Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 8strona oryginału ↗

JAK ZASPOKOIĆ DUCHOWE PRAGNIENIE, CZYLI POSZUKIWANIA DRÓG ODZYSKANIA UTRACONEJ OJCZYZNY

Слово Просвіти, №76 за 2000 рік

GORĄCA MOWA Z WULKANU O IMIENIU NIEPODLEGŁOŚĆ Wspominam Neapol z 89-go roku, posiedzenie komitetu organizacyjnego, poświęcone utworzeniu Międzynarodowego Stowarzyszenia Ukrainistów, błądzenie ulicami niemych Pompejów... Cisza, przesiąknięta wiekami. Odrętwienie od grozy, zdawało się, przyczaiło się w tych ogołoconych z popiołu i mowy uliczkach — budynkach. Nasuwa się myśl, że idziemy po dnie gigantycznego krateru wulkanu, w którym niemota przycichły martwe okna i zgasłe cywilizacje. Profesor bizantynista Uniwersytetu Harvarda Ihor Szewczenko dowcipnymi słownymi kreskami nakłada światłocienie estetycznego opanowania przez Rzymian publicznych i intymnych sfer codziennego bytu, a nam wydawało się, że zaglądamy do tymczasowo opuszczonych domów, bojąc się, by gospodarze nie zastali nas przy tej nieprzyzwoitej czynności. — A oto przy tej bramie na wejściu do miasta odkopano rzymskiego legionistę, który stał na warcie i nie zszedł pod śmiertelną groźbą bycia żywcem zasypanym gorącą lawą. „Zginął, bo zapomniano go zdjąć z posterunku”, — majestatycznie wyrzekł profesor Szewczenko i zamyślił się. Później w „Zmierzchu Europy” Oswalda Spenglera wyczytam zachwyt tym rzymskim legionistą jako uosobieniem wielkości obowiązku. Samopoświęcenie w imię obowiązku? Czy uświadomione to samopoświęcenie? Myślę, że nie, ale to Oswalda Spenglera nie interesuje. Głównym jest wypełnienie obowiązku. Symbol doskonałości rzymskiej cywilizacji i znak kultury. Kultury doskonałej i zakończonej, bo, według przekonania Oswalda Spenglera, kultury narodowe to zamknięte systemy, które nie są zdolne nawzajem się zrozumieć. To samowystarczalne organizmy, które rodzą się, starzeją, umierają. Ta rzymska kultura — to raczej cywilizacja niż kultura narodowa. Konglomerat kultur, coś w rodzaju obecnie tworzonej globalnej kultury. I rzymski legionista stał na straży globalnej cywilizacji, którą wytworzyło Imperium Rzymskie. Umarła, według Spenglera, rzymska cywilizacja, ale wystawiła straż — rzymskiego wojownika, który demonstruje wielkość obowiązku. To — znak imperium. Imperium Rzymskiego — pierwszego uniwersalnego zorganizowanego systemu, opartego na idei państwowości, formalnego prawa, tolerancji religijnej, jednolitego systemu podatkowego i rozwiniętego handlu. I co nie mniej ważne — potężnie pulsującego na całej przestrzeni pax Romana imperialnego myślenia. Właśnie utrata przez regionalną elitę polityczną imperialnego „przyciągania” i myślenia doprowadziła do stopniowego rozpadu imperium, bo ta elita nabywała statusu narodowej elity politycznej nowych państw, które rodziły się na brzegach Oikumene. Przyczyny rozpadu imperium, w tym także i przede wszystkim Rzymskiego, „pozanarodowe, w tym samym czasie gdy forma zazwyczaj narodowa. W rezultacie imperium rozpada się nie według linii najmniejszych powiązań transportowych, a według dowolnych linii geograficznych — granic narodowych”1. PAŹDZIERNIK, CZ. 10 (76), 2000 ROK Tworzyły się państwa narodowe, zdyscyplinowane rzymskie legiony zawracały w granice imperium prowincje, które rozbiegały się w różne strony, łyknąwszy świeżego powietrza niepodległości i ignorując interesy centrum, bo przejęły się rozwiązywaniem miejscowych problemów. Słabły powiązania gospodarcze z metropolią, imperialna wymiana towarowa gasła wraz z wymianą informacyjną i kulturową, ale rzymski legionista próbował zacisnąć w żelazną pięść osłabione imperialne palce. Nie udawało się, bo na peryferiach imperium skoncentrowało się dość dużo techniki wojskowej. Arsenały broni, którą posiadali Rzymianie, znalazły się w rękach prowincjonalnej elity politycznej i wojskowej, i nie było co liczyć imperialnemu centrum na to, by poskromić niepokornych siłą, przywrócić imperialne status quo, nauczyć rozumu... Rzymski legionista pokornie stał na swoim posterunku, nikt nie zamierzał go zdejmować, chociaż gorąca mowa z wulkanu o imieniu Niepodległość podbierała się pod mury imperialnego centrum, zasypywała popiołem zapomnienia religijne świętości, duchowe ośrodki, materialne zabytki. Nadzieje cesarza Konstantyna na to, że ogłoszeniem wolności religijnej i przeniesieniem cesarskiej rezydencji do nowego Miasta z dala od pogańskiego Rzymu wleje w osłabione imperialne ciało krew nowej wiary — chrześcijaństwa, nie sprawdziły się. I chociaż pod koniec IV w. chrześcijaństwo zostało ostatecznie ustanowione jako oficjalna religia Imperium Rzymskiego, jednak wewnętrzne napięcie w tym olbrzymim jednolitym, niepodzielnym królestwie — w tym Ekumenicznym imperium narastało, bo „duchowe” i „świeckie” konfliktowały między sobą i nie mogły być organicznie zintegrowane w jeden system2. W końcu Kościół zwyciężył w walce z imperium na Zachodzie, ale i na Wschodzie chrześcijańskie królestwo pod nazwą Bizancjum nie zdołało się utrzymać. Niszczała ideologiczna podstawa monolitycznego imperium — jedyny kościół chrześcijański. Tragicznym symbolem był upadek z Soboru Świętej Zofii krzyża — Wschodnie Imperium Rzymskie przestaje wyrażać jedność dwóch półkul wielkiej imperialnej sfery. Muzułmańska fala triumfu na Półwyspie Bałkańskim zmusza do skurczenia się w dążeniu do zachowania własnego bytu Europę Zachodnią i pogłębić sprzeczności między prawosławnym a zachodnim chrześcijaństwem. Jedna z chrześcijańskich stolic świata tak i pozostała zaciśnięta w pięści muzułmańskiego imperium. Z Bizantyjskiego imperium pulsują jedynie sygnały duchowej energii, religijnej niepokorności ducha, która wylewa się z kotła islamu. POGODZENIE SIĘ ZE ZŁEM? Mijały wieki, stare imperia rozpadały się, pojawiały się nowe i już na naszych oczach zgasło Imperium o nazwie ZSRR, prawda, imperialny legionista XX wieku do dziś stoi na swoim posterunku — nikt nie zamierza go zdejmować, chociaż kipiąca lawa już „wewnętrznych” suwerenności podchodzi pod bramy centrum odnowionego i zdrętwiałego imperium, które ratuje się modyfikacją zarządzania pod autorytarną demokrację oraz upaństwowieniem wschodniego chrześcijaństwa poprzez pretensję do misji Trzeciego Rzymu. Jeśli nie było dane w swoim czasie podbić siłą Konstantynopola, to dlaczego nie przejąć jego misji jako uniwersalnego centrum wschodniego prawosławia? Jeśli europejska cywilizacja wywodzi swój rodowód od Cesarstwa Rzymskiego i troskliwie chroni swoją ideologiczną podstawę — chrześcijaństwo, to dlaczego najnowsze imperium nie miałoby bazować na imperialnej tradycji Carstwa Rosyjskiego z jego pretensją do roli Trzeciego Rzymu oraz na duchowym — chrześcijańskim — dziedzictwie Rusi Kijowskiej? Ważne, by nie zapomnieć postawić na bramach imperium legionisty z rakietą balistyczną, a bazę ideologiczną można zbudować na liberalno-komunistyczno-chrześcijańskiej eklektyce. I kontynuować jej eksploatację, podnosząc nad tłumem chrześcijańskie sztandary i wciągając szarą, naładowaną ślepą wiarą w „dobrego cara” masę w pętlę Wielkiej iluzji — nowego porządku świata. Jakże chce się znów przejąć inicjatywę od tych, którzy bazują na amerykańskocentrycznym schemacie współczesnej epoki w nurcie strategii globalnego urządzania! Ale co w tym złego? — zapytacie. Przecież nas, Ukraińców, również zachwyca optymistyczny schemat przyszłego ładu światowego, który jest swoistą postmodernistyczną idea fixa XX wieku — ideą eurocentryczną, wyhodowaną na liberalnych drożdżach — na postulatach wolności jednostki, wyznania, własności prywatnej i rynkowego modelu gospodarki przemysłowej. Dlaczego by nam, Ukrainie, nie włączyć się w proces tworzenia uniwersalnej wspólnoty państw narodowych, zjednoczonych w granicach globalnego społeczeństwa obywatelskiego, i w ten sposób uniknąć niebezpieczeństwa bycia wciągniętymi w odnowioną odmianę imperialnego tworu z akronimem WNP? Trzeba. Koniecznie, bo rola outsidera wszystkim się znudziła, cywilizacyjne impulsy prowokują wyzwolenie energii państwowego samostanowienia, chociaż nieuchronna modernizacja społeczeństwa stawia pod znakiem zapytania osiągnięcie harmonii, syntezy kultury narodowej i niezbędnej cywilizacji. Lecz zanim weźmiemy udział w realizacji projektu Wielkiego Modernu, który nieuchronnie przekształci pod integracyjnym działaniem zbiorowego międzypaństwowego centrum państwa narodowe w odmianę regionalnych, ekonomicznie ujednoliconych tworów administracyjnych, należy zastanowić się nad tym, czy jesteśmy zabezpieczeni niezbędnym kulturowo-duchowym immunitetem przed zagrożeniem kosmopolitycznej erozji. Co więcej, czy odzyskaliśmy wiekami utraconą ojczyznę, czy uświadomiliśmy sobie niepełność naszego cywilizacyjnego wyrażania siebie, czy nasza kultura jest niezawodnym gwarantem zachowania własnej tożsamości? Niestety nie, bo my dzisiaj przypominamy Scytów, którzy trzymają tarcze między dwiema nieprzejednanymi orientacjami geopolitycznymi — eurazjatycką i europejską. Jesteśmy w sytuacji niepewności. A zatem — w stanie niepewności, niezdecydowania, co zapowiada społeczną bierność, brak indywidualnej inicjatywy, pesymistyczne nastroje i moralne wyczerpanie społeczeństwa. Dlatego potrzebujemy ideologii narodowej — systemu orientacji wartościowych i priorytetów, który zorganizowałby, zmobilizował społeczeństwo do zdecydowanych, dynamicznych działań, który naładowałby nastroje społeczne energią państwowego samostanowienia. Douglas North definiuje: ideologia — to odpowiedź człowieka na niepewność, która pozwala sformułować hipotezy i uzasadnić teorie. Czas podejmować decyzje i je realizować. „Podejmujemy decyzje w warunkach niepewności, opierając się na naszych religijnych, wartościowych i ideologicznych wyobrażeniach”3, — twierdzi Douglas North. Lecz zanim podejmiemy decyzje, musimy określić te narodowe wartości bazowe, na których będzie formować się odpowiednia gotowość społeczna, by te decyzje poprzeć i realizować. A to, jak pokazało prawie dziesięcioletnie doświadczenie niepodległości, zrealizować jest niezwykle trudno. Dlaczego? Przede wszystkim dlatego, że wciąż żyjemy w atmosferze relatywnej prawdy — w systemie radzieckiej i poradzieckiej przestrzeni prawnej, ideologicznej, politycznej, ekonomicznej. I główna przyczyna tego stanu marginalności polega na pogodzeniu się ze złem, na pogodzeniu się ze złem, którego imię to komunizm. Tego zła nie można rewidować, bo to zło — jest absolutne i ocena jego musi być ostateczna i pryncypialna. Ocena dla przyszłości. W przezwyciężeniu przeszłości drogą pokuty, w potępieniu tego zła — jest gwarancja ruchu i sukcesu. WALCZYLI Z BOGIEM, BURZYLI MORALNOŚĆ Okres komunistycznego reżimu — to dziesięciolecia swoistej próby wiary. Zaprzeczano wierze chrześcijańskiej, na jej miejsce miała przyjść wiara bolszewicka, niepodważalny marksizm-leninizm jako bazowa podstawa ateizmu, totalnej ideologizacji społeczeństwa w celu formowania masowego, kolektywnego człowieka. W bolszewickich czasach, pisze Serhij Awerincew, „wszystko, absolutnie wszystko w składzie chrześcijańskiej tradycji, chrześcijańskiej kultury, co w zasadzie poddaje się zniszczeniu, niszczone było absolutnie bezceremonialnie, planowo, z jak największym rozmachem, — i przetrwać mogła tylko naga wiara, pozostawiona sama sobie”. Ogłoszona i systematycznie prowadzona przez bolszewików wojna przeciwko Kościołowi, przeciwko samemu Bogu doprowadziła do moralnej degradacji człowieka, do niwelacji osobowości, która straciła narodowe oparcie. Ta wojna duchowo spustoszyła człowieka i wciągnęła go w niekończącą się potrzebę kogoś winić, oskarżać, bo w świadomości wyrosły bakterie zła i nienawiści. Bolszewicy powtórzyli tragiczne doświadczenie czasów Wielkiej rewolucji francuskiej, chociaż ci ostatni w końcu przerazili się przed bezdenną przepaścią okrucieństwa i przemocy, która otworzyła się przed ich oczami. Sam Robespierre w Konwencie 8 czerwca 1794 roku ogłosił kult Istoty Najwyższej, potwierdzając wiarę w nieśmiertelność duszy, i demonstracyjnie spalił tekturową statuę ateizmu w ogrodzie Tuileries4. Rewolucyjny wandalizm jak huragan przeszedł nad Francją, wzbudzając tłumy, doprowadzając do fanatyzmu hazard niszczenia dla samego niszczenia. W sierpniu 1789 roku w całej Francji zapłonęły ogniska, w których płonęły obrazy zdobiące kościoły, figury apostołów, rzeźbione krzesła kościelne, witraże, kolorowe szkło, witryny, chorągwie, świeczniki, kielichy, szaty kościelne, — wszystko, co należało do kultu katolickiego. „Cała niepotrzebna miedź, która znajdzie się w paryskich kościołach i dzwonnicach, przydatna do przetopienia na armaty, powinna być skierowana do arsenału”5, — to z polecenia dla komisarza sekcji Panteonu z 2 listopada 1793 roku, a brzmi jak kolejny leninowski dekret. Niszczenie dzieł literatury i sztuki, wszystkiego tego, co nosi na sobie ślad życia duchowego, jest nieuchronnym skutkiem rewolucyjnych kataklizmów, które podnoszą z głębin podświadomości in-

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn