dwudziestu czterech innych partii, które walczyły o miejsce w organie ustawodawczym państwa. Zauważalne w porównaniu z 1924 rokiem przesunięcia ku ukraińskości inspirowały mieszkańców gór swoimi marzeniami, by choć kiedyś posługiwać się ojczystym słowem nie tylko potajemnie przed państwowo-oficjalnymi osobami, co szczególnie okrutne było do 1919 roku, ale i w szkole, w nowatorskim rządzie, w gabinecie naczelnika okręgu. I wszystkie najprzyjemniejsze nadzieje zakarpaccy Ukraińcy wiązali z imieniem Tarasa Szewczenki. Jego portret z dwiema-trzema poezjami już zdobił nie tylko poszczególne czytanki dla uczniów szkoły ludowej, co świadczyło o pewnej demokratyzacji życia społeczno-politycznego w Republice Czechosłowackiej, ale i zdobił mieszkanie niejednej góralskiej rodziny. Wyjątku nie stanowiła też rodzinna wieś A. Wołoszyna (zakarpackiego Ukraińca nr 1) — wieś Keleczyn. Podniesienie autorytetu swojej partii — bojownika o ukraińską ideę — zainspirowało przewodniczącego wiejskiej filii „Proświty” pana Wasyla Czorneja, przewodniczącego komórki partii Wołoszyna pana Mychajła Kowala, wiejskich nauczycieli Bohdana Łysego oraz Antona Hwozdaka wraz z wiejskim aktywem, by jak najlepiej uczcić 121. rocznicę urodzin Największego Ukraińca. Wydawało się, że wszyscy obecni w sali lekcyjnej SIERPIEŃ, CZ. 8 (74), 2000 ROK Z początkiem rewolucji 1848—1849 lat w Cesarstwie Austriackim we Lwowie utworzono „Główną Radę Ruską”. W żądaniach wobec rządu było: wprowadzić nauczanie w języku ukraińskim w szkołach, zwolnić urzędników, którzy wykazują wrogość wobec Ukraińców, z urzędów państwowych. Polscy szowiniści nie posłuchali rad emigracyjnego polskiego króla A. Czartoryskiego dotyczących Ukraińców i ich roli jako sojuszników Polski, kontynuowali dawną politykę: naród ukraiński dawno umarł i już nigdy nie odegra żadnej politycznej roli w Galicji. Kontynuowali zaprzeczanie samodzielności języka ukraińskiego. Poseł Sejmu Edmund Kraiński krytykował rząd ministra Stadiona, że „podzielił jeden galicyjski naród i tym samym zasiał niezgodę między Polakami i Rusinami”, a namiestnictwo używa języka ruskiego w pismach urzędowych. Namiestnik A. Gołuchowski (Polak z narodowości) dał mu odpowiedź, że MSW Austrii 9 marca 1847 roku postanowiło drukować wszystkie ustawy państwowe i ogłoszenia w języku ukraińskim we Wschodniej Galicji. W 1850 roku w gimnazjach lwowskim i przemyskim wprowadzono obowiązkowe nauczanie w języku ukraińskim. Inspektor szkolny dr Jewsenij Czerkawski pisał do rządu, że zainteresowanie rozwojem języka ukraińskiego i narodowości ożywiło się wśród ukraińskiego duchowieństwa, w ich kręgach słyszymy język ukraiński. Twierdził on, że język ukraiński nie nadaje się do literatury, bo pisarze sprowadzili język ruski na manowce, zapożyczając słowa, formy i zwroty z języka cerkiewnosłowiańskiego i moskiewskiego, formując dialekt, trudny do zrozumienia dla Ukraińców i zupełnie niezrozumiały dla innych mieszkańców Galicji. A galicyjski namiestnik A. Gołuchowski wysłał do rządu doniesienie, że Ukraińcy są moskalofilami, i doprowadził do wstrzymania nauczania języka ukraińskiego na Uniwersytecie Lwowskim na pewien czas. Poseł J. Ławriwski 27 października 1869 roku w Sejmie Galicyjskim od ukraińskich posłów zaproponował ugodę o równouprawnieniu obu narodów, zakaz polonizacji i szacunek dla języka ukraińskiego we Wschodniej Galicji. Polacy propozycję odrzucili. W wyniku dyskryminacyjnej polityki wobec Ukraińców oświata w Galicji była na niskim poziomie. Na przykład, na utrzymanie 1340 ukraińskich szkół państwo z aprobatą przyjęli wniosek referenta — kierownika szkoły, że Taras Szewczenko według wszystkich ocen jest wśród biblijnych proroków pierwszej wielkości. I wszyscy z szacunkiem spojrzeli na jego portret na scenie w wieńcu z różnokolorowych papierów, pod którym tliły się dwa garnuszki z żywymi kwiatami. Tylko po plecach i twarzy księdza jakby przeszedł prąd, ale powstrzymał się i nie zaczął wymachiwać rękami, jak za każdym razem przedtem czynił w innych sytuacjach. Na święcie były też deklamacje wierszy oraz „Testament” pod dyrygenturą nauczyciela B. Łysego. ks. S. Kaczala, inicjator i założyciel «Proświty» (1868) w Sejmie Krajowym. 2 grudnia 1901 roku 600 ukraińskich studentów opuściło Uniwersytet Lwowski w geście protestu przeciwko próbom polonizacji tej uczelni przez rektorat. W 1910 roku ukraińska młodzież Lwowa, wspierana przez społeczeństwo, rozpoczęła walkę o otwarcie w mieście ukraińskiego uniwersytetu. Przez polskich szowinistów został zabity ukraiński student Adam Kocko. Metropolita A. Szeptycki w stanowczym oświadczeniu w Izbie Panów domagał się otwarcia ukraińskiego uniwersytetu. Rząd przyjął uchwałę o jego otwarciu w 1915 roku. Na początku września 1914 roku Lwów został okupowany przez wojska carskie. Hrabia O. Bobryński, generał-gubernator Galicji i Bukowiny, swoją program sformułował tak: «Wschodnia Galicja i Łemkowszczyzna — to od dawna nieodłączna część jedynej wielkiej Rosji, na tych ziemiach miejscowa ludność zawsze była ruska (moskiewska), dlatego ich administracja musi być oparta na «rosyjskich zasadach». Ja będę tu wprowadzał język rosyjski, prawo i porządek». Sformowana przez niego administracja otrzymała dyrektywy niszczenia «mazepińców» (Ukraińców). Język ukraiński był zakazany we wszystkich urzędach władzy, sądach, organizacjach, placówkach oświatowych i szkołach. Zakazano działalności ukraińskich partii, organizacji, towarzystw, domów ludowych, bibliotek, handlu i przechowywania książek w języku ukraińskim. Zorganizowano kursy intensywnej nauki języka rosyjskiego dla nauczycieli-Ukraińców. zadanie walki o duszę każdego wieśniaka, o przyłączenie każdego do walki o zjednoczenie ze swoimi braćmi z Naddnieprza. Od tamtych burzliwych karpackich wydarzeń upłynęło niemało lat. Dzisiaj obchodzimy już 186. rocznicę urodzin Wielkiego Tarasa. Dzięki Bogu, nie ma już tamtych nowotariszów-madziaronów. Ale, niestety, jest jeszcze niemało podłości, która pragnie poniżyć, znieważyć naszą największą dumę, Proroka, który dla nas zawsze jest przed wszystkimi innymi wielkimi i małymi. Proświcianie regionu są bezgranicznie szczęśliwi, że wreszcie- ZUNR (1.11.1918) ogłosiła język ukraiński państwowym, wprowadzając go we wszystkie sfery życia, pomimo działań wojennych z Polską. Państwa Ententy podpisały (26.06.1919) pokój z Polską. W traktacie jest wiele paragrafów, które bronią Ukraińców po przekazaniu Galicji przez Radę Ambasadorów pod tymczasowy zarząd Polski. A «Statut Wschodniej Galicji», zatwierdzony 19 września 1919 roku przez przedstawicieli USA, Francji, Anglii, Włoch i Japonii, przewidywał gwarancje praw dla Ukraińców w składzie Polski: naukę dzieci w szkołach w języku ojczystym, wolność wyznań religijnych, dopuszczenie Ukraińców do urzędów państwowych, zakaz kolonizacji Wschodniej Galicji przez Polaków. W okresie okupacji ziem zachodnioukraińskich przez Polskę (1919—1939) język polski wprowadzano we wszystkie sfery życia. W szkołach wprowadzono nauczanie w języku polskim, rzadziej utrakwistyczne (dwujęzyczne). Galicjanie stawiali polonizacji silny opór. Zwracali się z protestami do urzędów państwowych, odmawiali posyłania dzieci do szkoły. W Galicji towarzystwo pedagogiczne «Ridna Szkoła» otwierało prywatne szkoły, gimnazja, seminaria nauczycielskie, bursy (internaty) dla dzieci ze wsi. We Lwowie NTSh założyło Ukraiński Uniwersytet Tajny. Niemało jego absolwentów stało się wybitnymi naukowcami, oświatowcami i wychowawcami narodu. Była to swoista bariera przeciwko polonizacji, na rzecz zachowania języka ukraińskiego, chrześcijańskiej wiary obrządku wschodniego, zwyczajów i obrzędów, rzemiosł narodowych. Jesienią 1939 roku Galicja została okupowana przez wojska moskiewsko-bolszewickiego imperium. Rozpoczęła się celowa, zamaskowana rusyfikacja. Praca biurowa w urzędach i przedsiębiorstwach, nauczanie w szkołach zawodowych i placówkach oświatowych prowadzone były w języku rosyjskim, pomoce naukowe i podręczniki oraz literatura naukowa wydawane były również po rosyjsku. Z obiegu kulturalnego usuwano dzieła literatury, prace naukowe i dzieła sztuki, których autorami byli ukraińscy patrioci, którzy otrzymali piętno «ukraińskiego burżuazyjnego nacjonalisty», «wroga ludu», «zdrajcy ojczyzny». Historia Ukrainy została sfałszowana do niepoznania. Usunięto z niej wszystko, co miało choćby najmniejszą wzmiankę o wielkości Ukrainy, jej sławnych bohaterach narodowych, wybitnych działaczach politycznych i społecznych. 24 sierpnia 1991 roku Ukraina została ogłoszona samodzielnym, niepodległym państwem. Ku wielkiemu żalowi i zdziwieniu, walka o wprowadzenie języka ukraińskiego we wszystkie sfery życia trwa do dnia dzisiejszego. To gorzka prawda, rzeczywistość naszych czasów. Bohdan HOŁOWYN, przewodniczący zarządu Tarnopolskiego obwodowego zjednoczenia Towarzystwa «Proświta» im. T. Szewczenki poezji, temu poświęconych. Najwięcej datków wnieśli F. Wowkanycz — przewodniczący zarządu SA «Helios», dyrektor wykonawczy MSUP O. Hałyk, przewodniczący Użhorodzkiego miejskiego komitetu wykonawczego S. Sember, Zakarpackie zjednoczenie Towarzystwa «Proświta» im. T. Szewczenki (przewodniczący profesor P. Czuczka, księgowy M. Szwab), Towarzystwo ochrony zabytków historii (były przewodniczący M. Babydorycz, jego zastępca I. Łatko), Użhorodzka rejonowa administracja państwowa (przewodniczący M. Andruś), Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów (przewodniczący O. Boreć) oraz inne organizacje. Niemało, choć z mniejszymi udziałami, przyłączyło się Ukraińców do tej sprawy. Z wielką wdzięcznością wspominają użhorodczycy aktywnego proświcianina Ołeha Hałyka, który bez ustanku szukał środków, których zawsze brakuje, materiałów, specjalistów, aby w zaplanowanym czasie Taras przybył do Użhorodu. Na otwarciu pomnika nasz utalentowany pisarz J. Kerekesz niemal ze łzami czytał: Długo czekaliśmy na ciebie, Tarasie, — I upragniony dzień teraz nastał: Ty sobą Użhorod przyozdobiłeś I na wieki się w nim zapisałeś, Żeby świat słońca i prawdy z upływem czasu W Zakarpackim kraju nie gasł. M. MOHORYTA, sekretarz odpowiedzialny Zakarpackiego zjednoczenia Ogólnoukraińskiego towarzystwa «Proświta» im. T. Szewczenki

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 6strona oryginału ↗

WIELKI PROROK

Ale następnego dnia, na żądanie miejscowego proboszcza, prelegenta wezwano do urzędu notarialnego. Notariusz I. Palcsej (zatwardziały madziaron, sprawujący czechosłowacką władzę) natychmiast postawił mu zarzut zbezczeszczenia świętych imion Izajasza, Jeremiasza i Ezechiela, przyrównanych do byłego więźnia, który jadliwym słowem drwił z prawowitej władzy carskiej. — Nie pozwolę więcej na takie szabasy, bo naplótł tu pan bóg wie czego — i nowotowarysz (notariusz) pokazał zarządcy szkoły drzwi, jak przestępcy. Ale ani nauczycieli, ani wiejskich proświatian nie obchodziło stanowisko władz, skoro już na naszym skrawku ukraińskiej ziemi w spiżu stanął Wielki Taras. Do pomnika ustawionego w Wielkim Bereźnem jesienią 1999 roku dołączył pomnik w Użhorodzie (pl. Narodna, rzeźbiarz M. Myhajluk, architekt W. Lezu), za kilka tygodni zostanie odsłonięty w centrum Mukaczewa, a mamy nadzieję na przekazanie tej sztafety do innych miast powiatowych kraju. Szczególnie ciepłe słowo chcemy skierować pod adresem osób, które przyłączyły się już do pomnika wzniesionego w Użhorodzie. Wszystko zaczęło się od inicjatywy proświatian I. Czernyczki, F. Sasa, pisarzy I. Czendeja, J. Szkrobyńca, J. Kerekesza, P. Skunca, którzy później napisali wiele

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 7strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

Do nas, w głębokie regiony Rosji, docierają echa dzisiejszej polemiki dotyczącej problemu językowego na Ukrainie. Nie chce się być biernym obserwatorem, tym bardziej, że my tutaj również zajmujemy się podobnymi kwestiami. Po zapoznaniu się z publikacjami na ten temat pierwsze wrażenie to cynizm. Cynizmem, który zakłada brak szacunku do Ukraińca i jego państwa, przepełnione są artykuły zwolenników „dwujęzyczności” na Ukrainie. Kiedy czytasz te opusy, pełne wewnętrznych sprzeczności, eklektyzmu i pozbawione elementarnej logiki, dochodzisz do wniosku: autorom bardzo chce się mieć czytelnika za głupca. Jestem jednak przekonany, że rozbudowana dyskusja w całości odgrywa rolę na korzyść Ukrainy, jej języka. Już dawno zwróciłem uwagę na to, że tutaj, w Rosji, często potrafią hałasować o poniżaniu „rosyjskojęzycznych” w krajach bałtyckich czy na Ukrainie, ale bardzo nie lubią zagłębiać się w szczegóły, w konkretne omawianie problemu. Przecież wtedy zostanie ujawniona ogromna asymetria właśnie w odwrotnym kierunku, trzeba będzie poruszyć procesy globalnej rusyfikacji, czy „sowietyzacji”, które doprowadziły do dzisiejszych tragicznych sytuacji z językami, kulturami w ogóle. Przypomnijmy sytuację z językiem na Białorusi. Jakże można leczyć chorobę, nie stawiając właściwej diagnozy?! A właśnie tego nie znalazłem w żadnej publikacji, chociaż wszyscy autorzy próbują przytoczyć historyczne i geograficzne paralele. Zatem, spójrzmy, jak wzywał Kozma Prutkow, w korzeń. Za kogo uważa nas prorosyjska strona, kiedy proponuje symetryczne rozwiązanie: szkołę — za szkołę, ukraińskie centrum kulturalne w Moskwie — za rosyjskie centrum kulturalne w Kijowie? Ale przecież po jednej stronie dotychczas było wszystko, a po drugiej — nic. Chciałem napisać, że na Ukrainie możliwości Rosjan osiągnęły 100 procent, ale i to byłoby nie do końca poprawne, bo mieli więcej... Na moich oczach ukraińskie szkoły w zachodniej Ukrainie, gdzie prawie nie było Rosjan, stawały się rosyjskojęzyczne. Ukraińcy płacili podatki, żeby im budowano rosyjskie szkoły. Czasami słyszę cyniczną frazę: „na życzenie rodziców!”. Na takie „życzenie” i do kołchozów wstępowali, i na Sybir jechali, i głodomor sobie urządzali. Jeszcze bardziej cynicznie wygląda oświadczenie deputowanego Rady Najwyższej Ukrainy S. Kijaszki („Fakty”, 23. 02. 2000), w którym zawstydza on „ukrainizatorów”, niby to bierzcie przykład z Rosji, tam już jest „Program” i wszystkie możliwości rozwijania języka ukraińskiego, kultury w ogóle, a także przytacza przykłady istnienia ukraińskich szkół w różnych regionach Federacji Rosyjskiej. Jako jeden z tych ludzi, którzy w ciągu ośmiu lat trzykrotnie (!) otwierali niedzielną szkołę ukraińską (i tak nie otworzyli), zaświadczam: ukraińskie szkoły w Rosji — to blef! Nieco inną rzeczą są szkoły niedzielne lub fakultety w poszczególnych klasach. Rodziców, którzy pragną uczyć swoje dzieci języka ojczystego, jest niemało. Ale... Obok ignorowania problemu przez struktury władzy, jest tutaj jeszcze jedna negatywna przyczyna — bariera psychologiczna. Rodzice dobrze pamiętają, jak mistrzowie ukraińskiego słowa ginęli w mordowskich i syberyjskich łagrach. Przytoczę jeden przykład. Kiedyś przeczytałem artykuł gazetowy o uralskim Ukraińcu, który systematycznie przyjeżdża na rodzinną Czernihowszczyznę. Jest on Bohaterem Pracy Socjalistycznej, dwukrotnie był deputowanym Rady Najwyższej ZSRR, uczonym. Zaprosiłem go, by przyszedł do nas do wspólnoty na święto. Oto jego odpowiedź: „Jakże ja przyjdę, przecież nazwą mnie nacjonalistą!”. Frazą godną tego, by się nad nią zastanowić. Drugi wymowny przykład. Czasem spotykam się z bogatymi ludźmi ukraińskiego pochodzenia. Jeden z nich powiedział mi otwarcie, że mógłby pomóc wspólnocie, gdyby nie nazywała się stowarzyszeniem Ukraińców, a na przykład klubem filatelistów. Jakże ściśle powiedziane koreluje z myślą jednego znanego rosyjskiego polityka i specjalisty, byłego ministra R. Abdulatipowa. Oto jeden cytat z jego niedawnego artykułu „Doktryna bezpieczeństwa narodowego”: „...Nasze etnosy będą postrzegane nie jako czynniki trwałego i bezpiecznego rozwoju państwa, rosyjskiego społeczeństwa, a jako c z y n n i k i w e w n ę t r z n y c h z a g r o ż e ń” (S. P.). Zatem, w Rosji do normalnej szkoły narodowej trzeba iść stopniowo, przez szkoły niedzielne i fakultety. Trzeba, żeby rodzice uwierzyli: za naukę języka ojczystego nie będą prześladować. Możliwe, że ktoś, przeczytawszy to, uśmiechnął się? Ale przypomnijcie sobie, jak uważnie rosyjskie społeczeństwo przyglądało się nowemu prezydentowi FR: czy nie zawróci w przeszłość. A jakże z tymi wieloma szkołami w Rosji, o których opowiada S. Kijaszko? Jak one u niego się pojawiły? Chyba bardzo prosto, jeśli on przeczyta ten artykuł, to doda do wspomnianych jeszcze trzy szkoły, o których była mowa wyżej. A co jest naprawdę? Na własnym entuzjazmie my zbieramy się, by nie ukrywać, ani ignorować. Niestety, nasze zebrania w Moskwie z udziałem regionalnych kierowników ukraińskich wspólnot są kierowane w nurt posiedzeń byłych aktywów partyjno-gospodarczych. Ze sprawozdań na takich zebraniach, chyba, czerpane są „sukcesy” ukraińskości w Rosji. Kiedyś na takim forum w Kijowie udało mi się przebić do mikrofonu i powiedzieć: „Gdyby tutaj byli obecni Zatulin, Baburin (a teraz dodałbym — i Kijaszko), to oni, patrz, doszliby do wniosku, że tempo rozwoju ukraińskich obywateli w Rosji pora przyhamować”. Uważnie śledząc publikacje na tematy ukraińsko-rosyjskich relacji, nie mogę pozostawić poza uwagą jednej osobliwości: wszystkie artykuły antyukraińskiego kierunku napisane są nieudolnie, i to zrozumiałe. Zabrawszy się za nieprawą sprawę, trudno logicznie udowodnić, że czarne — to białe. Nazwy takich publikacji, z reguły, pretendują do humoru, teksty nagłówków napisane są z grubymi błędami. Chyba, żeby było śmiesznie. A wygląda żałośnie! Niestety, coś podobnego spotykam nawet w solidnych „Izwiestiach”. Czego warta, na przykład, nazwa „Kto nie kocha Ukrainy — temu rogi wyrosną!”. Toż w jakim języku? Jeśli wy, p. Jewgraszyna. I dodam. Wy tak długo oglądaliście kulę ziemską, szukając przykładów „dwujęzyczności”, i dlaczegoś nie zauważyliście takiej „małej” Kanady, gdzie jedność państwa trzyma się na włosku z tego samego powodu. Francuskojęzyczny Quebec niedawno mało nie rozwalił anglojęzycznej metropolii. Jeśli nie słyszeliście o tym, to zapytajcie swoich moskiewskich konsultantów, na przykład Zatulina. A czego wart jest przykład Szwajcarii, w której „...Niemcy, stanowiący większość, nigdy nie próbowali narzucić „niemieckiego” nauczania...”. Opanujcie się, p. Jewgraszyna! Toż to Niemcy! A ukraińskiemu narodowi w ciągu wieków tylko to i robili, że narzucali obcy język. Zapoznajcie się chociaż z Wałujewskim czy Emskim ukazami carów. A naszemu T. Szewczence zabroniono nie tylko „pisać”, ale i „rysować”. Trudno, bardzo trudno uzasadnić pozycję wilka ze znanej bajki „Wilk i jagnię” przy pomocy takich kategorii, jak logika czy sprawiedliwość. Komu głowę zawracacie, „panowie”? Na ulicy już XXI wiek! A wam by wszystko „w pampasy”, do Attyli czy, w ostateczności, do Stalina. Nigdy w dyskusjach nie pozwalałem sobie wyjść poza granice dowodowej, czy matematycznej logiki, co można by napisać, jeśli zapożyczyć „logikę” wspomnianych Łoskutowa, Kijaszki czy Jewgraszyny? W zgodzie ze sposobem argumentacji pierwszego (według zasady: szkołę — za szkołę) zaproponowałbym najpierw sprowadzić wszystko w obu państwach do wariantu zerowego, a potem już iść na symetryczne dalsze rozszerzanie szkół. Bo w innym przypadku musiałoby dalej Ukraińcom budować sobie rosyjskie szkoły, samym siebie rusyfikować. Dla deputowanego S. Kijaszki, który prosi „informować o wszystkich przypadkach nieuważnego stosunku organów władzy do potrzeb ukraińskiej wspólnoty”, proponuję łamigłówkę. Władza odnosi się do obywateli bardzo uważnie, ale ani kopiejki, ani jednego metra kwadratowego nie wydzieliła. Jak to rozumieć? A p. Jewgraszynę, która uważa, że ukraiński establishment wykazuje „pełne niezrozumienie podstaw współczesnej demokracji”, zapraszam do Rosji, żeby nauczyła podstaw tego rzemiosła moskiewskich polityków. A jeśli poważnie, to nie radziłbym jej dotykać złożonych problemów międzynarodowych, które wymagają nieco większej kompetencji i erudycji. Bo dzisiaj cel podobnego pisania — rozłupać fundament państwa — jest oczywisty, mam nadzieję, i uczniowi. Niestety, mało co zmienia się w głowach ludzi, zaangażowanych imperialną ideą. Poczytaliby W. Majakowskiego, który subtelnie oceniał sytuację z językiem ukraińskim jeszcze na początku XX wieku. A o wspomnianych pisakach, u których „rogi wyrosną”, pisał: „...Do tych, co obok, szacunku mało. Znają oto ukraiński barszcz, Znają oto ukraińską słoninę. I z kultury pozdejmowali piankę: Oprócz dwóch wsławionych Tarasów, Bulby i znanego Szewczenki, Nic nie wybijesz, ile byś się nie starał...”. Czytajcie dalej w wierszu „Dług Ukrainie”. Obserwując całą tę krzątaninę, na myśl przychodzi jeszcze jedno przysłowie: „Pies szczeka, a karawana idzie!”. Żal tylko, że taka krzątanina nakręca atmosferę między państwami i narodami. Prawda wilka ze wspomnianej bajki odchodzi w przeszłość. Dzisiaj normalne międzynarodowe relacje trzeba budować na zasadach równości, bez kłamstwa i półprawd, przemilczeń i logicznych koziołków. Oto co chciałoby się powiedzieć w odpowiedzi na kolejne gry wokół rosyjskiej diaspory na Ukrainie i nieistniejące „uciski” jej praw. S. PANYAK, przewodniczący Uralskiego Stowarzyszenia Ukraińców SIERPIEŃ, NR 8 (74), 2000 ROK

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 7strona oryginału ↗

Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału

Ukraińcy w Rosji boją się prześladowań

nauczaliśmy w niedziele języka i historii Ukrainy. Z czasem dyrektor dawał do zrozumienia, „żeby czegoś nie wyszło”, a nieopłacany entuzjazm nauczycieli gasł, i miałem dość płacenia sprzątaczce z własnej kieszeni. Szkoła umierała... Ale mijał jakiś czas i znowu otwieraliśmy (na własny koszt) szkołę... Do dziś nie mamy ani jednego etatu nauczyciela czy kierownika kółka, artystycznego kierownika chóru. Nie mamy też kącika na bibliotekę, na pracę kółek itp. Taka oto rzeczywista sytuacja, panie Kijaszko. Dobrze zna nasze problemy obwodowy minister edukacji i kultury, burmistrz i gubernator, do których regularnie piszę. „Wynajmijcie, mówią, i płaćcie!”. Ciekawe, a ile płacą rodzice Rosjanie za wynajem szkół na Ukrainie? Może odpowie mi pan, panie Kijaszko?! Nie chcę skarżyć się na naszych obwodowych ministrów. Jak jednak może urzędnik na prowincji podjąć decyzję w sferze narodowej, jeśli w państwie traktuje się ją jako czynnik „wewnętrznego zagrożenia”, jeśli rosyjski establishment nadal postrzega ukraińską niepodległość jako nonsens, jeśli ukraińska władza dotąd poważnie nie zainteresowała się sprawami swojej diaspory w Rosji, jeśli..., jeśli...? Ale jednocześnie nie chciałbym urazić niektórych moich kolegów, utalentowanych ludzi i entuzjastów. Chodzi o W. Babenkę w Baszkortostanie, O. Szewczuk w Republice Komi. Można by wymienić jeszcze kilka nazwisk, z którymi wiążą się pewne sukcesy ukraińskiej kultury w Rosji. Niestety, to raczej wyjątek, a nie reguła. Talent W. Babenki realizuje się w republice narodowej, gdzie prezydent sam wie, czym jest asymilacja. W zdecydowanej większości wszystko, co osiągnęliśmy w Federacji Rosyjskiej, opiera się wyłącznie na entuzjazmie aktywu obywateli. Realnego wsparcia dla ukraińskiej kultury w Rosji nie ma. To fakt, którego nie sposób ani zaprzeczyć, ani... Jeśli już bierzecie się za cytowanie, to postarajcie się pisać poprawnie, szanowni dowcipnisie, bo przypominacie sytuację: „Tej książki nie czytałem, ale wiem, że jest zła”. A co do tekstu, to brakuje tu M. Gogola! W artykułach pełno protekcjonalnego tonu i eklektyzmu, a logiką nie pachnie. Czytam nowy artykuł w „Izwiestijach” pod tytułem „Iwanowicz i Iwanowna — a jednak Moskale”. Oto jaką odpowiedź udziela w nim radca Ambasady Rosyjskiej w Kijowie, pan Łoskutow, na pytanie L. Taniuka, dlaczego w Rosji nie ma ani jednej szkoły ukraińskiej: „...strona rosyjska jest gotowa do omówienia tej kwestii... ale te przykłady nie mogą mieć charakteru jednostronnego”. Oto! „Strona” dopiero jest gotowa prowadzić rozmowę, a już stawia warunek „oko za oko”. Teraz my, Ukraińcy w Rosji, będziemy przedmiotem targów. Otwieram kijowską „rosyjskojęzyczną” gazetę „Fakty” (23.02.00) i wnikam w logikę M. Jewhraszyny... Nasuwają się skojarzenia z przysłowiami w rodzaju „W ogrodzie bez, a w Kijowie wujek” albo „Z chorej głowy na zdrową”. Pod nagłówkiem „Jeszcze A. Lincoln powiedział, że dom podzielony na pół nie może stać. A chata?”. Autorka cytuje pewnego charkowianina, J. Szczohola: „Wznoszenie ścian na popękanym fundamencie weszło u nas w nawyk. Byli bogaci i biedni, czerwoni i biali, członkowie partii i bezpartyjni..., tym razem podzielili według kryterium językowego...” I wszystko to ma, zdaniem autorki, świadczyć na korzyść „dwujęzyczności”. Szanowna Jewhraszyno, proszę przemyśleć to, co napisano, z pozycji zdrowego rozsądku. Mądry był A. Lincoln! Bo właśnie „dwujęzyczność”, którą chciałaby pani utrwalić, obok podzielonego Kościoła, podzielonej Rady Najwyższej, podzielonej orientacji na Wschód i Zachód, rozłupuje fundament ukraińskiego domu. Przy tym należałoby zaznaczyć, że nie „tym razem podzielili”, lecz już dawno, i nie my sami to dla siebie robiliśmy. A właśnie tacy, jak

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 8strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

stworzyła wszystkie „praobrazy”, „archetypy”, ustaliła stałe schematy ikonograficzne, od których nie wolno było odstępować przy przedstawianiu świętych tematów. Właśnie te schematy zostały wykorzystane także w cerkwi Zaśnięcia Matki Bożej. Ponieważ w Bizancjum całe życie duchowe było pod kontrolą państwa, całkiem naturalne jest, że także działalność ruskich artystów była surowo kontrolowana (Asiejew J. S. Architektura starożytnego Kijowa. — Kijów: Budіwelnyk, 1982). Należy podkreślić, że również mozaiki w cerkwi Zaśnięcia były wyrazistymi wzorcami stylu bizantyjskiego. Właśnie tutaj, w artystycznej przestrzeni wnętrza, panowała ściśle określona kolejność rozmieszczenia tematów, która ilustrowała główne dogmaty chrześcijaństwa. Według tego systemu w kopule umieszczano wielkie popiersie Chrystusa Pantokratora, w absydzie — postać Bogurodzicy typu Oranty, po bokach od niej — postacie archaniołów, niżej — apostołów, na żaglach — ewangelistów, na filarach — Zwiastowanie, na ścianach transeptu — sceny z życia Chrystusa i Marii, na ścianie zachodniej — Sąd Ostateczny. Ten kanoniczny system był bardzo przemyślany i z wielkim wyczuciem artystycznym powiązany z architekturą cerkwi, z systemem podziałów architektonicznych. W technice mozaiki wykonano także kilka niewielkich ikon stołowych. Wewnętrzne ściany Soboru Uspieńskiego były ozdobione mozaikowymi i ornamentalnymi przedstawieniami, o czym opowiada M. Karger (Karger M. K. Do kwestii wystroju wnętrza w ruskim budownictwie / W księdze: Prace Wszechrosyjskiej Akademii Sztuk. — T. 1. — S. 15 — 50; Pateryk Kijowsko-Pieczerskiego Monasteru). Ściany naw bocznych zdobiły malowidła freskowe, a w nawie głównej, w tym pod chórami, mieściły się wspaniałe portretowe przedstawienia staroruskich książąt, litewskich i ukraińskich hetmanów, którzy byli fundatorami Monasteru Pieczerskiego. W głównej absydzie, na ścianach, przedstawieni są prorocy w modlitwie, a nad miejscem wysokim — mozaikowe przedstawienie „Ostatniej wieczerzy” — Jezusa Chrystusa i dwunastu apostołów przy boskiej uczcie (w złotych okładach). W planie i bryle budowla jest typem sześciofilarowej trzynawowej świątyni o prostym systemie krzyżowo-kopułowym. Wysokie sklepienie krzyża architektonicznego podkreślało jego rolę w bryle budowli. W planie wyraźnie wyróżnia się narteks, nad nim umieszczone są chóry z zewnętrznymi schodami. Cerkiew nie miała wież ani galerii obejściowych. Pomieszczenie oświetlane było przez okna na fasadzie. Fasady podzielone są potężnymi lizenami i ozdobione powściągliwym dekorem z cegły oraz zagłębionymi niszami, prawie tak samo jak w Soborze Sofijskim. I mimo wszystko architektoniczno-artystyczny wizerunek cerkwi Uspieńskiej staje się nieco inny, własny, nie obcy... (Asiejew J. S. — Wymieniona praca). Pod koniec XV wieku w Soborze Uspieńskim został ustanowiony pierwszy ikonostas. W czasach ruiny i odrodzenia zachodziły ewolucyjne zmiany zarówno w stylistyce cerkwi, jak i w artystycznym rozwiązaniu ikonostasu. Znany badacz Paweł z Aleppo w dzienniku podróży po Ukrainie pisał: „W drugiej połowie XVII w. — to jedna z najlepszych cerkwi pod względem architektury, majestatu wysokości i rozmiarów. Wewnątrz cerkwi odgrodzone są miejsca na krzyż, a we wnękach dwa klirosy. Ołtarz bardzo wielki i piękny, wewnątrz cztery filary, rzeźbione, roz-

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 8strona oryginału ↗

Artykuł poświęcony rekonstrukcji Soboru Uspieńskiego, stylistycznym cechom wnętrza, które odczytuje się w procesie odtwarzania wizerunku Wielkiej Cerkwi Zaśnięcia Matki Bożej w stylu ukraińskiego baroku.

Sobór Uspieński w Kijowie, za którym do dziś zachowała się pierwsza nazwa — Wielka Cerkiew Zaśnięcia Matki Bożej, powstał w Ławrze Pieczerskiej na cześć Matki Pana naszego Jezusa Chrystusa w latach 1073—1078. Obecnie, jako znak duchowości, buduje go na nowo cała Ukraina. Wielu wykształconym i utalentowanym, sumiennym specjalistom różnych orientacji zawodowych przypadł w udziale zaszczyt odnawiania świątyni. Pracami naukowymi i projektowymi nad rekonstrukcją Soboru Uspieńskiego kieruje Państwowy Instytut «Ukrprojektrestawracja». Głównym architektem projektu zespołu architektonicznego Soboru Uspieńskiego jest O. Graužis. Liczne badania historii budowy Soboru Uspieńskiego, wykonane przez I. Morhilewskiego, W. Bohusewycza, M. Chołostenkę, J. Asiejewa, P. Rappoporta, B. Rybakowa, M. Kargera, N. Zakrewskiego, D. Ajnałowa, S. Kilesso, H. Łohwyna oraz wielu innych, świadczą o szczegółowym studiowaniu materiału historycznego dotyczącego plastycznej formy tej budowli architektonicznej. Niestety, w badaniach tych jest mało danych historycznych o rozwiązaniu przestrzeni wewnętrznej, co bardzo utrudnia pracę twórczo-badawczą specjalistów w zakresie odrodzenia wnętrza Wielkiej Cerkwi. Trzeba niemal po okruchach zbierać informacje historyczne, aby «napisać portret z wyobraźni» naszej świątyni. Nie roszcząc sobie pretensji do ostatecznej wyczerpującości badania, spróbujemy jedynie zbliżyć się do prawdy artystycznej wnętrza i skupić uwagę na jego ostatnim «barokowym stroju», w którym zginął podczas wybuchu 3 października 1941 roku... O wszystkich przebudowach i dobudowach Wielkiej Cerkwi dają wyobrażenie ryciny w książkach drukarni ławrowej. W ogóle los cerkwi jest bardzo tragiczny, tak jak tragiczne było pełne cierpień życie cerkwi Matki Bożej. Krótko przypomnę. W 1230 roku miało miejsce trzęsienie ziemi. Sobór rozpadł się na cztery części. Runęły sklepienia i południowa ściana. Wkrótce, w 1240 roku, Tatarzy z ułusu chana Batu zburzyli «górę do pół cerkwi po okna zniszczywszy». W 1416 roku ponownie został zniszczony przez wojska chana Edygeja i odbudowywany w latach 1470—1471 przez księcia Symeona Olełkowicza. W noc z 21 na 22 kwietnia 1718 roku straszny pożar zniszczył wszystkie drewniane budowle. Odbudowany sobór stanowił już typową «barokową» budowlę. Wszystkie boczne ołtarze i kaplice, dobudowane w XVI—XVIII wiekach, zostały nadbudowane i połączone (Ajnałow D. W., Redin E. K. Drevnie pamiatniki iskusstwa Kieva. — Charków, 1899). Wszystkie fasady, oprócz wschodniej, zostały podzielone na dwa piętra dekoracyjnym, rozwiniętym w górę gzymsem. Drugie piętro wieńczył system pięknych barokowych frontonów z rzeźbieniami w białym tynku. W tej samej technice wykonano obramowania otworów okiennych i portali, a fryz na obwodzie zdobiły okrągłe glazurowane rozety ceramiczne. Nad pilastrami w górnej części umieszczono również piękne glazurowane reliefy z wizerunkami aniołów. Szczególnie wyrafinowane było rzeźbienie w tynku na wielościennych apsydach fasady wschodniej, gdzie ornament roślinny przypomina bajkową koronkę z winorośli, kwiatów barwinka i róż (Antonin. Kievo-Podolskaja Uspenskaja cerkov. — K., 1891). Przebudowa soboru była realizowana według projektu architekta F. Wasiljewa przez mistrza A. Kaładina. Dekoracyjne frontony na fasadach wykonali ludowi SIERPIEŃ, CZ. 8 (74), 2000 ROK mistrzowie S. Kownir i J. Beliński. Z tych samych rycin dowiadujemy się, że od 1471 do 1654 roku ten architektoniczny wizerunek budowli nie zmieniał się, pomimo kapitalnych remontów, które przeprowadzali Jelisiej Pletenecki i Piotr Mohyła, o czym świadczy rysunek Cerkwi Uspieńskiej na stronie tytułowej «Akatystu» z 1654 roku. Należy jednak podkreślić, że Wielka Cerkiew była znacznie przebudowana między 1654 a 1661 rokiem, co widać z wizerunku na rycinie «Pateryka», wydanego w 1661 roku. W takiej postaci budynek pozostawał do 1669 roku, o czym świadczy rysunek na stronie tytułowej książki «Pokój z bogiem człowiekowi». Kolejne wielkie przebudowy miały miejsce w ostatniej ćwierci XVII wieku, co poświadcza «Akatyst» z 1677 roku. Bez żadnych szczególnych zmian sobór przetrwał do początku XVIII wieku. Po pożarze w 1718 roku sobór przybrał nowy wizerunek architektoniczny, utrzymany w formach ukraińskiego baroku. Podczas ostatniego kapitalnego remontu w 1890 roku, pomimo protestów społeczności Kijowa, zniszczono wszystkie istniejące malowidła. Pod koniec XIX wieku sobór ponownie remontowano, ale swój barokowy wizerunek w pełni zachował. W ten sposób nasi współcześni stają się świadkami dziesiątych narodzin Świętej Cerkwi Zaśnięcia Matki Bożej na początku trzeciego tysiąclecia. Zaprawdę dziwna i nieśmiertelna jest ta Cerkiew święta! Historia wnętrza podziela tragiczny i zagadkowy los architektury, gdyż doświadczyło ono większych cierpień niż sam sobór. Osądźcie sami: sobór budowano pięć lat (1073—1078), a artystyczne rozwiązanie oraz zdobienie przestrzeni wewnętrznej trwało jeszcze długi czas po tym i zostało zakończone dopiero w 1089 roku. Mozaiki i malowidła freskowe wykonywali mistrzowie zaproszeni z Carogrodu, a smaltę do mozaik wytwarzano na terenie Monasteru Pieczerskiego w specjalnych warsztatach. Współautorem greckich mistrzów «Pateryk» nazywa legendarnego staroruskiego artystę Alimpija oraz jego pomocnika Hryhorija. Alimpij był utalentowanym ikonografem, dobrze znanym jeszcze za życia, jego imię wymawiano z szacunkiem... (Paterik Kievo-Pecherskogo monastyrya. — SPb, 1911). Według świadectwa «Pateryka», Cerkiew Uspieńską budowali greccy mistrzowie. «Czterech wielce bogatych mężów z Bizancjum przywiozło pieniądze i relikwie świętych. Do budowy cerkwi przyczynił się jeszcze bogaty wiking Szymon, który przyszedł do Kijowa nie sam, a całym rodem — trzy tysiące dusz i robotników, i kapłanów swoich» (Kilesso S. K. Kievo-Pecherskaja lavra. — M., Iskusstwo, 1975). Jak twierdzi kronika, Wielka Cerkiew została zbudowana z woli Bożej i przy udziale przełożonych Ławry Pieczerskiej Czcigodnych Antoniego i Teodozjusza oraz Wielkiego Księcia Kijowskiego — Światosława (Antonin. — Wymieniona praca). Organizacja przestrzeni wewnętrznej cerkwi odpowiadała wielu wymaganiom: była ona wystarczająco przestronna i mieściła wielu wierzących, wygodna do prowadzenia liturgii, rozgraniczona na miejsca dla kapłanów i wiernych; wydzielono specjalne miejsce na ołtarz i, wreszcie, zawierała w sobie tę symbolikę, którą przesiąknięta była we wszystkich detalach cerkiewna sztuka chrześcijańska. Głównymi formami jej bizantyjskiego malarstwa były: mozaika i freski, ikony. Styl sztuki bizantyjskiej był surowy i kanoniczny. Właśnie Bizancjum wy- Wnętrze Wielkiej Cerkwi Uspieńskiej Ławry Pieczerskiej. Przekrój w linii północ-południe (strona wschodnia) z pięcioma ikonostasami

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 9strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

pomalowane i pozłacane tak, że niczym nie różnią się od złotych: nad nimi rodzaj sklepienia, a ikonostas stawiają na nowo z cudownymi drogocennymi ikonami. Wszystkie ściany i drewniane części, jak te same pulpity, na których kładzie się księgi, także ozdobione są rzeźbą i pozłotą. Nad główną nawą chóry, zagrodzone balustradą”. Na chórach mieściła się szeroko znana biblioteka ławrska. Wejścia do górnych bocznych ołtarzy były urządzone z zewnątrz, z obu stron Carskich wrót. Centralną dominantą artystyczno-kompozycyjną wnętrza był majestatyczny pięciokondygnacyjny i pięcioosiowy ikonostas. Między pierwszą a drugą kondygnacją umieszczono okazałe belkowanie, a pozostałe kondygnacje rozdzielone były niepełnymi gzymsami i pasami. Dolną kondygnację zdobiły kręcone kolumny, a górne kondygnacje — pilastry. Ikonostas był rzeźbiony w drewnie gruszy, bogato złocony w stylu barokowym. Usytuowany w głównej bryle nawy centralnej, był zachwycająco piękny. Wszystkie pięć części ikonostasu rozłożone horyzontalnie, zasłaniają niemal całą centralną część soboru. Kompozycja ikonostasu składała się z pięciu kanonicznych rzędów świątecznych, które w formie potężnego trójkąta sięgały niemal samego wnętrza podkopułowego. Ikony mieściły się w szerokich poziomych pasach. Centralny — rząd deesis z wizerunkiem Jezusa Chrystusa na tronie, a po lewej i prawej stronie od niego — wizerunki Marii w kręgu świętych męczenników, zwróconych do Chrystusa Zbawiciela. W dwóch górnych kondygnacjach rzędu Świątecznego — wizerunki Matki Boskiej i proroków, narodzenia Chrystusa. Nieco niżej, na poziomie Carskich wrót, po obu stronach od nich — Zwiastowanie z ewangelistami oraz ikona Zaśnięcia Matki Bożej — Bogurodzicy świętej. Ostatnie ogniwo — rząd fundatorski, był ozdobiony zamówionymi portretami „parsunowymi” dobroczyńców cerkwi. Dolna kondygnacja oddzielona była od górnych cudownymi rzeźbionymi kolumienkami, podzielonymi na kilka kiotów (SzulKewycz M. M., Dmytrenko T. L. Kyjiw // Architekturno-istorycznyj narys. — K.: Budіwelnyk, 1982). W skład kompozycji ikonostasu wchodziły 64 ikony. Z nich 42 miały srebrne i pozłacane koszulki, niektóre z nich, w dolnej kondygnacji, były inkrustowane drogimi kamieniami. Górne 22 ikony ozdobione srebrnymi wieńcami. Wśród ikon, namalowanych przez Jakowa Hołynskiego na koszt hetmana I. Skoropadskiego, najdroższą relikwią była ikona XII wieku — Zaśnięcie Matki Bożej. To właśnie ona przybyła do Kijowa ze świątyni blacherneńskiej Bizancjum na znak błogosławieństwa budowy Wielkiej cerkwi, którą zakładali greccy mistrzowie (Zakrewski N. Opisanije Kijewa: 2-je izd. T. 1, 2. — M., 1868). Ta ikona, namalowana na desce cyprysowej, była niewielkiego rozmiaru, szerokości 9 i wysokości 6,5 werszka. Na niej przedstawiona jest „spoczywająca na marach Matka Boża: przed marami stojąca Ewangelia; przy głowie i nogach po pięciu Apostołów, z których Piotr przy głowie z kadzidłem, a Paweł z lewej strony, przypadający do jej relikwii. Przy środku mar z lewej strony Zbawiciel, trzymający w całunach duszę jej, a około głowy jego przyglądający się skrzydlaci dwaj aniołowie, trzymający w rękach chusty” (Pateryk Kijowsko-Pieczerskiego monasteru). Przez długie historyczne życie, stopniowo, ta ikona nabierała znaczenia kosztownej relikwii nie tylko przez jej teologiczną interpretację, ale i za drogie zdobienie. Na początku XVIII wieku ikona przekształciła się w skarb narodowy, syntezę sztuki jubilerskiej i dekoracyjnej. Sam obraz Zaśnięcia Matki Bożej, oprócz twarzy i rąk, był pokryty koszulką ze złota, ozdobiony setką diamentów i innymi drogimi kamieniami, ustawiony w srebrne koło „Tondo”, które miało 15 werszków średnicy i było ozdobione nakładanymi złotymi gwiazdami. Na tym wypukłym kole byli przedstawieni dwaj aniołowie, którzy jakby podtrzymują ikonę, a nad nią — Bóg Ojciec, niżej w niebie — Duch Święty w postaci gołębicy. Sama tarcza ozdobiona jest drogimi kamieniami, po bokach obłożona wykutymi głowami „putti”. Ta czarująca ikona mieściła się nad Carskimi wrotami (Zakrewski N. — Wymieniona praca). Ikonostas wykonał znany rzeźbiarz Hryhorij Petrow z Czernihowa. Unikalne dzieło sztuki wykonano w stylu ukraińskiego baroku, co odpowiadało gustom zamawiających i tendencjom czasu. Centralne miejsce w ikonostasie należało do Carskich wrót, które miały smutny los historyczny. Wiadomo, że pierwsze, srebrne Carskie wrota, ażurowe z pozłotą, postawione na koszt rodziny hrabiego S. Szeremietiewa, zginęły podczas pożaru w 1718 roku. Po tym, z czasem z resztek uratowanego srebra według rysunków pierwszego mistrza Carskie wrota zostały odnowione i stały się ozdobą cerkwi. Wykonywał je w technice cyzelowania ukraiński mistrz Mychajło Jurewycz z synami, a złote koszulki dla ikon — Iwan Rawycz, Hryhorij Procenko oraz Samson Strelbycki (Chołostenko M. W. Uspenskij sobor Pieczerskogo monastyria / W kn.: Starodawnij Kyjiw. — K.: Naukowa dumka, 1975. — S. 107 — 170). Podczas kolejnej odbudowy soboru Uspieńskiego zaktywizowała się działalność ławrskiej szkoły ikonopisarskiej, która kształciła mistrzów malarstwa i grawerstwa. Zaraz po zakończeniu prac restauracyjno-budowlanych, w 1729 roku, uczniowie ławrskiej pracowni ikonopisarskiej pod kierunkiem utalentowanego ukraińskiego artysty Stefana Lubenczenki wykonali w soborze malowidła ścienne na tematy biblijne, poszczególne sceny z Ewangelii, a także namalowali sceny z życia świętych i Apokalipsy. Wiemy, że Lubenczenko po ukończeniu Kolegium Kijowsko-Mohylańskiego długi czas żył i uczył się malarstwa w Polsce, a także we Włoszech. Po powrocie do Kijowa artyście powierzono odpowiedzialną pracę przy malowaniu soboru Uspieńskiego. Nie ma wątpliwości, że malowidła we wnętrzu soboru zostały wykonane na najwyższym poziomie artystycznym, zgodnie z europejskim. (Cerkiew Bogurodzicy w Kijowie. — Międzynarodowy Fundusz „Odrodzenie”. Narodowe Muzeum Historii Ukrainy. — ArtEk, 1996). O charakterze malarstwa ściennego można sądzić z fotokopii z wizerunkami carów Michała Fiodorowicza, Aleksego Michajłowicza, Fiodora Aleksiejewicza, Piotra I i Bohdana Chmielnickiego. Jedno z wiodących miejsc w kompozycji soboru należało do „parsunowego” portretu fundatorskiego. Była to jedyna cerkiew, gdzie w takiej ilości i jakości były przedstawione wizerunki portretowe sławnych możnowładców Rusi Kijowskiej- Ukrainy. Większość portretów wykonywał znany i sławny rytownik Oleś Tarasewicz z Krakowa, który pod imieniem mnicha Antoniego z Ławry Pieczerskiej w Kijowie założył cerkiewną szkołę artystyczną, gdzie pracował razem z bratem. Opowiadając o wystroju wewnętrznej przestrzeni Wielkiej Cerkwi, nie można nie wspomnieć o dziesięciu ołtarzach, które były prawdziwymi dziełami sztuki. Ołtarze Wielkiej Cerkwi to specjalnie poświęcone stoły, na których odbywa się rytuał-tajemnica Eucharystii (Świętej Komunii). Każdy stół był obłożony złotymi, srebrnymi lub brązowymi arkuszami z kutymi rysunkami. Na ceglaną podstawę specjalnym sposobem mocowano płyty zdobnicze, w zależności od rangi ołtarza. Główny ołtarz pod wezwaniem Najświętszej Bogurodzicy obłożono złotymi arkuszami w całości; boczne — Świętego Archanioła Michała, Świętego Jana Teologa, Trzech Świętych Hierarchów, Świętego archidiakona Szczepana, Świętego Jana Chrzciciela — srebrnymi; na chórach — Świętego Andrzeja Apostoła, Przemienienia Pańskiego, Czcigodnego Antoniego Pieczerskiego — brązowymi i miedzianymi. Główny ołtarz mieścił się w ołtarzu głównym. W dolnej kondygnacji ściany za ołtarzem (ołtarzowej) na pozłacanych drewnianych deskach były namalowane w pełnej postaci figury wszystkich Świętych Hierarchów cerkwi. Zwróconą do ołtarza tylną stronę ikonostasu zdobiły wyobrażenia scen z Nowego Testamentu. Wewnątrz cerkwi na poziomie pierwszego piętra, oprócz głównego ołtarza, były jeszcze cztery ołtarze, obłożone miedzianymi i srebrnymi arkuszami (SzulKewycz M. M., Dmytrenko T. L. — Wymieniona praca; Stworzenie Wielkiej Cerkwi Zaśnięcia. — Wyd. Ławry Pieczerskiej w Kijowie, 1908). Oprócz swojego bezpośredniego przeznaczenia funkcjonalnego, cerkiew — DOM BOGA, Sobór Zaśnięcia od XIV wieku był pierwszą chrześcijańską nekropolią Rusi Kijowskiej, gdzie znajdowały się groby wielu rodów książęcych i szlacheckich. Uwagę przyciąga nagrobek księcia W. Ostrogskiego, pochowanego tutaj w 1579 roku. Rzeźba księcia wykuta jest z różowego marmuru, w postaci umierającego rycerza, którego trumnę podtrzymują lwy. Po pożarze w 1718 roku grobowiec otrzymał nowy wygląd architektoniczny w formach baroku. Pochowano księcia pod ołtarzem kaplicy Szczepana. Przy zachodniej ścianie kaplicy Teologicznej znajdował się inny nagrobek — feldmarszałka Rumiancewa-Zadunajskiego, wzniesiony przez architekta Thomasa de Thomona i rzeźbiarza Iwana Martosa w 1805 roku. Rzeźbiarz wykonał popiersie feldmarszałka z białego marmuru w postaci antycznego bohatera, ubranego w togę i z wieńcem laurowym na głowie. We wnętrzu zachwycały nie tylko błyskotliwie wykonane malowidła na ścianach, bujny ikonostas, ale i ambony. W środkowej części świątyni, obok prawego klirosu, ustawiono rzeźbioną z ciemnego drewna ambonę kaznodziejską archimandryty Ławry Pieczerskiej w Kijowie; przy lewym klirosie jeszcze jedna — o wyrafinowanym pięknie ambona kaznodziejska. W południowo-zachodnim narożniku umieszczono zakrystię do przechowywania przedmiotów kultu liturgicznego. Szczególnie zachwycały przedmioty cerkiewne: ornaty, sakosy, całuny, zasłony, powietrza, pokrowce, chorągwie, felonia, haftowane perłami sudaria i szyte złotem felonia, sticharia, epitrachiliony, różnorodne chusty, pokrowce i inne rodzaje haftu artystycznego, które były ozdobą wnętrza. Perłą Wielkiej Cerkwi Ławry była biblioteka, na chórach w północno-zachodniej kaplicy, gdzie przechowywano cenne historyczne folianty, księgi cerkiewne, gramoty i inne (Chołostenko M. W. — Wymieniona praca; SzulKewycz M. M., Dmytrenko T. L. — Wymieniona praca). W latach 1893—1896 Sobór Zaśnięcia został ponownie pomalowany, w nowym stylu akademickim, przez grupę artystów pod kierownictwem W. Wereszczagina (zbieżność z nazwiskiem malarza-batalisty W. Wereszczagina), A. Łakowa i I. Popowa. Pod koniec XIX wieku Sobór Zaśnięcia został jeszcze raz odnowiony, wyremontowany. Zatem, jak widzimy, los Wielkiej Cerkwi Zaśnięcia we wszystkich czasach niepokoił wszystkich przywódców państwowych, właśnie dlatego nad utrzymaniem jej na reprezentacyjnym poziomie pracowano stale. Więc nie dziwi, że i teraz musimy zajrzeć w przeszłość, aby ponownie odrodzić naszą narodową świętość. Dlatego artyści i architekci przede wszystkim powinni zwrócić się nie tylko do źródeł historycznych, ale i do «świątyni swojej duszy», odnaleźć tam wszystko co najlepsze, aby razem z farbami «wylać na ściany». Bez wątpienia, nie można dwa razy wejść do tej samej rzeki, bo wszystko płynie, wszystko się zmienia, i dzisiaj Wielka Cerkiew Zaśnięcia Matki Bożej będzie już «nowo narodzonym dziecięciem» trzeciego tysiąclecia, owocem współdziałania realnych dokumentów historycznych i płodnej fantazji artystów, uczestniczących w jej odrodzeniu. Ninel GASSANOWA, kandydat nauk o sztuce, docent SIERPIEŃ, CZ. 8 (74), 2000 ROK Portret z wyobraźni (alternatywny projekt architekta W. Szurowa, kierownik projektu N. Gassanowa)

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 10strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

Zoja Słobodian

Osobliwym znakiem naszych czasów stało się nakreślenie takiej syntetycznej formy współistnienia i symbiozy poezji oraz muzyki, jaką jest poezja śpiewana. Bardzo symboliczne jest to, że jeden z pierwszych festiwali piosenki autorskiej i poezji śpiewanej na Ukrainie otrzymał nazwę „Oberih” (Amulet), a jego główna nagroda została nazwana Wielką Berehynią. Zachować i pomnożyć skarby ludzkiej duszy, a jednocześnie skarby kultury narodowej i ogólnoludzkiej, natchnąć człowieka na jego niełatwej drodze życiowej — tak można by określić nadzadanie współczesnej poezji śpiewanej. Rozwój tego gatunku w naszym kraju jest nierozerwalnie związany z imieniem Zoi Słobodian. We współczesnej ukraińskiej sztuce jej twórczość piosenkarska jest zjawiskiem unikalnym. Stworzone i wykonywane przez nią przy akompaniamencie gitary setki piosenek do słów ponad siedemdziesięciu poetów XX wieku stanowią całkowicie oryginalną autorską antologię poezji śpiewanej, naznaczoną najwyższym smakiem artystycznym i wybitnym talentem kompozytorki oraz piosenkarki, a każdy z jej wieczorów autorskich staje się wspaniałą prezentacją osiągnięć nowoczesnej poezji ukraińskiej, namacalnym świadectwem tego, że nie tylko ukraińska pieśń ludowa, ale i poezja śpiewana pochodzenia literackiego jest jedną z najbardziej wonnych gałęzi na drzewie poezji europejskiej. Dla tych, którzy po raz pierwszy słyszą to imię, chcę choćby krótko nakreślić biograficzne kontury tej postaci twórczej. Słobodian (nazwisko panieńskie — Tałanczuk) Zoja Romanivna urodziła się we wsi Stara Uszyca w rejonie kamieniecko-podolskim obwodu chmielnickiego. Pracuje w Iwano-Frankiwskim artystyczno-produkcyjnym kombinacie. Posiada profesjonalne wykształcenie plastyczne. Członkini Narodowego Związku Artystów Plastyków Ukrainy, uczestniczka wielu ogólnoukraińskich i międzynarodowych wystaw artystycznych. Obrazy artystki znajdują się w kolekcjach prywatnych na Ukrainie i za granicą. Tworzyć i wykonywać swoje piosenki zaczęła gdzieś po trzydziestym trzecim roku życia. Głos Zoi Słobodian to liryczny sopran, wyróżniający się niepowtarzalnością barwy i ciepłem. Manierę wykonawczą piosenkarki cechuje wyrafinowanie, inteligencja, rzadka naturalność i szczerość, połączone z zadziwiającą głębią uczucia. Laureatka telewizyjnego konkursu „Słoneczne klarnety” (1986), laureatka pierwszego Ogólnoukraińskiego festiwalu piosenki autorskiej i poezji śpiewanej „Oberih’89” w Łucku, laureatka pięciu kolejnych festiwali „Oberih” (1990—1994), uczestniczka Ogólnoukraińskiego festiwalu „Ukraińcy całego świata, jednoczmy się!” (Kijów, 1994), Ogólnoukraińskiego święta kobziarskiego w Dnieprze, festiwalu „Jesień Łesi” w Kijowie, wielu koncertów w krajach zagranicznych (Argentyna, Niemcy, Polska, Rosja). Pracowała w składzie jury festiwalu piosenki autorskiej w Kijowie, Międzynarodowego festiwalu „Los” w Czerniowcach, Ogólnoukraińskiego festiwalu „Słowospiew” w Łucku, festiwalu piosenki autorskiej „Bułat” w Sumach. Koncertowała w stolicy Ukrainy, w Czerniowcach, Łucku, Czerkasach, Sumach i innych miastach. Wśród elektronicznych mediów jej twórczość najbardziej przypada do gustu Radiu Ukraińskiemu. Posiada album magnetofonowy, do którego weszło dziewiętnaście jej piosenek. Przygotowuje do wydania antologię śpiewanej przez siebie poezji, a także drugi album magnetofonowy i płytę kompaktową. SIERPIEŃ, NR 8 (74), 2000 ROK Centralne miejsce w twórczości zajmują pieśni do słów Liny Kostenko. Zresztą „Lina Kostenko i Zoja Słobodian” to ciekawy temat dla badacza. A ogólnie wieczory autorskie Zoi Słobodian zawsze imponują znawcom poezji fajerwerkiem nazwisk (wybieranych jednak niezwykle wymagająco). Na przykład w sali Kijowskiej Filharmonii Państwowej stołeczny widz miał okazję usłyszeć w wykonaniu kompozytorki i śpiewaczki z Iwano-Frankiwska jej pieśni do słów L. Kostenko, B.-I. Antonycza, O. Olesia, B. Łepkiego, W. Symonenki, P. Tyczyny, M. Winhranowskiego, D. Pawłyczki, T. Sewerniuk. Wprawdzie gdyby ktoś nagle zapragnął ułożyć pełny afisz śpiewanej poezji Z. Słobodian, znalazłoby się tam niemal dziesięć razy więcej nazwisk, a wśród nich, oprócz właśnie wymienionych, figurowaliby: J. Andruchowycz, W. Wasyłaszko, M. Woronyj, I. Dracz, I. Żyłenko, M. Korpaniuk, W. Małyszko, H. Petruk-Popyk, J. Płużnyk, S. Puszyk, B. Radysz, I. Rymaruk, L. Skyrda, W. Słapczuk, W. Sosiura, N. Stefurak, L. Tałałaj, Łesia Ukrainka, A. Cwyd, R. Juzwa, a także A. Asnyk, B. Leśmian, A. Mickiewicz, J. Słowacki i W. Szymborska, I. Wazow, G. Dżegarow oraz I. Pejczew, F. Nechwatal oraz A. Sowa, P. Verlaine i wielu, wielu innych. Jak widzimy, śpiewaczka popularyzuje nie tylko ukraińskich, ale i zagranicznych poetów, w szczególności polskich, czeskich, bułgarskich, francuskich. Próżno byłoby szukać w naszym kraju postaci artystycznej podobnej do Zoi Słobodian: powiedzmy, są śpiewacy, którzy również wykonują setki pieśni, ale to nie jest ich muzyka; są kompozytorzy, którzy stworzyli setki pieśni, ale w większości sami ich nie wykonują, tym bardziej przy własnym akompaniamencie. Krytyka zauważyła już wewnętrzną niepowtarzalność Zoi Słobodian. Jeden cytat: „Zarówno w swoich płótnach malarskich, jak i w pieśniach Zoja Słobodian zawsze pragnie być niepowtarzalna. Bez przesady, jej utwory pieśniarskie to osobny nurt melodyjny, który ma swój ład, swój duchowy obraz, swoją rytmiczną żywiołowość, wyróżnia się oryginalnym brzmieniem i siłą wpływu na słuchacza” (N. Stefurak). To prawda. Dlatego jej wzruszający śpiew podoba się zarówno wielomilionowej publiczności Ukraińskiego Radia, jak i wybranej elicie; jest zapraszana do telewizji, na przyjęcia dyplomatyczne oraz do krajów zagranicznych. Swoją drogą, Zoję Słobodian znają i szanują tak znane osobistości jak Lina Kostenko, Dmytro Pawłyczko, Iwan Dracz, Mykoła Żułynski, wielu mistrzów ukraińskiej muzyki i śpiewu, dziennikarze wspomnianego już Ukraińskiego Radia... A jednak... A jednak setki mediów, które pretendują do statusu ogólnoukraińskiego czy regionalnego, nigdy ani słowem nie wspomniały o tej być może największej i być może najjaśniejszej gwieździe ukraińskiej poezji śpiewanej. Przyczyn jest tu przynajmniej trzy: po pierwsze, brak informacji o samej Zoi Słobodian i jej twórczości; po drugie, brak u śpiewaczki środków na działalność koncertową oraz krytyczny (żeby nie powiedzieć straszny) stan instytucji, które powołane są do dbania o publiczność i warunki pracy wykonawców; po trzecie, kupieckie podejście do podziału czasu antenowego w telewizji czy miejsca w gazetach i czasopismach, „promowanie” tych, którzy płacą, a niekoniecznie tych, którzy są czegoś warci według kryteriów wysokiej sztuki... Okazuje się, że o Zoi Słobodian, która tak aktywnie pracuje w gatunku poezji śpiewanej, ani razu nie pisała „Literaturna Ukrajina”, ani żaden ze stołecznych czasopism literackich, nie mówiąc już o innych wydawnictwach kulturoznawczych czy uniwersalnych. Obecnie nazwisko Z. Słobodian nie jest odnotowane ani w informatorze encyklopedycznym „Mystectwo Ukrajiny” (1997), ani w „Słowniku ukraińskich śpiewaków” I. Łysenki (1997), ani w „Szkicach ukraińskiej kultury popularnej” (1998), ani w żadnym z wydań „Kto jest kim na Ukrainie”... W bibliograficznym „Kronice artykułów prasowych”, wydawanej przez Izbę Książki Ukrainy, w ostatnim dziesięcioleciu odnotowano jeden jedyny artykuł o Zoi Słobodian, a w „Kronice artykułów czasopiśmienniczych” — ani jednego (w rzeczywistości znanych mi jest około pół setki publikacji). W kartotekach bibliograficznych Narodowej Biblioteki Parlamentarnej Ukrainy, Narodowej Akademii Muzycznej, Instytutu Sztuki, Folklorystyki i Etnologii zarejestrowano po 1–2 artykuły o znanej-i-nieznanej artystce, a w Narodowej Bibliotece Ukrainy im. W. I. Wernadskiego oraz bibliotekach naukowych Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu im. Tarasa Szewczenki, Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego im. M. Drahomanowa, Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu Kultury i Sztuki, Ukraińskiej Akademii Sztuk, Centralnej Bibliotece Oświatowej — ani jednego! ...11 września 1999 roku w moim sercu nastąpiło trzęsienie ziemi (w dobrym tego słowa znaczeniu). Byłem na wieczorze autorskim Zoi Słobodian w Kijowskim Domu Nauczyciela. Był to pełnometrażowy koncert w dwóch częściach, o którym jeden ze słuchaczy Ukraińskiego Radia wypowiedział się mniej więcej tak: „To było na europejskim poziomie...”. A dla mnie był to jeszcze genialnie niezaprzeczalny dowód: współczesna ukraińska poezja nie tylko żyje, nie tylko ma wysoki poziom artystyczny — ona jest jeszcze zdolna poruszać i wzruszać duszę człowieka w tym niełatwym czasie. Lecz niestety, oprócz dziennikarzy Ukraińskiego Radia, na to wydarzenie chyba nikt inny nie zareagował. Nie było telewizji. Odniosłem wrażenie, że stołeczne media po prostu nie są poinformowane, o czym milczą. Że właśnie tak jest, pośrednio podpowiada jeden cytat z czasopisma „Art-line” o międzynarodowym festiwalu gitarzystów w Kijowie. Autor czasopisma, pisząc o tym festiwalu, twierdził, że „ukraińscy gitarzyści wykonują głównie ogólnoeuropejskie (?! — D. P.) utwory”, bo, jakoby, „repertuaru narodowego na Ukrainie prawie nie ma”. Ot co! Ale czy warto bez zastrzeżeń wyrzucać dziennikarzom, że piszą nie to lub w ogóle nie piszą? „Czy nie można by pomóc dziennikarzom pewną informacją o tym czy innym zjawisku kulturalnym, aby ułatwić im w pewnym stopniu proces przygotowania materiału, jednocześnie nieco odciążając artystę od nieuniknionych »dyżurnych« pytań dziennikarzy?” — pomyślałem po tym wieczorze autorskim i postanowiłem przygotować o Zoi Słobodian specjalny digest dla dziennikarzy. Ależ, myślałem dalej, ta niepowtarzalna artystka istnieje nie w jakiejś izolowanej kunstkamerze, a w kontekście ukraińskiej kultury?! Zatem, postanowiłem, digest powinien mieć formę seryjnego, kontynuowanego wydawnictwa, którego pierwszym numerem powinna być broszura w formacie czasopisma „Zoja Słobodian: repertuar i prasa”. ...Zastać Zoję Słobodian na miejscu, w Iwano-Frankiwsku, nie było łatwo. To prawie sto dni na plenerach w Polsce, to w gościach u matki na Chmielniczyźnie, to cała w wirze twórczych dni powszednich i po prostu dni powszednich. Chociaż Zoja Romanowna lubi zamknąć się w swojej pracowni, jest ona jeszcze współzałożycielką i prezesem klubu piosenki autorskiej i poezji śpiewanej, organizatorką i prezesem miejskiego klubu kobiecego. A jeszcze poczta — z całej Ukrainy, a jeszcze — czytanie do późnej nocy... Wprawdzie niedawno w wydawnictwie „Kyjiwśka prawda” wreszcie wydrukowano uporządkowany przeze mnie digest o Zoi Słobodian. W nim dziennikarze, organizatorzy koncertów i po prostu czytelnicy znajdą dokładną notkę biograficzną o tej utalentowanej kobiecie, teksty 62 jej pieśni, nuty do niektórych z nich, kilka materiałów z prasy, w tym reprodukcje obrazów artystki, sporządzoną po raz pierwszy bibliografię publikacji o Z. Słobodian oraz niemal wyczerpujący wykaz poetów, do których słów ta niepowtarzalna artystka stworzyła pieśni (mówię „niemal”, bo wykaz ten raz po raz się powiększa). ...Pewnego razu, w chwili szczególnej szczerości, Zoja Słobodian powiedziała mi: „Czuję, że zrobiłam jakąś jedną dziesiątą tego, co mogę zrobić...”. Oczywiście, można by tutaj przypomnieć znane stwierdzenie E. Hemingwaya o literaturze, która przypomina górę lodową, i jeszcze raz ucieszyć się tytaniczną pracą ducha pani Zoi (tak nazywa ją nasza elita)... Ale wydaje mi się, że w tych słowach brzmiała nie tylko świadomość głębi, które jeszcze jest w stanie nam ukazać, ale i gorycz poczucia prawdopodobnej niezrealizowania artysty, w którym kipi siła twórczej energii, w którym potencjalnie żyje mnóstwo niezmierzonych duchowych światów, ale którego dzień po dniu i raz po raz mocno ściska swoimi martwymi kleszczami świat materialny. Przecież rzadko kto zastanawia się nad tym, że za swoje liczne występy i transmisje Zoja Słobodian często nie otrzymuje absolutnie nic, więc kiedy pani Zoja, zanim zaśpiewa, zwraca się do swoich słuchaczy słowami: „A teraz chcę podarować wam swoją pieśń...”, to jest to szczera prawda: ona naprawdę d a r u j e nam swoje utwory i czyni nas bogatszymi, nie raz odkrywając przed nami zupełnie nieznane nazwiska poetyckie i arcydzieła... Jak zapłacić za mieszkanie i za (maleńką) pracownię, kiedy w portfelu zostało 20 hrywien? Komu obecnie na Ukrainie, z jej zubożałą inteligencją i niemal całkowicie pozbawionymi estetycznych dążeń nuworyszami, można sprzedać obraz? Tak, na jej występy czekają w wielu zakątkach Ukrainy. Ale czekają tak, jak w czasach radzieckich, mając nadzieję, że ktoś (rejonowy komitet, obwodowy komitet, KC?) weźmie na siebie organizację i przygotowanie wieczoru autorskiego czy wystawy artystycznej, ktoś wypłaci Zoi Słobodian pensję i pieniądze na delegację, ktoś da transport, zapewni hotel i wyżywienie, ktoś kupi strój sceniczny, sprzęt audiowizualny, instrument muzyczny, ktoś zadba o reklamę, czas w telewizji, ktoś sfinansuje wydanie albumu magnetofonowego czy płyty kompaktowej, zapłaci aranżerom, ktoś nakręci film o tej unikalnej osobowości, otworzy stronę internetową Zoi Słobodian w Internecie itd., itp. Komunistyczny system rozdzielczy rozbestwił i zniechęcił do myślenia naszych miłośników sztuki, którzy do tej pory nie biorą sami na siebie troski o artystę, a czekają na tę tradycyjnie funkcjonalną troskę od urzędników, którzy, nawiasem mówiąc, do tej pory nie rozumieją szczególnej misji kultury w historii ludzkości, o czym tak dowcipnie i głęboko wypowiedziała się Lina Kostenko w swoim głośnym artykule „Humanitarna aura narodu” („Uriadowyj kurjer” z 26 lutego 2000 r.). Jeśli chodzi o urzędników, to dla nich Zoja Słobodian jest gwiazdą znaną i nieznaną. To znaczy wiedzą, że jest takie ciało niebieskie, ale rozmiarów jego nie wyobrażają sobie, a spokojne i łagodne światło jej najczęściej beznadziejnie załamuje się w osławionym systemie krzywych zwierciadeł. ...I znów przypominam sobie tamten wrześniowy wieczór w Domu Nauczyciela. Sala ucichła po oklaskach i z zapartym tchem czeka na następną pieśń. „Chcę podarować wam...”, — mówi Zoja Słobodian swoim słuchaczom, a ja nie mogę pozbyć się natrętnej myśli: „A co my... co ja podaruję jej?”. Śpiewaczka raz po raz niespokojnie spogląda na ludzi, którzy stłoczyli się w przejściach parteru: jest jej niewygodnie, że ludzie, którzy się spóźnili, muszą stać, i troskliwie zaprasza ich do zajęcia wolnych miejsc na balkonie sali... Już później, pracując nad digestem o pani Zoi, zrobiłem sobie kserokopię apelu kobiet — liderek iwanofrankiwskich organizacji „do wszystkich, którym nie jest obojętny los dzieci chorych na porażenie mózgowe”. Wśród tych, którzy podpisali list, jest Zoja Słobodian, prezes miejskiego klubu kobiecego. Więc wspominając ten dokument, słyszę dlaczegoś swój wewnętrzny głos: „Kto zadba o samą Zoję Słobodian, — aby mogła jeszcze nie raz podarować nam ten cichy blask diamentów ukraińskiej i europejskiej poezji?”. Dmytro PYŁYP CZUK, główny redaktor naukowy wydawnictwa „Ukraińska Encyklopedia” im. M. P. Bażana

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 11strona oryginału ↗

(Na motywach «Powieści minionych lat»)

Isakij siedział na swoim miejscu, cicho śpiewając psalmy. Jesień przed nim jaśniała niczym ikona, owinięta złotymi liśćmi. Susza była wielka, liście sypały się z drzew, spadały na ziemię suche gałęzie. Isakij niedowidział, ale wiedział, że w dole, przepasany błękitną wstęgą, płynie Dniepr. Jego błękit i złoto jesieni już wcześniej spowijały duszę Isakija. Zdawało się, że liście wtórują staremu mnichowi. I przypomniało się Isakijowi, jak podeszło do niego dwóch młodzieńców z jaśniejącymi skrzydłami za plecami i powiedziało mu: — Isakiju, my jesteśmy aniołami, a tam idzie do ciebie Chrystus z aniołami. I wstał wtedy Isakij, zobaczywszy wielki tłum i ich wesołe twarze. Twarz jednego z nich jaśniała mocniej niż słońce. I powiedzieli mu: — Isakiju! Oto Chrystus, upadnij i pokłoń mu się. Właśnie wtedy spotkali się po raz pierwszy — Isakij i Kruk. Niektórzy z braci mówili, że ich przyjaźń zaczęła się jeszcze w życiu świeckim, kiedy Isakij był bardzo bogatym kupcem i jeździł ze swojego rodzinnego Toropca w dalekie światy z towarem. Inni nawet skłaniali się ku myśli, że sam Pan przystawił do Isakija swojego ptaka, kiedy ten postanowił zostać mnichem i, oddawszy majątek na klasztor, przyszedł do pieczary świętego Antoniego. Teraz Isakij wiedział dokładnie — Kruka przyniósł mu na swoim ramieniu ten, o którym mówiono: — Chrystus! Wtedy Isakij zapomniał przeżegnać się, wstał i pokłonił się, jak Chrystusowi, diabelskiemu widowisku. W końcu od tego wszystko się zaczęło. Wtedy diabły zagrały na fujarkach, na gęślach, na bębnach i zaczęły grać Isakijowi, i mówiły: — Niech Isakij tańczy! Isakij tańczył z nimi dopóty, dopóki, zmęczywszy go, porzucili go ledwie żywego i odeszli, zostawiając przy nim nieodstępnego Kruka. Od tego czasu wiele dnieprowych wód upłynęło do morza, obaj oni się zestarzeli. Dzisiaj zmęczyli się: Isakij — śpiewem, a Kruk — opadaniem liści. Suche liście i gałęzie sypały się z drzew, które stały naprzeciw pieczary, i za każdym razem Kruk musiał szukać sobie czystego miejsca. Dzisiaj Isakij, śpiewając, utrudził swoją duszę i ledwie poruszał wargami. To już nie była modlitwa, a szept... Kiedy psalm się kończył, Isakij pozwalał sobie odpocząć. Przypominał sobie, jak za młodu przyszedł do wielkiego Antoniego do pieczary z modlitewną prośbą, aby ten postrzygł go na mnicha. I przyjął go Antoni, i odział w odzież zakonną, i nadał mu imię — Isakij, a świeckie imię miał — Czerń. Przez całe dalsze życie Isakija prześladował nieznośny, czosnkowy, kozi odór. Z kupionego przez Isakija kozła obdarto skórę w całości, by nałożyć na włosiennicę. Zamknięto go w pieczarze, w małej celi, i tam Isakij nieustannie — we dnie i w nocy — ze łzami w oczach modlił się do Pana. Tak tworzył wyczyn swojego życia. Jadł bardzo mało — po jednej prosforze co drugi dzień — i pił trochę wody. Sam wielki Antoni przynosił Isakijowi jedzenie. Za każdym razem Isakij widział jego wielką rękę, która ledwie mieściła się w małym oknie. Całe siedem lat Isakij nie wychodził na światło, spał bardzo mało, a jedynie siedział... W ostatnim czasie Kruk coraz częściej zaczął nawiedzać Isakija. Jeszcze gdy ptak czuł siłę modlitwy Isakija, to patrzył na niego z oddali, a gdy głos mnicha cichł, to bezczelny ptak siadał naprzeciw i uważnie patrzył w siwe oczy Isakija. Wiele cierpień przypadło w udziale ich doli i teraz byli nierozłącznymi przyjaciółmi — ptak i człowiek. Kruk też, jak i człowiek, dożywał życia i marzył, by osiedlić się w błękitnej pieczarze niebios. Jemu tak samo, jak i Isakijowi, przywidział się cień swojego Boga, który chodził po dnieprowym urwisku w czarnej opończy. ...To było już po tym, jak odkopali go w pieczarze, myśląc, że Isakij umarł. Czcigodny Teodozjusz przez całe dwa lata opiekował się nim, niemocnym ciałem i rozumem. Modlił się do Pana za niego i nauczył go jeść, mówiąc: — Połóżcie chleb przed nim i nie wkładajcie w ręce jego, niech sam je. Od tego czasu dla Isakija nastało nowe życie. Stał się niby jurodiwy. Wszystkiemu chciał nadać ład, zaczął pomagać kucharzom i gotować dla braci. Pewnego razu, kiedy Isakij rozpalał piec, to z wielkich szczelin kłębami buchnął dym i Isakij mało się nie udusił. Kiedy zwyczajnie — jako pierwszy — śpieszył na jutrznię, to widział, jak z krzaka lub z drzewa uważnie śledziło go niezmrużone oko czarnego ptaka. Na jutrzni Isakij stał na zimnej płycie i bywało, że nogi przymarzały do kamienia. Po jutrzni Isakij szedł do kuchni, rozpalał ogień, przygotowywał drewno i nosił wodę. Jeden z kucharzy również miał na imię Isakij i powiedział kiedyś Isakijowi: — Tam siedzi Kruk czarny, idź, weź go. Isakij pokłonił mu się do ziemi i poszedł, i wziął Kruka, i przyniósł go na oczach wszystkich kucharzy, a ci wpadli w przerażenie i opowiedzieli ihumenowi oraz braciom. I zaczęła bracia szanować Isakija. Więcej nikt się nie dziwił, kiedy spotykał ich czasem na ścieżce na dnieprowym brzegu. Wszyscy wiedzieli, że do Isakija Kruka przystawił, być może, sam Pan. Isakij siedział na swoim miejscu... Bose nogi jego spoczywały na rodzimym piasku i świeciły, niczym zapalone lampy. Kruk podchodził coraz bliżej, aż w końcu wygodnie umościł się na pochylonych ramionach Isakija. Wieczorało. Drżące jesienne powietrze poruszyły ławrskie dzwony, ale Isakij usłyszał je tylko we śnie. Przywidział mu się klasztor na Bołdowych Górach w Czernihowie, o którym wiedział tylko ze słyszenia. Jesień rozkładała swoje starodawne pergaminy na urwiskach Dniepru. Wasyl OSADCZYJ TELYCZKO Mykoła Hryhorowycz urodził się 20 lutego 1923 roku na chutorze Ołeksiwszczyna w rejonie kozieleckim obwodu czernihowskiego. Po raz pierwszy wiersze wydrukował w 1938 roku w Stalingradzie. Uczestnik II wojny światowej. Pisał w języku rosyjskim. Wydał pięć książek poetyckich: «Dobra zływa», «Derewo w boru», «Wiszcze switło», «Karby czasu», «Sil na kaskach». Przygotował do wydania zbiór wierszy «Steżyna dodomu» (w języku ukraińskim). Mieszka w Brześciu, członek «Proświty» Ziemi Brzeskiej. Proponujemy uwadze czytelników wybór wierszy z nowej książki Mykoły Telyczki. PIEŚŃ W przedwieczerze letnie czy zimowe na Polesiu jest wino czy nie, zaśpiewają w rodzinnej mowie w duszy wyhodowane pieśni. Nie wszyscy, niby janczarzy, tutaj zgubili mowę praojców, gdzie ona zakochanych w pary pieśnią łączyła pięć wieków. Mowy innej wyuczyli się, zdaje się, by dłoni nie pokryły modzele. Wieczorami zaś słychać: zostaje ukraińska pieśń na wsi. UKRAIŃCY Od chaty, od studni, od stawu, od gaju was wywiozły koleje w dal do Turgaju. Was wywieźli na obczyznę, gdzie w smutną godzinę, niby wiatr jarzębinę, nieszczęście gnie człowieka. Lecz jemu, choć z srogim sensem, was nie pokonać, bo swoim chłopskim talentem chcieliście żyć. Niby łabędzica biała, wyszła chata w poranek siny. Białym kwiatem wabi wiśnia, jak na Ukrainie. A nad chatą rozbrzmiewa ta, której nie zapomnieć, pieśń z Buga, czy Dunaju, czy z Dniepru-Sławuty. Kim wy jesteście, ziemia w szkatułce przypomnieć powinna. Wszędzie z wami, Ukraińcy, rodzima Ukraina. * * * Partie, związki, komitety... Każdy kierownik, niczym Proudhon. Lecz zobaczysz tylko ich portrety, a samych przyjmuje zagranica. Prostym ludziom co wtedy robić? Ich jaka czeka przyszłość? Wszyscy kierownicy swoje orbity wznoszą wyżej ludzkiego życia. A jakie samotne nasze wsie! Tylko praca, tylko długi smutek. I, oczywiście, myśl niewesoła, niejedyna z bolesnych myśli. SIERPIEŃ, CZ. 8 (74), 2000 ROK

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 12strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

Bosporskie inskrypcje z Północnego Причорномор'я — nieocenione źródło do historii, kultury, mitologii, obyczajów i wyobrażeń mieszkańców Dawnej Ukrainy. Do Państwa Bosporskiego, które istniało na południu Ukrainy przez całe tysiąclecie, począwszy od VI w. p.n.e., wchodziły także plemiona indyjskie, wspominane w tych inskrypcjach. Są tu również imiona osobowe, które bardzo często znajdują indyjskie odpowiedniki — o niektórych z nich już pisano (Kamasaria, Tirgatao, Perisad). Imiona te cechuje wysoki status społeczny, ponieważ należą do królów i królowych, a czasem nawet do bóstw, jak np. Tirgatao — grecka transkrypcja indyjskiego teonimu Durgadewi (Durga-bogini). Kolejnym imieniem, które znajduje indyjski odpowiednik, wydaje się być żeńskie imię Hemata, wspominane w bosporskich inskrypcjach I—II w. Występuje ono w napisie na wapiennej steli, odnalezionej w 1877 roku w Kerczu. Sama stela znajduje się obecnie w Moskwie, w Muzeum Historycznym, a napis na niej brzmi: «Hemato, żono Ewkharionie, żegnaj» (KBN, 375—376, nr 643). Raz jeszcze imię Hemata jest poświadczone na stelii z białego marmuru, która przez pewien czas była przechowywana w Muzeum Kerczeńskim, skąd w 1856 roku, podczas wojny krymskiej, została wywieziona przez Anglików (obecnie w Muzeum Brytyjskim). Napis mówi m.in.: «My, Chrestus, syn Kossusa, syna Menandra, i moja żona Hemata — kapłanka, poświęciliśmy bogini Ma i Dziewie naszą wychowankę Fallusę pod warunkiem jej pozostawania (przy nas); po zakończeniu naszego życia niech będzie ona wolna pod opieką Zeusa, Gai i Heliosa...» (KBN, 82—84, nr 74). Z imieniem Hemata spokrewnione są męskie imiona Hematin i Hemation, bez wątpienia pochodne od Hematy, które mogło być też imieniem jakiegoś żeńskiego bóstwa, choćby Dziewy, tożsamej z indyjską Dewi. Oba męskie imiona również należą do I—II w. Imię Hematin widnieje na wapiennej stelii, odnalezionej w 1903 roku w Kerczu (obecnie w tamtejszym muzeum). Napis o takiej treści: «Farnakowi, synowi Hematina, i synowi Afraniusza, żegnajcie» (KBN, 374, nr 640). Drugi napis jest znacznie dłuższy: «Farnakosie, synu Farnaka, żegnaj. Spójrz, wędrowcze, na pomnik Farnaka, którego pokonał srogi Hades, chwytając w swoje sieci nieszczęsnego młodzieńca, z zawodu nauczyciela gimnastyki, młodego wiekiem, który odszedł swoją dzielnością z rodzinnej Synopy na zachód. Jego urnę kryje ziemia bosporska, a na oczach wszystkich opłakuje go gimnazjon niemymi łzami. Hemation, jego przybrany ojciec, przewyższył w swojej miłości krewnego ojca i postawił na grobie kamienny nagrobek» (KBN, 125—127, nr 129). Ta wierszowana epitafium na stelii z białego marmuru, znaleziona pod Kerczem w 1860 roku, przez pewien czas była przechowywana w Kurhanie Carskim, skąd w 1892 roku została zabrana do Ermitażu. Zatem wszystkie cztery inskrypcje z żeńskim imieniem Hemata i pochodnymi od niego męskimi imionami Hematin i Hemation zostały odnalezione w Kerczu, dawnym Pantikapejonie, stolicy Królestwa Bosporskiego. Zwraca uwagę, że oba męskie imiona są związane z imieniem Farnak, nie greckim, lecz irańskim. Prawda, w jednym przypadku Farnak jest synem Hematina, a w drugim — przybranym synem Hemationa. Taki związek nosicieli imion Hematin i Hemation z nosicielami imienia Farnak jest raczej nieprzypadkowy i świadczy o tym, że również imiona Hemata, Hematin i Hemation, mimo greckich zakończeń, nie są greckie, lecz irańskie lub indyjskie. Przemawia za tym to, że Hemata z inskrypcji nr 74 jest kapłanką i, najwyraźniej, bogini Dziewy, która zarówno pochodzeniem imienia, jak i funkcjami jest tożsama z indyjską Dewi. Co jednoznacznie potwierdza również sam napis — to właśnie Dziewie kapłanka Hemata poświęciła swoją wychowankę. Dziewa miała zaś własne kapłanki, również na Krymie, jak widać z mitu o młodej Ifigenii, którą w czasie wojny trojańskiej bogini przeniosła do Taurydy (Krymu), gdzie została kapłanką w świątyni Dziewy-Artemidy w Taurydzie. Imię Hemata należy do tego samego szeregu żeńskich imion, co Areta, Hekate, Meleta, Parmata, Harita w bosporskich inskrypcjach. Wszystkie one zawierają element -ta, najpewniej sufiks, który tworzy przymiotniki od rzeczowników lub rzeczowniki abstrakcyjne. Podobny sufiks mają języki indyjskie, irańskie i słowiańskie (por. słowiańskie męskie imiona Wyszata, Gordiata, Kiata, Putiata, Poiata — żeńskie). Zatem jeśli w Hemata odrzucić -ta, pozostanie Hema, które stało się podstawą żeńskiego imienia Hemata, a od niego — męskich imion Hematin i Hemation. Można przypuszczać, że słowo hema jest związane z Dziewą-Artemidą, tożsamą z indyjską Dewi, której imię oznacza «Boginię». W sanskrycie hema oznacza «złoto» (SRS, 781). To słowo jest wyjątkowo aktywne w tworzeniu imion, nazw, terminów i cechuje je wysoki status społeczny. Wchodzi ono w imiona i epitety bogów, boskich mędrców, królów i postaci mitologicznych, tworzy ważne pojęcia społeczne i terminy. Te właściwości słowa były oczywiście właściwe także plemionom indoaryjskim na terenach Ukrainy. SIERPIEŃ, nr 8 (74), 2000 ROK Szczególnie istotny jest element Hema w imionach i epitetach bogów, zwłaszcza Śiwy, Wiszny, Agniego, Surji i innych. Hemakara („Złotnik”) – epitet Śiwy; Hemanga („Złotociały”), Hemaszankha („Złotomuszlisty”) – epitety Wiszny; Hemadźwala („Złotoplomienny”) – epitet Agniego-Ognia; Hemamalin („Złotowieńczy”) – epitet Surji-Słońca; Hemawarna („Złotobarwny”) – epitet Garudy, ptaka wierzchowego Wiszny; Heman („Złoto”) – planeta Merkury itd. Imię Hema w mitologii indyjskiej nosiła żona budowniczego asurów o imieniu Maja, który wzniósł Tripurę, „Trzymiasto”, otoczone wałami ze złota, srebra i żelaza – które następnie za niesprawiedliwe życie mieszkańców-asurów spopielił ognistą strzałą Śiwa-Rudra. Co ciekawe, nazwa Tripura pochodzeniem i znaczeniem jest tożsama z nazwą Trypolie, a matką asurów była Danu – „Rzeka”, „Strumień”, związana z prapoczątkowymi wodami i tożsama z naszą Danią. Hema do dziś jest popularnym żeńskim imieniem: nosi je na przykład Hema Dewre – pisarka i żona pierwszego ambasadora Indii w niepodległej Ukrainie – Sudgiry Dewre. Nawiasem mówiąc, samo imię Sudgir, „Mądry”, zawiera element dgir – „mądry”, spokrewniony z imieniem kijowskiego księcia – Dir. Słowo dgir do dziś występuje u Hindusów jako imię i nazwisko (np. Dgir Mal – wnuk szóstego guru sikhijskiego Har Gobinda (1595–1644); Santokh Singh Dgir – współczesny pisarz pendżabski) lub wchodzi jako element w dwuczłonowe imiona męskie (Sudgir, Randgir itd.). Istnieje też męskie imię Hema. Ojcem Dewi indyjska mitologia uważa Hemantę, władcę Himalajów. Sama Dewi nosi imię Hajmawati, „Złotowiszczka”. Takie samo imię miała też żona słynnego mędrca Wiszwamitry, stałego rywala innego sławnego mędrca – Wasisztchy, którego potomkowie nosili pasmo włosów na ogolonej głowie, czyli „oseledec”. Znamienne, że imię Wiszwamitra, prawda, w formie irańskiej Aspamifar/Aspamitchar, również poświadczone jest w inskrypcjach bosporańskich IV–III w. p.n.e. (KBN, nr 211 i nr 242). Imię Hemaczandra nosi znany indyjski leksykograf (1088–1172), autor słowników synonimów i homonimów, a także słownika prakryckiego; Hemawarman – król plemienia daszarnów, postać historyczna; Hemadri – półlegendarna postać, pisarz XIII w. Imię Hemaprabha noszą królowie, królowe i księżniczki w „Oceanie opowieści” kaszmirskiego poety Somadewy (XI w.). Nazwę Hemakuta, „Złotowierzchołkowa” lub „Złotoszczytna”, nosi góra Kailasa w Himalajach, siedziba Śiwy i jego żony. Nazwy Hemadri, Hemangi, Hemagarbha (garbha – spokrewnione z ukr. horb, pahorb), Hemaparwata, Hemagiri (giri – ukr. hora), dosłownie „Złota Góra”, nosi ważna dla wyobrażeń starożytnych Hindusów góra Meru, inaczej Sumeru. Uważa się, że stoi ona w centrum wszechświata, a wokół niej krążą wszystkie planety. Sama zaś Meru składa się ze złota i kosztownych kamieni; słowem meru określa się także centralny kosztowny kamień w ozdobach-koralikach. Jednym z epitetów Śiwy, męża Dewi, jest Merudgaman lub Sumerudgaman. Nie pozostały obojętne także rośliny, w większości święte dla Hindusów. Hemapuszpa, hemapuszpaka, „złota kwiatka” – drzewo czampaka o żółtych pachnących kwiatach; hemaksza, „złote oko” – dziko rosnąca czampaka; hemadugdhaka, „złotodojna” (od doić) – święta figa, drzewo Buddy; hemagaura – drzewo aśoka, znane z piękna pomarańczowo-czerwonawych kwiatów i niemal całorocznego kwitnienia; hemajutika – złocisty jaśmin itd. Warto zaznaczyć, że wiele też ukraińskich nazw roślin tego typu, zwłaszcza leczniczych: złote drzewo – rokitnik; złoty korzeń – tojeść; złototysiącznik – traganek, inaczej boże rączki; złotień, złotocwiet, złotopióro, złotobrodnik; złotokwiat – chryzantema... Hema wchodzi też w nazwy kosztownych kamieni i ozdób: hemawala lub hemapala – perła; hemakadala – koral; hemangada – złota bransoleta; hemasutraka – rodzaj naszyjnika; hemaratna – ozdoba ze złota i kosztownych kamieni. Istnieje ukraińska kobieca ozdoba – złoto. I oczywiście hema tworzy słowa oznaczające złotnika – hemakara, hemakarak, hemala, dosłownie „złotnik”. Tak więc hema w sanskrycie jest słowem o wysokim statusie, podobnie jak w języku ukraińskim złoto, złoty, co widać choćby z ludowych bajek: dąb złotokory, koń złotogrzywy, ptak złotoskrzydły lub złotopióry, woły złotorogie, tkanina złototkana, rydwan złotokuty, pierścień złoty, kielich złoty, złotoszczytna skrzyneczka itd. Kijowska Złota Brama także należy do tego szeregu. Istnienie indyjskiego żeńskiego imienia Hema – „Złoto” – skłania do uważniejszego przyjrzenia się ukraińskiemu żeńskiemu imieniu Chyma. Można by je uznać za skróconą formę jakiegoś chrześcijańskiego żeńskiego imienia, powiedzmy Efimii, gdyby takiej samej nazwy nie nosiły na Ukrainie rzeki i miejscowości. Na Czernihowszczyźnie jest rzeka Chyma, dopływ Ostra. W rejonie niżyńskim obwodu czernihowskiego, koło wsi Zonki, jest rzeka Chymiwka, dopływ Wiunicy (SGU, 589). Nazwa wsi Zonki może być spokrewniona ze słowem hindi sona – „złoto” (ChRS II, 745). Być może więc pierwotnie nazwa wsi brzmiała Sonki i jest semantycznym bliźniakiem hydronimu Chymiwka. Nazwisko obecnego ambasadora Indii na Ukrainie Widjabhuszana Soni również wywodzi się od sona – „złoto”. W tym samym obwodzie czernihowskim, w dorzeczu Dniepru, jest rzeka Złotynka, lewy dopływ Desny, która zwie się także Złotyca (SGU, 216). Czernihowszczyzna w ogóle ma szereg, jak nam się wydaje, znamiennych faktów. Matką Dewi, żony Rudry-Śiwy, była niebiańska apsara (rusałka) Mena. A na Czernihowszczyźnie są rzeka i miasto Mena; rzeka o takiej samej nazwie istnieje też w Indiach. W tym samym obszarze wiele jest nazw rzek: Dziwica, Saltykowa i Wołodkowa Dziwica, Dziwicza-rzeka, Dziwiczka, Dziwiczyn itd., co bez wątpienia odzwierciedla dawny kult naszych przodków Wielkiej Bogini – Dziwy-Dewi. Czernihowszczyzna jest nasycona realiami indoaryjskimi, z których najistotniejszy jest etnonim siwierzy, mający swojego indyjskiego bliźniaka – suwiri. Warto zauważyć, że na Ukrainie obfituje się w „złote” nazwy, zwłaszcza w dorzeczu Siewierskiego Doniec (rzeki Złota, Złoczówka, Złota Struja, jary Złotarowa, Złoty itd.). Wiele podobnych nazw jest także w dorzeczu Dniestru (SGU, 216). W dorzeczu Siewierskiego Doniec mamy nazwę Chymczyna na określenie bagna, przy czym właśnie w odniesieniu do bagien często używa się określenia złoty, tak jak i w zlewni Siewierskiego Doniec. Tu również pasuje nazwa Złotonosza dla rzeki i miasta w obwodzie czerkaskim, skąd pochodzi znany indolog, akademik O. Barannikow (1890–1952), ogłoszony w 1990 roku w świętym mieście Czitrakuta indyjskim świętym. Za tytaniczną pracę nad przekładem olbrzymiej „Rama-czarity-manasy” („Święte jezioro czynów Ramy”), inaczej – „Ramajany” Tulsidasa, która ukazała się w języku rosyjskim w 1948 roku. Na określenie złota sanskryt ma dwadzieścia synonimów: kanaka, kanczana, rukma, suwarna, hiranja itd. (ESD, 186). Spośród nich najaktywniejsze w tworzeniu imion, nazw i terminów są: hiranja (Hiranjagarbha, Hiranjaretas, Hiranjapani, Hiranjakaszipu i in.), kanczana (Kanczanagiri, Kanczanaprabha, Kanczanaszekhara, Kanczanamala itd.), rukma (Rukma, Rukmin, Rukmini, Rukmaksza – „Złotowłosy”). Rukmini, dosłownie „Obdarzona złotem”, „Złota”, jak wiadomo, była żoną Kryszny i córką króla Bhiszmaki (imię tożsame z ukraińskim nazwiskiem Buszmaka). Rukmini odpowiada łotewskiemu nazwisku Rukmane. Drugim imieniem Bhiszmaki jest Rukma, czyli „Złoto”, a brata Rukmini nazywano Rukmi – „Złoty”, „Obdarzony złotem”. Co zaś do sanskr. kanaka – „złoto”, to na Krymie, międzyAłuszty a Sudakiem, jest strumyk Kanaka (SGU, 238). Dzieje się tak, mimo że Krym jest bogaty w relikty i nazwy indoaryjskie, wśród nich także takie, których podstawą są znaczenia „złoto”, „złoty”, nierzadko w tureckiej transformacji. Stało się tak również z dawnymi nazwami „dziewiczymi”, które na Krymie przybrały późniejsze formy tureckie: Kyz-Tasz, Kyz-Aul, Kyz-Kermen, Kyz-Kule. KBN — Korpus inskrypcji bosporańskich. — Moskwa–Leningrad, 1965. SGU — Słownik hydronimów Ukrainy. — Kijów, 1979. SRS — Słownik sanskricko-rosyjski. — Moskwa, 1978. ChRS — Słownik hindi-rosyjski: w 2 tomach. — Moskwa, 1972. ESD — English-Sanskrit Dictionary. Delhi–Varanasi–Patna, 1991. Stepan NALYWAJKO

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 13strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

Imię czernihowskiego pułkownika, pod koniec życia nakaznego hetmana Ukrainy Pawła Leontijowycza Połubotka, jest szeroko znane w naszym kraju i poza jego granicami również dlatego, że wiąże się z nim legenda o ogromnym kozackim skarbie, który rzekomo przechowywany jest w Londynie, w Banku Anglii. Na początku tego roku ukraińska poczta wydała kolejny znaczek z serii „Hetmani Ukrainy”: portret hetmana na tle portu w Petersburgu, gdzie tak tragicznie, w kazamatach Twierdzy Pietropawłowskiej, zgasł Pawło Połubotok. Ale jeszcze wcześniej, w 1920 roku, Ministerstwo Łączności Ukraińskiej Republiki Ludowej wydało już znaczek pocztowy poświęcony Pawłowi Połubotkowi. Przedstawiono go na nim w kazamacie Twierdzy Pietropawłowskiej, z ciężkimi kajdanami na rękach i nogach, ze smutną myślą na czole. Znaczek, w liczbie innych wspaniałych miniatur tej serii, zajął godne miejsce w albumach kolekcjonerów i we wszystkich światowych katalogach znaczków pocztowych, jednak do realnego obiegu pocztowego, z powodu klęski URL w wojnie z Rosją Radziecką, nie trafił. Aby zrozumieć pochodzenie legendy o skarbie (a może i nie legendy), należy wspomnieć o sytuacji politycznej na Ukrainie po śmierci I. Skoropadskiego, którego wybrano hetmanem po I. Mazepie. Rosyjski car Piotr I podejmował planowe kroki w celu likwidacji autonomii Ukrainy. Nie pozwolił przeprowadzić wyborów nowego hetmana, naruszając przy okazji artykuły perejasławskie. Dlatego, gdy P. Połubotok, wspierany przez kozaków i starszyznę, przybył do Petersburga na negocjacje w sprawie wyborów, został, wraz ze wszystkimi towarzyszącymi mu osobami, uwięziony w Twierdzy Pietropawłowskiej. Hetman, nie zniósłszy ciężkich warunków uwięzienia, wkrótce zmarł, a kilka tygodni po tym nie stało już Piotra. W „Historii Rusów”, najwybitniejszym dziele ukraińskiej myśli narodowo-politycznej końca XVIII wieku, opowiada się o ostatnim spotkaniu Piotra I z Pawłem Połubotkiem w Twierdzy Pietropawłowskiej oraz zwróceniu się tego ostatniego do cara, którego fragmenty przytaczamy: „Ty, o Władco, stawiając siebie ponad prawami, dręczysz nas jedyną władzą swoją i rzucasz w wieczne uwięzienie, zagarnąwszy do skarbca własne mienie nasze... Wiem, że czekają nas kajdany i ponure więzienia, gdzie wymorzą nas głodem i uciskiem na sposób moskiewski, ale póki jeszcze żyję, mówię Tobie prawdę, o Władco, że przyjdzie składać Tobie sprawozdanie niechybnie przed Carem wszystkich Carów, Wszechmogącym Bogiem, za zgubę naszą i całego narodu” (Historia Rusów. — Kijów, 1991. — s. 287—288). Jednocześnie na Ukrainie doszło do masowych aresztowań kozackiej starszyzny, a jej mienie skonfiskowano. Zamiast kozackich pułkowników na ich miejsce mianowano rosyjskich oficerów. Tak więc czernihowskim pułkownikiem został Mychajło Bohdanow, starodubskim — Leontij Kokoszkin, niżyńskim — Petro Tołstoj. Ale, dziwna rzecz, w wojskowym skarbcu Hetmanatu, w majątkach P. Połubotka i starszyzny szczególnych wartości nie znaleziono. Zniknęły. Mówią, że to złoto zostało przerzucone przez Archangielsk do Anglii i złożone na tajnym koncie w Banku Anglii aż do czasu zdobycia przez Ukrainę niepodległości. Zatem, jeśli wierzyć tej legendzie, na każdego obywatela współczesnej Ukrainy przypada po kilka kilogramów złota. Nieźle, prawda? Mówią, że to legenda. Lecz w 1908 roku w mieście Starodub guberni czernihowskiej profesor Konserwatorium Petersburskiego O. Rubeć zebrał potomków P. Połubotka. Przybyło ich aż 549 osób, aby omówić kwestię poszukiwań wspomnianego skarbu. W latach 20. już radzieccy dyplomaci podjęli szereg kroków, skierowanych na poszukiwania tego skarbu w Austrii i innych krajach europejskich. Bezskutecznie. Jednak zainteresowanie „złotem Połubotka” nie zniknęło ani w czasach M. Chruszczowa, ani teraz, po uzyskaniu przez Ukrainę niepodległości. Zatem coś przyciąga ludzi do poszukiwań, najwyraźniej nie jest to tylko piękna legenda o skarbie, a coś więcej. Co więc? A oto całkiem świeża historia, związana ze znalezieniem skarbu. W ubiegłym roku we wsi Ponory, w rejonie tałalajiwskim, małżeństwo, pracując na działce przydomowej, zupełnie przypadkowo natknęło się na wielki skarb pieniężny — około centnera miedzianych 5-kopiejkowych, prawie nowiutkich monet, bitych za panowania Katarzyny II, czyli w czasie likwidacji Hetmanatu. Biorąc pod uwagę stan monet, ich liczbę oraz lata bicia, można przypuszczać, że należały one nie do osoby prywatnej, a do jakiejś wspólnoty (cerkwi, magistratu, urzędu sotennego). Jak to nie smutne, ale skarb został rozgrabiony przy aktywnej „pomocy” i udziale pracowników Pryłuckiego Muzeum Krajoznawczego, o czym tak barwnie opowiedziała jedna stołeczna gazeta, ilustrując swój reportaż wspaniałymi fotografiami. Niestety, władze lokalne, które powinny czuwać nad przestrzeganiem prawa dotyczącego podobnych znalezisk, skarbu nie zauważyły lub, dokładniej, „umyły ręce”. Jakoś, również w ubiegłym roku, w gazetach przemknęła wiadomość o jeszcze jednym skarbie na naszej sławnej Czernihowszczyźnie — znalezisku w rejonie centrum obwodowego około dwóch tuzinów czernihowskich lub kijowskich hrywien (waga takiej hrywny wynosi około 160 gramów srebra). Jeśli przypomnieć, że dotąd w całej wielkiej Ukrainie znaleziono zaledwie 367 takich hrywien, to stanie się zrozumiałe, jaką wartość dla nauki historycznej stanowi to znalezisko. Wszystkie hrywny do zakończenia ich badania przekazano na tymczasowe przechowywanie do Czernihowskiego Oddziału Narodowego Banku Ukrainy. Zatem jest pewność, że ten skarb nie zostanie utracony dla naszej Ojczyzny. Mieszka w Czernihowie inżynier-naftowiec Anatolij Kindratowycz Czornojwan. Wydawałoby się, że poszukiwania czarnego złota i rękoma stworzonych skarbów to rzeczy bardzo różne. Lecz życie czasami przynosi takie niespodzianki, że nawet najlepszy fantasta by tego nie wymyślił. Było to w Afganistanie, w ostatnim pokojowym roku. Potem obalą króla Mohameda Zahir Szaha i zacznie się ta wojenna zawierucha, która trwa bez przerwy już ponad dwie dekady. A wtedy Anatolij Kindratowycz w składzie radzieckiej ekspedycji szukał, i bardzo skutecznie, na północy kraju złóż ropy i gazu, zajmując się w wolnym czasie fotografią. Tego samego roku, w tym samym rejonie w pobliżu miasta Szibergan pracowała radziecko-afgańska ekspedycja archeologiczna, której przewodził moskiewski archeolog Iwan Sarianidi. Rok się kończył, kończyły się też środki przeznaczone na ekspedycję, jak zresztą i kontrakt na wspólną pracę archeologów. I wtedy — stało się! Niespodziewanie, a może i spodziewanie, bo nadzieja zawsze towarzyszy takim poszukiwaniom, przyszło kolosalne znalezisko — cztery królewskie pochówki, dokonane, najwyraźniej potajemnie, z dala od miasta. W tych pochówkach znaleziono gdzieś 20 tysięcy złotych oraz z drogocennych kamieni ozdób i przedmiotów, które wskazywały na to, że były to pochówki kobiet bardzo wysokiej rangi. Zarejestrować całe to bogactwo na taśmie filmowej nie było czym i komu. A to bardzo ważne, bo znaleziska to własność Afganistanu i ich droga ścieliła się do stolicy, do Kabulskiego Muzeum Narodowego. Tam one, mimo wszystkich wojennych nieszczęść, przechowywane są i teraz. A coż zawieźć do Moskwy dla raportów i dla swojej pracy naukowej? Oczywiście, tylko fotografie. Dlatego poszukiwania specjalistów od fotografii i doprowadziły do naszych zwiadowców złóż, tego samego Anatolija Kindratowycza i jego kolegów, którzy uwiecznili wszystkie te skarby na kolorowej taśmie, wykonując w krótkim czasie kolosalny zakres pracy. Jakoś Napoleon powiedział słowa, które z czasem stały się skrzydlatymi: „Czego warta wyświadczona przysługa? Oczywiście, niczego”. Tak i tutaj, póki zdjęcia były potrzebne — obietnice były grandiozne: i honorarium zapłacą, i zdjęcia pójdą do druku pod podpisami autorów. Lecz oto pojawiły się publikacje w czasopismach naukowych i popularnonaukowych, książkach, z licznymi fotografiami, a o ich autorach ani mru-mru. Jakby wszystkie zdjęcia zrobił sam Iwan Sarianidi. Mówią, że takie działania nazywa się plagiatem... Jednak, dla prawdy, należy powiedzieć, że w jednej z publikacji archeolog mimochodem wspomniał i o fotoamatorach, którzy pomagali mu wtedy. Tych skarbów opisać po prostu nie sposób. Trzeba było je widzieć chociaż na diapozytywach lub jakościowych fotografiach. W tamtym czasie, pamiętam, w czasopiśmie „Wokrug swieta” został opublikowany obszerny artykuł I. Sarianidi o tym skarbie, ilustrowany fotografiami naszych geologów-poszukiwaczy. Pewnego razu, w średnich klasach szkoły, prowadziłem lekcję o podbojach Aleksandra Macedońskiego i późniejszych wydarzeniach historycznych, ilustrując opowieść diapozytywami, uprzejmie udostępnionymi przez Anatolija Kindratowycza, bo skarb należał właśnie do tej odległej epoki. Lekcja skończyła się, zaczęła się następna, podeszła i ostatnia. I jakże byłem zdziwiony, kiedy wychodząc z ostatniej lekcji, spotkałem dużą grupę starszoklasistów, przeważnie dziewcząt, które przyszły z prośbą pokazać i im te zdjęcia. Musiałem zostać w szkole jeszcze na parę godzin, aby zaspokoić zainteresowanie uczniów. A było tam naprawdę na co popatrzeć, na przykład wspaniałe złote pierścienie z wyrytymi na drogocennych kamieniach wizerunkami delfinów lub bogini Ateny. I to na północy Afganistanu, prawie 2000 km od morza! Te ozdoby były syntezą oddziaływania dwóch kultur — helleńskiej i miejscowej, baktryjskiej. Jeśli przypomnieć, że Aleksander dla umocnienia swojej władzy i wpływów szeroko praktykował masowe małżeństwa swoich żołnierzy z dziewczętami z rodów szlacheckich podbitych ziem, wtedy stanie się zrozumiały ten trwały wpływ kultury antycznej Grecji w tak odległych krajach jak Azja Środkowa czy ten sam Afganistan, czyli tam, gdzie przeszły słynne falangi Aleksandra. Wydaje się, że podobna tradycja masowych ślubów żywa jest i teraz. Czyż nie o tym świadczą dziesiątki i setki tysięcy jednoczesnych zaślubin, które demonstrują nam z USA czy Korei nasze ekrany telewizyjne? Kobiece ozdoby z tego skarbu są tak wyrafinowane i wspaniałe, że nawet najbardziej wybredna współczesna modnisia z ogromną przyjemnością nosiłaby taki pierścień i teraz. A przeleżały one w ziemi ponad dwa tysiące lat. Chciałoby się wspomnieć i słynną Czarną Mogiłę w Czernihowie, pochówek, jak wielu uważa, założyciela Czernihowa księcia Czarnego. Czarną Mogiłę badał urodzony w Nowogrodzie Siewierskim profesor Dmytro Jakowycz Samokwasow (1843—1911). Znaleziono tam pozostałości wielkiego stosu pogrzebowego, broń, narzędzia pracy, bizantyjskie złote monety, które pozwoliły datować ten pochówek na IX wiek. Czarna Mogiła jest, najwyraźniej, jedynym znanym pochówkiem współczesnym wielkiemu księciu kijowskiemu Światosławowi Igoriewiczowi. Większość znalezisk z pochówku jest obecnie przechowywana w Moskiewskim Muzeum Historycznym, a te eksponaty, które D. Samokwasow przekazał do muzeum Uniwersytetu Kijowskiego oraz niektórych prywatnych kolekcji, zostały utracone. W ubiegłym roku poczta Ukrainy wydała serię znaczków „Złoto Scytów”, przepięknych miniatur, które opowiadają o skarbach „wysokich mogił”. Niestety, tylko niewielka część tych skarbów jest przechowywana w muzeach Ukrainy i dostępna do obejrzenia dla jej obywateli, a inne, podobnie jak skarby Czarnej Mogiły, są dumą wielu muzeów Petersburga i Moskwy. I tutaj dochodzimy do bardzo delikatnej i bolesnej kwestii restytucji (zwrotu) dóbr kultury, co powinno stać się, najwyraźniej, przedmiotem osobnego badania, napisanego przez osobę bliską temu problemowi. Wydaje się, że dla czytelników „Słowa Proświty” byłoby to zarówno interesujące, jak i pożyteczne. Skarby, skarby... Wypowiadasz lub czytasz te słowa, a w głowie mimowolnie wypływają obrazy skarbów egipskich piramid, złota Azteków i bogactwa scytyjskich kurhanów, chociaż, z punktu widzenia nauki historycznej, nie tylko te kosztowności są skarbami. Przecież skarbem, prawdziwym bogactwem, a nie po prostu błyszczącą rzeczą, jest wiedza o życiu naszych przodków, czyli odpowiedź na pytanie, kim jesteśmy i czyimi dziećmi jesteśmy. Dlatego, w szerokim znaczeniu tego słowa, skarbem jest każdy przedmiot kultury materialnej przeszłości, który zachowała i doniosła do nas matka-ziemia. Niestety, nie wszyscy to rozumieją. Niedaleko od wspomnianej wyżej wsi Ponory, po przeciwnej stronie zalewu rzeki Romeń, jeszcze jakieś 25 — 30 lat temu stały pozostałości starożytnego grodziska w postaci wału, który wyznaczał regularne koło. Były to pozostałości wału i murów na nim, wewnątrz których mieściło się osiedle. Możliwe, że była to wieś ludzi słynnej kultury trypolskiej (II — IV tysiąclecie przed naszą erą), po raz pierwszy odkrytej i opisanej wiek temu przez I. Chwojkę, który uważał kulturę trypolską za nasze organiczne dziedzictwo. Teraz to grodzisko nie istnieje. Przewodniczący miejscowego kołchozu nakazał wyrównać wały buldożerami, bo one, widzicie, przeszkadzały w uprawie pola. O wadze tej straty, spowodowanej głęboką niepiśmiennością i zwykłym samowolą, przypominasz sobie za każdym razem, gdy pomyślisz, że całkiem blisko, zaledwie kilka kilometrów dalej po tej samej prawej stronie rzeki Romeń, znajdują się inne osiedla i grodziska, a także we wsi Łypowe w rejonie tałalajiwskim jedno z największych, a może i największe, cmentarzysko kurhanowe całej Europy Wschodniej, czymś podobne do tego, które znajduje się na Bołdowych Górach w Czernihowie. A jeśli tak jest, to być może i zniszczone grodzisko miało jakiś związek z tym grandioznym nekropolią. Pewnego razu, w pamiętnym dla wielu dyrektorów szkół budynku przy obecnej ulicy P. Sahajdacznego na Podolu, gdzie Ministerstwo Oświaty Ukrainy systematycznie prowadziło kursy podnoszenia kwalifikacji i gdzie można było porozmawiać z wieloma znanymi na Ukrainie pedagogami i naukowcami, pisarzami i działaczami kultury, Borys Ołeksandrowycz Kippa, dyrektor szkoły średniej ze wsi Krutky, co na Czerkaszczyźnie, opowiadał o przewodniczącym kołchozu, który przekształcił część Wałów Żmijowych w kamieniołom do wydobywania ziemi na podsypkę drogi. Wszyscy wiedzą o Wielkim Murze Chińskim. A oto na Ukrainie daleko nie każdy jej obywatel słyszał o Wałach Żmijowych, jak lud ochrzcił te grandiozne budowle obronne na południe od Kijowa wzdłuż prawych i lewobrzeżnych dopływów Dniepru, które rozciągają się na setki kilometrów. Istnieje przypuszczenie o budowie tych wałów w X — XI wiekach za panowania Włodzimierza Wielkiego i jego następców. Jest coś tajemniczego w tej ludowej nazwie — Wały Żmijowe. Gdzieś w naszej dawnej historii były spotkania z jakimiś żmijami, czy to realnymi, czy symbolicznymi. Przypomnijmy chociaż ludowe bajki o Kyryle Kożumiace i inne, które swoimi korzeniami sięgają tego heroicznego okresu naszej historii. Najwyraźniej nie jest przypadkiem i to, że młody rosyjski poeta N. Gumilow na początku XX wieku, przybywszy do Kijowa i spotkawszy tutaj swoją wielką miłość, napisał wtedy w stanie wielkiego uniesienia duchowego wersy, gdzie nie obyło się bez wzmianki o Żmiju: Iz goroda Kijewa, Iz goroda Zmijewa Priwioz krasawicu-żenu... Tą pięknością była Anna Horenko, bardziej znana szerokiemu ogółowi jako rosyjska poetka Anna Achmatowa. Tę utalentowaną córkę Ukrainy nasza poczta w 1999 roku uhonorowała pamiątkową kopertą z nadrukiem. Szkoda, ale przypadków niszczenia zabytków historii, i nie tylko na Czernihowszczyźnie i Czerkaszczyźnie, jest jeszcze bardzo wiele. Więc będziemy robić wszystko, aby one więcej nigdy się nie powtórzyły, bo to — nasza historia, nasze korzenie, nasza sława. V. KYRYCZOK, członek AsFU, krajoznawca SIERPIEŃ, CZ. 8 (74), 2000 ROK

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 14strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

DWÓCH CHARKOWIAN

Mówi się, że najczęściej przyjaciółmi zostają ludzie różni z charakteru. Takimi byli Petro Ołeksijowycz Łewczenko i Serhij Iwanowycz Wasylkiwski. Porannymi charkowskimi ulicami spieszyli do gimnazjum dwaj chłopcy — Petro i Serhij. Codziennie po drodze się spotykali. Obaj od małego pasjonowali się rysowaniem, więc mieli o czym rozmawiać. Serhij — zapalczywy, opowiadał namiętnie, wymachując rękami, czegoś dowodził, spierał się. Petro, przeciwnie, więcej milczał i słuchał. Bał się urazić towarzysza ostrym słowem. Miękki, łagodny, takim Łewczenko pozostał na całe życie. Sam nieśmiały, pobłażliwie odnosił się do wybryków Serhija, szczerze i wesoło śmiał się, kiedy Serhij rysował dowcipne karykatury nauczycieli gimnazjum. Miał Petro, oprócz malarstwa, jeszcze jedną pasję: chciał zostać pianistą. Lecz złamał lewą rękę, wkrótce zaczęła ona usychać. Błyskotliwie grał prawą, ale dla profesjonalisty to było za mało. Muzyka żyła w jego sercu. Więc dał jej życie w swoich obrazach. Kochał samotność, może dlatego w przyszłości w pejzażach Łewczenki człowiek jest rzadkim gościem. Nawet ulicę gwarnego, ludnego Paryża zdołał przedstawić niemal bezludną. Najczęściej spotykamy na jego płótnach samotnego wędrowca, który błąka się nie wiadomo dokąd, w dal, jak nie raz błąkał się sam artysta. A Wasylkiwski — to ucieleśnienie burzliwej energii. Lubił wesołe towarzystwo. Tam, gdzie on, zawsze rozbrzmiewał śmiech, toczyły się głośne spory. Pewnego razu nauczyciel rysunku postanowił podczas letnich wakacji pomóc swoim uczniom trochę zarobić. Pojechali na wieś malować ikonostas — „ikonostasić”. Serhij Wasylkiwski zauważył przy cerkwi czyjąś kobyłę. Nie namyślając się, „zagruntował” jej skórę i tak pomalował biedną kobyłkę, że jej właściciel, wychodząc na podwórko, osłupiał: — Mara... I od bramy nie odchodzi — przerażony szeptał. Nagle zagrzmiało, niebo rozdarła błyskawica. — Panie Boże, przecież to nieczysta siła, zgiń, przepadnij! Na szczęście spadł deszcz i zmył z biednego zwierzęcia malownicze fantazje niezmordowanego Wasylkiwskiego... Niezmordowany był we wszystkim. Umiał przyciągnąć uwagę do swoich prac. Jeszcze w studiu, gdzie jako gimnazjaliści Serhij i Petro uczyli się rysować, Wasylkiwski zdobywał medal za medalem. A skromny, nieśmiały Łewczenko pozostawał niezauważony, choć rysunki jego czasem były bezbłędne. Co prawda, w 1873 roku poszczęściło się i jemu: otrzymał medal, który z czasem pomógł mu wstąpić do Akademii Sztuk Pięknych. DO DZIADKA NA CHUTOR — Jestem kupcem — nie bez dumy mówił o sobie ojciec Petra Łewczenki, choć miał tylko mały sklepik z linami. Ciężką pracą wybijał się na przedsiębiorcę. Wreszcie zbudował sobie na obrzeżach miasta domek. Nie byle jaki — z kolumnami, choć drewnianymi. Szczycił się nimi, jakby były marmurowe. Może właśnie przez te kolumny artysta Łewczenko całe życie nie znosił pokazowej „ładności”. W młodości Petro miał własnego konia. Latem najlepsza rozrywka — konno za miasto, na chutor do dziadka. Jako ulubionych towarzyszy zabierał ze sobą książki Juliusza Verne’a, Mayne Reida, Jamesa Fenimore’a Coopera. Na chutorze pomagał dziadkowi kosić, rąbać drewno, gospodarzyć. Chodził boso, kąpał się w zimnej wodzie — hartował się. Chutor stał pod górą, na skraju parowu, nad zieloną łąką. A dalej pluskała rzeka, po prawej stronie na górze ledwo widniały zabudowania Charkowa. Po lewej stara wieś. Ile podobnych wsi, chutorów, łąk, wiatraków zobaczył... NA CAŁE ŻYCIE Kiedy Łewczenko przyjeżdżał do Kijowa, obowiązkowo bywał w operze. Pewnego razu usłyszał dziwne mezzosopran młodej pięknej śpiewaczki. Na afiszu przeczytał: Matylda Sytowa. — Kim ona jest? — zapytał następnego dnia znajomych. — Bardzo utalentowana i bardzo dobra kobieta. Niestety, nieszczęśliwa. Osiemnastoletnią ojciec oddał za bogacza-łotra. Matylda szybko mu się znudziła i spróbował sprzedać swoją żonę jakiemuś kaukaskiemu księciu. — Sprzedać? — nie uwierzył Łewczenko. — Tak, tak. Ale śpiewaczka miała dość godności i charakteru, by się obronić. Mąż nie daje zgody na rozwód... Łewczenko nie przepuszczał żadnego przedstawienia, w którym śpiewała Sytowa. Ale poznać się nie odważał. Pewnego razu dowiedział się o koncercie z udziałem włoskiej artystki cyrkowej i Sytowej. Pierwsza występowała Włoszka. Antrakt z jakiegoś powodu się przedłużał. — Co się stało? — zapytał Łewczenko biletera. — Akompaniator do tej pory się nie pojawił. I wtedy nieśmiały artysta poszedł za kulisy i zaproponował swoje usługi. Tak się poznali. Wkrótce Matylda została żoną Petra Ołeksijowycza. Łewczenkowie przeprowadzają się z miasta do miasta: mąż Matyldy uparcie stał na przeszkodzie. A w tamtych czasach nie wszystkim podobało się, że są „nieślubni”. Uciekając od plotek i obmowy, przeprowadzali się z Charkowa do Kijowa, z Odessy do Zmijewa, a stamtąd do Putywla. Jako wspomnienie o tym dawnym mieście pozostał obraz Łewczenki „Ulica w Putywlu”. Na nim widzimy samotną postać przechodnia, który idzie, jakby w niebyt, obok długiego szarego płotu, za którym wznoszą się mury starego klasztoru, miejsca, gdzie uspokajają się i namiętności, i radości. Płot artysta maluje zielonkawo-fioletowymi odcieniami. Są one jak odblaski zmierzchającego nieba i przygasłej zieleni drzew, a może przygasłych uczuć, które ledwo żarzą się za klasztornymi murami. 29 czerwca — dzień urodzin Łewczenki. W jeden z tych dni Matylda podarowała mężowi szkatułkę-etuidnik z napisem na srebrnej płytce: „Petrarce w malarstwie na znak szczęśliwego dla mnie 29 czerwca. Laura”. Portret S. Wasylkiwskiego pędzla M. Uwarowa. 1917 rok. Olej na płótnie P. Łewczenko (1856—1917). Autoportret. Olej na kartonie

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 14strona oryginału ↗

Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału

Paola UTEWSKA, Dmytro GORBACZOW

to właśnie uwieczni Lewczenko w przyszłości, gdy latami będzie wędrował po Ukrainie. I uwieczni na swoich obrazach urok zapomnianych zakątków, starych młynów na jedno koło, słodki szept koryt. Dlaczego tak dużo podróżował? Wszystko zaczęło się od nieszczęśliwego małżeństwa. Sam nigdy nie gonił za zarobkami, za wielkim dostatkiem. Żona go nie rozumiała, ciągle wyrzucała: — Jesteś beztalenciem. Twoi przyjaciele Wasylkiwski i Samokysz żyją jak wielcy panowie, nie wiedzą, gdzie pieniądze wyrzucać. A my? Więc uciekał z domu, wędrował, szukając w tych wędrówkach pocieszenia. Potem wszystko poszło na opak. Żona tak i nie stała się jego przyjaciółką, a kiedy Petrowi Ołeksijowyczowi stuknęło czterdzieści lat, odeszła od niego. S. Wasylkiwski. Ożnia na Połtawszczyźnie. Lata 1900. Olej na płótnie

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 15strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

Często nazywała go Petrarką. A wesołek Wasylkiwski, który nie raz słyszał to zwrócenie się, również poważnie mówił: „Petrarko Aleksiejowiczu”... Ale to wszystko było później, kiedy Lewczenko skończył 40 lat. A wcześniej były Petersburg, Akademia Sztuk Pięknych, podróże za granicę. PRZYJACIELE-TOWARZYSZE ...Akademia Sztuk Pięknych w Petersburgu. Niedaleko od niej, nad samą Newą, zastygły dwa sfinksy. Jeszcze w ubiegłym stuleciu przywieziono je tutaj z Egiptu. Tarasy przy nich to ulubione miejsce spotkań młodzieży. W latach 80. ubiegłego stulecia przychodzili tu także nasi charkowianie Lewczenko i Wasylkiwski. Kiedy jechali do Petersburga, nie obyło się bez „rodzinnych komplikacji”. — Całe życie pracowałem, żeby wyprowadzić swoje dzieci na ludzi — aż dławił się z gniewu ojciec Lewczenki. — A teraz mój pierworodny, któremu miałem przekazać przedsiębiorstwo, chce zostać włóczęgą. Artysta! To przecież sami pijacy. Nie masz mojego błogosławieństwa, nie będzie i mojej pomocy... Petro namawiał ojca, błagał, zmizerniał i zbladł, ale ze swojego zamiaru wyjazdu do Petersburga i wstąpienia do Akademii Sztuk Pięknych nie zrezygnował. W rodzinie Serhija Wasylkiwskiego, który w tamtym czasie pracował w kantorze swojego wuja, aż huczało: — Przeklnę! — wołał ojciec. — Co ty mi podanie o dymisję składasz, też mi minister. Precz z moich oczu, prędko do roboty, nie puszczę — wtórował mu wuj. Jeśli Petro ciężko przeżywał rozłam z ojcem, to Serhij nie brał sobie tego do serca. A wujowi powiedział: — Ot co, wujaszku, proszę mnie rozliczyć, i to jak najszybciej. Inaczej ja takie coś wywinę, że i mnie z miasta wygonią, i was. Mnie tylko tego trzeba, a wam? W końcu obaj młodzieńcy znaleźli się w Petersburgu. Przyszli sławni pejzażyści uczyli się u znanych malarzy Mychajła Klodta i Wołodymyra Orłowskiego. M. Klodt — pieriedwiżnik. Często malował wieś w duchu „obywatelskiego smutku”. Wieś na jego obrazach — uboga, obdarta, gdzie ledwo żyją ludzie. Odpowiednio i barwy przeważnie szare, przygaszone. Wpływ Klodta odczuwamy w obrazie S. Wasylkiwskiego „Po deszczu”. Szare niebo odbija się w takiej samej szarej kałuży. Grząską, błotnistą drogą brną wieśniacy, jakby pozostawieni na pastwę losu. W. Orłowski — całkowite przeciwieństwo M. Klodta. Malował panoramiczne pejzaże z wysokim niebem, z głęboką perspektywą i wyróżniał się niezwykle słoneczną paletą, zwłaszcza przedstawiając ukraińskie i krymskie krajobrazy. Jego światła zazdrościł sam wielki I. Riepin. Efektowne panoramy Orłowskiego będą brzmieć u Wasylkiwskiego, nadając i jego pejzażom efektowności. Uczniowie, zwłaszcza z Ukrainy, z przejęciem słuchali opowieści Wołodymyra Orłowskiego o znajomości z samym Tarasem Hryhorowyczem Szewczenką. Wielki Kobziarz polecał kiedyś Orłowskiego do Akademii Sztuk Pięknych. Serhij Wasylkiwski ukończył Akademię Sztuk Pięknych, a Lewczence się nie poszczęściło. Trudności materialne, choroba zmusiły go do opuszczenia Akademii. Nie umiał urządzać swoich obrazów, jak robił to jeszcze jako student energiczny Serhij Wasylkiwski. I często biedował. Nie miał wielkich zarobków, nawet gdy stał się uznanym artystą. POSZUKIWANIA, ZAFASCYNOWANIA W czasie, gdy Serhij Wasylkiwski i Petro Lewczenko uczyli się w Akademii, większość malarzy-pejzażystów fascynowała się efektownymi romantycznymi motywami: morze, burza, górskie urwiska, których wielu z nich nigdy nie widziało. Malowali też włoskie niebo, straszne wąwozy Kaukazu. Wydawało im się, że tylko w ten sposób można stworzyć obraz wszechświata, w żadnym wypadku nie mniej. Petro Lewczenko też przez pewien czas patrzył na świat przez akademickie okulary. Zobaczywszy głazy nad Rusią, maluje je, przekonany, że tworzy środkowoeuropejski krajobraz. Tak rodzi się obraz „Głazy”. Co prawda, to jedyny przypadek, kiedy Lewczenko malował z cudzego głosu. Minie czas i wspominając swoje dawne upodobania, artysta nie bez ironii będzie cytował Puszkina: Kiedyś wydawały mi się potrzebne Pustynia, brzegów fal perłowe krawędzie. śpieszy obejrzeć zebrane tu arcydzieła. Na każdym kroku w muzeum można zobaczyć artystów z niewielkimi sztalugami: kopiują dzieła swoich ulubieńców. Pewnego razu S. Wasylkiwski i M. Samokysz szli do Luwru kopiować: Wasylkiwski, rzecz jasna, — barbizończyków, a Samokysz — batalistów. Oczywiście, jak było w zwyczaju, rozmawiano tu po francusku. Obok nich zatrzymał się nieznajomy i powiedział po ukraińsku: „No, chłopaki, rzucajcie robotę, chodźmy barszcz jeść. Wszystko jedno widać, że chachły”. Był to Iwan Pochytonow, ukraiński artysta z Chersońszczyzny. Riepin nazywał jego miniatury perłami. Wiele lat przeżył Pochytonow w Paryżu, przyjaźnił się tam z Turgieniewem. W stolicy Francji znali i szanowali znanego rosyjskiego pisarza. I kiedy Turgieniew na jednej z wystaw nabył od razu siedemnaście rysunków Pochytonowa, na artystę z dalekiej nieznanej Chersońszczyzny zwrócono uwagę. Pochytonow malował swoje miniatury na niewielkich deseczkach z czerwonego drzewa, czasem pracując nad jednym pejzażem latami. Malował cieniutkim pędzelkiem, korzystając z optyki powiększającej. Postacie ludzi, drzewa, zwierzęta na jego pejzażach wyglądały jak kosztowne emalie. Wśród kolekcjonerów miniatury Pochytonowa miały niesamowity sukces. Artysta nie zapominał o ojczyźnie i pewnego razu, goszcząc w domu, pojechał do Moskwy. Tam poznał Lwa Tołstoja i stworzył miniaturowy portret wielkiego pisarza. Zaprzyjaźnił się Pochytonow i z Wasylkiwskim. Razem jeździli do Barbizonu, na wybrzeże Morza Śródziemnego, w malownicze miejsca Belgii. Po powrocie do Charkowa Serhij Wasylkiwski nie zrywał z Paryżem. Paryski Salon zaproponował mu wystawianie się bez przechodzenia przez jury, co było dla artystów wielkim zaszczytem. DRŻĄCE ŚWIATEŁKA DALEKICH CHUTORÓW A Lewczenko? Co robi on w tym czasie? Petro Aleksiejowicz szuka sobie schronienia w ukraińskiej głuszy. Kiedy zaczęły się jego wędrówki, on sam nie wyobrażał sobie, co na niego czeka. Szukał pocieszenia, a znalazł swoje powołanie. Może dlatego, że zaznał goryczy i bólu duszy, polubił skromne zakątki, gdzie żyją cisi biedni ludzie, wśród których można ogrzać się ciepłem czystych serc. Jak w wierszu: ... można ogrzać się troszkę, Zamieć, deszcz przeczekać, Nie mówić niczego, I nie uciekać nigdzie... Artysta nie idealizuje życia chłopów, jego pierwsze pejzaże to czysty minor. W kraju, w którym niedawno żyli Szewczenko i Dostojewski, trudno było pozostać optymistą. Jedno z najlepszych płócien Lewczenki, namalowane jeszcze przed podróżą za granicę, to obraz „Głusza”. Zapada wieczór. Po mokrym śniegu, obok przekrzywionych lepianek człapie konina. Smutnie gasnący horyzont, bezsilny w walce z ciemnością, która nadciąga nad wieś. Chaty stoją na stromym zboczu, wydaje się, że lada chwila runą, a śnieg, który pokrywa strzechy, przykryje, zasypie wszystko, co jest tu żywe. Podobny nastrój panuje na innych obrazach, w szczególności „Wieczór. Plucha”. Koloryt również jest beznadziejny, smutny. Błękit na białym tle, czarne drzewa, poszarzałe ściany chatek... Te płótna są typowe dla pieriedwiżników, do których należał również Petro Lewczenko. Oddają one także jego ówczesny stan duszy. Upływa czas i artysta coraz częściej dostrzega nie tylko szary kolor żałoby. Odkrywa się przed nim piękno bujnej, wielobarwnej ukraińskiej przyrody, piękno, pośród którego żyją ludzie, chłonąc nie tylko smutek, ale i cichą radość bycia. Słońce i smutek. Przez pewien czas artysta był piewcą słonecznego smutku. Nie zrezygnował z postaci samotnych przechodniów, malował je przez całe życie. Ale na jego płótnach coraz częściej widzimy jasne, słoneczne pejzaże. Zmieniają się poglądy Petra Ołeksijowycza na życie, na sztukę. Zaczyna szukać jaskrawych barw, nędzne szare kolory ustępują słonecznej palecie. Przejście to w pewnym stopniu ułatwiło zapoznanie się Lewczenki z dziełami francuskich impresjonistów, z płótnami Renoira, Sisleya, Moneta, Pissarra. SIERPIEŃ, NR 8 (74), 2000 ROK

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 15strona oryginału ↗

Ciąg dalszy nastąpi.

I szum morza, i sterty skał, I ideał dumnej dziewicy. Inne potrzebne mi obrazy, Kocham piaszczyste wzgórze, Przed chatką dwie jarzębiny, Furtka, złamany płot... I Łewczenko, i Wasylkiwski bywali w Paryżu. Prawda, nie w tym samym czasie. S. Wasylkiwski razem z malarzem-batalistą M. Samokyszem pojechali za granicę zaraz po ukończeniu Akademii. Paryż... Pod koniec XIX — na początku XX wieku był on centrum życia artystycznego całej Europy. Może nie wszystkim, którzy tu przyjeżdżali, wystarczało pieniędzy na codzienne obiady. Ale to głupstwa! Zamiast tego były Dzielnica Łacińska, Montmartre, liczne pracownie artystów. W nich nie tylko tworzono: głośne rozmowy, spory, zderzenia gustów, poglądów, upodobań. W malarstwie pejzażowym wyróżniały się dwa kierunki: impresjonizm, którego przedstawiciele uważali za najważniejsze odtworzenie pierwszego, czasem chwilowego, jaskrawego wrażenia, chwilowego błysku uczuć i barw. Nie mniej popularne były też obrazy barbizończyków. Tak nazywała siebie kiedyś grupa artystów, do której wchodzili Dupré, Rousseau, Troyon na czele ze sławnym mistrzem „tatusiem Corot”. Swego czasu osiedlili się oni w niewielkiej wsi Barbizon i uważali, że tamtejsze krajobrazy wystarczą do odtworzenia obrazu ich rodzinnej Francji. Na płótnach barbizończyków widzimy majestatyczny wschód słońca, spokojną poranną ciszę, wysokie niebo, szerokie przestrzenie, spowite lekką mgiełką... I choć jak to nie dziwi, niespokojny, pełen iskrzących pomysłów, temperamentny Serhij Wasylkiwski zachwycił się twórczością takich barbizończyków. Jeździł ich śladami, malował Barbizon, cierpliwie kopiował ich dzieła. PARYŻANIN Z CHERSOŃSZCZYZNY O tym, że Luwr to dawna rezydencja francuskich królów, wspominamy chyba tylko czytając „Trzech muszkieterów”. Już drugie stulecie w Luwrze mieści się jedno z największych muzeów świata. Trafiając do Paryża, nie tylko artyści, ale i wielu innych S. Wasylkiwski (1854—1917) Bohdan Chmielnicki z albumu „Z ukraińskiej starożytności 1900 r.”

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

Opowiadanie

Tego lata porzuciła mnie żona, sprzedałem ostatni przyzwoity garnitur i przeszedłem na ostatnie zapasy jeszcze kolonialnych, imperialnych sucharów. Do tego mój nieświadomy naród nie wybrał mnie na prezydenta. Właściwie nie bardzo mi się chciało, sprawa, sami wiecie, kłopotliwa. A jednak... mimo wszystko... Gdyby chociaż jakiś pies zaszczekał moje szlachetne imię podczas wyborów. Zresztą, o psach. Nigdy nie darzyłem ich szczególną sympatią, a zwłaszcza teraz. Tutaj z dnia na dzień nudzisz się światem — zimny, głodny, samotny. W pracy płacą tak, że i z głodu nie wykitujesz, i syty nigdy nie będziesz. Kobiety-wiedźmy, usłyszawszy, że pracuję jako docent w instytucie naukowo-badawczym, zadzierają nosa i pogardliwie pokazują plecy. No, oczywiście, im biznesmena podawaj, firmowca z volvo albo mercedesem, a co weźmiesz z nieszczęsnego kandydata nauk filologicznych? Naciągniesz byle jakie odzienie podczas mrozów, wrzucisz do ust swojego suchara i skomlisz, obserwując tłuste rasowe psiska, które grzeją się pod swoją gęstą, zadbaną sierścią. A dziewczyny, ujrzawszy takiego wypieszczonego leniwego zwierzaka, zmieniają się na twarzy i zaczynają ćwierkać: „Ach, piesek.., ach, cudo... Daj łapkę”. Moja łapa, czy raczej ręka, im, widzicie, nie pasuje. Dlatego mówię: nienawidzę psów — wszystkich na świecie, a zwłaszcza tych, które chodzą w kagancach za swoimi właścicielami na sznurku. Takie wyczesane, zarozumiałe, odchowane na swoim „chappi” i „alpo”. Tfu! Psiska, najwyraźniej węchem wyczuwają mój stosunek do siebie. Im ode mnie, w sekrecie powiem, jednak czasem się obrywa. To zgniłej kiełbasy podrzucę, to puszkę z farbą wyleję z balkonu na ich wypieszczone grzbiety. Kiedy wychodzę na podwórko, wszystkie te kundle — collie, bernardyny, foksteriery, pudle zgodnie zbijają się w stado i rzucają się na mnie. Mnie to co? Ja zawsze mam pod ręką solidny kij i z rozkoszą okładam je po grzbietach — właściciele rzucają się prosto w ten zwierzęcy wir, odciągają swoich pieszczochów, wściekają się, ale jakie mają do mnie pretensje? Ich bezcenne pieski same przecież pierwsze zaczynają. O mojej podziemnej wojnie z psiskami nikt nawet nie podejrzewa, nie jestem taki głupi, żeby demonstrować im swoje pułapki. Ale w naszym mieście, widać, ten psi naród jakoś przegaduje się w swoim psim języku, bo ujrzawszy mnie, od razu zaczynają kłapać zębami i próbują uczepić się nogawki. Mój kolega w nieszczęściu, Sławko, z którym pracuję w swoim instytucie nad problemami kultury ontologicznej, a ściślej mówiąc, regularnie urządzam najazdy na działy spożywcze delikatesów, pewnego razu, obserwując moją psią wojnę, radośnie zaszczekał i rzucił mi się na szyję: — Człowieku, tobie nie ma ceny. Jesteś czyste złoto. Myślę: pora do domu, bo jeśli go tak rozebrało po pół butelki, to co będzie, kiedy tę butelkę skończymy? Łapię się za teczkę, a on mnie nie puszcza, uczepił się rękawów mojej kurtki, której, nawiasem mówiąc, już z piętnaście lat, oczy zamglone, twarz zaczerwieniona. Czyli przyjechał. Mówię mu: — Ciszej, głupcze, tam milicjanci na progu, obserwują nas. Próbuję się wyrwać, a on przyciska mnie do serca i szaleńczo się śmieje. I jeszcze wrzeszczy na całą knajpę: — Andrijku, przecież ty jesteś potencjalny milioner, tobie nie ma ceny. Teraz my z tobą pożyjemy! — Pożyjemy, — odpowiadam mu ponuro, — jak te psy... Tutaj u niego już całkiem klepki się poprzestawiały, bełkocze: „Psy... Pieski moje drogie...” I Natalia DZIUBENKO Założyciel — Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Świadectwo rejestracji nr 1007 z 16.03.1993 r. to z taką czułością i drżeniem, jakby o beczkę z piwem. A potem nagle uspokoił się i mówi tak poważnie i prawie trzeźwym głosem: — Słuchaj, Andriju, słyszałeś o takim stanie w Ameryce — Connecticut? — No? — mruczę, a sam rozpaczliwie próbuję uratować rękaw swojej kurtki, czyli to, co z niego zostało. — Tak więc, drogi przyjacielu, kombinuj, tam istnieje prawo, — jeśli przechodnia ugryzie pies, to jego właściciel płaci poszkodowanemu 2000 dolarów. Przestaję się szarpać, i przede mną płynie ziemia. — Tyś, — szepczę zaschniętymi wargami, — zwariował? — Dokładnie, — mówi Sławko, — studiowałem prawa stanów i ich różnice między sobą. Jeśli Sławko mówi: „Dokładnie”, — znaczy, że tak właśnie jest. Kieszenie ma puste, tak jak i u mnie, za to głowa napchana wszelkiego rodzaju rupieciami, pamięta nawet daty urodzin rzymskich papieży. Długo rozmyślam, nie zauważając, że naszą niedopitą butelkę sprzątnął jakiś smarkacz sprzed samego naszego nosa. — Słuchaj, Sławku, gdzie by pożyczyć pieniądze na bilety do twojego Kone... ktykutu. W jedną stronę... Ja tam się wzbogacę i wrócę... — Dwa bilety, — pobłażliwie klepie mnie nowoobjawiony geniusz po ramieniu. — Dwa, Andrzeju. Za pomysł trzeba płacić. Pomysł drogo kosztuje... tak, na przykład, pięćdziesiąt procent zarobku. Marszczy czoło tak, że na nim nabrzmiewają żyły: — Słuchaj, a ty jesteś pewny, że one... Wszyscy ci psy... Pieski... — Nie może znaleźć słów od uczucia, które go przepełnia. — Ci dżentelmeni..., no, słowem, że one będą cię gryźć? Milcząc wychodzę z kawiarni i kieruję się do drobnego kundelka, który właśnie drobi za korpulentną damulką. Kundelek nagle szarpie się, wyrywa z rąk damulki smycz i pędzi prosto do mnie. Klap — i już tańczę na jednej nodze i szczęśliwie chichoczę w twarz zmieszanej właścicielce kundelka, która bełkocze błagalnym głosem słowa przeprosin. Jeszcze głośniej się śmieję, potem obejmuję ją za ramiona, które falują jak czarnomorskie fale, grubymi fałdami, i nagle całuję prosto w jej wysmarowane brązową szminką olbrzymie usta. Damulka ze strachu pluska się prosto w kałużę, a spod jej bezrozmiarowej spódnicy słychać wściekłe wrzeszczenie oszalałego kundelka. Mój przyjaciel, wyskoczywszy z kawiarni, rzuca mi się na szyję i wrzeszczy: — Sprzedaję! Sprzedaję, człowieku, swoje żyguli! Po miesiącu staliśmy już przed trapem samolotu, który wylatywał do Nowego Jorku. Oczy Sławka zamglone chorobliwą czułością. Dumnie kroczy w swoim znoszonym garniturku i wymachuje teczką, w której jest para czystych koszul, brzytwa i szczoteczka do zębów. Mój „dżentelmeński zestaw” jest mniej więcej taki sam. Co prawda, jest tam jeszcze jedna rzecz — bezcenna — laska naszej rodzimej kiełbasy „Szachtiorskiej”, kupionej w naszym kijowskim sklepie spożywczym i przetrzymanej parę dni na naszym kijowskim słoneczku. Kiełbasa — pierwsza klasa. Amerykańskie szczeniaki za nic w świecie niczego podobnego nie wąchały i nieprędko powąchają. Tego możecie być pewni. — Szto wieziotie? — zapytali mnie na cle, przeczytawszy deklarację, w której wszędzie stały kreski. — Nic nie wiozę. Starszy lejtnant zmrużył oko i podejrzliwie obmacał mnie wzrokiem od stóp do głów: — A poczemu eto wy niczego nie wieziotie? — Mam prawo, u nas od niedawna wolność, prawa człowieka i demokracja, może słyszeliście? — dumnie wbijam do głowy proste prawdy nieświadomemu celnikowi. — Szto? Szto? — wybałuszył oczy i zarządził: — Prowiesti licznyj obysk etim diemokratam. I co myślicie? Tak, przeprowadzili. Rozebrali do naga, obmacali każdy szew, moją teczkę prześwietlali rentgenem, przeszukali, oczywiście, natrafili na laskę „Szachtiorskiej”. Starszy lejtnant podskoczył, powąchał i nagle jak warknie, dokładnie jak bulterier z naszego podwórka: — Szto eto?! — Kiełbasa, — świecę niewinnymi oczami. — Dla czago? — Jeść, — mówię, — droga długa, trzeba coś do ust wrzucić. A celnikowi już zęby szczękają z wściekłości: — Jeszte! — rozkazuje. — Ja nie chcę, ja jeszcze nie jestem głodny, — aż mi w brzuchu zaburczało ze strachu. — Niet, — krzyczy już na całe gardło. — Ty u mienia siejczas wsio eto słopajesz! Ja tiebie eto siłoj zapichnu. Kawałek jednak przełknąłem ze strachu, w oczach mi pociemniało, i runąłem prosto na podłogę. — Chwatit! — słyszę głos. — Puszczaj lietit, poslie takowo zawtraka puszczaj im zanimajutsia amierikancy! Odzyskałem przytomność już w samolocie. Po paru godzinach stewardesa zrobiła mi płukanie żołądka, bo inaczej do USA bym nie doleciał. O, co to był za lot! Wam tego wiedzieć nie trzeba... Do Connecticut dotarliśmy po dwóch tygodniach, całkiem goli, trzeba było, oczywiście, opłacić usługi medyczne tym gnijącym burżujom, bo inaczej z lotniska by nie wypuścili. Ale jakoś dotarliśmy. Niewielkie, czyściutkie miasteczko. Neony, markety, supermarkety. Jak w bajce, a raczej w telewizorze. Na ulicach chmary porządnych Amerykanów ze swoimi szczeniakami-pieskami. Dumnie kroczymy my ze Sławkiem, wymachujemy swoimi teczkami, rozmyślamy, czy wystarczy ich skąpe wnętrze na pieniądze, które teraz szeroką rzeką popłyną do nas, przyglądamy się. Coś nie tak. Idą obok nas burżuazyjne krótkie ogonki, takie same utuczone jak i u nas na Ukrainie, takie same pyszne i rozpieszczone, ale, dziwne, na mnie — zero uwagi. Usiedliśmy na ławeczce w niewielkim parku, biegają moje pieski, o, ile ich jest, no ugryźcie mnie choć jeden raz, skomle mi w duszy, ugryźcie, przeklęte, a to ja was wszystkich pogryzę! Ale ukraińskie psy, widać, i przez ocean zdołały jednak się dogadać ze swoimi krewniakami, żeby mi dokuczyć. Merdają ogonami, ale milczą jak partyzanci, żeby choć któryś szczeknął czy zapiszczał... Jednym słowem, prawie miesiąc my z wychudzonym Sławkiem włóczyliśmy się po Connecticut. Trochę przy wyrobach gipsowych popracowaliśmy, trochę jako zmywacze naczyń, trochę w pizzerii jako pomocnicy. Póki skrobaliśmy na bilet, chodziliśmy wściekli jak psy, i warczeliśmy oraz ryczeliśmy na wszystkie napotkane psy, ja nawet raz rzuciłem kijem w jakiegoś uczesanego pudla, tak on, przeklęty, zamiast rzucić się na mnie, starannie ten kij schwycił i zaniósł do swojego właściciela. Trzeba było brać nogi za pas. Umęczyliśmy się, nie daj Boże. Mój rodzinny instytut zaczął wydawać mi się rajem. Wreszcie wsiadamy do autobusu, który wiezie nas do Nowego Jorku. Bilety w kieszeni, jak mara roztopiły się moje miliony, a tuż przed samym odjazdem autobusu widzę, i na sercu mi cieplej, — pędzi prosto przez drogę coś kudłatego, zębatego i szczeka!!! No szybciej, psisko, dawaj! Dawa-a-a-j! Na mnie już krzyczą pasażerowie, pogania kierowca. Jeszcze chwila... Aż tu zza rogu wyskoczył jakiś przyćmiony pikapik. Psina machnęła ogonem i skręciła prosto na policjanta, który stał przy przystanku autobusowym. Sławek wepchnął mnie prawie siłą, autobus ruszył, a ja wciąż rwę się do okna i krzyczę: „Dajcie zobaczyć!”. Ugryzł! Przeklęta skorumpowana kreatura — policjanta ugryzł! Zam. nr 3301209. Nakład 3000. Redaktor naczelny Lubow Hołota. Adres „Słowa Proświty”: 01001, Kijów-1, zaułek Muzealny, 8. Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, tel. 228-01-30.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

Redaktor naczelny Pawło MOWCZAN. Kolegium redakcyjne: L. Hołota, J. Hojan, A. Żurawski, P. Mowczan, A. Pohribnyj, O. Ponomariw, I. Juszczuk

Redakcja koresponduje z czytelnikami wyłącznie na łamach gazety, a nadesłanych rękopisów i zdjęć nie zwraca. Zastrzega sobie prawo redagowania i skracania tekstów. Skład komputerowy — Iryna Szewczuk. Indeks 30617. Wydrukowano z gotowych form fotograficznych w kombinacie «Prasa Ukrainy».

Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn