OGÓLNOUKRAIŃSKIE TOWARZYSTWO «PROSWITA» im. TARASA SZEWCZENKI
Ciąg dalszy tematu
Dziś w numerze:
Której państwu będzie służyć Ławra-Akademia? — s. 2—3
Donieccy możni — «wierni» Patriarchatu Moskiewskiego — s. 4
Wydarzenia, fakty, komentarze — s. 5
Informacje z listów czytelników — s. 6—7
«DO OBCEGO JARZMA NIE ZAPRZĘGAJCIE SIĘ Z NIEWIERNYMI» (Druga Epistoła świętego apostoła Pawła do Koryntian, 6:14)
Drogi narodowej elity przewiduje akademik Mykoła Żulyński — s. 8—11
Tłumaczenie maszynowe
O perspektywach zjednoczenia ukraińskiego prawosławia i utworzenia Lokalnego Kościoła Prawosławnego Ukrainy opowiada Dmytro Stepowyk, doktor nauk filozoficznych, doktor sztuk o sztuce, profesor Kijowskiej Akademii Duchownej.
W. I.: Dmytrze Własowyczu, rola Cerkwi Prawosławnej w duchowym, kulturalnym i społeczno-politycznym życiu społeczeństwa ukraińskiego jest trudna do przecenienia. Samo chrześcijaństwo we wszystkich epokach było ważnym konsolidującym rdzeniem kultury ukraińskiej i samej tożsamości. Niestety, obecnie sytuacja nieco się zmieniła: w Ukrainie działają UPC KP, UAPC i tak zwana UPC MP. Proszę powiedzieć, jakie są polityczne, historyczne i kanoniczne przyczyny takiego podziału.
D. S.: Między trzema gałęziami prawosławia w Ukrainie nie ma rozbieżności kanonicznych. Obecny podział jest zainspirowany przez Moskwę i ma czysto polityczny charakter. Rosyjscy imperialiści za pośrednictwem struktury kościelnej podporządkowanej Moskwie chcą nadal manipulować opinią publiczną i trzymać w szorach znaczną część społeczeństwa ukraińskiego. Dla nich jest to jeden z mechanizmów zapobiegania pełnemu wyjściu Ukrainy spod moskiewskiej kontroli. To bardzo osłabia duchowy wpływ prawosławia na społeczeństwo ukraińskie, ponieważ zamiast pracy nad zbawieniem wiecznym każdej duszy duchowieństwo prawosławne trzech gałęzi wkłada ogromny wysiłek we wzajemne żale, spory i konfrontacje. Zamiast konsolidacji, która dziś jest niezbędna społeczeństwu ukraińskiemu, widzimy rozbicie, konfrontację i kłótnie. Ponadto promoskiewska część prawosławnych przeszkadza w ugruntowaniu państwowego, ukraińskiego języka w Cerkwi, w rozwoju ukraińskiej książności, kultury narodowej i obrzędowości, tym samym dyskryminując przeważającą większość prawosławnych Ukraińców. To jest sytuacja nienormalna i nie do zniesienia.
W. I.: Cerkiew to dusza narodu. Dziś mamy wszystkie niezbędne symbole państwowości: Konstytucję, Godło, Flagę, Hymn, wojsko, granice itd., ale nie mamy jednej Pomiestnej Cerkwi Prawosławnej. Chrystus kiedyś powiedział, że „każde królestwo podzielone w sobie samym nie ostoi się”, a my, dzięki imperialnym intrygom Moskwy, która jeszcze dziesięć lat temu zaszczepiała w nas bezsensowne idee ateistyczne, znów jesteśmy podzieleni duchowo. Jakie, według Pana, mogą być skutki utrwalenia takiego stanu rzeczy?
D. S.: Chociaż zgodnie z Konstytucją Ukrainy Cerkiew jest oddzielona od państwa, to aspekty jej działalności, które wykraczają poza wewnątrzcerkiewny ustrój i zgubnie wpływają na stosunki społeczne, nie mogą pozostawiać społeczeństwa i władzy państwowej obojętnymi. Dlatego pozostawienie prawosławia rozbitego na trzy części i utrwalanie tego stanu są niebezpieczne dla spokoju, zgody i stabilności w kraju. Państwo powinno, nie ingerując w nabożeństwa, święcenia biskupów i kapłanów oraz inne sprawy kościelne, tworzyć bazę ustawodawczą i prawną dla jedności prawosławia ukraińskiego. Po to, aby stało się ono potężną siłą duchową, która będzie działać na dobro, a nie na szkodę społeczeństwa i ludzi.
W. I.: Jak Pan sądzi, dziś, w dobie aktywnego rozpowszechniania się Internetu i telekomunikacji, po siedemdziesięciu latach agresywnej propagandy intelektualnie i duchowo ograniczonego materializmu, czy Cerkiew Prawosławna pełni te funkcje jednoczące, które wcześniej sprawowała?
Na Litwie szanuje się ojczysty język — s. 12–13
Wieczny odpoczynek Iwana Sirki — s. 14–15
Konkurs fotograficzny trwa nadal — s. 16
g=*-…че…… …= “. 2
Tłumaczenie maszynowe
(tak zwana «Ukraińska Cerkiew Prawosławna») jest «niezależna w zarządzaniu». Taka odpowiedź przekonująco pokazuje, że to zgromadzenie absolutnie nie ma żadnej niezależności od Moskwy i jest forpocztą piątej kolumny na Ukrainie. W. I.: Czy istnieją jakieś mechanizmy pozytywnego wpływu na tę część ukraińskiego prawosławia, która jest kontrolowana przez Moskwę? Czy można spodziewać się po nich rezygnacji z ambicji «jednowiernych kanonicznych» prawosławnych, wszak zapewne w ich środowisku jest pewna część ludzi zdolnych trzeźwo myśleć? Czy warto oczekiwać od nich współpracy z innymi prawosławnymi, a nawet ze wszystkimi chrześcijanami? D. S.: Najlepszą drogą jest dużo modlić się za nich, tak jak kiedyś Cerkiew modliła się za heretyków i wszystkich grzeszników. Jeśli chodzi o praktyczne drogi, to sama sytuacja może wpłynąć na ich sumienie i można mieć nadzieję, że dobrowolnie, soborową decyzją odejdą od Moskwy, która jeszcze niedawno była centrum agresywnego bezbożnictwa, i zaczną służyć Bogu oraz Ukrainie. Jeśli zintegrują się z ukraińskim prawosławiem, nie będziemy im wypominać prorosyjskich, a co za tym idzie antyukraińskich słów i czynów. Jedyna Pomiestna Ukraińska Cerkiew Prawosławna przyjmie ich w swoje łono jak synów marnotrawnych z radością i chrześcijańską miłością. W tym celu muszą zrezygnować z pretensji do «wyłącznej kanoniczności» na Ukrainie i uznać, że Bóg kocha wszystkich i chce zbawić każdego chrześcijanina, który oddał swoje serce Jemu i bliźniemu. W. I.: Chodzą słuchy, że w sprawę zjednoczenia ukraińskich prawosławnych zaczął aktywnie ingerować patriarcha Konstantynopolitański w Stambule, wyraził on też pewne sympatie wobec UKP KP oraz UAPC, czego wcześniej nie było. Jaka jest przyczyna tak kardynalnej zmiany? D. S.: Przyczyna jest jedna — działanie Ducha Świętego, wszak mylić się mogą nawet tak godni ludzie, jak patriarchowie. Niedawno patriarcha Konstantynopolitański Bartłomiej, przebywając w Odessie, mówił, że uznaje tylko Cerkiew, na której czele stoi metropolita Wołodymyr (Sabodan). A obchody drugiego tysiąclecia Narodzenia Chrystusowego w Jerozolimie i oświadczenia moskiewskiego duchowieństwa o przejęciu od Konstantynopola kierownictwa nad światem prawosławnym wpłynęły na Patriarchat Konstantynopolitański w ten sposób, że zaczął on szukać sojuszników na Ukrainie w celu niedopuszczenia do tych ambitnych i nieuzasadnionych zamiarów tak zwanego «Trzeciego Rzymu». Patriarcha znalazł takich sojuszników w osobach UKP KP oraz UAPC, zatem teraz będziemy obserwować, jak Boży plan będzie się rozwijał w czasie. W. I.: Biorąc pod uwagę niekonstrukcyjne i uprzedzone stanowisko prorosyjskiej gałęzi prawosławia na Ukrainie, na której czele stoi Wołodymyr (Sabodan), czy można przypuszczać, że zjednoczenie UKP KP oraz UAPC zostanie uznane przez społeczność chrześcijańską jako jedyna niezależna Ukraińska Cerkiew Prawosławna ze statusem Pomiestnej z zarządem patriarchackim? D. S.: Taka perspektywa jest całkiem prawdopodobna, co więcej, ona już się urzeczywistnia, w połowie września tego roku odbył się Sobór Pomiestny UAPC, który nie wybrał nowego patriarchy na miejsce zmarłego Dymitra (Jaremy), ale wypowiedział się za tym, aby w niedalekiej przyszłości przeprowadzić wspólny zjednoczeniowy Sobór Pomiestny UKP KP i UAPC, który utworzyłby jedyną Pomiestną UKP i wybrałby jednego patriarchę. Mamy nadzieję i pewność, że kiedy to nastąpi, światowa społeczność prawosławna (może z wyjątkiem RKP MP) uzna zjednoczoną UKP i przyjmie ją jako część światowego prawosławia ze wszystkimi pozytywnymi skutkami. W. I.: Jaka może być reakcja Moskwy oraz filii jej Cerkwi na Ukrainie na takie zjednoczenie dwóch gałęzi ukraińskiego prawosławia? D. S.: Zaprognozować taką sytuację jest trudno, ale myślę, że Moskwa przez pewien czas będzie kontynuować szkalowanie każdej Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej, która jej nie podlega. Jeśli chodzi o jej filie na Ukrainie, to tutaj mogą być dwa warianty: albo przyłączą się do jedynej i uznanej przez cały świat chrześcijański Pomiestnej UKP w całości (co byłoby korzystne dla obu stron), albo przyłączy się ich część, kilka eparchii i parafii, a inne pozostaną z Moskwą jako filie RKP na Ukrainie dla obsługi mniejszości narodowej Rosjan. W. I.: Jakich zmian strukturalnych czy administracyjnych w zjednoczonej UKP należy oczekiwać? Jakie są perspektywy współpracy zjednoczonej UKP z grekokatolikami, rzymskokatolikami i protestantami? D. S.: Główna zmiana strukturalna będzie polegać na tym, że Episkopat obu Cerkwi pozostanie na swoich miejscach. Duże eparchie mogą zostać podzielone na dwie lub trzy. Oprócz tego w mniejszych eparchiach może być jeden biskup rządzący, a jeden wikariusz (czyli jego pomocnik), inni biskupi mogą stanąć na czele męskich klasztorów. Warto oczekiwać reformy w dziedzinie edukacji duchowej, część biskupów może zostać rektorami akademii duchownych i seminariów lub objąć katedry teologiczne w nich. Jeśli chodzi o współpracę z innymi wyznaniami chrześcijańskimi na Ukrainie, to nie mam wątpliwości, że zjednoczona UKP nawiąże prawdziwie braterskie stosunki z innymi cerkwiami chrześcijańskimi na Ukrainie. W. I.: Dziękuję za ciekawą i treściwą rozmowę. Rozmowę prowadził Wołodymyr ISZCZUK Zdjęcie H. Kubłanowa. 9 października tego roku nasz stały autor, proświcianin z dziada pradziada, wybitny działacz społeczny i naukowy Łeś Panasowycz Sylin skończył 87 lat. Jego trudne, godne, uczciwe życie zasługuje na osobne opowiadanie, które obowiązkowo przygotujemy dla naszych czytelników. A dzisiaj, drukując jego żarliwe, wykwalifikowane, wyważone słowo, witamy go z okazji urodzin i życzymy zdrowia, zdrowia, zdrowia! Niech mu się darzy! Redakcja «Słowa Proświty»
Człowieka od innych istot odróżnia duchowość. Jest nią także wiara w ubóstwiany ideał. Przez całą historię każdego narodu była ona jego kręgosłupem. Tak jest również do dzisiaj. Na Ukrainie-Rusi jeszcze za czasów księcia Askolda chrześcijaństwo było legalne. A od 988 roku, za księcia Wielkiego Włodzimierza, wiara ta uzyskała status państwowej. W roku śmierci Jarosława Mądrego (1054) doszło do rozłamu Kościoła na rzymskokatolicki i greckobizantyjski. Nie przezwyciężyła go nawet unia florencka XV wieku. Kościół Ukrainy-Rusi pozostał niezmienny, jak nazywa się go w ludzie, grecki lub prawosławny, i zjednoczył on rozdzielone wówczas plemiona ukraińskie: Polan, Drewlan, Siewierzan, Dulibów, Tywerców, Uliczów i innych w jeden staroukraiński naród — Rusinów. Tak powstało jedyne, największe i najpotężniejsze państwo Ruś Kijowska. Z historii wiadomo, że ówczesny katolicyzm według swoich kanonów był naznaczony tyrańskim okrucieństwem. Jego instytucja sądowo-karna, inkwizycja, była tajna, bezapelacyjna, z przerażającymi torturami i egzekucjami. Wśród nich także auto-da-fé — publiczne spalenie. Tak postąpiono ze znanymi działaczami Giordano Bruno, Leonardem Daninim i Janem Husem. Symbolem inkwizycji stał się doradca hiszpańskiego króla, mnich Torquemada. Tak oto przez wieki średniowiecza zniszczono ponad pięć milionów niewinnych ludzi. W Europie inkwizycja panowała do XVIII wieku, a w Hiszpanii do połowy XIX. Wtedy, gdy w Europie płonęły stosy inkwizycji, na Ukrainie-Rusi wiara prawosławna była naznaczona humanizmem, niosąc nie tylko religijno-moralną duchowość, ale i oświecenie. Jednocześnie ukraińskie cerkwie były ośrodkami społecznymi dla wszystkich warstw ludności. Przy cerkwiach i klasztorach tworzono bezpłatne szkoły, szpitale, domy dla sierot i ubogich starców. Przy cerkwiach przechowywano dokumenty archiwalne, starodruki, kroniki. Ukraińska cerkiew nie pozostawała na uboczu także w czasach walki naszego narodu przeciwko jego zniewoleniu. Tak było za czasów kozaczyzny i hajdamaczyzny. Szczególnie zaś sławne miejsce od XI wieku zajmowała Ławra Peczerska. Nasza pierwsza Ławra i pierwsza ukraińska Akademia. Była ona ośrodkiem moralności i kultury. Będąc „w świecie” i żyjąc wśród innych narodów Europy i Azji, nie udało mi się znaleźć
Tłumaczenie maszynowe
D. S.: Niestety, w obecnej sytuacji Cerkiew Prawosławna, wskutek swojego wewnętrznego podziału, nie może w pełni wypełniać funkcji integrujących społeczeństwo i wychowawczych. Dziś jest ona nawet niezdolna do spełniania roli zbawczej dla ludzi, ponieważ jej wewnętrzne sprzeczności wywołują nastroje i uczucia nie błogosławione i nie ratujące, lecz grzeszne. W. I.: W Ławrze można czasem zobaczyć szowinistyczną literaturę rosyjskich nacjonalistów radykalnych, która zawiera elementy ksenofobii i podsycania wrogości międzynarodowej. Czy zgadza się Pan z dość powszechną dziś opinią, że niektórzy przedstawiciele wspólnoty rosyjskich i rosyjskojęzycznych prawosławnych w Ukrainie odgrywają konfliktową i destrukcyjną rolę w ukraińskim społeczeństwie? D. S.: Nie tylko Pani zauważyła, że na straganach z książkami i w kioskach Ławry Kijowsko-Peczerskiej, gdzie zadomowiły się pewne struktury moskiewskiego prawosławia, sprzedaje się szowinistyczną i ksenofobiczną literaturę, która w żaden sposób nie sprzyja umacnianiu bezpieczeństwa państwowego, spokoju i zgody w społeczeństwie. Porządni chrześcijanie nie kupują tej literatury, ponieważ w znacznej części tych książek propaguje się nie chrześcijańską miłość, lecz nienawiść narodową i rasową, w tym także nienawiść do niepodległej Ukrainy, której chleb spożywają ci ksenofobi i szowiniści. W. I.: Niedawno w jednej z audycji ukraińskiego radia odczytano list małej dziewczynki, głęboko urażonej tym, że ksiądz tak zwanej UPC MP odmówił pochowania jej zmarłego dziadka. Czy można uważać takie jego postępowanie za przejaw humanitaryzmu i chrześcijańskiej pobożności? Czy są wśród duchowieństwa tacy przedstawiciele, którzy dla narodu ukraińskiego są bliźnimi chociaż w rozumieniu przypowieści Chrystusa o dobrym Samarytaninie? D. S.: Nie, ten ksiądz naruszył podstawowe prawo wiary chrześcijańskiej — nakaz pochowania zmarłego. Ksiądz powinien to wypełnić, niezależnie od przynależności wyznaniowej i konfesyjnej zmarłego. Humanitaryzm i chrześcijańska pobożność, sądząc po tym przypadku, u tego księdza nie istnieją, a do ewangelicznego Samarytanina jest mu zupełnie daleko. Ten ksiądz ciężko zgrzeszył i powinien pokutować przed Bogiem za swój czyn. W. I.: Jak ocenia Pan odpowiedź Soboru Biskupiego ROC na prośbę Prezydenta Ukrainy o nadanie autonomii i autokefalii Cerkwi Ukraińskiej? Czy nie wydaje się Panu, że zawiera ona elementy nieuprzejmego stosunku do głowy naszego państwa, a w jego osobie braku szacunku dla całego narodu ukraińskiego? D. S.: Prezydent Leonid Kuczma w liście do Soboru Biskupiego ROC MP poprosił o rozpatrzenie kwestii nadania Cerkwi Prawosławnej w Ukrainie autonomii, a w perspektywie także autokefalii. Moskiewscy „batiuszki” odmówili rozpatrzenia tej sprawy i „poradzili” (!) Prezydentowi Ukrainy jako osobie świeckiej (!) nie wtrącać się w sprawy „ich” (!) Cerkwi w Ukrainie. Można to, oczywiście, uznać za obrazę wobec Prezydenta i całego narodu ukraińskiego. Wydaje mi się, że naród ukraiński i Prezydent naszego państwa powinni adekwatnie postąpić wobec Patriarchatu Moskiewskiego i jego filii w Ukrainie, ponieważ te zagraniczne filie nie gardzą wtrącaniem się w wewnętrzne sprawy naszego państwa, prowadząc wszędzie antyukraińską propagandę. Ta nietaktowna odpowiedź całkowicie niweluje propagandowy szablon szowinistów, że rzekomo ukraińska filia ROC
PAŹDZIERNIK, nr 10 (76), 2000 ROK
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Historia ukraińskiego kozactwa w rosyjskiej i radzieckiej historiografii, na wskroś przesiąkniętej duchem rosyjskiego wielkomocarstwowego szowinizmu, była naświetlana pobieżnie, powierzchownie i niechętnie. Kiedy już coś pisano, to często z przekłamaniami, a nawet z otwartymi fałszerstwami. Twierdzono w szczególności, że kozactwo było rzekomo siłą destrukcyjną, niezdolną ani do rolnictwa, ani do rzemiosła, ani do zakładania miast; narzucano tendencyjny stereotyp, według którego Zaporożców przedstawiano jako hulaków i pijaków, dzikich i okrutnych wojowników, którzy w Boga nie wierzyli, a jeśli już bronili wiary prawosławnej, to rzekomo tylko z koniunkturalnych pobudek. Ukraińska historiografia w osobach jej najlepszych przedstawicieli (Dmytro Jawornycki, Ołena Apanowycz i inni) przekonująco dowiodła, że kozacy nie tylko bronili swojej Ojczyzny, ale byli też stanem państwowotwórczym, który stale dbał o rozwój oświaty i kultury, wszechstronnie wspierał Cerkiew Prawosławną. Świadectw na ten temat jest więcej niż wystarczająco. Dość wspomnieć o wstąpieniu Wojska Zaporoskiego na czele z hetmanem Piotrem Konaszewiczem-Sahajdacznym do Bractwa Kijowsko-Objawienia Pańskiego w celu wsparcia Monasteru Brackiego i Kolegium Brackiego (później Akademii Kijowsko-Mohylańskiej). Dość wspomnieć Bohdana Chmielnickiego, Iwana Mazepę oraz innych hetmanów, którzy potężnie wspierali Cerkiew Prawosławną. Były też inne rodzaje dobroczynności. Tak, zaporoski hetman Samijło Kiszka na przełomie XVI i XVII wieku podarował swój dom w Kijowie na szpital, czyli przytułek dla starych i zniedołężniałych ludzi oraz kalek. W działach starodruków szeregu ukraińskich bibliotek i muzeów przechowuje się niemało ksiąg podarowanych cerkwiom prawosławnym nie tylko przez hetmanów i atamanów koszowych, ale i przez zwykłych Zaporożców. Poszukiwania w archiwach trwają i przynoszą coraz to nowe znaleziska... Niedawno znany znawca ukraińskich starodruków, kandydat nauk historycznych Marharyta Szamraj uprzejmie wskazała nam na unikalny zapis, znaleziony przez nią na marginesach księgi „Ustaw cerkiewny”, wydanej w 1610 roku w Moskwie w drukarni Onysyma Radyszewskiego. Ten gruby dwutomowy foliant przechowywany jest obecnie w dziale starodruków Centralnej Biblioteki Naukowej im. Wernadskiego NAN Ukrainy pod nr 5526, dokąd trafił z biblioteki Kijowskiej Akademii Duchownej. Na kartach 239—250 drugiego tomu na dolnych marginesach znajduje się zapis darowizny, sporządzony ręką Mychajła Doroszenki, hetmana Wojska Zaporoskiego w latach 1622—1628 (z przerwami). Okazuje się, że właśnie ten wybitny działacz ukraińskiej historii wraz ze swoim współpracownikiem Mychajłem Tomylenkiem podarował tę drogą jak na tamte czasy księgę do cerkwi Zaśnięcia Przenajświętszej Bogurodzicy, która stała wtedy na Podolu. W ten sposób mamy wreszcie autograf sławnego hetmana! Dotąd znanych było tylko kilka listów Doroszenki, ale wszystkie one zachowały się w polskich kopiach z XVII wieku. (Pisano je zresztą, sądząc po wszystkim, po polsku, gdyż adresowano je do przedstawicieli rządu Rzeczypospolitej.) Zapis zaś na księdze „Ustaw...” wykonany jest ukraińską cyrylicką kursywą bardzo pięknym kaligraficznym pismem. Kaligraficzne pismo, władanie językiem cerkiewnosłowiańskim, znajomość historii (wzmianka o Pierwszym Soborze Powszechnym z 325 roku, który zgromadził 318 biskupów) świadczą o dość wysokim poziomie wykształcenia przyszłego hetmana. Jest tu też ważny materiał dla kozackiej genealogii. Współpracownikiem M. Doroszenki występuje Mychajło Tomylenko. Był on ojcem lub bliskim krewnym współpracownika Bohdana Chmielnickiego Wasyla Tomylenki, pułkownika czehryńskiego, esauła wojskowego, wreszcie hetmana nakaznego, który poległ pod Bracławiem 14 (4) grudnia 1654 roku. Z Wasylem Tomylenkiem bez wątpienia był zaznajomiony i wnuk Mychajła Doroszenki — Petro, który był hetmanem Ukrainy w latach 1665—1676, a w czasach hetmanatu B. Chmielnickiego — jednym z najmłodszych wiekiem kozackich starszyn. Czas wkładu do cerkwi nie był przypadkowy. Takie wkłady czyniono często przed rozpoczęciem lub po zakończeniu wyprawy. Właśnie w 1618 roku zakończyła się długotrwała kampania w państwie moskiewskim, w której brali aktywny udział Zaporożcy. To właśnie oni jeszcze w 1605 roku osadzili na tronie Dymitra Samozwańca I, to właśnie oni gromili moskiewskie wojska w całym państwie moskiewskim, dochodząc aż do Oceanu Lodowatego i Syberii, szturmowali Moskwę. Wśród wodzów ówczesnego Wojska Zaporoskiego należy wymienić przede wszystkim Piotra Konaszewicza-Sahajdacznego oraz Mychajła Doroszenkę. Kijów zaś był potężną bazą tyłową Zaporożców. Naturalne jest, że po zawarciu pod koniec 1618 roku rozejmu w Dywilinie między Rzecząpospolitą a państwem moskiewskim Zaporożcy wracali do domu przez Kijów. Tutaj w 1619 roku zwołano radę, na której rozstrzygano kwestię dalszej polityki zagranicznej Siczy. Wtedy część kozaków ruszyła na Zachód, aby wziąć udział w wojnie trzydziestoletniej (1618—1648). Wtedy wyróżnili się w Czechach, na Słowacji, Węgrzech, w Austrii, Niemczech, we Włoszech... Inni udali się na Wschód, na służbę do króla gruzińskiego i szacha irańskiego. Większość zaś kozaków zaczęła przygotowywać się do walki przeciwko Imperium Osmańskiemu. W 1621 roku ukraińscy kozacy okryli się nieśmiertelną sławą w wojnie chocimskiej, zatrzymując armadę tureckiego sułtana Osmana II, który pragnął zdobyć Podole i Galicję, rozbić Polskę i skończyć z Siczą. Wśród bohaterów wojny chocimskiej był, oczywiście, i Mychajło Doroszenko, który zastąpił na stanowisku hetmańskim swojego towarzysza — Piotra Konaszewicza-Sahajdacznego, który zmarł w 1622 roku. Przed nim jeszcze hetmanowanie M. Doroszenki i nowe wyprawy, zwłaszcza wyprawa na Krym w 1628 roku, w trakcie której złożył głowę pod Bakczysarajem. Mychajło Doroszenko był nie tylko sławnym wojownikiem, ale i wykształconym oraz głęboko wierzącym człowiekiem, co poświadcza i jego cenny dar dla cerkwi Zaśnięcia. Poniżej przytaczamy tekst zapisu M. Doroszenki na kartach podarowanej przez niego księgi: „Roku 1619 miesiąca 15 dnia, ja, sługa Boży Mychajło Doroszenko wraz z towarzyszami moimi Mychajłem Tomylenkiem tę księgę „Ustaw”, czyli „Oko cerkiewne” drukowaną, do cerkwi Zaśnięcia Przenajświętszej Bogurodzicy w monasterze murowaną, wieczyście i nienaruszalnie; a kto by miał tę księgę, zwaną „Ustaw”, od cerkwi bożej oddalić, z księgi pożytek czerpać, na takim niech będzie klątwa świętych ojców 300 i osiemnastu, którzy w Nicei, taki będzie sądzony z nami na Sądzie Ostatecznym Chrystusowym. Amen”. ks. Jurij MYCYK, profesor, doktor nauk historycznych PAŹDZIERNIK, NR 10 (76), 2000 ROK
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
…jej porównania pod względem dobroczynnego wpływu na los swojego narodu. Ławra Kijowsko-Peczerska ze swoją główną budowlą — soborem Zaśnięcia Bogurodzicy z XI wieku — od dawna stała się naszą narodową świętością. Lud nazywał ją z miłością i czcią Wielką Panimatką. Czyli matką Ukrainy. Tu prości ludzie świadomie przychodzili z dalekich stron pieszo, by oczyścić duszę i rozjaśnić umysł. A ujrzawszy z oddali swoją Panimatkę, kłaniali się jej, zdejmowali obuwie i szli ku niej boso. Tak pielgrzymowały do niej z Taurydy obie moje babki-kozaczki — Nastia Kluczniczenko i Jawdocha Buhajenko. I pamiętam, jak opowiadając o tych „odwiedzinach”, płakały łzami radości.
Jednak Panimatka Ukrainy przez stulecia była nie tylko naszym religijnym, ale także potężnym ośrodkiem edukacji. I w ten sposób jeszcze mocniej łączyła nasz naród. Narodowo-prosvitiańska rola Panimatki z czasem nabierała dobroczynnego wpływu, stała się pierwszą Akademią Ukrainy-Rusi. Działały tu ukraińskie szkoły narodowe: grafiki i malarstwa, architektury i sławnego „Peczerskiego śpiewu”, medycyny i „życiowej” literatury. Tu także zapoczątkowano kronikarstwo i tłumaczenie z języków obcych. A ławrska drukarnia wydawała liczne książki, w przeważającej mierze świeckie. Aż dopóki Święty Synod Cesarstwa Rosyjskiego nie zakazał tego „kramolnego wolnomyślicielstwa”. Jeszcze od czasów Rusi Kijowskiej przy Ławrze działał „szpital dla wszystkich”. Ratowali się tu także książęta. Znamienne jest również to, że działała tu niezwykła szkoła świecka. Stała się ona pierwowzorem do założenia Kijowskiego Kolegium, a następnie słynnej Akademii Kijowsko-Mohylańskiej.
Z Ławrą i jej soborem Zaśnięcia wiąże się wiele wydarzeń historycznych oraz działalność wybitnych twórców. Tak więc, począwszy jeszcze od czasów Rusi Kijowskiej, niektórzy z nich stali się półlegendarni. Wśród nich są malarz Alipiusz, lekarz Agapit i architekt Milonig. A ponadto cała plejada twórców sztuki i mężów stanu. Te wieki dobroczynnie odbiły się nie tylko na ukraińskiej nauce i kulturze, ale także na cywilizacji innych narodów. Przede wszystkim — Państwa Moskiewskiego.
Wyjątkową rolę Ławry i jej soboru Zaśnięcia jako ośrodka artystycznego uznał w pierwszych latach swego istnienia nawet ateistyczno-agresywny reżim władzy radzieckiej. W latach dwudziestych XX wieku Ławrę ogłoszono „miasteczkiem muzealnym”. A następnie — znanym na całym świecie Państwowym Historyczno-Kulturalnym Rezerwatem. Jednak uciekając w 1941 roku po cichu przed narodem za Wołgę, radzieccy dostojnicy wsławili się jeszcze tym, że nakazali swoim pomagierom wysadzić w powietrze cudo sztuki — sobór Zaśnięcia… Tak wspaniałe budowle-zabytki zespołu Ławry Górnej utraciły swoją dominantę kompozycyjną, a zatem i dokończoność. Wraz z uzyskaniem przez Ukrainę upragnionej niepodległości Ławra, będąc państwowym rezerwatem, została przekazana w „dzierżawę” Cerkwi. Przy tym jakoś Cerkwi podporządkowanej rosyjskiej. I to zamiast umieścić w budowlach-zabytkach Ławrskiego Narodowego Rezerwatu tysiące najcenniejszych dzieł artystów ukraińskich nawet z czasów, gdy Panimatka-Ławra była również pierwszą narodową Akademią Ukrainy. A jak postąpili duchowi dzierżawcy z budowlami-zabytkami i bezcennymi dziełami sztuki w nich, to jakoś się ukrywa. Ogłoszone zaś pozostaje bez uwagi organów rządowych. A zatem bezkarnie, w poczuciu pełnej swobody. Choć bractwo mnisze już otwarcie sięga po środki siłowe. Tymczasem działacze kultowi, podporządkowani kanonom Cerkwi rosyjskiej, lekceważąc ukraińską, stopniowo „opanowują” już także zespół Ławry Górnej.
A w tych demonstracyjnie antyukraińskich działaniach „wzięło górę” to, co się wydarzyło 24 sierpnia 2000 roku, kiedy poświęcono odtworzony przez nas z ruin korpus soboru Zaśnięcia. I to w obecności licznych wiernych. Bez wątpienia to święto — uroczyste poświęcenie — mogłoby przeprowadzić duchowieństwo wszystkich obecnie działających w Ukrainie wyznań prawosławnych. Lecz nie, zostali oni tego pozbawieni i jako protestujący przebywali po drugiej stronie Bramy Trójcy Ławry. A co szczególnie nieprawdopodobne — całe to znieważanie odbywało się właśnie w Dniu Niepodległości Ukrainy, w jej dziewiątą rocznicę. Tego trudno nawet pojąć.
Tak nasza narodowa świętość, Panimatka Ukrainy, i jej pierwsza Akademia publicznie stają się obce. Choć odtworzono to cudo nie według moskiewskiego, lecz według naszego nalegania, zgłoszonego jeszcze na początku lat osiemdziesiątych XX wieku i potwierdzonego w 1995 roku dekretem Prezydenta L. Kuczmy. Stwierdzam to jako członek ówczesnej państwowej Komisji oraz naukowo-doradczej rady. Obecnie sobór Zaśnięcia odtwarzają ukraińscy konserwatorzy, za pieniądze z ukraińskiego państwowego budżetu kijowskiego oraz z wpłat społecznych Ukraińców do Ogólnoukraińskiego Funduszu im. Ołeksandra Hončara na wspieranie odbudowy soboru. Zatem bez jakichkolwiek wydatków ze strony tych, którzy zagarniają sobór Zaśnięcia. Czy trzeba mówić o tym, że każda rocznica naszej niepodległości powinna być obchodzona sprawozdaniem przed własnym narodem z nowych osiągnięć w budowie Ukrainy i jej państwowego samoutwierdzenia? Czy zatem godnym naszego narodu takim „osiągnięciem” uświetniliśmy swoją dziewiątą rocznicę niepodległości Ukrainy? To przecież nie ustępstwo wymuszone okolicznościami za „barter”, bo wartościami narodowo-duchowymi się nie handluje. Taka akcja „poświęcenia” soboru Zaśnięcia Ławry Kijowsko-Peczerskiej jest szyderstwem wobec narodu ukraińskiego. Do tego jest to oskarżenie nas, Ukraińców, że wchodząc w nowe stulecie i tysiąclecie, nadal żyjemy według gorzkich słów Tarasa Szewczenki: „Na naszej, nie swojej ziemi”. Choć od tamtego czasu minęło półtora wieku. To bolesne porównanie… Czy zaiste pozostaniemy obojętni wobec swojej narodowej godności, czy oddamy naszą świętość jak „dar” obcemu państwu?! Takie postępowanie byłoby niewybaczalnym grzechem wobec naszych dziadów i pradziadów, którzy stworzyli to cudo dla Ukrainy-Rusi i przez wiele stuleci bronili go, zachowując dla nas, ich potomków. W obecnych warunkach historycznych, zwłaszcza przy niezgodach nawet pomiędzy wyznaniami prawosławnymi, sobór Zaśnięcia nie powinien być podporządkowany żadnemu wyznaniu kultowemu. Ma należeć do wszystkich obywateli Ukrainy, z międzynarodowym statusem, jaki posiada Sobór Świętej Zofii w Kijowie. A ona zarazem znajduje się pod międzynarodową ochroną UNESCO, Organizacji Narodów Zjednoczonych. Los Wielkiej Panimatki Ukrainy, jej pierwszej narodowej Akademii, jest już sprawą nie tylko kultową, lecz także polityczną. Sprawą narodowej godności. Więc nie stójmy z boku! Bądźmy jednomyślni, jeśli jesteśmy narodem Ukrainy.
Ołeś SYLYN, zasłużony architekt, zasłużony działacz kultury Ukrainy, główny ekspert Ogólnoukraińskiego Funduszu Odbudowy Zabytków im. Ołesia Honczara
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Zapewne sierpniowe wydarzenia wokół poświęcenia Soboru Zaśnięcia Matki Bożej w Ławrze przez Patriarchat Moskiewski dość mocno zepsuły nastrój metropolicie Włodzimierzowi (Sabodanowi), mimo nawet poparcia prezydenta Ukrainy Leonida Kuczmy. Dlatego już 5 września samolot z metropolitą UKP Patriarchatu Moskiewskiego Włodzimierzem wylądował na lotnisku w Doniecku, gdzie miał otrzymać pozytywne emocje. Tak też się stało. Po spotkaniu w rezydencji arcybiskupa Ilariona — w soborze św. Mikołaja z parafianami metropolita spotkał się z przewodniczącym obwodowej administracji państwowej Wiktorem Janukowyczem, który przybył na spotkanie z bukietem róż. Rozmawiali w cztery oczy. Następnie metropolita udał się zapoznać się z cerkwiami i kaplicami obwodu. A 7 września w Donieckim Państwowym Teatrze Opery i Baletu imienia Anatolija Sołowianenki wziął udział w uroczystościach z okazji 2000-lecia Narodzenia Chrystusowego. Właśnie wziął udział, ponieważ uroczystości zostały zorganizowane przez władze obwodowe i miejskie w Doniecku. Wielki bukiet kwiatów przy wejściu do teatru metropolicie wręczył szef obwodowego zarządu kultury obwodowej administracji państwowej Walerij Stasewycz. W prezydium po obu stronach metropolity i arcybiskupa zasiedli przewodniczący Donieckiej obwodowej administracji państwowej Wiktor Janukowycz oraz doniecki miejski głowa, poseł do Rady Najwyższej Ukrainy, przewodniczący Partii Regionalnego Odrodzenia Ukrainy Włodzimierz Rybak. Na sali — duchowni, wierni i przedstawiciele władzy państwowej. Uroczystości otworzył arcybiskup doniecki i mariupolski Ilarion (świecko Roman Szukało, pochodzący z Lwowa). Oświadczył, że z władzami obwodowymi i miejskimi Patriarchat Moskiewski ma pełne wzajemne zrozumienie. Nazwał Wiktora Janukowycza i Włodzimierza Rybaka swoimi «соработніками» [współpracownikami], dzięki którym odrodzono wiele cerkwi, zwrócono Świętogórski klasztor, jest wsparcie w rozwiązywaniu wszystkich spraw. Dzięki Włodzimierzowi Rybakowi trwa budowa soboru katedralnego w Doniecku. — Cieszymy się — powiedział arcybiskup — że nasz naród popiera «благодатную каноніческую церковь». Bolejemy, że na ciele Chrystusowym krwawi rana w postaci cerkwi Patriarchatu Kijowskiego. Jednak mamy nadzieję, bo żadna cerkiew Patriarchatu Moskiewskiego nie przeszła do schizmatyckiej cerkwi (oto takie deklaracje o zjednoczeniu). Im silniejszy będzie głos Patriarchatu Moskiewskiego na Donbasie, tym mocniejsza będzie nasza cerkiew na Ukrainie, — dodał na zakończenie i udzielił głosu przewodniczącemu Donieckiej obwodowej administracji państwowej Wiktorowi Janukowyczowi, który faktycznie złożył sprawozdanie (!?) przed metropolitą z wykonanej przez siebie pracy. Dowiedzieliśmy się z tego sprawozdania, że Patriarchat Moskiewski ma w obwodzie donieckim 385 parafii, 2 eparchie i 2 klasztory. Oświadczył, że głęboko szanujemy Ilariona, nisko się kłaniamy Włodzimierzowi, wspieramy ich w budowie cerkwi. W minionym roku przy aktywnym wsparciu Donieckiej obwodowej administracji państwowej i władz miejskich w Doniecku rozpoczęto budowę soboru katedralnego Przemienienia Pańskiego. Trwa budowa w Makiejewce, już poświęcono cerkiew w Mariupolu. Dla funkcjonowania klasztoru przekazano pomieszczenia szpitala (!). W ramach festiwalu «Złoty Scyta» odbyła się wystawa ikon, wydano książkę «Donbass prawosławny». Wiele się robi dla odbudowy Swiatohirskiego klasztoru. Są jeszcze nierozwiązane problemy, ale jesteśmy przekonani, że «...государственно-церковные отношения», które istnieją dziś, pozwolą rozwiązać także i je. Proszę, u nas cerkiew jest oddzielona od państwa i wszystkie wyznania powinny być równe, ale to tylko na papierze. Następnie doniecki miejski głowa, poseł do Rady Najwyższej Ukrainy Włodzimierz Rybak opowiedział, jak władze miejskie wraz z obwodową administracją państwową robią wszystko dla odrodzenia cerkwi, corocznie wznosząc w Doniecku nowe świątynie. Do 2000-lecia Narodzenia Chrystusowego w ciągu ostatnich trzech lat w mieście wzniesiono 20 cerkwi i kaplic. W przeddzień dnia miasta na soborze Przemienienia Pańskiego podniesiono krzyż. Jak odradzają się nasze świątynie, tak odradzają się nasze dusze, — podsumował Włodzimierz Rybak. Dziwne, że miejski głowa powitał metropolitę w imieniu wszystkich mieszkańców miasta Doniecka. Jakby nie wiedział, że w Doniecku zarejestrowano 8 parafii UKP Kijowsko-
ŻOWTEŃ, nr 10 (76), 2000 ROK
go patriarchatu, dwie autokefaliczne parafie; od 1989 roku działa parafia UGKC oraz ponad 100 innych niepravosławnych wyznań, wśród których są także mormoni, którzy już zbudowali 8 domów modlitwy. Co więcej, ziemię pod te domy niezarejestrowanej wówczas wspólnocie mormonów przydzielił jeszcze w 1992 roku ówczesny mer miasta, a obecnie poseł do Rady Najwyższej Ukrainy Jewhen Zwiahilskyj. Oczywiście mer miasta wie o istnieniu Patriarchatu Kijowskiego, bo podczas wizyty Jego Świątobliwości Patriarchy Kijowskiego i całej Rusi-Ukrainy Filareta sekretarz Donieckо-Ługańskiej eparchii ojciec Wołodymyr zwrócił się z prośbą o znalezienie możliwości przyjęcia Jego Świątobliwości Filareta z wizytą grzecznościową, ale nawet nie otrzymał odpowiedzi. Na konferencji głos dano protoprezbiterowi Mykole, który «oświecił» wszystkich. Okazuje się, że chrzest Rusi Kijowskiej przez Włodzimierza Wielkiego to początek Cerkwi moskiewskiej. Każdy inny Kościół to wspólnota ludzi, którzy zabłądzili. Okazuje się, że metropolita Ilarion, który objął kierownictwo Metropolii Kijowskiej w 1051 roku, był Rosjaninem. Zapewne biedny referent nie wie, że w tym czasie nie było jeszcze ani Rosji, ani nawet wzmianki o Moskwie. Doprecyzował on, że przed przyjazdem arcybiskupa Ilariona do Doniecka było zaledwie 5 świątyń, a dziś około 40. W parafiach obwodu donieckiego służy 437 kapłanów, wydawany jest dziennik «Donbass prawosławnyj», dziecięce czasopismo «Rodnik». Jako znamienne wydarzenie odnotował kanonizację ostatniego moskiewskiego cesarza Mikołaja... Bardzo ubolewał, że na Ukrainie rejestrowane są na równi z Patriarchatem Moskiewskim inne sekty. Spodziewa się, że do Konstytucji Ukrainy zostanie wpisany artykuł o statusie Patriarchatu Moskiewskiego, bo, jak mówi, 35 mln prawosławnych moskiewskich na Ukrainie na to zasługuje. I oto wreszcie głos oddano samemu metropolicie UPC Patriarchatu Moskiewskiego Włodzimierzowi. — Mam zlecenie, — powiedział — przekazać wam «pozdrowienie» od Prezydenta Ukrainy Leonida Kuczmy. Odczytał coś w tym rodzaju. A potem poinformował, że podobne konferencje już odbyły się w Zaporożu, na Krymie i w Tarnopolu. Podziękował Ilarionowi i duchowieństwu, administracji obwodu i miasta za to, że trwają w świętej kanonicznej wierze, za to, że budują świątynie, za to, że zachowują cerkiew świętego Włodzimierza. — Chcę pobłogosławić przyjaźń między administracją a Doniecką eparchią i odznaczyć orderami i dyplomami za zasługi dla Patriarchatu Moskiewskiego oraz z okazji 2000-lecia Narodzenia Chrystusowego, — powiedział metropolita Włodzimierz. I to, co stało się dalej, od razu postawiło wszystko na swoim miejscu — spośród 24 odznaczonych tylko jeden przedstawiciel Kościoła — arcybiskup Ilarion. A dalej: przewodniczący obwodowej państwowej administracji doniecka Wiktor Janukowycz, miejski głowa Doniecka, poseł do Rady Najwyższej Ukrainy Wołodymyr Rybak, poseł do Rady Najwyższej Ukrainy Jewhen Zwiahilskyj, główny esbeeusznik obwodu Jurij Samojłenko, główny milicjant obwodu Wołodymyr Mołyszew, główny prokurator obwodu Wiktor Pszonka, wykonawczy dyrektor korporacji «Związek Przemysłowy Donbasu» Serhij Taruta, dyrektor kopalni «Krasnoarmijska-Zachidna» Leonid Bajsarow, naczelnik wydziału ds. narodowości, migracji i religii obwodowej administracji państwowej Hennadij Kostenko, naczelnik obwodowego wydziału kultury Walerij Stasewycz, naczelnik wydziału ds. prasy i informacji Ołeksandr Hurbycz. Wśród odznaczonych są także mery miast, w których pojawiły się cerkwie UPC MP, — Mariupola, Makiiwki, Kramatorska, Słowiańska, Krasnoarmijska, Horłówki, Artemiwska, Jenakijewego oraz przewodniczący dzielnic miasta Doniecka. Był też koncert. Wystąpił tu wzorowy chór szkoły muzycznej z Dokuczajewska, orkiestra domu dziecka nr 1 z Doniecka, która wykonała z jakiegoś powodu z okazji 2000-lecia «Во саду ли, в огороде», a dalej laureat nagrody imienia Siergieja Prokofiewa zespół «Wiola». Koncert zakończył występ chóru parafii św. Mikołaja z Mariupola, bardzo efektownie — wyszedł ksiądz i bardzo głośno zaproponował odśpiewanie «Mnogija lieta» Jego Świątobliwości Patriarsze Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej Aleksemu II, metropolicie Włodzimierzowi, arcybiskupowi Ilarionowi. Potem jeszcze raz «Mnogija lieta» metropolicie Włodzimierzowi, naszemu państwu (choć nie sprecyzował jakiemu) i gubernatorowi Wiktorowi Janukowyczowi. Nie było «Mnogija...» ani dla Prezydenta Ukrainy Leonida Kuczmy, ani dla miejskiego głowy Wołodymyra Rybaka, który siedział obok metropolity Włodzimierza, bo «gubernatora» na koncercie już nie było. Po tym, i to widać na zdjęciu, święci ojcowie udali się dalej świętować jubileusz do jednej z najdroższych restauracji-kasyn «Afryka». Donieczanom wiadomo, że mniej niż za 100 dolarów tam nic nie załatwisz, ale widocznie współcześni duchowni bardzo chcieli upodobnić się do «nowych Ruskich» i zobaczyć pokaz baletowy, murzyńskich kelnerów i inną egzotykę. Nie wiadomo również, kto płacił za tę egzotykę. Bo, jak oświadczył metropolita Włodzimierz na końcowej konferencji prasowej, cerkiew dziś nie żyje z ofiar ludzi, bo ludzie są biedni, a cerkiew istnieje tylko dzięki sponsorom. Co do zjednoczenia Cerkwi ukraińskiej metropolita oświadczył, że zjednoczeniu przeszkadzają politycy, posłowie i niekompetentni ludzie. A teraz zamiast komentarzy przypomnijmy, jak w zeszłym roku «przyjmowano» Jego Świątobliwość Filareta, a stanie się jasne, za co zostały odznaczone struktury siłowe obwodu, przedstawiciele obwodowej państwowej administracji i inne osoby państwowe. Całkowicie oczywiste jest, dlaczego parafie UPC KP rejestrowano latami, a czasem parafie, które składały dokumenty rejestracyjne jako UPC KP, trafiały do UPC MP. Dokonał tego zastępca naczelnika ds. religii od 1982 roku, dawny nomenklaturowy KPZR Iwan Prokopenko, który po zwolnieniu się z służby państwowej, otrzymawszy państwową emeryturę, już następnego dnia poszedł pracować do eparchii Patriarchatu Moskiewskiego jako specjalista ds. stosunków cerkiewno-państwowych. I teraz staje się jasne, dlaczego na blankiecie Donieckiej obwodowej administracji państwowej 9.04.1998 roku drukowana jest propozycja uchylenia decyzji Doniecko-miejskiego wykonawczego komitetu nr 15/2 z 21.01.98 roku «O przydziale Doniecko-Ługańskiej eparchii UPC Patriarchatu Kijowskiego działki ziemi pod projektowanie i budowę katedry», która została podpisana przez naczelnika wydziału ds. religii, a teraz także kawalera orderu Patriarchatu Moskiewskiego Hennadija Kostenkę. I już 29.04.1998 roku Doniecko-miejski wykonawczy komitet wydaje inną decyzję nr 117 «Ob otmienie...», w której nie uzasadniono podstaw do odebrania tej działki UPC KP. Biskup doniecki i ługański UPC KP Jurij zwrócił się do miejskiego głowy Wo-
Święci ojcowie w donieckim kasynie „Afryka”
...wołodymyra Rybaka z prośbą o zapewnienie w Doniecku prawa równości wszystkich organizacji religijnych wobec prawa, zadeklarowanego Konstytucją Ukrainy, oraz o niezabieranie ziemi. Zamiast odpowiedzi, już dzień później duchowieństwo moskiewskie, bez wydzielenia działki i bez projektu, położyło pierwszy kamień pod budowę swojej «часовні» [kaplicy] ku czci nowomęczenników rosyjskich na tym miejscu, które zostało przydzielone UPC KP i znajduje się o jeden kilometr od miejsca wznoszenia Soboru Przemienienia Pańskiego Patriarchatu Moskiewskiego. Dziś kaplica jest już zbudowana, a na Soborze Przemienienia niedawno uroczyście, w obecności oficjalnej delegacji z Moskwy i najwyższych urzędników państwowych obwodu, wzniesiono krzyż. Jeszcze jedną kaplicę — pamięci poległych górników — miejskie władze przekazały z jakiegoś powodu na własność UPC MP. Obwodowa administracja państwowa zlikwidowała parafię św. Iwana Zatwornika UPC KP w Makiejewce, zabrała pomieszczenia i bezprawnie przekazała je UPC MP. Sprawę sądową z powództwa parafian tej parafii UPC KP w Sądzie Rejonowym Woroszyłowskim w Doniecku (sędzia Ołeksandr Musijenko) od kwietnia 2000 roku nawet nie wyznaczono do rozpatrzenia. Działania i oświadczenia najwyższych obwodowych urzędniczyn państwowych o tym, że uznają tylko jeden Kościół, a mianowicie Patriarchat Moskiewski, służą jako «zielone światło» dla moskiewskich duchownych w ich czarnej sprawie — walce z UPC KP o charakterze nawet kryminalnym: trzy lata ciągnęła się sprawa sądowa o prawo własności do pomieszczenia Soboru Spaso-Preobrażeńskiego UPC KP, które zgodnie z prawem przekazano we własność wspólnocie już w 1995 roku. Oznacza to, że donieckie władze państwowe ściśle zrosły się z obcym cesarskim Kościołem, rozbudowując ich świątynie, broniąc interesów tak zwanej kanonicznej i błogosławionej, która nie dopuszcza nasz naród do jedności, mocno trzymając Ukrainę w sferze wpływów Moskwy. Lecz mimo to wszystko Patriarchat Kijowski rozwija się w naszym zrusyfikowanym kraju i liczy już 71 parafii, z czego 59 jest zarejestrowanych, a 4 znajdują się w trakcie rejestracji. W ciągu czterogodzinnego cerkiewno-państwowego działania w teatrze nie padło ani jedno ukraińskie słowo. I państwowi mężowie, i moskiewscy duchowni posługiwali się wyłącznie językiem Moskwy. Oprawa sceny również w języku sąsiedniego państwa — zamiast państwowego — herb obwodu doniecького, na którym napis: «Возможность доказана делом». Naprawdę: każdy dziś określa się, czy jest z Chrystusem, czy z antychrystem. Czy służy Bogu i Ukrainie, czy antychrystowi i Moskwie.
Maria Olijnyk, wiceprzewodnicząca obwodowego oddziału Proświty w Doniecku
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
ministra Witalija Masola, rozwiązania Rady Najwyższej i wyznaczenia wyborów na zasadzie wielopartyjnej. Władze nie odważyły się na demontaż obozu, choć przedstawiciele ówczesnej komunistycznej «grupy 239» w parlamencie wzywali do siłowego rozwiązania problemu. W ciągu kilku dni tysiące młodych ludzi poparły postulaty głodujących, co w późniejszym czasie przerodziło się w znaczne masowe zamieszki w Kijowie. Strajk ogłosiła większość uczelni stolicy oraz Zachodniej Ukrainy, zaczęły się zatrzymywać zakłady, fabryki i kopalnie. Trwały prace nad przygotowaniem strajku politycznego. Równocześnie światowa i ukraińska opinia publiczna udzieliła głodującym bezprecedensowego poparcia. Główpocztamt w tych dniach był zasypany telegramami i listami ukraińskiej oraz światowej opinii publicznej, z Partii Komunistycznej wystąpił Ołes Honczar. 17 października, po dymisji premiera Witalija Masola, Rada Najwyższa przyjęła uchwałę podpisaną przez przedstawicieli parlamentu i głodujących studentów… Zwyciężyli, ponieważ znaczną część ich postulatów spełniono. Wydarzenia tamtego czasu otrzymały później nazwę «Studenckiej rewolucji na granicie». Dziś to już historia. Obok wystąpień chińskiej młodzieży na placu Tiananmen głodówka ukraińskich studentów stała się jedną z najpotężniejszych i, co ważne, najskuteczniejszych akcji młodzieżowych końca XX wieku. Marzenie młodych romantyków i idealistów się spełniło… Wszyscy oni od ponad dziewięciu lat są obywatelami państwa, którego wolność w październiku dziewięćdziesiątego roku ryzykowali zdrowiem i życiem. Ale czy w pełni spełniły się ich ówczesne pragnienia, ich wizja własnej przyszłości? Czy niepodległą Ukrainę wyobrażali sobie taką, jaka jest dziś? Prawdopodobnie nie. A sytuacja społeczno-gospodarcza i obecny stan demokracji dowodzą, że Ukrainie daleko do ideału, dla którego dziesięć lat temu głodowali ukraińscy studenci…
Tłumaczenie maszynowe
Nadmierny pragmatyzm współczesnej młodzieży kontrastuje zbyt mocno z romantyzmem i idealizmem pokolenia początku lat dziewięćdziesiątych, dlatego wielu z nostalgią wspomina ducha burzliwych wydarzeń tamtych czasów. Łyk wolności, młodzieńczy maksymalizm, niezadowolenie z istniejącego stanu rzeczy i nieposkromione pragnienie zmian złożyły się na aksamitną ukraińską rewolucję, którą poprzedziło studenckie głodowanie.
2 października 1990 roku na plac Rewolucji Październikowej (obecnie Majdan Niepodległości) wyszła pierwsza grupa młodzieży, reprezentująca «Studenckie Bractwo», Związek Ukraińskiego Studenctwa oraz Ukraiński Związek Studentów. Pod wieczór szybko i zorganizowanie urządzili własny obóz, który został ogłoszony «terytorium wolnym od komunizmu». Głodujący występowali przeciwko podpisaniu przez Ukrainę traktatu związkowego i domagali się dymisji ówczesnego premier-
Tłumaczenie maszynowe
W ostatni piątek września większość ukraińskich środków masowego przekazu poinformowała, że Prezydent Ukrainy Leonid Kuczma zwolnił ministra spraw zagranicznych Borysa Tarasiuka w związku z przejściem na inną pracę. Mimo że pogłoski o możliwej jego dymisji krążyły od dawna, wydarzenia, które miały miejsce dzień wcześniej (list Payfera i Frazera), skłaniają do myślenia, że stało się to właśnie teraz nie przypadkowo. Jak wiadomo, Borys Tarasiuk był gorącym zwolennikiem prozachodniego kursu polityki zagranicznej, dlatego jego dymisja wywołała zaniepokojenie niektórych komentatorów jako możliwość „korekty” ukraińskiej polityki zagranicznej.
Jedną z najbardziej prawdopodobnych przyczyn dymisji ministra nazywa się nasilenie nacisku Moskwy, gdzie stanowisko i poglądy B. Tarasiuka wywoływały nieskrywane rozdrażnienie.
Inna wersja opiera się na tym, że Borys Iwanowicz miał wielu wrogów w środku własnego resortu i nie zdołał zjednoczyć wokół siebie sprawnego zespołu, w wyniku czego padł ofiarą wewnętrznych intryg w MSZ. Powodem mógł być także niezbyt pozytywny wobec Ukrainy raport komitetu monitorującego Rady Europy. A ostatnią kropką niezadowolenia z ministra mógł stać się list ambasadorów USA i Kanady oraz szefów misji Banku Światowego i Europejskiego Banku Odbudowy i Rozwoju dotyczący procesu budżetowego, skierowany do Prezydenta Ukrainy, który na Bankowej został odebrany jako swoista forma ingerencji w wewnętrzne sprawy państwa.
Mówi się, że B. Tarasiuk podzielał punkt widzenia autorów listu.
Ogólnie rzecz biorąc, jakiekolwiek wersje dziś by nie wysuwano i nie omawiano, można przypuszczać, że wszystkie te czynniki w taki czy inny sposób mogły wpłynąć na decyzję o dymisji ministra. Najważniejsze: jak oświadczyli przedstawiciele ukraińskich władz, to wydarzenie nie wpłynie na kurs polityki zagranicznej, ponieważ jest on określany przez Prezydenta, a nie przez ministra. A jeśli polityka zagraniczna będzie coraz bardziej proukraińska, to państwo i społeczeństwo tylko na tym zyskają.
P. S. Prezydent Ukrainy Leonid Kuczma przedstawił MSZ nowego kierownika resortu spraw zagranicznych Anatolija Zlenki i oświadczył o niezmienności strategicznego kursu Ukrainy na arenie międzynarodowej.
Tłumaczenie maszynowe
Przyjazd Władimira Żyrinowskiego, obecnie wicespikera Dumy Państwowej Federacji Rosyjskiej, skandalicznie znanego, do Kijowa 5 października odbył się, jak donoszono, w ramach planu współpracy między parlamentarzystami Rosji i Ukrainy. Jednocześnie nieoczekiwanie jego pojawienie się w murach Wierchownej Rady (o przyjeździe Żyrinowskiego deputowani dowiedzieli się od Iwana Pliusza, który poinformował kolegów o liście rosyjskiego ambasadora z prośbą o przyjęcie wicespikera Dumy Państwowej) oraz tajemniczość jego prawdziwego celu przyjazdu na Ukrainę (oficjalny pretekst to uregulowanie rozliczeń gospodarczych między Ukrainą a Rosją) wywołały niejednoznaczną reakcję posłów ludowych. Jak wiadomo, Żyrinowski niedawno zainicjował uchwałę Dumy Państwowej o zbadaniu ostatnich wydarzeń na Ukrainie. Komentując doniesienia SBU o wykryciu antykonstytucyjnego puczu, określił go jako „prowokację”, ponieważ, jego zdaniem, pracownicy SBU sugerowali udział w puczu „ręki Moskwy”. Oświadczył m.in., że: „Takie wrogie działania są przeprowadzane po to, by znów nas poróżnić. Moskwa o tym wie i chcę, żeby o tym wiedziano także na Ukrainie. Pojawią się dokumenty, rzekomo potwierdzające dostawy broni na Ukrainę, i pokażą przejście tej broni przez odprawę celną i punkty graniczne”. Tymi wypowiedziami Żyrinowski faktycznie potwierdził opinię posła ludowego z UNR Bohdana Bojka, że głównym celem jego przyjazdu nie jest uregulowanie rozliczeń gospodarczych, lecz obrona „sowieckich oficerów”, oskarżanych przez SBU o przygotowanie antykonstytucyjnego puczu. Zatem nadmierne zainteresowanie sprawą „sowieckich oficerów”, jakie wykazują moskiewscy politycy, uwidacznia prawdopodobieństwo, że w Moskwie rzeczywiście wiedziano o przygotowaniach do puczu na Ukrainie. Z kolei publiczne oświadczenia Żyrinowskiego, podobnie jak niektórych rosyjskich mediów, można odbierać wręcz przeciwnie, ponieważ istnieje precedens otwartego kłamstwa z przekręcaniem informacji w sprawie Biłozora. Jak wiadomo, Doренко i Żyrinowski wrzeszczeli o tym, że „we Lwowie dwaj nacjonaliści zabili rosyjskiego piosenkarza, który śpiewał po rosyjsku”. Analogicznie do tego przypadku można przypuszczać, że w puczu na Ukrainie rzeczywiście uczestniczą pewne siły w Moskwie, a Władimir Wolfowicz jest ich bezpośrednim przedstawicielem, ponieważ swoimi wypowiedziami usiłuje wpłynąć na przebieg śledztwa. Jak by there nie było, Żyrinowski jako pijar pracuje nie gorzej niż centrum prasowe SBU.
Tłumaczenie maszynowe
Prezydenci Ukrainy i Turkmenistanu Leonid Kuczma oraz Saparmurat Nijazow przeprowadzili w Aszchabadzie rozmowy, w wyniku których podpisano porozumienie o tym, że w latach 2000–2001 Ukraina otrzyma 35 mld metrów sześciennych gazu, z czego 5 mld metrów sześciennych w cenie 38 dolarów, a resztę – po 40 dolarów za metr sześcienny. Rozliczenia za gaz będą realizowane w 40 procentach w walucie, a w 60 – towarami i realizacją projektów inwestycyjnych w 2000 roku, oraz odpowiednio 50 procent na 50 procent w 2001 roku. W wyniku porozumienia Kijów uniezależnia się od monopolu dostaw rosyjskiego gazu, a Aszchabad, przeciwnie, pozbywa się rosyjskiego monopolu na konsumpcję turkmeńskiego gazu. W ogólnym rozrachunku dla bezpieczeństwa narodowego obu krajów niezwykle korzystna będzie budowa w perspektywie nowego gazociągu, który przewiduje transport turkmeńskiego gazu do Europy przez Azerbejdżan, Gruzję oraz Ukrainę. Pod koniec sierpnia wicepremier ds. paliwowo-energetycznych Julia Tymoszenko przedstawiła opinii publicznej obliczenia wskaźników techniczno-ekonomicznych tego gazociągu. Realizacja takiego projektu stałaby się znaczącym geopolitycznym zwycięstwem zarówno Ukrainy, jak i Turkmenistanu. Komentarze przygotował Wołodymyr ISZCZUK PAŹDZIERNIK, NR 10 (76), 2000 ROK
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
…rewa muza «wzejdzie kwieciem na polach Ukrainy». Wydanie zrealizowane przez wydawnictwo «Proświta», redaktor i autor posłowia Lubow Hołota. Książkę można zamówić pod adresem: Kijów-1, zaułek Muzejny, 8. Wasyl OSADCZYJ
Tłumaczenie maszynowe
Imię Olesia Honczara na Ukrainie znane jest, jak to mówią, i staremu, i małemu. Z prozatorskim dorobkiem mistrza słowa związane są niezaprzeczalne osiągnięcia literatury ukraińskiej, uznanie naszej literatury zarówno na terenach byłego Związku Radzieckiego, jak i daleko poza jego granicami. I oto przed czytelnikiem nowa książka poezji — «Poetycki punktir pochodu». Słowo należy do ciebie, czytelniku! Podobne wydania nie powinny pozostawiać obojętnymi miłośników pięknego pisarstwa. Przed nami oceny specjalistów, dyskusje, opinie czytelników, podsumowania. Dziś zaś można z pewnością powiedzieć, że czytelnik otrzymał niecodzienną książkę, nasyconą życiową krzepą, szczerością i w pewnej mierze — osobistym, niemal dziennikowym patosem. Tylko bezduszny człowiek może pozostać obojętnym na wersy: Przez szare sieje się sito Deszczyk jesienny. Chyba nam więcej nie pić Puchary weselne. Chyba nam więcej nie widzieć Poranki wiosenne, Słyszysz, jak sosny płaczą, Od żalu pijane. Słyszysz, jak step łka Bez wolnego pługa. A losu nie czekaj, nie ma, Jedna tylko zniewaga. Jedna tylko zniewaga zuchwale Świszcze nahajkami. Ilu już tych nie stało, Którzy byli z nami! Bliscy już stali się dalecy, Giniemy za nic. W wyraj lecą bociany, Jak młodość stracona. Życiowa pełnia i artystyczna przekonliwość tych strof — są niezaprzeczalne! Jak niezaprzeczalne jest i to, że ze wszystkich wierszy Olesia Honczara przemawia do nas osobowość. To nie są te wiersze, w których często trudno zrozumieć, kto jest ich autorem. Poezje Olesia Honczara napisane są w najlepszych tradycjach neoklasyków. One, moim zdaniem, mają styczność z «neoklasycznym» swoim poziomem intelektualnym, umiejętnością neoklasyków uchwycenia emocjonalno-nastrojowej strony życia. Jest tu nad czym rozmyślać, zestawiać, analizować, dyskutować... Oto strofa Honczara: «Plecak wezmę na ramiona, do kieszeni — papieru arkusz. Pójdę, nieznany przedtecza, w wietrzny czarny świat...» Swoim nastrojem przypomina ona strofę M. Draj-Chmary... Ale skojarzenia każdy ma swoje! Jednym słowem, jest o czym mówić, jest nad czym myśleć. Jest pewność co do tego, że Honcza-
Tłumaczenie maszynowe
Choć od dawna przebywam na tak zwanym zasłużonym odpoczynku, problemy oświaty interesują mnie do dziś. Wiem, że przygotowanie do różnych szkolnych uroczystości zajmuje nauczycielom dużo czasu. Niedawno wpadł mi w ręce zbiór scenek i sztuk dla dzieci Bohdany Derij „Mądrość chytrości nie siostra”. I pomyślałam: oto gotowe scenariusze na szkolne święta i sztuki na szkolne przedstawienia amatorskie. Patriotyczne i pouczające, często wesołe scenki dla przedszkolaków i uczniów, napisane ciekawie i przystępnie. Są tu scenki na rocznicę T. Szewczenki („Dziwny sen”), na Dzień Matki („Babcina legenda”), a na Dzień Nauczyciela scenka „Kozackiemu rodowi nie ma przeniewu” posłuży patriotycznemu wychowaniu dzieci. I nie tylko ta, ale wszystkie pozostałe utwory zbioru są przepojone miłością do Ukrainy i narodu, przystępnie opowiadają o ważnych, poważnych sprawach. Dzieci chętnie będą grać w tych dramatycznych utworach, które wychowają miłość do Ukrainy i ojczystego języka, ukształtują obywatelską świadomość młodzieży.
Jadwiga FEDYK
Tłumaczenie maszynowe
Książka Iwana Diaka, deputowanego ludowego Ukrainy, „Ukraińskie odrodzenie czy nowa rusyfikacja?” należy do tych publikacji, które zostały powołane do życia przez nowego, brzemiennego w skutki dla Ukrainy ducha czasu oraz autorskie, nieuśpione sumienie i niepodrobiony patriotyzm. Książka naznaczona jest pragnieniem narodowej sprawiedliwości, miłością do własnego narodu, uwagą dla precyzyjnej wiedzy (dokumentów historycznych, danych statystycznych, a nawet materiałów tajnych), którymi autor posługuje się przy tworzeniu tej, na swój sposób unikalnej, książki. Chce się powiedzieć — wreszcie nie gołosłowne okrzyki, a badania istoty sprawy! Na stronach tego wydania mowa jest o tych mękach i poniewierkach, które przypadły w udziale narodowi (jego nosicielom — świadomym synom swojego narodu), idei narodowej, a także językowi ukraińskiemu. Autor często posiada własny, nietradycyjny pogląd na wydarzenia historyczne, zabytki kultury, na życie działaczy kulturalnych, ich niełatwe, dramatyczne relacje z władzą. Ilustruje swoją opowieść twierdzeniami ze „świeżych” prac (chodzi o niedawno przemilczane prace historyków — D. Antonowycza, N. Połonśkiej-Wasyłenko, O. Subtelnego i wielu innych), dokumentów, uchwał partyjnych... Iwan Diak potrafi uogólnić myśli, wystąpienia patriotycznie nastawionych ludzi w obronie języka ukraińskiego, nadać ich brzmieniu historyczne rozumienie problemu. Chce się podkreślić także analityczno-badawczą umiejętność autora do pomnażania wiedzy czytelnika. Kompetentnie wyjaśnia on żandarmskie procesy, które odbywały się wobec języka ukraińskiego i jego nosicieli ze strony władzy od najdawniejszych czasów aż do dziś. Iwan Diak zbudował oryginalny system odczytywania kultury duchowej i materialnej Ukrainy od czasów pradawnych, analizując jej najbardziej bolesne strony. Trudno zliczyć wszystkie zakazy, które przypadły w udziale językowi ukraińskiemu. Nawiasem mówiąc, w Dodatkach drukowany jest cały korpus dokumentów, które były skierowane na niszczenie ukraińskości. W książce „Ukraińskie odrodzenie czy nowa rusyfikacja?” autor bada wiele problemów narodowych, uwzględnia ich aspekt historyczny. Jego pracę, bez przesady, można uznać za wybitne zjawisko w dziedzinie studiów socjologicznych i historycznych. Wasyl OSADCZYJ
Tłumaczenie maszynowe
Ołeksij JUSZCZENKO Na ulicach naszych miast Kijowa, Lwowa, Tarnopola jest wiele książek, ale wszystkie one są rosyjskojęzyczne, a ich tematyka w większości jest detektywistyczna i seksualna. Ukraińskich książek, jak to mówią, ze świecą szukać. Dobrze chociaż, że we Lwowie corocznie odbywa się Forum Wydawców, ogólnoukraiński jarmark książki, w którym bierze udział ponad 350 wydawców i przedsiębiorstw handlu książkami. Co się dzieje: książki są wydawane, a na półkach ich prawie nie ma? A wszystko przez to, że w obowiązującym ustawodawstwie handel książkami zrównuje się z handlem towarami przemysłowymi czy spożywczymi. Wymaga się od niego płacenia podatków — opłat za prawo do handlu, patentów, takich samych stawek za wynajem pomieszczenia itd. Przypomnijmy sytuację, kiedy jakieś trzy lata temu w Radzie Najwyższej rozpatrywano kwestię „przestrzeni informacyjnej”. Na trybunie zapytano pełniącego obowiązki ministra informacji, dlaczego upada handel książkami. Oświadczył on, że wobec księgarni są takie same wymagania, jak i wobec sklepu z różnymi towarami... Tutaj potrzebne jest zrozumienie istniejącego problemu właśnie przez kręgi rządowe. Książkę nadal stawia się w jednym rzędzie z wódką, tytoniem, kiełbasą... Taka sytuacja jest w szczególności także u nas na Tarnopolszczyźnie. Obwodowe Towarzystwo „Proświta”, pod egidą którego pracuje towarzystwo książkowe „Pidkowa”, przez wiele lat zwracało się do miejscowych władz z prośbą o przyznanie pomieszczenia na księgarnię. Przypomniano nam jedynie, że „pomieszczenie kupuje ten, kto ma pieniądze”. Proszono mera pana Kuczerenkę o udzielenie choć jakiegokolwiek wsparcia kioskom z książkami, które pracują w mikrorejonach... Na tę prośbę reakcja była osobliwa: „O tym, że gdzieś nie ma księgarni, skargi nie napływały”. Inny wysokiej rangi urzędnik na prośbę o przeniesienie kiosku z książkami oświadczył: „Kioski będziemy burzyć, książek i tak nikt nie czyta”. A do tego kary za handel w niedozwolonym miejscu! Na dzisiaj wsparcia potrzebuje handel książkami. Rentowność jego jest bardzo niska. Handel detaliczny ledwo wiąże koniec z końcem. Jednym słowem, szanowni rządzący, „póki słońce wzejdzie, rosa oczy wyje”. Wasyl ŻEREBUCH, m. Tarnopol HRABIA, LOTNIK, PISARZ We Francuskim Centrum Kultury (Institut Français d'Ukraine) z wielkim sukcesem odbywa się wystawa dokumentalna, poświęcona życiu i twórczości wybitnego pisarza, artysty i lotnika Antoine'a de Saint-Exupéry'ego (1900—1944). Nadzwyczajne zainteresowanie budzą rzadkie, wysokiej klasy fotografie, na których uwieczniono krótką, ale taką gwałtowną, niczym błyskawica, drogę życiową autora światowej sławy dzieł „Nocny lot”, „Ziemia, planeta ludzi”, „List do zakładnika”, „Twierdza”, satyryczno-filozoficznej baśni „Mały Książę” oraz wielu innych. Mamy możliwość zobaczyć zdjęcia rodziców pisarza, jego sióstr, ukochanego brata François, jego przyjaciół, kolegów-lotników, a także jego czarującej żony Consuelo. Dziwisz się tylko: gdzie on znajdował czas na pracę literacką? Przecież praca zarówno cywilnego, jak i wojskowego pilota (tym bardziej pilota doświadczalnego!) wymaga całkowitego, absolutnego poświęcenia. Mimowolnie przychodzą na myśl wersy z młodzieńczych wierszy Olesia Honczara, gorącego zwolennika i bratniej duszy Antoine'a de Saint-Exupéry'ego: Śpiewna strzało! Jak i ty, Przeżyć bym chciał życie. Naprzód błyskawicą iść, Nie znać powrotu. Głębokie, szczere podziękowania dla organizatorów tego niecodziennego wydarzenia w życiu artystycznym Kijowa! L. O.
Tłumaczenie maszynowe
W srogą niepogodę, w ponure dni, Ty, ziemio, daj siły i mnie. O, jak od tęsknoty boli dusza... Lecz wiedz: walczyć — to znaczy żyć!
Poeta zasiał ziarno nadziei. Siał, siał w twardą ziemię. A wiara grzała, nie da się jej zabić. Wiedz, że tylko walczyć — to znaczy żyć! Idzie on krajem, wszędzie nędza. Kiedy od ludu ucieknie Bieda? Kiedy? Nie czekać, nie prosić. Wiedz, tylko walczyć — to znaczy żyć! Wstawaj o świcie, idź nieustannie. I ty podnieś się, stań w szeregach. Kamieniarze jesteśmy, nam w skałę bić. Tylko walczyć — to znaczy żyć! Przekleństwo gromem wstrząsa światem. Jaka piękność rośnie w tej bitwie! To Wolność, Wolność jasno płonie. Tak! Tylko walczyć — to znaczy żyć!
PAŹDZIERNIK, nr 10 (76), ROK 2000
Tłumaczenie maszynowe
5 października br. w Domu Nauczyciela odbył się wieczór twórczy Wołodymyra Zabasztanśkiego — znanego ukraińskiego poety, laureata Narodowej Nagrody Ukrainy im. T. Szewczenki. Wieczór odbył się z okazji 60. rocznicy urodzin. Jubilata powitał sekretarz Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy Jurij Muszketyk. Wieczór prowadziła krajanka Wołodymyra Zabasztanśkiego Nina Hnatiuk. Szczególnie wzruszająco brzmiała poezja w utalentowanym wykonaniu Hałyny Stepanowej. Poetę witało także Winnickie Ziemiaństwo w Kijowie. Znamienne, że pierwszym laureatem corocznej nagrody im. Jewhena Hucała, którą ustanowiło Winnickie Ziemiaństwo, został Wołodymyr Zabasztanśki. Poecie przesłali swoje gratulacje Przewodniczący Kijowskiej Administracji Miejskiej Ołeksandr Omelczenko oraz Prezydent Ukrainy Łeonid Kuczma. Poetę witały także liczne organizacje, krajanie, przyjaciele i wielbiciele jego talentu, brzmiały pieśni. Akademik NAN Ukrainy Iwan Dziuba w swoim wystąpieniu podkreślił integralność i prawdziwość talentu Wołodymyra Zabasztanśkiego. Największą zaś radością dla poety były dwie książki, które ukazały się na jubileuszową datę — tom poezji „Świeczką słowa” (Żmerynka, 2000) oraz wznowienie zbioru wierszy „Braiłowskie ballady” (Ukraiński Pisarz, 2000). Niech płonie na całą Ukrainę Pana słowo, drogi jubilacie! Z rosy i wody! Redakcja gazety „Słowo Proświty” Szanowni koledzy i przyjaciele! Z wielką przyjemnością czekam na nadejście każdego nowego numeru naszej głównej gazety — „Słowo Proświty”. Koncepcyjnie popieram przedstawione myśli i sądy Jurija Illenki w artykule „PR — wojna językowa”. Uważam, że zasługuje on na uważne i wnikliwe opracowanie przez wszystkich, którzy są zaangażowani w sprawę duchowego wyzwolenia narodu ukraińskiego, którzy uświadamiają sobie stopień zagrożenia dla naszego języka, a co za tym idzie, także dla przyszłości narodu. W ciągu września w ośrodkach Proświty w obwodzie mikołajowskim odbędzie się dyskusja nad tym artykułem-scenariuszem, a propozycje zostaną przesłane do redakcji „Słowa Proświty”. Łeonid RŻEPECKYJ, zastępca przewodniczącego Mikołajowskiej Krajowej Organizacji Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki
Tłumaczenie maszynowe
W tym roku Ukraińcy w Kanadzie będą obchodzić 60. rocznicę założenia Komitetu Ukraińców Kanady (KUK), a w przyszłym — 110. rocznicę naszego osadnictwa w tym kraju. Oba jubileusze stanowią dobrą okazję, by przypomnieć nam wszystkim o tym kraju, który dla wielu stał się drugą Ojczyzną. O tym, że kozacy na swoich czajkach przepłynęli ocean i dotarli do Kanady i Ameryki, wspomina w swoich pamiętnikach ukraiński duchowny prawosławny z Kijowszczyzny, który przyjął święcenia na górze Athos — ks. Agapij Honczarenko, służący w rosyjskiej ambasadzie w Atenach w Grecji. Przebywał on w Turcji, Egipcie, Anglii, w 1865 roku znalazł się w Nowym Jorku, a później aż na Alasce. Tam spotkał potomków dawnych kozaków. Wydawał gazetę „Alaska Herald”, w której nie tylko opisywał życie ukraińskich emigrantów, ale także drukował utwory T. Szewczenki. Opuszczali rodzinne domy i rodzinną Ukrainę nasi emigranci także przed bolszewicką nawałą podczas II wojny światowej. Przez skomplikowaną weryfikację reżimu obozowego wyjeżdżali oni na Zachód, zwłaszcza do Kanady. Emigracja do Kanady była dwojaka: jedni uciekali przed nieuchronną bolszewicką katorgą, drudzy zostali zabrani do przymusowej pracy w Niemczech. Na podstawie badań można twierdzić, że druga emigracja socjalna do Kanady zaczyna się w drugiej połowie XIX wieku. Nabiera ona szerokiego rozmachu, gdy agenci emigracyjni w Zachodniej Ukrainie masowo agitowali biednych chłopów, a ci zaczęli zasiedlać głównie Zachodnią Kanadę — Albertę i Manitobę. Te wydarzenia emigracyjne dokładnie zbadał i opisał dr Mychajło H. Marunczak w „Historii Ukraińców Kanady”, tom I (1968) i tom II (1974). Jego książki ukazały się nakładem Ukraińskiej Wolnej Akademii Nauk w Kanadzie i są encyklopedycznym źródłem o ponad 110-letniej historii ukraińskiej emigracji do tego kraju. Autor głęboko i szczegółowo analizuje sytuację polityczną i społeczną na Ukrainie, w wyniku której wzrastała emigracja do Kanady. Emigracja do Kanady jest młodsza od emigracji do USA, a jej liczba w latach 1892–1914 przekroczyła 100 tysięcy (według Encyklopedii Ukrainoznawstwa, t. 3, pod redakcją profesora W. Kubijowycza). Emigrowali głównie biedni chłopi z Galicji, Bukowiny, Łemkowszczyzny i innych miejscowości. 7 września 1891 roku uważa się za czas przybycia do Kanady pierwszych osadników — Iwana Pyłypa i Wasyla Jałyniaka. Niektórzy badacze piszą, że już wcześniej na kanadyjską ziemię przyjeżdżali Ukraińcy. W 1991 roku Ukraińcy w Kanadzie z wielkim entuzjazmem świętowali stulecie swojego osadnictwa. Jubileusz ten zbiegł się z odzyskaniem niepodległego państwa ukraińskiego, na które czekali sto lat, do czego w znacznym stopniu przyczynił się KUK. Z takim samym entuzjazmem w 1990 roku obchodzono 50-lecie KUK-u. Z tej okazji wydano fundamentalną książkę „Zarys Historii Kongresu Ukraińców Kanady w Toronto”. Książka w twardej oprawie liczy 589 stron, gdzie przeanalizowano 50-letnią historię życia naszej emigracji. Każdy wie, że Kanada jest bogata i malownicza: swoimi jeziorami, wodospadami, stawami, rzekami, lasami, jesiennymi krajobrazami, wschodami i zachodami słońca. Czaruje swoją szczodrą urodą niczym bajka. W tym roku ONZ uznała Kanadę za najbardziej sprzyjający i najbardziej odpowiedni do życia człowieka kraj na Ziemi. I w tym wielka zasługa ukraińskich osadników. Każdy człowiek ma nie tylko swoje miejsce na Ziemi, ale także swoją ojczyznę. Dla każdego uczciwego Ukraińca, niezależnie od miejsca pobytu, jego Ojczyzną jest Ukraina. Porusza ona i wzmacnia w nas pobożność oraz głęboki szacunek do miejsca narodzin swojego rodu. Ta duchowa organiczna więź ze swoją Ojczyzną w pierwszych pokoleniach emigrantów do dziś pozostaje silna. Jarosław STECH, Toronto, Kanada „Nasza duma, nasza pieśń nie umrze, nie zginie...” I nie tylko dzięki wysokiemu kunsztowi wykonawczemu znanych profesjonalnych zespołów chóralnych i niezrównanych indywidualnych wykonawców. Ale także dlatego jest ona nieśmiertelna, wieczna, że w głębiach śpiewaczego narodu naszego nierzadko rozbłyskują talenty jasne, wszechstronnie uzdolnione, pełne poświęcenia... Oto taki jest nasz górnik z zawodu, sosniwczanin Serhij Wynohradski. Na jego pierwszy twórczy pięcioletni jubileusz i dzień urodzin mieszkańcy miasta przybyli całymi rodzinami. I wielu przyjaciół-górników, młodzieży, zawczasu zapełniło salę widowiskową Sosniwskiego Domu Ludowego „Proświta”. O twórczym dorobku Serhija opowiedziała dyrektor Domu Ludowego Iwanna Chytriak. I brzmiała tego lipcowego wieczoru cudowna pieśń poety, kompozytora-barda Serhija Wynohradskiego. Twórczy dorobek jubilata to jego sto dwadzieścia pieśni, występy w stu koncertach, a koncertów solowych było już ponad dziesięć. Radośnie, z zachwytem witali Serhija miłośnicy sztuki pieśniarskiej w Czerwonohradzie, na Sokalszczyźnie, we Lwowie. Nie ominęła go uwagą także telewizja. Serhij Wynohradski twórczo współpracuje z Czerwonohradzkim stowarzyszeniem literackim im. W. Bobynskiego. Paleta jego twórczości pieśniarskiej jest różnorodna: od liryki intymnej, filozoficznej — po heroikę przeszłości. Jest często zapraszany na wieczory autorskie, poranki tematyczne do szkół miasta. Jubilata witali mer miasta J. Tunguskowa, poeci Czerwonohradu, przedstawiciele Domu Ludowego, społeczności miasta, przyjaciele, bliscy. Na początku lipca Serhij Wynohradski powrócił z jedenastego Ogólnoukraińskiego festiwalu sztuki kultur narodowych Ukrainy „My — Ukraińcy”, który odbywał się w mieście Prymorsk w obwodzie zaporoskim nad brzegiem Morza Azowskiego. Nasz bard został dyplomantem. Stepan BAŁAJEWYCZ, członek rady Sosniwskiego miejskiego oddziału Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki, obwód lwowski
Tłumaczenie maszynowe
Od 10 września do 10 grudnia trwa zgłaszanie kandydatów do ogólnoukraińskiej nagrody imienia Iwana Ohijenki (Nagrody Ohijenki 2001 roku, ustanowionej przez Ogólnoukraińskie Towarzystwo Iwana Ohijenki, Narodowy Związek Pisarzy Ukrainy, Żytomierską Obwodową Administrację Państwową i Radę Obwodową, Fundusz Wspierania Rozwoju Sztuki Ukrainy) za zasługi w dziedzinach literatury, sztuki, nauki, oświaty, działalności społecznej, politycznej i duchowej, ukierunkowanej na umacnianie państwowości Ukrainy, pokoju i zgody w niej. Nagroda Ohijenki przyznawana jest osobom lub grupom osób niezależnie od miejsca ich zamieszkania, narodowości, płci, wyznania, przynależności rasowej, stanu zdrowia, obywatelstwa; może być również przyznawana pośmiertnie, jeśli kandydat do nagrody był zgłoszony za życia. Kandydaci do zdobycia nagrody zgłaszani są przez komórki Ogólnoukraińskiego Towarzystwa Iwana Ohijenki, związki twórcze i stowarzyszenia w obwodach, rejonach, instytucjach, przedsiębiorstwach i organizacjach, które liczą nie mniej niż trzech członków, a także przez inne stowarzyszenia społeczne, przedsiębiorstwa, instytucje, organizacje, placówki naukowe, oświatowe, kulturalne, kościelne, organy władzy państwowej i administracji, ministerstwa, resorty oraz ich jednostki branżowe, działające zarówno na Ukrainie, jak i poza jej granicami. Z prawa zgłaszania kandydatów do zdobycia Nagrody Ohijenki korzystają czołowi naukowcy, pisarze, działacze kulturalni, państwowi, oświatowi i kościelni, szeroko znani ze swoich badań, dzieł lub wkładu w studiowanie, syntezę, popularyzację, utrwalanie dziedzictwa Iwana Ohijenki, a także Komitet ds. Nagrody imienia Iwana Ohijenki (nie więcej niż dwóch). Materiały dotyczące zgłoszonych kandydatów obejmują: a) uzasadniony wniosek komórki stowarzyszenia społecznego, przedsiębiorstwa, instytucji, organizacji, placówki, organu administracji państwowej lub branżowej, poświadczony odpowiednią pieczęcią i podpisem kierownika, lub wniosek naukowca, pisarza, działacza państwowego, oświatowego, kościelnego, laureata Nagrody Ohijenki z lat poprzednich, który spełnia wymogi przewidziane w punkcie 3.2 Regulaminu Nagrody imienia Iwana Ohijenki, podpisany i poświadczony w miejscu jego pracy, zamieszkania lub notarialnie; b) osobisty arkusz ewidencyjny kadr z wklejoną fotografią, poświadczony w miejscu pracy lub zamieszkania; c) wykaz prac naukowych, literackich, muzycznych, artystycznych, odzwierciedlający wkład kandydata (każdej osoby z grupy kandydatów) w studiowanie, opracowywanie, syntezę, popularyzację naukowego, literackiego, translatorskiego, duchowego dziedzictwa I. Ohijenki, jego działalności państwowej, oświatowej, kościelnej; wykaz jest poświadczany podpisem kandydata (podpisem każdego z grupy kandydatów) lub osobą, kierownikiem przedsiębiorstwa, instytucji, organizacji, stowarzyszenia, które zgłaszają kandydata; d) prace kandydata: książka, monografia, seria książek, dzieło sztuki (jego reprodukcje, kolorowe i czarno-białe fotografie, slajdy), dzieła muzyczne (ich zapisy nutowe i magnetofonowe), opis działalności państwowej, oświatowej, kościelnej, potwierdzony odpowiednimi dokumentami i świadectwami, inne formy wybitnych zasług w studiowaniu, zachowaniu, opracowywaniu, syntezie, wdrażaniu, popularyzacji duchowego dziedzictwa Iwana Ohijenki, rozwoju ukraińskiej kultury duchowej i ukraińskiej państwowości. Materiały dotyczące każdego kandydata (każdej grupy kandydatów) muszą być wydrukowane na maszynie z podwójną interlinią, wpięte w skoroszyty, z oznaczeniami „1. egzemplarz” i „2. egzemplarz” w prawym górnym rogu, zawierać numerację arkuszy i spis dokumentów zawartych w każdym z nich, a także spis prac kandydata (grupy kandydatów), które są przesyłane (przekazywane) do Komitetu dodatkowo (książki, dzieła sztuki, kasety magnetofonowe, fotografie itp.). Na stronie tytułowej okładki skoroszytu umieszcza się naklejkę z wydrukowanym na maszynie nazwiskiem, imieniem i imieniem ojca kandydata (każdego z grupy kandydatów). Materiały przesłane lub przekazane Komitetowi ds. Nagrody Ohijenki nie podlegają recenzji i nie są zwracane. Dopuszcza się ponowne zgłaszanie kandydatów (grup kandydatów), którzy nie zdobyli Nagrody Ohijenki w bieżącym roku, w ciągu kolejnych lat bez żadnych ograniczeń. Nie dopuszcza się przyznania nagrody imienia Iwana Ohijenki za zasługi wyróżnione Narodową Nagrodą imienia T. Szewczenki oraz w przypadku, gdy dorobek wyróżniony poprzednim odznaczeniem będzie stanowić główną część zasług przedstawionych do nagrodzenia Nagrodą Ohijenki. Rejestracja zgłoszonych kandydatów (grup kandydatów) kończy się 10 grudnia na podstawie przesłanych w dwóch egzemplarzach materiałów (m. Żytomierz, majdan Rad, 1, Żytomierska Rada Obwodowa, Komitet ds. Nagrody imienia Iwana Ohijenki). Wiktor BALURKO, sekretarz odpowiedzialny Komitetu ds. Nagrody imienia Iwana Ohijenki
PAŹDZIERNIK, NR 10 (76), 2000 ROK
Tłumaczenie maszynowe
Z okazji Dnia Niepodległości 19 sierpnia w Brześciu odbyło się spotkanie członków Proświty oraz przedstawicieli innych ukraińskich organizacji (obecnie w Brześciu działa ich pięć): Ukraińskiego Społeczno-Kulturalnego Zrzeszenia Obwodu Brzeskiego (przewodniczący M. Kozłowski), nowo utworzonego Towarzystwa Języka i Szkoły Ukraińskiej im. D. Falkiwskiego, na którego czele stanął dawny przewodniczący Proświty, prawnik Oleh Parchoch... Na spotkaniu obecni byli nie tylko Ukraińcy, lecz także Białorusini, zaangażowani w sprawy ukraińskie. Z powitalnym słowem wystąpił przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki w Obwodzie Brzeskim (Białoruś) Mychajło Petrukowycz.
Anton Cwyd, członek Proświty
Tłumaczenie maszynowe
GORĄCA MOWA Z WULKANU O IMIENIU NIEPODLEGŁOŚĆ Wspominam Neapol z 89-go roku, posiedzenie komitetu organizacyjnego, poświęcone utworzeniu Międzynarodowego Stowarzyszenia Ukrainistów, błądzenie ulicami niemych Pompejów... Cisza, przesiąknięta wiekami. Odrętwienie od grozy, zdawało się, przyczaiło się w tych ogołoconych z popiołu i mowy uliczkach — budynkach. Nasuwa się myśl, że idziemy po dnie gigantycznego krateru wulkanu, w którym niemota przycichły martwe okna i zgasłe cywilizacje. Profesor bizantynista Uniwersytetu Harvarda Ihor Szewczenko dowcipnymi słownymi kreskami nakłada światłocienie estetycznego opanowania przez Rzymian publicznych i intymnych sfer codziennego bytu, a nam wydawało się, że zaglądamy do tymczasowo opuszczonych domów, bojąc się, by gospodarze nie zastali nas przy tej nieprzyzwoitej czynności. — A oto przy tej bramie na wejściu do miasta odkopano rzymskiego legionistę, który stał na warcie i nie zszedł pod śmiertelną groźbą bycia żywcem zasypanym gorącą lawą. „Zginął, bo zapomniano go zdjąć z posterunku”, — majestatycznie wyrzekł profesor Szewczenko i zamyślił się. Później w „Zmierzchu Europy” Oswalda Spenglera wyczytam zachwyt tym rzymskim legionistą jako uosobieniem wielkości obowiązku. Samopoświęcenie w imię obowiązku? Czy uświadomione to samopoświęcenie? Myślę, że nie, ale to Oswalda Spenglera nie interesuje. Głównym jest wypełnienie obowiązku. Symbol doskonałości rzymskiej cywilizacji i znak kultury. Kultury doskonałej i zakończonej, bo, według przekonania Oswalda Spenglera, kultury narodowe to zamknięte systemy, które nie są zdolne nawzajem się zrozumieć. To samowystarczalne organizmy, które rodzą się, starzeją, umierają. Ta rzymska kultura — to raczej cywilizacja niż kultura narodowa. Konglomerat kultur, coś w rodzaju obecnie tworzonej globalnej kultury. I rzymski legionista stał na straży globalnej cywilizacji, którą wytworzyło Imperium Rzymskie. Umarła, według Spenglera, rzymska cywilizacja, ale wystawiła straż — rzymskiego wojownika, który demonstruje wielkość obowiązku. To — znak imperium. Imperium Rzymskiego — pierwszego uniwersalnego zorganizowanego systemu, opartego na idei państwowości, formalnego prawa, tolerancji religijnej, jednolitego systemu podatkowego i rozwiniętego handlu. I co nie mniej ważne — potężnie pulsującego na całej przestrzeni pax Romana imperialnego myślenia. Właśnie utrata przez regionalną elitę polityczną imperialnego „przyciągania” i myślenia doprowadziła do stopniowego rozpadu imperium, bo ta elita nabywała statusu narodowej elity politycznej nowych państw, które rodziły się na brzegach Oikumene. Przyczyny rozpadu imperium, w tym także i przede wszystkim Rzymskiego, „pozanarodowe, w tym samym czasie gdy forma zazwyczaj narodowa. W rezultacie imperium rozpada się nie według linii najmniejszych powiązań transportowych, a według dowolnych linii geograficznych — granic narodowych”1. PAŹDZIERNIK, CZ. 10 (76), 2000 ROK Tworzyły się państwa narodowe, zdyscyplinowane rzymskie legiony zawracały w granice imperium prowincje, które rozbiegały się w różne strony, łyknąwszy świeżego powietrza niepodległości i ignorując interesy centrum, bo przejęły się rozwiązywaniem miejscowych problemów. Słabły powiązania gospodarcze z metropolią, imperialna wymiana towarowa gasła wraz z wymianą informacyjną i kulturową, ale rzymski legionista próbował zacisnąć w żelazną pięść osłabione imperialne palce. Nie udawało się, bo na peryferiach imperium skoncentrowało się dość dużo techniki wojskowej. Arsenały broni, którą posiadali Rzymianie, znalazły się w rękach prowincjonalnej elity politycznej i wojskowej, i nie było co liczyć imperialnemu centrum na to, by poskromić niepokornych siłą, przywrócić imperialne status quo, nauczyć rozumu... Rzymski legionista pokornie stał na swoim posterunku, nikt nie zamierzał go zdejmować, chociaż gorąca mowa z wulkanu o imieniu Niepodległość podbierała się pod mury imperialnego centrum, zasypywała popiołem zapomnienia religijne świętości, duchowe ośrodki, materialne zabytki. Nadzieje cesarza Konstantyna na to, że ogłoszeniem wolności religijnej i przeniesieniem cesarskiej rezydencji do nowego Miasta z dala od pogańskiego Rzymu wleje w osłabione imperialne ciało krew nowej wiary — chrześcijaństwa, nie sprawdziły się. I chociaż pod koniec IV w. chrześcijaństwo zostało ostatecznie ustanowione jako oficjalna religia Imperium Rzymskiego, jednak wewnętrzne napięcie w tym olbrzymim jednolitym, niepodzielnym królestwie — w tym Ekumenicznym imperium narastało, bo „duchowe” i „świeckie” konfliktowały między sobą i nie mogły być organicznie zintegrowane w jeden system2. W końcu Kościół zwyciężył w walce z imperium na Zachodzie, ale i na Wschodzie chrześcijańskie królestwo pod nazwą Bizancjum nie zdołało się utrzymać. Niszczała ideologiczna podstawa monolitycznego imperium — jedyny kościół chrześcijański. Tragicznym symbolem był upadek z Soboru Świętej Zofii krzyża — Wschodnie Imperium Rzymskie przestaje wyrażać jedność dwóch półkul wielkiej imperialnej sfery. Muzułmańska fala triumfu na Półwyspie Bałkańskim zmusza do skurczenia się w dążeniu do zachowania własnego bytu Europę Zachodnią i pogłębić sprzeczności między prawosławnym a zachodnim chrześcijaństwem. Jedna z chrześcijańskich stolic świata tak i pozostała zaciśnięta w pięści muzułmańskiego imperium. Z Bizantyjskiego imperium pulsują jedynie sygnały duchowej energii, religijnej niepokorności ducha, która wylewa się z kotła islamu. POGODZENIE SIĘ ZE ZŁEM?
Mijały wieki, stare imperia rozpadały się, pojawiały się nowe i już na naszych oczach zgasło Imperium o nazwie ZSRR, prawda, imperialny legionista XX wieku do dziś stoi na swoim posterunku — nikt nie zamierza go zdejmować, chociaż kipiąca lawa już „wewnętrznych” suwerenności podchodzi pod bramy centrum odnowionego i zdrętwiałego imperium, które ratuje się modyfikacją zarządzania pod autorytarną demokrację oraz upaństwowieniem wschodniego chrześcijaństwa poprzez pretensję do misji Trzeciego Rzymu. Jeśli nie było dane w swoim czasie podbić siłą Konstantynopola, to dlaczego nie przejąć jego misji jako uniwersalnego centrum wschodniego prawosławia? Jeśli europejska cywilizacja wywodzi swój rodowód od Cesarstwa Rzymskiego i troskliwie chroni swoją ideologiczną podstawę — chrześcijaństwo, to dlaczego najnowsze imperium nie miałoby bazować na imperialnej tradycji Carstwa Rosyjskiego z jego pretensją do roli Trzeciego Rzymu oraz na duchowym — chrześcijańskim — dziedzictwie Rusi Kijowskiej? Ważne, by nie zapomnieć postawić na bramach imperium legionisty z rakietą balistyczną, a bazę ideologiczną można zbudować na liberalno-komunistyczno-chrześcijańskiej eklektyce. I kontynuować jej eksploatację, podnosząc nad tłumem chrześcijańskie sztandary i wciągając szarą, naładowaną ślepą wiarą w „dobrego cara” masę w pętlę Wielkiej iluzji — nowego porządku świata. Jakże chce się znów przejąć inicjatywę od tych, którzy bazują na amerykańskocentrycznym schemacie współczesnej epoki w nurcie strategii globalnego urządzania! Ale co w tym złego? — zapytacie. Przecież nas, Ukraińców, również zachwyca optymistyczny schemat przyszłego ładu światowego, który jest swoistą postmodernistyczną idea fixa XX wieku — ideą eurocentryczną, wyhodowaną na liberalnych drożdżach — na postulatach wolności jednostki, wyznania, własności prywatnej i rynkowego modelu gospodarki przemysłowej. Dlaczego by nam, Ukrainie, nie włączyć się w proces tworzenia uniwersalnej wspólnoty państw narodowych, zjednoczonych w granicach globalnego społeczeństwa obywatelskiego, i w ten sposób uniknąć niebezpieczeństwa bycia wciągniętymi w odnowioną odmianę imperialnego tworu z akronimem WNP? Trzeba. Koniecznie, bo rola outsidera wszystkim się znudziła, cywilizacyjne impulsy prowokują wyzwolenie energii państwowego samostanowienia, chociaż nieuchronna modernizacja społeczeństwa stawia pod znakiem zapytania osiągnięcie harmonii, syntezy kultury narodowej i niezbędnej cywilizacji. Lecz zanim weźmiemy udział w realizacji projektu Wielkiego Modernu, który nieuchronnie przekształci pod integracyjnym działaniem zbiorowego międzypaństwowego centrum państwa narodowe w odmianę regionalnych, ekonomicznie ujednoliconych tworów administracyjnych, należy zastanowić się nad tym, czy jesteśmy zabezpieczeni niezbędnym kulturowo-duchowym immunitetem przed zagrożeniem kosmopolitycznej erozji. Co więcej, czy odzyskaliśmy wiekami utraconą ojczyznę, czy uświadomiliśmy sobie niepełność naszego cywilizacyjnego wyrażania siebie, czy nasza kultura jest niezawodnym gwarantem zachowania własnej tożsamości? Niestety nie, bo my dzisiaj przypominamy Scytów, którzy trzymają tarcze między dwiema nieprzejednanymi orientacjami geopolitycznymi — eurazjatycką i europejską. Jesteśmy w sytuacji niepewności. A zatem — w stanie niepewności, niezdecydowania, co zapowiada społeczną bierność, brak indywidualnej inicjatywy, pesymistyczne nastroje i moralne wyczerpanie społeczeństwa. Dlatego potrzebujemy ideologii narodowej — systemu orientacji wartościowych i priorytetów, który zorganizowałby, zmobilizował społeczeństwo do zdecydowanych, dynamicznych działań, który naładowałby nastroje społeczne energią państwowego samostanowienia. Douglas North definiuje: ideologia — to odpowiedź człowieka na niepewność, która pozwala sformułować hipotezy i uzasadnić teorie. Czas podejmować decyzje i je realizować. „Podejmujemy decyzje w warunkach niepewności, opierając się na naszych religijnych, wartościowych i ideologicznych wyobrażeniach”3, — twierdzi Douglas North. Lecz zanim podejmiemy decyzje, musimy określić te narodowe wartości bazowe, na których będzie formować się odpowiednia gotowość społeczna, by te decyzje poprzeć i realizować. A to, jak pokazało prawie dziesięcioletnie doświadczenie niepodległości, zrealizować jest niezwykle trudno. Dlaczego? Przede wszystkim dlatego, że wciąż żyjemy w atmosferze relatywnej prawdy — w systemie radzieckiej i poradzieckiej przestrzeni prawnej, ideologicznej, politycznej, ekonomicznej. I główna przyczyna tego stanu marginalności polega na pogodzeniu się ze złem, na pogodzeniu się ze złem, którego imię to komunizm. Tego zła nie można rewidować, bo to zło — jest absolutne i ocena jego musi być ostateczna i pryncypialna. Ocena dla przyszłości. W przezwyciężeniu przeszłości drogą pokuty, w potępieniu tego zła — jest gwarancja ruchu i sukcesu. WALCZYLI Z BOGIEM, BURZYLI MORALNOŚĆ Okres komunistycznego reżimu — to dziesięciolecia swoistej próby wiary. Zaprzeczano wierze chrześcijańskiej, na jej miejsce miała przyjść wiara bolszewicka, niepodważalny marksizm-leninizm jako bazowa podstawa ateizmu, totalnej ideologizacji społeczeństwa w celu formowania masowego, kolektywnego człowieka. W bolszewickich czasach, pisze Serhij Awerincew, „wszystko, absolutnie wszystko w składzie chrześcijańskiej tradycji, chrześcijańskiej kultury, co w zasadzie poddaje się zniszczeniu, niszczone było absolutnie bezceremonialnie, planowo, z jak największym rozmachem, — i przetrwać mogła tylko naga wiara, pozostawiona sama sobie”. Ogłoszona i systematycznie prowadzona przez bolszewików wojna przeciwko Kościołowi, przeciwko samemu Bogu doprowadziła do moralnej degradacji człowieka, do niwelacji osobowości, która straciła narodowe oparcie. Ta wojna duchowo spustoszyła człowieka i wciągnęła go w niekończącą się potrzebę kogoś winić, oskarżać, bo w świadomości wyrosły bakterie zła i nienawiści. Bolszewicy powtórzyli tragiczne doświadczenie czasów Wielkiej rewolucji francuskiej, chociaż ci ostatni w końcu przerazili się przed bezdenną przepaścią okrucieństwa i przemocy, która otworzyła się przed ich oczami. Sam Robespierre w Konwencie 8 czerwca 1794 roku ogłosił kult Istoty Najwyższej, potwierdzając wiarę w nieśmiertelność duszy, i demonstracyjnie spalił tekturową statuę ateizmu w ogrodzie Tuileries4. Rewolucyjny wandalizm jak huragan przeszedł nad Francją, wzbudzając tłumy, doprowadzając do fanatyzmu hazard niszczenia dla samego niszczenia. W sierpniu 1789 roku w całej Francji zapłonęły ogniska, w których płonęły obrazy zdobiące kościoły, figury apostołów, rzeźbione krzesła kościelne, witraże, kolorowe szkło, witryny, chorągwie, świeczniki, kielichy, szaty kościelne, — wszystko, co należało do kultu katolickiego. „Cała niepotrzebna miedź, która znajdzie się w paryskich kościołach i dzwonnicach, przydatna do przetopienia na armaty, powinna być skierowana do arsenału”5, — to z polecenia dla komisarza sekcji Panteonu z 2 listopada 1793 roku, a brzmi jak kolejny leninowski dekret. Niszczenie dzieł literatury i sztuki, wszystkiego tego, co nosi na sobie ślad życia duchowego, jest nieuchronnym skutkiem rewolucyjnych kataklizmów, które podnoszą z głębin podświadomości in-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
instynkty przemocy, zła, nienawiści, niszczenia. Najgłębszą traumą, która boleśnie uderza w świadomość narodową i pulsuje w pamięci następnych pokoleń gorzkim oskarżeniem barbarzyństwa, nakłada złowieszczy cień na cywilizacyjny rozwój społeczeństwa, jest wandalizm w sferze życia intelektualno-duchowego. Rozpoczynali walkę przeciwko kultowi wiary, przeciwko Bogu i religii, a niszczyli podstawę kultury — moralność. Minęło sześć lat od tych strasznych kataklizmów, które spustoszyły przestrzeń duchową Francji sadystycznym szaleństwem odurzonych krwią, zaślepionych nienawiścią i pasją do niszczenia mas, konsul Bonaparte zwraca się 5 czerwca 1800 roku do mediolańskiego duchowieństwa z takimi słowami: «Żadne społeczeństwo nie może istnieć bez moralności, a prawdziwa moralność jest nie do pomyślenia poza religią. Zatem trwałe i stałe wsparcie państwu daje tylko religia. Społeczeństwo bez wiary przypomina statek pozbawiony kompasu»6. Bolszewicy przez ponad siedem dziesięcioleci kultywowali nienawiść do wiary i Kościoła, odrzucali autorytet moralny — mało kto był gotów umrzeć za literę prawa moralnego. Formowała się masa zbiorowa poprzez wypalanie złem i nienawiścią własnego sumienia, tworzył się wyobcowany konglomerat społeczny, zaciśnięty w ideologiczne kleszcze, odwrócony złem i żądzą walki klasowej od moralności i duchowości. Dlatego też dominowała milcząca większość, wyhodowana na skwaśniałych drożdżach kolektywizmu i rozpuszczenia się w masie dla samozachowania. CHORA DUSZA — CHORA KULTURA Współczesny system społeczny zorganizowany jest na ideologicznie «wielkich» ruinach starego systemu. Jest on eklektyczny, ideowo niezorganizowany, chaotyczny niczym ruchy Browna, próbuje zorganizować się w coś idealnego, europejskiego, «wypisanego» według teorii zachodnich cywilizacji, lecz niestety bez własnego narodowego oblicza, energicznej tendencji do samorozwoju. Czy odczuwamy potrzebę samoorganizacji, czy słyszymy wewnętrzne wołanie, duchowy bodziec do samorealizacji zarówno jako naród, jak i jako jednostka? Dusza narodowa jest chora, a jej niezdolność do samoorganizacji jest przede wszystkim problemem moralnym. I jest to chorobą kultury narodowej. Ukraiński świat — jako historia — nie ma pełnego obrazu kulturowego, indywidualnej wyrazistości cywilizacyjnej, nasz narodowy horyzont wewnętrznego doświadczenia nie jest jeszcze w pełni otwarty dla ukraińskiego człowieka, i dla niego problem zdobycia własnej ojczyzny nie jest uświadomiony, a zatem — nieaktualny. Jednocześnie jemu, ukraińskiemu człowiekowi, uporczywie wpaja się myśl o przyspieszonym integrowaniu się z europejską przestrzenią kulturową, co samo w sobie jest ważne, nawet nieuniknione, chociaż nie jest on przygotowany do takiej integracji. Ważne, aby nie stracić w tym areopagu silnych, immunologicznie — na poziomie genetycznym kultury, historii, duchowości — zabezpieczonych własną tożsamością cywilizacji swojego narodowego obrazu, nie rozpuścić się, nie dać się wciągnąć w kosmopolityczny proces integrowania się z silniejszymi, potężnie zabezpieczonymi swoistym duchowym polem grawitacyjnym systemami kulturowymi. To, że jesteśmy skazani na tę globalną integrację, jest oczywiste, bo obecnie na planecie dominuje zachodnia — północnoatlantycka — cywilizacja, która realizuje uruchomiony jeszcze dwa tysiące lat temu podstawowy zamysł społeczny — projekt Wielkiego Modernu7, którego bazową podstawą ideologiczną jest wiara chrześcijańska i kultura chrześcijańska. Modernizacja świata, która dynamicznie rozwinęła się w XX wieku, doprowadziła do uformowania «wyhodowanych» na koalicjach politycznych i międzynarodowych systemach zarządzania centrów wpływu gospodarczego. Pragmatyzm i materializm, unifikacja gospodarcza, dominanta priorytetów społecznych, westernizacja kultury, autokratyczne formy zarządzania politycznego społeczeństwa, co jest charakterystyczne dla niektórych krajów przestrzeni poradzieckiej i trzeciego świata — te i inne osobliwości realizacji projektu Wielkiego Modernu świadczą o duchowym osłabieniu eurocentrycznej konstrukcji nowego porządku światowego. I jest to w znacznej mierze uwarunkowane wyobcowaniem zachodniego społeczeństwa w procesie modernizacji świata od kultury chrześcijańskiej. Nieprzypadkowo papież Jan Paweł II w XI encyklice «Evangelium Vitae» w marcu 1995 roku ostro krytykował współczesną cywilizację za to, że świat zachodni zmierza ku totalitaryzmowi, że demokracja jako fundamentalna zasada państw świata zachodniego zamienia się w mit i przykrywa niemoralność pragmatycznej, wyobcowanej od kultury chrześcijańskiej cywilizacji zachodniej. Dlatego świat postmodernizmu, któremu z zachwytem klaszczemy, w przekonaniu papieża Jana Pawła II, staje się stopniowo kolebką specyficznej «kultury śmierci». Oczywisty wzrost pragmatyzmu w świadomości społecznej zmusza nas do samokrytycznego przeanalizowania tych dzisiejszych kroków ku integracji z amerykańskocentrycznymi systemami współczesnej epoki i wypracowania zmotywowanej strategii własnego urządzenia w projekcji na globalne procesy dotyczące formowania nowego porządku światowego. SWOJE CYWILIZACYJNE «JA», SWÓJ NARODOWY OBRAZ Niezbędna jest modernizacja naszych zasobów duchowych, aby wytrwać w procesie nieuniknionego zderzenia z racjonalizmem i pragmatycznością nietradycyjnego świata oraz w porę «przetrawić» napierającą, racjonalną uproszczoną informację i surogaty nowej zrusyfikowanej i zamerykanizowanej kultury masowej. Kiedy na poziomie realiów społeczno-ekonomicznych nie da się uniknąć «szczepienia» średnich standardów, ponieważ ich ekspansja w istocie nigdzie nie napotyka oporu i nie jest pochłaniana przez infrastruktury narodowe, to wartości duchowe i kulturowe są zdolne stymulować narodową energię twórczą, rodzić impulsy cywilizacyjne w imię osiągnięcia symfonii kultury narodowej i postmodernistycznej orientacji świata. Naszym celem jest zachowanie siebie, swojego cywilizacyjnego «ja», swojego narodowego obrazu, zapewnienie priorytetowego miejsca w cywilizacyjnym procesie globalizacji świata oraz jednoczesne branie aktywnego udziału w formowaniu narodowego neoekonomicznego kontinuum, które już istnieje dzisiaj w sferze cywilizacji przemysłowej pod nazwą «Europa».
Już dziś widzimy, jak rozszerzają się na Ukrainę granice konsumpcyjnej cywilizacji technogenicznej, jak w procesie globalizacji cywilizacji chrześcijańskiej rozwija się unikalność mniejszości kulturowych i religijnych, jak nieunikniona i konieczna sekularyzacja świata zachodniego prowadzi do osłabienia wpływu wartości chrześcijańskich na moralność społeczną i ukształtuje europejski horyzont kulturowy. Dla nas ważne jest określenie wzajemnych relacji Osoby, Kultury i Wszechświata — zaprojektowanie systemu filozoficzno-religijnego dla rozwiązania tej triady, w której zawarta jest wieczna sprzeczność. Człowiek teraz samookreśla się jako wolna osobowość, indywidualność i nie chce być mechanicznym elementem systemu. Jego suwerenność to osiągnięcie cywilizacji europejskiej, dlatego integrowanie się z tym systemem nie zakłada, w jego mniemaniu, przekształcenia osoby w element systemu. Jednak ten ruch w stronę systemu nieuchronnie wejdzie w sprzeczność z próbą samouwierzytelnienia osoby jako w pełni emancypowanej indywidualności, już zapłodnionej głębokim indywidualizmem. Przecież założenia wartościowe i paradygmaty rozwoju jednolitej ideologii społecznego postmodernizmu nie przesłaniają wyraźnego kryzysu duchowego współczesnej cywilizacji, który ma już swoją nazwę: katastrofa humanitarna. Można by nie zwracać uwagi na te liczne proroctwa, które były silnie produkowane w wyniku „natchnienia” mitów fin de siecle i fin de millennium, ale, chcesz czy nie, wsłuchujesz się w przepowiednie o nadejściu czasu globalnego chaosu, o przyszłym zderzeniu cywilizacji — „bitwie Cywilizacji”, o ruchu ku nowemu totalitaryzmowi, o kapitalistycznym zagrożeniu dla otwartych społeczeństw demokratycznych, o nieuniknionym wyjściu na powierzchnię światowego podziemia, o wyrastaniu nowej globalnej subkultury — cywilizacji finansowej, o rozpuszczaniu się kultur narodowych w wyniku dominacji systemu informacyjno-komunikacyjnego na planecie... Tak czy inaczej, ale w wielkoskalowej grze geoekonomicznej nie nam było dane rozdawać karty. Technologia tej planetarnej gry została już szczegółowo opracowana, zweryfikowana, a jej główny cel nie polega na stymulowaniu rozwoju narodowego sektora gospodarczego. Sukces finansowy to główna ideologia funduszy zagranicznych i międzynarodowych organizacji finansowych. Moralność i kultura nie są decydującymi kryteriami w ocenie sukcesu w wyniku działalności finansowo-gospodarczej. Kodeks moralny uczciwej pracy w żywiole gospodarki rynkowej jest niczym innym, jak anachronizmem w warunkach globalnej gry ekonomicznej, w której mechanizmy finansowe są chronione przed „korozją moralną” i nie są oświetlane reflektorami duchowości. Oczywiste jest, że potęguje to napięcie społeczne na planecie. Lumpenizacja ludności planety, zwłaszcza w Azji Południowej i na kontynencie afrykańskim, nie jest cechą charakterystyczną tylko społeczeństw słabo rozwiniętych i „krajów o gospodarce przejściowej”, chociaż właśnie tam rozgrywa się proces odgradzania się od swoich podstaw kulturowych i historycznej celowości bytu. Dziś 1,3 mld ludzi żyje w warunkach absolutnej biedy, około 1 mld ludności planety jest oderwane od działalności produkcyjnej, 150 mln to bezrobotni, około 700 mln jest zatrudnionych częściowo, 1 mld to analfabeci, prawie 2 mld żyje w warunkach sanitarnych urągających normom, co trzeci mieszkaniec Ziemi nie korzysta z elektryczności, 1,5 mld nie ma dostępu do czystej wody, 840 mln, w tym 200 mln dzieci, głoduje lub cierpi z powodu niedożywienia, corocznie umiera z powodu nieuleczalnych chorób 14 mln dzieci i 500 tys. kobiet z powodu porodów. W warunkach wzmożonej polaryzacji wspólnoty planetarnej niezaprzeczalnym kryterium deformacji uniwersum postindustrialnego jest dojrzewanie międzynarodowego społeczeństwa konsumpcyjnego. Jesteśmy już jedną nogą tam, w realnym postindustrializmie, gdzie decydującymi świadectwami globalizacji są redystrybucja finansów, informacja oraz przemysł rozrywkowy. Już dziś społeczeństwo ukraińskie jest wciągnięte w niezależne od woli jednostki procesy masowej konsumpcji produktów show-biznesu, wytworzonych, z reguły, nie przez producenta krajowego, już masowo powielana informacja oferuje zinterpretowaną, przeredystrybuowaną i zoptymalizowaną wersję tego czy innego wydarzenia, tego czy innego zjawiska czy procesu. Nie programy partii politycznych, nie ideały i wartości narodowe kształtują pole polityczne Ukrainy, a zastrzyki finansowe stymulują bierną wolę obywateli do absurdalnych, ale programowanych przez zleceniodawców działań, które z jakiegoś powodu uważane są za wyraz woli narodu. Nie zabezpieczeni kulturą tradycji, wiarą i odpornością duchową wobec kosmopolitycznego integralnego systemu standardów oraz unifikacyjnych „wyrównań” kontekstów kulturowych, będziemy zobowiązani kształtować nową wspólnotę kulturowo-historyczną — produkt transnarodowych wspólnot, powiązanych ze sobą przede wszystkim interesami społecznymi, a także zawodowymi czy regionalnymi. „POKOLENIE X” — AUTORZY PRZEŁOMU KULTUROWO-HISTORYCZNEGO? Społeczeństwo ukraińskie nie zdążyło nabyć statusu samodzielności kulturowej — nie uformowało jeszcze nowej rzeczywistości kulturowo-historycznej, której decydującym kryterium jest narodowa tradycja duchowa i otwartość na dialog z innymi kulturami narodowymi. Jednak nie możemy uchylać się od obiektywnych procesów globalizacji. I jeśli będziemy uczestnikami powstawania nowych form kulturowych i standardów życia w wyniku przyspieszenia i rozszerzenia procesów wymiany kulturowej, to należy już teraz wypracować system transmisji naszych wartości kulturowych w świat, szerzenia swoich tradycji i przekazywania ich następnym pokoleniom. Organizacja Narodów Zjednoczonych ogłosiła rok 2001 rokiem „Dialogu między kulturami”. Wszędzie słychać: epoka globalizacji oznacza różnorodność kulturową, dialog międzykulturowy to nowa jakość cywilizacyjnego wzbogacenia ludzkości, dyskursywne poznawanie innych obszarów kulturowych jest jednym z najważniejszych zadań XXI wieku. PAŹDZIERNIK, CZ. 10 (76), 2000 ROK
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
...kultury i przebija się, by stać się częścią etyki (przypomnijmy sobie etykę protestancką, „wartości rodzinne”, „straight edge”). O polityce nie ma nawet co mówić. O tym, że ten bezosobowy, często anonimowy monstrualny mechanizm ekonomiczny rozrasta się i pożera wszystko, co znajdzie się w jego zasięgu, świadczą masowe technologie geoekonomiczne, które demonstrują skuteczność wdrażania nowej Konwencji globalizacji, a jednocześnie zaświadczają o kryzysie cywilizacji konsumpcyjnej.
...prowadząc ostatecznie do ich niekrytycznego przyjmowania (to samo można powiedzieć o natrętnych mechanizmach reklamy), co zniekształca samą podstawę relacji jednostki ze słowem, prowokując jego dewaluację, poniżenie i w konsekwencji powoli przygotowując kryzys osoby, nierzadko fatalny»14.
determinowanej przewidywalności zapowiedzianych wydarzeń powstają granice między domysłem a rzeczywistością, tworzą się nieoczekiwane hierarchie tekstów, a wyobraźni otwiera się szeroka przestrzeń, choć wielowariantowość rozwoju wydarzeń kusi i nie prowadzi do ostatecznego rozstrzygnięcia. Cóż, duchowa ruchliwość tego autokomutatywnego typu, którą proponuje nam nowoczesna cywilizacja, może połączy się z klasyczną formą liniowego przekazu i rozwoju wydarzeń albo całkowicie ją odrzuci, pochłonie. Nadeszła książka elektroniczna, która kończy proces komputeryzacji literatury, bo, powiedzmy, niektóre powieści Milorada Pavicia można w pełni przeczytać jedynie w wersji elektronicznej (powieści „Pejzaż namalowany herbatą”, „Ostatnia miłość w Konstantynopolu”), gdyż przypomina ona bardziej grę komputerową niż literaturę pisaną. Ale przecież oczywiste jest, że indywidualność autora ulega zatraceniu (przypomnijmy rozważania Rolanda Barthesa „Śmierć autora”) — gubi się tam w komputerowym „zwierciadle”, świadomość autora zrasta się ze środkami komunikacji, jakby wsiadała do tego szaleńczo galopującego powozu i pędziła gdzieś w niebyt, a w hipertekście, zdaje się, żyje już nie jeden autor, lecz bardzo wielu, zależnie od wyobraźni czytelnika; nie ma już granicy między autorem a czytelnikiem, a wielość wariantów odczytania hipertekstu tworzy nieskończoność rozrastania się systemu i nieskończoność samego języka15. Wydawałoby się, że czytelnik, jednostka, jest pełnoprawnym gospodarzem hipertekstu, lecz zarazem jego niewolnikiem, bo nigdy nie jest w stanie nad nim w pełni zapanować. Zatem on, czytelnik, taki jak wszyscy, rozpuszcza się w aluzji współautora, współtwórcy tekstu.
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
to rozkład zwykłego kulturowo-historycznego krajobrazu tej samej Europy, która jest tak zachwycona, a raczej zmuszona — jako zapłata za rezygnację z polifonii tradycyjnego świata i za realizację eurocentrycznego modelu globalnej cywilizacji — postępem w stronę tworzenia globalnej subkultury, wyhodowanej na drożdżach rewolucji informacyjnej i absolutyzacji sfery usług. To, że stoimy w obliczu nowego kulturowo-historycznego przełomu, świadczy powieść młodego kanadyjskiego pisarza Douglasa Couplanda „Pokolenie X” — swoista kardiogram światopoczucia i postrzegania świata młodzieży lat 90. Wyłania się historia trojga przyjaciół, którzy należą do „kosmopolitycznej elity biedoty” — w imieniu Andy’ego Palmera z Portland w Oregonie oraz jego przyjaciół — Daga z Toronto w Kanadzie i Claire z Los Angeles w Kalifornii. Rozczarowani („niskie zarobki, zerowy prestiż, zero perspektyw”), wybuchowo rozdrażnieni („chce mi się... nauczyć rozumu jakąś starą kobyłę za to, że roztrwoniła mój świat”), obrażeni, od czasu do czasu to kulą się w pancerzach pozerstwa, to otrząsają się, próbując zlać się z rodem ludzkim, zakamuflować. To pokolenie X pragnie być w cieniu; wykorzystuje wielkie przestrzenie Ameryki po to, by się schować, zgubić i wreszcie przeczytać list, który jest wewnątrz ciebie. To pokolenie przeżywa kryzys środka młodości — „duchowy i intelektualny strach”, który następuje na trzeciej dekadzie przeżytych lat; najczęściej bywa wywołany niezdolnością do funkcjonowania poza placówką edukacyjną, poza uporządkowanymi strukturami społecznymi i towarzyszy mu uświadomienie sobie swojej egzystencjalnej samotności w świecie. To ze „słownika ikserów”, który został wyniesiony przez autora na marginesy książki i demonstruje postmodernistyczny zabieg stylistyczny — nieliniowość, według Jacques’a Derridy, ludzkiego myślenia i pra-pisma. Świadomie samo-odrzucone od prestiżowego, komfortowego życia, zanurzone w jednostajnym świecie samopoczucia na pustyni koło Palm Springs, te troje młodych ludzi z dwoma psami (jest ich pięcioro) próbują odnaleźć swoją samotożsamość i nabyć samość. Ich refleksje są samowystarczalne w tym mini-społeczeństwie, które świadomie stworzyli dla samookreślenia siebie i samoświadomości jako zjawiska kultury młodzieżowej, która dumnie, w infantylnej skazaniu na zagładę, prowokuje i przepowiada koniec świata. Ale co ważne, to to, że ich kultura jako sposób życia i myślenia bazuje na tradycyjnej kulturze, chociaż wydaje im się, że świadomie uciekają od nowoczesnego świata i tym poświadczają swój protest przeciwko realnej rzeczywistości — normalnemu światu. Czyż jest to sygnałem dla współczesnego rozwoju społecznego o potrzebie demodernizacji świata, o konieczności zwrotu historii ku neoarchaiczej kulturze? Oczywista stagnacja wektora kulturowego, skierowanego na „osiodłanie” pędzącego industrialno-informacyjnego „mustanga” pod nazwą Wielki Modernizm. Dlatego przychodzi ikserom myśl o możliwym „paraliżu” zdecydowania: „niezdolność do dokonania wyboru, kiedy możliwości nie są niczym ograniczone” (s. 196). Te możliwości tworzy, przynajmniej w USA z jej reaganomiką i pokoleniem wyżu na czele z najjaśniejszym i najskuteczniejszym „boomerem” Clintonem, gospodarka, która, obok polityki, jest fenome- PAŹDZIERNIK, CZ. 10 (76), 2000 ROK OCZYWISTE JEST, ŻE SOCJALNO-EKONOMICZNE KRYZYSY SĄ NIEUNIKNIONE, CHOCIAŻ TEN PROCES GLOBALIZACJI RODZI TAKŻE UNIKALNE DUCHOWE I KULTUROWE EFEKTY Pokolenie X jest nie do pomyślenia bez symbolu lat 90. — Internetu (lub WWW — World Wide Web). „Połączenie Internetu i posthistorycznej fazy procesu kulturowego na oczach rodzi nową realność, którą zaryzykujemy nazwać Światowym Wirtualnym Interaktywnym Supermarketem. Ten Supermarket, całkiem prawdopodobnie, stanowi przyszłe środowisko życia pokolenia X w jego rozszerzonym rozumieniu”. Dzisiaj w USA i Kanadzie jest prawie 140 milionów użytkowników Internetu i około 84 miliony w Europie. Internet jako sieć wymiany informacji, na początku swojego rozrastania się, teraz gwałtownie przekształca się w sieć wymiany towarów i usług. W 1999 roku 196 milionów ludzi wydało ponad 120 miliardów online, a do 2003 roku ponad 500 milionów użytkowników Internetu zakupi online towary na sumę ponad 1,3 biliona dolarów. I mowa nie tylko o handlu internetowym, nie tylko o sposobie prowadzenia biznesu, ale także o tworzeniu nowych imperiów ekonomicznych oraz wypracowaniu strategii i planowaniu przyszłości w geoekonomicznym ponadnarodowym kontinuum. Czy nie ugrzęźniemy w tej światowej pajęczynie, do wycieńczenia szamocząc się w jej kalejdoskopowym wibrowaniu strumieni informacyjnych, odrywając się od swoich kulturowych korzeni i historycznych zamysłów? Paradoksalna bezwyjściowość. Jak w powieści Douglasa Couplanda „Pokolenie X”. I niedożywienie, i przejedzenie organizmu historią ma jedną i tę samą przyczynę, jeden i ten sam symptom. „Narkotyczna zależność od gazet, czasopism i telewizyjnych wydań wiadomości”. Jeśli spojrzeć na te procesy globalizacji z pozycji priorytetów narodowych i zgodzić się z tym, że fenomen modernizmu zakłada dialogiczne spotkanie kultur nowego Wschodu z kulturą sekularnego Zachodu, to należy uznać, że europejska cywilizacja chrześcijańska odczuwa potrzebę nowych kulturowych iniekcji ze strony tak tradycyjnie bogatych kultur narodowych, jak ukraińska. Pod koniec powieści Douglas Coupland podaje niektóre liczby, w szczególności: liczba reklam, które amerykańskie dzieci zdążą zobaczyć w telewizji do 18 roku życia: 350 000; liczba telewizorów w 1997 r. — 170 000, w 1991 r. — 750 mln. I jeszcze jedno: ci, którzy twierdzą, że nie oglądają telewizji, spędzają w ciągu tygodnia przy ekranie telewizora 10 godzin. Trudno nie zgodzić się z takim uogólnieniem-ostrzeżeniem: „Hiperinformatyzacja fizycznie wyczerpuje zdolność człowieka do przeciwstawienia się szwałowi wiadomości, zmusz- Nasze społeczeństwo przeżywa dość skomplikowaną fazę zapożyczania słów, w które pragnie włożyć swoją treść. Jednak proces profanacji ukraińskiego słowa trwa już długi czas. Szczególnego napięcia nabrał w okresie totalitaryzmu, kiedy słowo było zatrute ideologią i traciło swoją pierwotną treściową pełnię. Teraz trwa okupacja świadomości społecznej zdenacjonalizowanym, interinformatywnym słowem, maksymalnie wyobcowanym z kontekstu narodowego.
Priorytety społeczne są spychane na margines cywilizacyjnego rozwoju kultury i duchowości. Dlaczego pokolenie X jest niezadowolone ze swoich przodków-boomerów? A dlatego, że nie mają oni szans na osiągnięcie takiego poziomu komfortu i zabezpieczenia socjalnego, jaki mieli i mają obecnie ich rodzice. I nie zamierzają oni rezygnować ze swojego przywództwa w społeczeństwie. Tak, do 30% budżetu USA idzie na potrzeby bardzo starych ludzi, podczas gdy na edukację tylko 2%. Odsetek właścicieli domów wśród osób w wieku od 25 do 29 lat wynosił w 1973 r. 43,6%, a w 1987 r. już 35,9%; wzrost dochodów obywateli w wieku powyżej 65 lat sięgał w okresie od 1967 do 1987 r. 52,6%, a dla wszystkich pozostałych obywateli tylko 7%. Zmiany w sposobie życia ludzkości są globalne, a pokolenie X ma szczególne pretensje o to, by w nowej fazie rozwoju cywilizacji nie przywiązywano go do Światowego Supermarketu jak koni przy wodopoju. Uświadamia ono sobie, że więzi między ludźmi jako przedstawicielami różnych wspólnot rasowych, etnicznych i religijnych są dziś najczęściej określane nie przez wewnętrzne potrzeby wymiany kulturowej i dialogu, a przez stopień uczestnictwa w procesach globalnej redystrybucji finansów, informacji, rozrywki, różnych usług. Rozciąga się to na sferę nauki, edukacji, kultury — gigantyczny system konsumpcji dyktuje określony system myślenia, zachowania, odczuwania... I wszystko rozprasza się w atmosferze epoki, staje się własnością wszystkich, traci indywidualność, bo w tym obiegu idei, które stają się korzystnym, dostępnym do konsumpcji towarem, trudno odszukać autora — wszystko jest uspołecznione, wzięte w gigantyczny wynajem. DIALOGI Z INTERTEKSTEM Szczególnej transformacji ulega literatura. Dokładniej czytelnik, bo on jest teraz główną postacią w tym dialogu z tekstem. Swoboda wyboru tekstów jest nieograniczona. Możesz spacerować po internetowym tekście, przeskakując przez jego autonomiczne fragmenty na tym nieskończonym polu do polowania na aluzje, iluzje, własne refleksje, dokopując się grą wirtualnej rzeczywistości. Kto pracował nad „Księgą XXI wieku”, „Słownikiem chazarskim” Milorada Pavicia, poczuł, jak hipertekst wciąga cię w intelektualną grę — klasyczna forma encyklopedii z jej odsyłaczami stała się swoistą matrycą do „wyprowadzania na spacer” zaintrygowanego Intelektu na ekranie komputera. Nie istnieje jednoznaczność przekazu. Autor pragnie przypodobać się międzynarodowemu czytelnikowi, wejść z nim w dialog tak, aby ten mógł już obejść się bez niego, autora, i prowadził dialog z samym sobą za pomocą intertekstu. Mimowolnie traci się wewnętrzny związek z tym światem kultury, tradycji, języka, który, zdawałoby się, autor intertekstu reprezentuje. I nasuwa się myśl: czy to nowa, postmodernistyczna literatura zamierza być narodowo znacząca, czy rozwija ona język? Czy język nie ulega uproszczeniu, nie standaryzuje się na rzecz ułatwionej komunikacji z czytelnikiem? Literatura jest powołana do rozwijania języka, wzbogacania i wzmacniania go. Chcemy tego czy nie, ale Internet (anglojęzyczny, rosyjskojęzyczny — wszystko jedno) upraszcza język, sprowadza go do jednoznacznych sygnałów, przekształca go w szereg słownych znaków-klisz bez wewnętrznego wieloznacznego wypełnienia. Uczucia, refleksje, przeżycia, nastroje, sensy są wyprowadzane na powierzchnię intertekstu, a nie ładują tekstu głębokim przeżyciem „ukrytego samopoczucia społeczeństwa” (Ortega y Gasset). Jak nie przykro, ale żywy język, język naturalny pozostaje na peryferiach globalizacji, podczas gdy interjęzyk bardziej mówi do anonima. Mimowolnie przypomina się proroczo aktualna postorwellowska nowomowa, gwałtowne rozpychanie się języków naturalnych przez ekonomiczny, internetowy global language aż do politycznych spekulacji na Ukrainie dotyczących instytucjonalizacji wielojęzyczności pod kątem eksploatacji idei europejskiej „jedności w różnorodności”. „Pod znakiem zapytania są nie tylko piętra języka, wielojęzyczności — zauważa Kostiantyn Sihow — ale i właściwy fundament mowy, który umożliwia lingwistyczną architekturę świata (bogatszą niż europejska”
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Oryginał po ukraińsku · tłumaczenie jest aktualizowane
парламент) й непомітний за її фасадом». І констатує: «Нині замість репресивного тоталітарного безправ’я прийшло перехідне «беззаконня», аномія»16.
МАСОВА ЛЮДИНА В ГІГАНТ- СЬКОМУ СУПЕРМАРКЕТІ...
е слід закривати очі на те, що розгортається планетарний процес знеособлення людини, творення з неї масової людини, колективної людини, загнаної радше свідомо, з власної волі, ніж із примусу, з необхідності не відстати від часу, в цей гігантський супермаркет, в якому вона повсякчасно робить вибір... І нема кінця бажанням, потребам щось вибрати. А що людина віддає? І чи здатна віддавати себе? Як не процитувати Ортегу-і-Гассета: «В масу вдихнули силу і бундючність сучасного прогресу, але забули про дух, природно, вона і не роздумує про нього». А масова людина — людина стандартизована, без коріння, без традицій і культури, позбавлена історичної пам’яті, а отже, — відповідальності за майбутнє, найкращий матеріал для будівництва системи, ім’я якій тоталітаризм. Споживацький егоїзм найкраще виростає в умовах колективної безвідповідальності, коли особиста відповідальність перекладається на колективну i в результаті постає масова безвідповідальність. І тоді приходять вожді, які ефективно експлуатують міф про гегемоністське історичне призначення нації, держави. Мимоволі вчитуюся в такі передбачення: «В лоні цивілізації Нового часу, що переживає системну кризу, з’являються паростки нової культурноісторичної спільності (поки що вона сприймається все ж таки швидше як соціальний ексцес або карикатурна антропологічна аберація) — організований конгломерат інтернаціонального суспільства споживання»17. Без таких культурно-духовних «ін’єкцій» не буде ця нова культурноісторична спільнота заряджена високою духовністю і не відкриватиметься простір для самореалізації окремого суспільства, нації, індивіда. Ортега-і-Гассет у своїх «Нотатках на полях» ще 1930 року зауважував про те, як важливо людині бачити з абсолютною виразністю побудову свого світу. А це можливо за умови, якщо була система базових переконань, був сформований виразний погляд людини на світ, щоб людина вільно і радісно вживалася в оточуючий її світ, через який вона може й здійснитися. Цей світ — це структура оточення, все, що навколо нас, взаємопов’язане і конкретне. І головне, рідне, освоєне особистісним щоденним, щохвилинним вживанням у це середовище, виношене на традиції, на знанні, на вірі... Це та культура, яка вплавлена органічно у внутрішній світ людини, яка прийшла спонтанно, органічно, навіть передана генетично, бо «забезпечена» традицією, переживанням її цими поколіннями. Тож не дивно, що серед сучасної західної молоді поширене таке явище, як етномагнетизм — прагнення жити в етнічно однорідних реґіонах, де прийнятний значно вільніший, емоційно-розкутий стиль спілкування. А успіх космополітичної філософії, яка відстоює збереження різноманітних расових, етнічних і релігійних особливостей, забезпечується шляхом введення у шкільні програми предметів, що вивчають мовні коди і принципи культурного діалогу. Більше того, нові медії сьогодні активно використовуються для того, щоб транслювати у глобальний простір свої культурні цінності, традиції, мову, щоб на своєму культурному просторі виростали нові паростки пробудження традицій і збереження спадкоємності у свідомості наступних поколінь. З метою збереження, поширення і пізнання рідної мови був створений гавайський комп’ютерний проект «Леокі», завдяки якому молодше покоління почало пізнавати власну мову. Це стимулювало вивчення гавайської мови в деяких школах острова. Процеси глобалізації сприяють активізації впливів різних культур одна на одну, водночас посилюють ризик культурного відчуження. Стандартизація глобальної масової культури нівелює культури, стирає межі між національними культурами і посилює суперечності всередині окремих національних спільнот. Захоплені овації на знак успішного марафону до мультикультурного і мультиетнічного суспільства поволі згасають, бо стає очевидним те, що накопичення валового соціального продукту за рахунок дешевої іноетнічної робочої сили супроводжується пониженням духовної сили нації, яка відчуває спад моральної енергії внаслідок болісного ослаблення власної ідентичності. Можна втішати себе, як це робить доктор Міхаель Науманн, державний міністр у Відомстві канцлера — уповноважений федеральним урядом у справах культури та медій, тим, що й у великих містах, і в невеличких селищах Німеччини можна дивуватися інтернаціональною картиною, принаймні у плані кулінарії: поряд із традиційними підсмаженими сосисками — турецький кебаб, винарня на розі перетворилась на італійський ресторан, а в пішохідній зоні зі справжнім американським гамбургером конкурує «азіатський снек». Цей глобалізований хіт-парад свідчить про всесвітнє поширення західних структур і споживання імпортованих товарів, але їхнє засвоєння не є некритичним і не слід ігнорувати тезу Х’юнінгтона з його «Боротьби культур»: культура є новим фронтом конфліктів. Про це свідчать все нові й нові етнічні й релігійні конфлікти, на це натякає і державний міністр, доктор Міхаель Науманн: «...Цей процес несе в собі й ризик культурного відчуження: однакова всесвітня масово культура викликає протиріччя — не тільки між культурами, але й усередині власної культури». Далеко не випадково тема культурної ідентичності займає одне з перших місць на порядку денному в роботі німецького уряду.
ЯК ЗАВОЮВАТИ СВІЙ ВЛАСНИЙ ПРОСТІР?
кщо ж повернутися до наших проблем, то слід замислитися над тим, чи готові ми до зустрічі різних культур і життєвих світів, чи активним є процес духовного оновлення українського суспільства, чи «працює» динамічно традиція, чи пульсує історична пам’ять... Ми добре усвідомлюємо, що структури глобальної культури виникли без нашої активної участі, наша присутність у цьому глобальному культурно-духовному просторі незначна. І це стосується не лише української культури, але й багатьох інших культур, які з тривогою дивляться на те, як зміцнюються позиції домінуючих на цьому просторі культур. Здавалося б, що цей глобальний культурний простір вільний від влади, та це емоція. Досить подивитися на інформаційний простір України, щоб переконатися: домінує на ньому російське і російськомовна масова культура, Інтернет повністю російськомовний і англомовний, бо ж діють тільки російськомовні та англомовні комп’ютерні програми... Це гегемонія очевидна, та миритися з нею — означає остаточно втратити батьківщину і перетворитися на невиразний контур у структурі глобальної культури. Гарно звучить: глобальна культура — це «структура спільних відмінностей» (Річард Уілк), але в цій структурі треба завоювати свою відмінність, утвердити її, розвинути, повсякчасно «підживлювати» і, завдяки взаємовпливам, збагачувати її національним потенціалом. Щоб здобутися на взаємне визнання та взаємоповагу, треба духовно утвердитися на власному культурному просторі, розгорнути свій потенціал на різномовний, багатокультурний пострадянський ареал України. Те, що ми називаємо «вгамувати духовну спрагу», є нічим іншим, як набуттям своєї національної і культурної ідентичності, відживленням традицій, «канонізацією» національних і релігійних міфів як духовних будівничих національної ідеології. Національна культура і є тим життєдайним ґрунтом, на якому виношуються системи національних успадкованих цінностей і новочасних пріоритетів, міфів і героїв, традицій і вірувань, уявлень і передбачень.
Українська культура — унікальне явище світової цивілізації, бо вона розвивалася на перехресті культурних, інтелектуальних та духовних потоків. Українська культура є синтезом української національної культури та багатьох етнокультур народів, що духовно і територіально об’єднана в сучасній Україні. Саме на її базі і формується національна ідеологія — сукупність ідей та уявлень про національні інтереси та шляхи їхнього забезпечення. Своєрідним ядром національної ідеології є національна ідея — концентрований вираз національних інтересів та патріотичних почуттів. Саме національна ідея і повинна згуртувати націю задля створення національної держави та її дальшого всебічного розвитку, побудови заможного громадянського суспільства, збереження генофонду українського народу.
Вгамувати духовну спрагу — означає віднайти самого себе як гідного представника своєї нації. Тієї нації, про яку образно сказала Ліна Костенко: «Фактично це раритетна нація, самотня на власній землі у своєму великому соціумі, а ще самотніша в універсумі людства»18.
Треба, аби вгамувати спрагу духовності, відкривати Україну в собі — тільки так можна набути втрачену батьківщину. Тільки так можна подолати нав’язане нам імперіями відчуження від свого я, від своєї культури, віри, традицій, історії, духовності. Тільки за умови набуття власної батьківщини можна подолати комплекс меншовартості, національної неповноти, досягти культурної ідентичності — бути передусім частиною національної культури та релігії. Збагачена, забезпечена духовністю своєї нації, рідного народу, така людина не почуватиме себе попелюшкою на глобальному балу цивілізацій, а вільно спілкуватимеся в діалогічному взаємо-збагаченні на нових культурних просторах і завжди знайде нову самооцінку в орієнтації на постійну і динамічну діалогічність світових релігій та світових культур.
Українська культура має орієнтуватися на минуле, аби підняти з глибини традицій унікальний культурний капітал, і на майбутнє з тим, щоб мобільно і гідно інтегруватись у глобальну культуру. В мультиполярному світі ми повинні зберегти власну культурну ідентичність і ефективно вести інтеркультурний діалог. Слід погодитися з думкою, що «влада ж не є тільки політичним, економічним і військовим феноменом, але й насамперед культурною реальністю19. Культурний світ надзвичайно широкий, чи не всеохопний, через те «культурні фактори є вирішальними: основні релігійні структури, образ бога, міфи, відношення людини до природи, до надприродного, до смерті, ставлення до довкілля як передумови екологічної свідомості, відношення до часу, до землі, до власності, до визнання авторитету і панування, до прагнення прибутку, до розвитку та устою, до нового взагалі, здатність формувати, поняття майбутнього, форми прийняття рішень...»20. Отже, мова повинна йти про збереження, розвиток і збагачення української цивілізації як культурної системи. Найстрашніше для народу, для нації — занепасти духом, зневіритися, морально знесилитися. Мойсей Івана Франка тримає невтомно жезл над головою під час битви, бо знає: доки народ бачить цей знак віри, доти вірить у перемогу і не падає духом. Молодий український прозаїк Євген Пашковський піднімає свій духовний жезл — гостре, зле, несамовито гаряче, звинувачувальне слово за українське поганьблене, ліниве, безсиле слово, за духовно ослаблену націю, за жорстоко перервані комуністичним режимом традиції, за зруйновану християнську віру і мораль, піднімає свій духовний жезл, щоб «вдихнути мужність в серце і вирівняти горбатих». Його роман «Щоденний жезл» — суцільна авторська інвентива, спрямована на те, щоб «знищити хворобливість подій, конкретного скотства, конкретного відступництва, конкретного блюзнірства, конкретного свинорилля». Євген Пашковський усвідомлює свій національний обов’язок зупинити навальний процес руйнації національних пропозицій, мови, культури, органічного народного національного буття і готовий, мов той римський легіонер біля воріт Помпеї, бути засипаний «шкідливими викидами» ліберально-демократичної цивілізаційності, але не відступити. Кожен з нас повинен повсякчасно гордо і невтомно тримати в руках духовний жезл національного обов’язку — набувати втрачену батьківщину для себе і для свого ближнього. Бо якщо не набудеш власної батьківщини, втратиш увесь світ.
ПРИМІТКИ
1 П е р е с л е г и н Сергей. О геополитическом положении Европы // Звезда. — № 12. — 1998. — С. 187. 2 Див. детальніше: Ф л о р о в с ь к и й Георгій. Імперія та пустеля. // Дух і література. — № 3—4. — 1998. — С. 230 — 261. 3 N o r t h D. C. Undck Sfanding the Rrocess of Econіmic Change. London IEA. 1999, p. 14. 4 К а р л е л ь Т. Французька революція. — М.: Мысль, — 1991. — С. 516. 5 К а б а н е с О. Л. Н а с с Л. Революционный невроз. — В кн.: Революционный невроз. — М.: Институт психологии РАН, Изд-во КСП+, 1998. — С. 396. 6 История ХІХ века / Под редакцией Э. Лависса и А. Рамбо. Т. 1. — М. Соц.- эком. издательство, 1938. — С. 265. 7 Н е к л е с с а Александр. Пан экономика, или эпилог истории // Новый мир. — № 9. — 1999. — С. 121. 8 Див.: Н е к л е с с а Александр. Пан экономика, или эпилог истории. — С. 133. 9 Див.: Діалог між культурами // Deutschland. — № 3. — 2000. 10 К о у п л е н д Дуглас. Покоління ІКС // Иностранная литература. — № 3, — 1998. — С. 137. 11 К о р м и л ь ц е в Илья. Поколение Икс: последнее поколение? //Иностранная литература. — № 3. — 1998. — С. 233. 12 Див.: Dcutschland. — № 3. — 1999. — С. 22. 13 Иностранная литература. — № 3. — 1998. — С. 125. 14 Н е к л е с с а Александр. Пан экономика, или эпилог истории. — С. 134. 15 Див.: В и з е л ь Михаил. Гипертексты по ту и эту стороны экрана //Иностранная литература. — № 10. — 1999. — С. 173—174. 16 С і ч о в Костянтин. Топоси європейського шару: мова Риму, багатомовність Женеви, різномовлення Києва // Дух і релігія. — № 3—4. — 1998. — С. 134. 17 Н е к л е с с а Александр. Пан экономика, или эпилог истории. — С. 134. 18 К о с т е н к о Ліна. Гуманітарна аура нації або дефект головного дзеркала. — К.: Видавничий дім «KM Academia», 1999. — С. 30. 19 Константін фон Б а р л ь о в е н. Подолати відчуження. Шлях до інтеркультурності // Deutschland. — № 3, р. 47. 20 Там само. Микола ЖУЛИНСЬКИЙ, віце-прем’єр-міністр України, академік НАН України
ЖОВТЕНЬ, Ч. 10 (76), 2000 РІК
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Ukraina należy do państw postradzieckich i większość procesów społecznych i kulturalnych zachodzi w niej analogicznie jak w krajach bałtyckich. Tylko że z mniejszym lub większym opóźnieniem. Czasami dochodzi to do punktu krytycznego. Obywatele Ukrainy nie bez zachwytu, a nawet zazdrości spoglądają na Litwę, Łotwę i Estonię, które — mimo kryzysu gospodarczego — w sferze dobrobytu materialnego posunęły się znacznie dalej. Litwa, Łotwa i Estonia realnie mówią już o wstąpieniu do Unii Europejskiej, a nawet NATO. Ale w Ukrainie jakoś nie widzą, że podstawowe kwestie gospodarki tam, na Bałtyku, są nierozerwalnie związane z kwestiami duchowego istnienia narodu, organicznie wyrażonymi przede wszystkim w statusie języka państwowego. Rozwiązanie kwestii państwowego języka ukraińskiego w Ukrainie, w porównaniu z innymi, także fundamentalnymi kwestiami państwowości, wyraźnie się opóźnia. Brakuje podejścia politycznego, a w konsekwencji racjonalizmu i rzeczowości. A jeszcze, jak pisał w wierszu poświęconym W. Symonence Iwan Drач, — wszechobecni „ostrożni ostrożniacy”... Przypomnijmy też słynną definicję Ostapa Wyszni „historiozofii” niedbałego Ukraińca: „zapomniał, spóźnił się, jakoś to będzie”... Także dziś w ukraińskiej polityce głównym argumentem na rzecz wprowadzania języka ukraińskiego do — nawet ograniczonej — sfery kulturalnego funkcjonowania pozostają sentymenty klasyków ukraińskiej poezji o tym, że trzeba kochać Ukrainę i jej słowiczą mowę, choć poeci młodszego pokolenia już ostrzegają, że język ukraiński jest słowiczy, ale nie można polegać tylko na słowikach. Panuje żywioł podsycany postimperialnymi nostalgicznymi prowokacjami. Dlatego polegamy tak na bohaterach, jak nie na słowikach, bo Ukraińcy przetrwali — jak wiadomo — dzięki poświęceniu. Tymczasem język państwowy to gwarant stabilności państwa i ostatecznie jego dobrobytu materialnego. Czy nie nadeszła pora, by konsekwentniej wprowadzać politykę narodową w tej egzystencjalnie ważnej sferze? Racjonalniej, rzeczowiej wziąć się za tę kwestię, powiedzmy — po niemiecku? Odpowiedzialnie. Patrząc z perspektywy historii. Bo przecież teoretyk romantycznego niemiec-
ŻOŁTEŃ, nr 10 (76), 2000 ROK
...kiego ruchu literackiego „Burza i napór” Johann Gottfried Herder w „Dzienniku mojej podróży w roku 1769” (publ. 1846) całkowicie pragmatycznie pisał: „Ukraina stanie się nową Grecją — w tym kraju wspaniały klimat, hojna ziemia, a jej wielki muzycznie utalentowany naród przebudzi się kiedyś do nowego życia”. Zapominamy, że taki okres „przebudzenia” przeżyła dla nas wzorcowa Litwa zupełnie niedawno — po odnowieniu państwowej niepodległości 16 lutego 1918 roku. W ciągu dwóch międzywojennych dziesięcioleci maleńki naród, pozbawiony wtedy tak strategicznie ważnego Wileńszczyzny wraz ze stolicą historyczną Wilnem, zdołał zorganizować gospodarkę (bank narodowy kierował ksiądz, materialnie osobiście niezainteresowany!), wychować pokolenie narodowo świadomej, twórczej, naukowo potężnej inteligencji, utwierdzić w narodzie poczucie samoszacunku. Dlatego też w czasach sowieckich Litwa, w porównaniu z Ukrainą, wyróżniała się kulturalno-polityczną równowagą. Przedwojenne (1941) i powojenne deportacje ludności tylko umacniały narodowy egocentryzm Litwinów. Język litewski pewnie wszedł na auditoria uczelni wyższych, średnie szkoły specjalistyczne, nie mówiąc o szkołach średnich i przedszkolach. Mimo radziecko-imperialnej polityki rusyfikacyjnej opracowywano i wprowadzano terminologię naukową w najrozmaitszych dziedzinach nauki — zarówno humanistycznych (filologii, historii, filozofii itd.), jak i ścisłych (matematyki, fizyki). Językiem litewskim posługiwały się w przeważającej mierze medycyna, sfera usług (handel, transport)... . W uczelniach wyższych i średnich szkołach specjalistycznych Litwy w czasach radzieckich istniały odrębne grupy rosyjskojęzyczne (które obecnie zlikwidowano), ale ogólnie rusyfikacja nie nabrała takiego tempa jak na Ukrainie, także z powodu dużej różnicy między językiem litewskim a rosyjskim. Nie najmniejszą rolę odegrał powojenny ruch narodowo-partyzancki — na Litwie był chyba najsilniejszy spośród wszystkich krajów bałtyckich opór, „leśnych braci” po prostu się bano. Dlatego w powojennych latach osiedlono tu mniej nielitwinów (dziś ludność nielitewska na Litwie stanowi około 20 procent, podczas gdy na przykład w sąsiedniej Łotwie ponad połowa ludności jest nierdzenna). Funkcjonariusze partyjni więc z wielu powodów nie mogli prowadzić zuchwałej polityki rusyfikacyjnej. Dziesięć lat temu, po odnowieniu państwowości Litwy (Akt niepodległości Litwy podpisano 11 marca 1990 roku), kwestia statusu państwowego języka litewskiego była priorytetowa we wszystkich wiodących sferach ustawodawczych. Język litewski po raz pierwszy uzyskał status państwowy na mocy prawa w Konstytucji Państwa Litewskiego, przyjętej na Sejmie Ustawodawczym w 1922 roku. Podstawowe postanowienia tej ustawy zostały odnowione w 1988 roku. Utworzona przy Sejmie LR Państwowa Komisja Języka Litewskiego (która uprzejmie udostępniła mi dużo informacji. — N. N.) w dokumentach i publicznych oświadczeniach szczególnie podkreśla zaniepokojenie integracją i n o j ę z y c z n e j l u d n o ś c i L i t w y w życie państwa — niektórzy z nich mieszkają na Litwie, zupełnie nie znając języka litewskiego. Dlatego władze litewskie obrały konsekwentne stanowisko: w 1990 roku decyzją Odnawianego Sejmu „O terminach realizacji statusu języka państwowego” przewidziano, że do 1 stycznia 1995 roku wymóg minimalnej znajomości języka państwowego będzie stosowany wyłącznie wobec pracowników aparatu kierowniczego i pracowników sfery obsługi ludności. W 1995 roku przyjęto Ustawę Republiki Litewskiej o języku państwowym oraz Ustawę o wprowadzeniu w życie „Ustawy Republiki Litewskiej o języku państwowym”. Określono w niej podstawowe sfery używania języka państwowego, uregulowano jego ochronę i kontrolę, a także odpowiedzialność prawną. W tym samym roku Rząd LR zatwierdził Program używania i rozwoju języka państwowego na lata 1996—2005 i co roku przeznacza środki na realizację tego programu. W 1995 roku dwie instytucje — Państwowa Komisja Języka Litewskiego oraz Inspekcja Języka — zostały połączone w jedną. Komisji ds. języka powierzono oprócz działalności normatywnej także administrowanie językiem — nadzór nad wykonywaniem ustaw, Programu językowego. W ten sposób językoznawcy mają możliwość uwzględniania nie tylko czysto językoznawczych przedmiotów, ale także kontekstu ekstralingwistycznego języka państwowego — warunków politycznych, ekonomicznych i społecznych jego istnienia. Decyzje komisji językowej są obowiązkowe dla wszystkich organizacji, instytucji, przedsiębiorstw. Wymogi języka państwowego zapisano także w większości rozdziałów innych ustaw LR (o oświacie, obywatelstwie, sądach, administracji, środkach masowego przekazu...). 2 lipca 1998 roku przyjęto nową redakcję Ustawy Republiki Litewskiej o oświacie, w tym jej artykuł 12. Język nauczania: 1. Językiem nauczania w szkołach Republiki Litewskiej jest język litewski (z wyjątkiem szkół mniejszości narodowych i szkół matury międzynarodowej). 2. W tych miejscowościach, gdzie mieszka mniejszość narodowa lub jest wielu jej członków, tworzy się dla nich warunki do posiadania państwowych, komunalnych lub niepaństwowych placówek przedszkolnych, szkół ogólnokształcących oraz lekcji w ojczystym języku, jeśli te osoby o to proszą i jeśli taka prośba odpowiada ich rzeczywistym potrzebom. Rodzice (lub opiekunowie dziecka) wybierają dla dzieci placówkę przedszkolną lub szkołę ogólnokształcącą z odpowiednim językiem nauczania. 3. Dla nauki i doskonalenia znajomości ojczystego języka przez nieliczne grupy narodowe przy państwowych i komunalnych szkołach ogólnokształcących mogą być zakładane klasy lub zajęcia fakultatywne, a także szkoły niedzielne. 4. W placówkach oświatowych z nielitewskim językiem nauczania przedmioty język litewski i literatura litewska są nauczane w języku litewskim. Na życzenie rodziców lub uczniów tworzy się warunki do nauki również innych przedmiotów w języku litewskim. Wszystkie szkoły ogólnokształcące muszą zapewnić znajomość państwowego języka litewskiego zgodnie ze standardem ustalonym przez Ministerstwo Oświaty i Nauki. Innym dokumentem jest Kodeks administracyjnych wykroczeń prawnych LR. Jego artykuł 91, punkty 1—7, w szczególności przewiduje środek oddziaływania administracyjnego — upomnienie lub karę pieniężną (od 100 do 2000 litów, czyli od 25 do 500 dolarów USA). Kara przewidziana jest za: — nieużywanie języka państwowego na pieczęciach, formularzach, szyldach, opisie towarów: — nieużywanie języka państwowego przy wykonywaniu obowiązków służbowych; — nieużywanie języka państwowego w obiegu dokumentów (wewnątrzpaństwowym); — składanie dokumentów w języku niepaństwowym; — brak tłumaczenia na język państwowy audycji telewizyjnych i radiowych, filmów kinowych i wideo;
— niestosowanie autentycznych form litewskich nazw miejscowych; — niewykonywanie decyzji Państwowej Komisji Języka Litewskiego. Zebrane kary pieniężne trafiają do budżetu państwa. Państwowa Komisja Języka Litewskiego realizuje zatwierdzony przez Rząd i finansowany z budżetu państwowego Program używania i doskonalenia języka Republiki Litewskiej na lata 1996—2005. Program obejmuje cztery działy, w których przewidziano najważniejsze prace: 1) w dziedzinie lituanistyki — utworzenie komputerowej bazy akademickiego «Słownika języka litewskiego», przygotowanie i realizacja programu tworzenia terminów, przygotowanie słowników filologicznych, tekstów i słowników gwarowych itp.; 2) w dziedzinie doskonalenia języka — wprowadzenie kursów kultury języka i języka specjalistycznego we wszystkich średnich szkołach zawodowych i wyższych uczelniach: przygotowanie nowych podręczników i zestawów pomocy naukowych itp.; 3) w sferze używania języka — przewidziano różne działania organizacyjne; 4) w sferze wydawnictw — wydawanie prac z zakresu gramatyki i teorii języka litewskiego: podręczników, słowników, monografii, przewodników itp.; ich wersji komputerowych. Corocznie na realizację Programu przeznacza się około 3 mln litów (700 tys. dolarów amerykańskich). O skali realizacji Programu świadczą dziesiątki wydawnictw i publikacji, zrealizowanych od 1997 roku. Są to prace z zakresu językoznawstwa, folklorystyki, historii języka, dziedzictwa kulturowego, słowniki dwujęzyczne (na przykład łacińsko-litewski, rosyjsko-litewski, hiszpańsko-litewski i inne), słowniki terminów (na przykład objaśniające słowniki terminów z zakresu drewna, chemii, ikonografii chrześcijańskiej, gruntoznawstwa, metrologii, anatomii weterynaryjnej itp.). Kontakty gospodarcze i handlowe przyczyniły się do powstania słownika terminów motoryzacyjnych niemiecko-litewskiego i litewsko-niemieckiego oraz rosyjsko-litewskiego słownika towaroznawczego. Chcę szczególnie zaakcentować wymienione wydawnictwa, ponieważ wyrażają one zarówno niezależny status gospodarki państwowej, jak i świadczą o potrzebach kultury języka, a tym samym o wewnętrznej kulturze pracowników profilów nefilologicznych.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
wojny mniejszości narodowej (miejscowej). Ustawa ta, w szczególności jej artykuły 4 i 5, były przedmiotem dyskusji zorganizowanej 29 maja 1998 roku przez Departament ds. Mniejszości Narodowych i Problemów Regionalnych przy Rządzie Republiki Litewskiej, w której wzięli udział kierownicy Departamentu, aktywiści organizacji narodowych Litwy, przewodniczący Komitetu Edukacji, Nauki i Kultury przy Sejmie Republiki Litewskiej Žibartas Jackūnas oraz dziennikarze. Reprezentowałam Centrum Kultury Ukraińców Litwy oraz Stowarzyszenie Ukrainistów Litwy. Do zwołania tej rozmowy skłoniła decyzja organów samorządowych rejonu wileńskiego o stosowaniu napisów w języku polskim, chociaż w rejonie mieszka także jedna trzecia Litwinów, wielu Białorusinów, Rosjan oraz przedstawicieli innych mniejszości narodowych. Inspekcja Językowa Naczelnik Zastępca Inspektorzy Porządkujący język rejonowych i miejscowych organów administracji nasze prawa i obowiązki. Tak, w artykule 10 Ramowej konwencji o ochronie mniejszości narodowych, którą podpisała także Litwa, czytamy: „Na terytoriach tradycyjnie zamieszkanych przez osoby należące do mniejszości narodowych lub tam, gdzie ich liczba jest znacząca, i jeśli osoby te wyrażą takie życzenie, a życzenie to odpowiada rzeczywistym potrzebom, Strony będą dążyć, w miarę możliwości, do zapewnienia warunków używania języka mniejszości w kontaktach z władzami administracyjnymi”. Ale nawet redaktor gazety „Echo Litwy” przyznał: „Nikt nie żąda i nie proklamuje na Litwie dwujęzyczności. Przeciwnie, wszyscy mówią o tym, żeby państwo, w którym żyją, krzepło. Objeździłam Kraj Wileński i otrzymałam pewne poufne informacje od Polaków, Rosjan, z którymi zdarzało mi się rozmawiać na tematy kultury. Byli ze mną dość szczerzy. Mogę powiedzieć, że upolitycznienia, które, niestety, nie wychodzi na dobre językowi litewskiemu, jest wystarczająco dużo. I być może, podejmując decyzje, nie powinniśmy a priori stosować jakiegokolwiek międzynarodowego porozumienia, gdzie istnieje zupełnie inna metoda opanowywania języków. Dlatego, wydaje mi się, nie trzeba surowo potępiać tego stanu rzeczy, który proponują uzupełnić”. Redakcja „Echa Litwy” poprosiła czytelników o „kontynuowanie dyskusji nad projektem poprawek...”. I mnie, jak w niedalekiej przeszłości, „dostąpiono zaszczytu” poznania publicznego potępienia za swoje przemyślenia o szacunku do języka narodu, którego chleb jemy my, przedstawiciele mniejszości narodowych... 10 czerwca (nr 111) „Echo Litwy” wydrukowało „List do redakcji” zastępcy przewodniczącego Wileńskiego Towarzystwa Słowiańskiego I. Izwiekowa, gdzie o moim wystąpieniu powiedziano: „Potworne kłamstwo tej mówczyni nie może nie wywołać uczucia słusznego oburzenia”, a już w następnym numerze (nr 112, 11 czerwca) ta sama gazeta opublikowała replikę także naszego „ziomka” Petra Kałenyczenki, który, dosłownie powtórzywszy artykuł 4 omawianej Ustawy, ale przypisawszy jego autorstwo (najwyraźniej błędnie) polskim prawnikom i pochwaliwszy jego treść, surowo potępił moje wystąpienie, bo ja, widzicie, „oświadczyłam, że język rosyjski na Ukrainie «narzucano»... A to, szanowna ukrainistko, wybaczcie za grube słowo, nie co innego, jak kłamstwo!”... Były też „miłe” anonimowe telefony, gdzie ochrzczono mnie „antysowiecką”... Nawet w Dumie Federacji Rosyjskiej dzisiaj by się z tego śmiali, a na takie imperialne nostalgiczne zawodzenia nie warto byłoby zwracać uwagi, gdyby nie znajdowały one na Litwie realnego przejawu w pewnych antyukraińskich tendencjach. I wydaje mi się, że propagowane jeszcze w dobie Mychajła Hruszewskiego idee litewsko-ukraińskiej solidarności politycznej nie straciły swojej aktualności także dzisiaj, kiedy nasze narody ponownie odzyskały państwowość. Istota nie w tym, że oba języki — archaiczny litewski i słowiczy ukraiński — są melodyjne, mają znaczenie estetyczne. Tego nikt nie przemilczał nawet w okresie stalinowskim. W końcu, ładnie śpiewać, tańczyć, urządzać huczne święta przyjaźni narodów — hopakedie (według terminologii Liny Kostenko) wtedy nawet zachęcano. Bo to może być oznaką etnosu jako fenomenu kulturowego czy pseudokulturowego, ale nie politycznego. Fenomen polityczny to już naród. A naród to nie mniejszość narodowa, i status narodu jest polityczny, zgodny z pojęciem państwa, jego samodzielnej, politycznej atrybutyki: rządu, nauki, wojska, państwowych pełnoprawnych instytucji. A ponieważ są to struktury ludzkie, a człowiekowi właściwe jest — w odróżnieniu od innych istot — rozmawiać, dlatego język państwowy w hierarchii społeczeństwa zajmuje dominujące znaczenie społeczno-polityczne. Zatem, w sensie filantropijnym języki państw postkolonialnych są jeszcze dopuszczalne. Ale są one niedopuszczalne dla imperialistów w sensie politycznym, jako języki państwowe. Rzecz jasna, na służbie imperium atrakcyjne są przede wszystkim materialne, a dopiero potem ludzkie, kulturowe zasoby Ukrainy. Status państwowego języka ukraińskiego staje na przeszkodzie wszystkim tym zakusom. Nadija NEPOROŻNIA, Republika Litewska, Wilno PAŹDZIERNIK, CZ. 10 (76), 2000 ROK
Tłumaczenie maszynowe
Dostarczając mi niezbędną dokumentację do tego artykułu (za co wyrażam serdeczne podziękowania), pracownica Państwowej Komisji Języka Litewskiego pani Jūratė Palionytė pochwaliła się nowym, jeszcze sygnalnym egzemplarzem wydawniczym — grubym słownikiem radioelektroniki... Aby bardziej obrazowo przedstawić działalność organów rządowych języka litewskiego, spróbuję przekazać następujący schemat: PAŃSTWOWA KOMISJA JĘZYKA LITEWSKIEGO PRZY SEIMASIE REPUBLIKI LITEWSKIEJ STRUKTURA Przewodniczącemu bezpośrednio podlegają: — inspekcja językowa — naczelnik — zastępca — inspektorzy — kodyfikatorzy języka organów administracji rejonowych i lokalnych (53). Przewodniczący i zastępca koordynują swoją działalność z członkami (językoznawcami, naukowcami, wykładowcami wyższych uczelni) (21), Radą Koordynacyjną ds. Programów Językowych — Grupą programów językowych — innymi placówkami. Zastępcy podlegają referenci (3) oraz konsultanci (3). Z konsultantami i grupą programów językowych współdziałają punkty konsultacji w sprawach językowych przez telefon. Bezpośrednio Radzie Ekspertów Językowych podlegają terminolodzy, leksykografowie, gramatycy, specjaliści ds. wymowy i akcentu. PRZEWODNICZĄCY Członkowie (językoznawcy, naukowcy, wykładowcy wyższych uczelni) Referenci Konsultanci * * * Punkty konsultacji w sprawach językowych przez telefon Rada Koordynacyjna ds. Programów Językowych Grupa programów językowych Inne placówki Rada Ekspertów Językowych Terminolodzy Leksykografowie Gramatycy Specjaliści ds. wymowy i akcentu Nie utraciła mocy przyjęta przez Radę Najwyższą Litewskiej SRR 23 listopada 1989 roku, a 29 stycznia 1991 roku uzupełniona i zmieniona przez Radę Najwyższą Republiki Litewskiej Ustawa RL o mniejszościach narodowych, gdzie sformułowane są, między innymi, następujące postanowienia: A r t y k u ł 1. Republika Litewska, kierując się zasadami równouprawnienia narodów i humanizmu, dla wszystkich mniejszości narodowych zamieszkujących na jej terytorium gwarantuje swobodny rozwój, deklaruje szacunek dla każdej narodowości i języka. Jakakolwiek dyskryminacja ze względu na rasę, narodowość, język lub z innych powodów związanych z narodowością człowieka jest zabroniona i karana zgodnie z prawami ustanowionymi przez Republikę Litewską. A r t y k u ł 2. Państwo jednakowo chroni wszystkich obywateli Republiki Litewskiej. Republika Litewska, zważając na interesy mniejszości narodowych, zgodnie z postanowieniami i trybem ustanowionym przez ustawy, gwarantuje: prawo do wsparcia państwowego w pielęgnowaniu kultury narodowej i oświaty; prawo do nauki w języku ojczystym, przy tym tworzenie warunków dla funkcjonowania placówek przedszkolnych, lekcji i szkół ogólnokształcących, a także grup, wydziałów, filii w wyższych uczelniach, które kształcą wychowawców, nauczycieli i innych specjalistów niezbędnych do zaspokojenia potrzeb mniejszości narodowych; prawo do prasy i informacji w języku ojczystym; prawo do wyznawania jakiejkolwiek religii lub niewyznawania żadnej, odprawiania w języku ojczystym obrzędów religijnych i rytuałów narodowych (i t. d. — podaję tylko te postanowienia, które dotyczą naszego tematu. — N. N.). A r t y k u ł 4. W lokalnych urzędach i organizacjach administracyjnych jednostek terytorialnych, gdzie zwarcie zamieszkuje jakaś mniejszość narodowa, obok języka państwowego używany jest język tej mniejszości narodowej (lokalny). A r t y k u ł 5. W administracyjnych jednostkach terytorialnych, o których mowa w artykule 4, napisy informacyjne, obok języka litewskiego, mogą być również w języku... Nawiasem mówiąc, we wsiach Airenai, Geisiškės, a także w okolicznych wsiach do dziś zwarcie zamieszkują Ukraińcy, którzy zostali przesiedleni tutaj, na Wileńszczyznę, jeszcze na początku XX wieku z Brześciny w związku z budową tam przez władze carskie poligonu artyleryjskiego. Starsze pokolenie zachowało nawet wyraźne cechy dialektalne ukraińskich gwar, a młodsze — na oczach asymiluje się... Związek Prawników Polaków zaproponował — z powołaniem się na Europejską kartę języków regionalnych lub mniejszościowych — uzupełnienie artykułu 4 wspomnianej Ustawy następującym zdaniem: „Każdy przedstawiciel mniejszości narodowej ma prawo swobodnie i bez przeszkód ustnie lub pisemnie używać języka swojej mniejszości narodowej zarówno w życiu prywatnym, jak i w miejscach publicznych oraz otrzymać odpowiedź w tym samym języku”. Co oznaczałoby to w rzeczywistym życiu? Formalnie, na przykład, Ukraińcy także mieliby prawo żądać oficjalnych napisów w języku ukraińskim, żądać używania na całej Litwie języka ukraińskiego, znajomości go, a także żądać oficjalnej odpowiedzi w języku ukraińskim. Przecież Ukraińcy stanowią na Litwie jeden procent całej populacji, a w miejscach zwartego zamieszkania — znacznie więcej. Nie mówiąc już o innych mniejszościach narodowych... W istocie oznaczałoby to zakwestionowanie statusu państwowego języka litewskiego. Redaktor rosyjskojęzycznej gazety „Echo Litwy” Wasilij Jemieljanow, ze swojej strony, oświadczył: „Nie wolno ograniczać praw mniejszości narodowych i iść wbrew międzynarodowym porozumieniom. A one bardzo wyraźnie i jasno pokazują, że język litewski trzeba znać”. Cytuję te wypowiedzi za publikacją w tejże gazecie „Echo Litwy” (nr 105, 2 czerwca 1998 r.), zatytułowaną wymownie: „Nie w zgodzie z rzeczywistością. Jeszcze raz o projekcie poprawek do Ustawy o mniejszościach narodowych”. Okazało się, że „nie w zgodzie z rzeczywistością” byłam ja, ponieważ pod koniec wspomnianej dyskusji wypowiedziałam się w obronie pozycji państwowego języka litewskiego, który muszą znać i szanować także przedstawiciele mniejszości narodowych, bo konflikty i nieporozumienia powstają właśnie przez to. Przecież w krajach zachodnioeuropejskich tego rodzaju problemy nie są zaostrzone, bo obywatele różnych krajów, z reguły, swobodnie władają od razu kilkoma językami. Pozwolę sobie zacytować część swoich rozważań tak, jak zostały wydrukowane we wspomnianej już publikacji „Echo Litwy”: „Przypomnijmy, jak gwałtownie narzucano nam język rosyjski i nikt nie mógł powiedzieć ani słowa sprzeciwu. I wszyscy doskonale władaliśmy językiem rosyjskim. Zarówno specjaliści, jak i niespecjaliści. Wtedy nikt z nas nie ośmielał się zająknąć o jakimś tam prawie Litwinów do używania na swojej ziemi swojego języka, tak jak Ukraińcom na ich ziemi. A teraz, proszę bardzo, i Rosjanie bardzo dobrze pamiętają międzynarodowe artykuły, i Polacy. A może, pozwólcie, najpierw przypomnimy o prawach historycznie skrzywdzonych narodów, zwłaszcza byłego Związku Radzieckiego? Mniejszości narodowe powinny być zainteresowane wzmocnieniem języka litewskiego jako państwowego, gdyż oznacza to wzmocnienie państwa. A kto może być niezainteresowany, że...
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Dopóki kości sławnego koszowego atamana zaporoskiego Iwana Sirki nie spoczną, dopóki będą tułać się po świecie, nie zaznają szczęścia jego współwyznawcy, potomkowie, nie będzie dobra na Ukrainie. Ludowe podanie o takiej treści, z taką smutną przepowiednią, zapisał wiele lat temu pasjonat badający ukraińskie kozactwo Dmytro Jawornycki. Lepiej byłoby, gdyby smutna przepowiednia się nie spełniła, ale to, jak widać, nie leży w ludzkiej woli, lecz w gestii sił niebieskich, wyższej opatrzności. Zaprawdę, to co ziemskie i nierealne, nierozerwalnie się splotło, owiewając nieśmiertelnymi legendami postać godną podziwu całego świata, od samego jej przyjścia na ten świat aż po dni dzisiejsze, a najwyraźniej także i na przyszłość. Kiedy wiejska akuszerka w kozackiej słobodzie Merefa, 24 wiorsty od Charkowa, wzięła noworodka na ręce i podniosła do stołu, by przy oknie lepiej się przyjrzeć, to nowo przybyły na ziemski padół chwycił pieróg z nadzieniem i zjadł go. Wtedy też od razu objawiło się znamienne: z zębami zjawił się wybawca rodu, by wrogów gryźć, ojczysty kraj bronić. Od nikogo innego, jak tylko od synów oddanych, silnych i mężnych, nie spodziewała się wielokrotnie dręczona Ukraina ratunku. Jak od wieków, jak i tysiące lat przedtem, nie dawały swobodnie odetchnąć ukraińskiemu rodowi-narodowi zawistne przybłędy, wyciągały ze wszystkich stron zachłanne ręce, łasi na cudze zdobywcy. Nieżyczliwi sąsiedzi musieli uznać to, co przepowiedział polski król Jan III Sobieski: „Sirko — wojownik sławny i w rzemiośle wojennym wielki przemysłowiec”. Słabsi — chan krymski, hospodar mołdawski — liczyli się z nim jako z koszowym i pułkownikiem kozaków zaporoskich, nie stronili od dyplomatycznych relacji. Silniejsi z ostatnich sił zamierzali zniszczyć niepokonanego. Tytułujący się jedynym i wszechmocnym władcą świata turecki sułtan Mehmed IV w ścisłej tajemnicy przeprawił jesienią 1675 roku na okrętach na Krym piętnaście tysięcy wyborowych stambulskich janczarów. Zabezpieczając się patrolami, które brały do niewoli każdego, kto mógł. Tak odtworzono wizerunek koszowego atamana w rzeźbiarskim popiersiu
aby zanieść wieść o wtargnięciu pogan, drapieżcy podkradli się do Siczy Czortomłyckiej. W noc przed Bożym Narodzeniem krymski chan z wielotysięcznym wojskiem zamknął zewnętrzny pierścień, a janczarzy, zdejmując kozackie warty, cicho ruszyli do środka, zgromadzili się na majdanie Siczy, zajmując wszystkie armaty i wszystkie otwarte miejsca. Lecz, jak powiadał kronikarz, Bóg Wszechwładca pobłogosławił zachować w całości to prawosławne i przesławne nizowe Wojsko Zaporoskie, zaćmił rozum dowódcom janczarów, a pewnemu kozakowi Szewczykowi przepędził sen i ten spojrzał przez szparę w oknie. Ujrzawszy, co się dzieje, w mig rozbudził pobratymców, których w kureniu miało być około półtorej setki. A takich kureni wokół majdanu było półtora tuzina. I gdy zagrzmiały ze wszystkich strzelnic rusznice, to oszaleli Turcy w tłoku, niczym kozy między sobą zrewoltowane. Z piętnastu tysięcy zaledwie półtora tysiąca wyrwało się i wraz z przerażonymi Tatarami rzuciło się do ucieczki, a chan zawył wilkiem, niczym pradawny Mamaj, pokonany na Kulikowym Polu przy rzece Nieprjadwie. A w lipcu tego samego roku dzielny Sirko doszczętnie rozgromił chana na Krymie. Upewniwszy się we własnej sile, zwycięzcy głośno naśmiewali się z „niedyskretnego” posłania, przysłanego przez „namiestnika bożego”, „cara carów”. „Zaporożcy piszą list do tureckiego sułtana” — słynny obraz Ilji Riepina przypomina nowym i nowym pokoleniom o potędze przodków. W liście „z Kosza, sierpnia 10, roku 1680” ataman Iwan Stiahajło powiadomił hetmana Samojłowicza, że „sierpnia pierwszego dnia przyszedł czas śmiertelny i zabrał z życiowego istnienia, napełniając nas żalem, pana Iwana Sirkę...”. Wybitny kozacki kronikarz Samijło Wełyczko wskazał, że zmarł sławny koszowy ataman po chorobie w Hruszówce, na pasiece swojej, sprowadzony wodą do Siczy i pochowany uczciwie przez całe Wojsko nizowe Zaporoskie z liczną armatnią i muszkietową strzelaniną w polu, za Siczą, naprzeciw moskiewskiego okopu... Z moskiewskich rąk Sirko wyrywał się tak samo, jak i z tureckich. Bywało, że i nie ustrzegł się. Rosyjski carat po śmierci Bohdana Chmielnickiego wzmacniał wpływy, przed niczym się nie cofał, by mianować hetmanami na Ukrainie jak najsłabszych, albo, mówiąc prosto, głupszych, a w 1672 roku generalna starszyzna i całe Wojsko Zaporoskie oraz czerń zamierzyli wręczyć buławę niepokonanemu wojownikowi, którego mądrość poskromiła bujną wolnicę: „Słuchajcie mnie, dziatki, jestem starym człowiekiem i wiem, co robić”. Za to o mało nie przypłacił życiem, ale zdołał wyrwać się z syberyjskiego zesłania, powrócić z Tobolska za Dnieprowe porohy, do drogiej matki Siczy. Niedługo przed śmiercią siwy starzec polecił zrobić sobie trumnę i w niej się kładł, powtarzając, że już nie spodziewa się dla siebie dawnego zdrowia. Pamięć nie tylko bojowych pobratymców, kozaków, ale i całego ukraiństwa wywyższała niepokonanego, jak mogła i umiała. Zapisano, że równego Sirce nie było, nie będzie i nigdy nie może być, i o tym jest zaklęcie od niego samego: „Kto położy się obok mnie, to jeszcze brat, a kto wyżej mnie — ten przeklęty”. Okrutna rzeczywistość, a w ślad za nią i legendy, podania nie dawały świętym prochom spokoju. Po śmierci niepokonanego wodza Zaporożcy rzekomo brali ze sobą na wyprawy trumnę Sirki i tak trwało pięć lat. Zapisał D. Jawornycki z ludowych ust i tę opowieść, że „po śmierci Sirki kozacy odcięli jego prawą rękę i z nią chodzili na wszystkie wojny, a w biedzie wystawiali ją naprzód, mówiąc: „Stój, duszo i ręko Sirki z nami!”. I na to słowo wrogowie, niczym zające, uciekali od kozaków. Dopiero później, kiedy już sama Sicz została zniesiona, a całe Zaporoże zniszczone, kozacy pochowali w mogile rękę Sirki, ale nie pochowali z nią duszy jego: on wcale nie umarł, on żyje do dziś, on i teraz walczy gdzieś z wrogami wiary i kozackiej woli”. Ukraina nie miała szczęścia, a prochy Sirki — spokoju. Pachołki szalonego swata Piotra, jak napiętnował tego „pierwszego” cara nasz Kobziarz, może nie tyle z mściwej wściekłości, co z maroderskiej żądzy, zabrali się do rozrywania mogiły Sirki, licząc na kosztowny łup. Ale skądś wzięła się chmura, nadciągnęła czarna, błyskawica rozdarła niebo, uderzył grom. Kogoś ze znieważających święte prochy zabiło, a inni uciekli z dala od grzechu. A kozacy tej samej nocy wydobyli trumnę i długi czas przechowywali ją w cerkwi polowej. A kiedy Piotr skonał w mękach, przedwcześnie przechodząc na tamten świat, i po nim, już za panowania Anny Iwanowny, kozacy dostali prawo powrotu na Sicz, to należycie jednak pochowali atamana. Lecz jeszcze miała spotkać Sicz straszna zniewaga od tej, która „druga”, od pulchnej Niemki na moskiewskim tronie — Katarzyny II, która carskim ukazem, napisanym przez takiego samego mędrca z Niemców, nakazywała wykorzenić na wszystkie przyszłe wieki samo imię kozaków. Znów supości porywali się do rozrywania świętej mogiły, a Zaporożcy wykopywali i ukrywali niezniszczalną trumnę z osokory. W końcu jednak odprawili, jak należy, ucztę pogrzebową na mogile i wznieśli nagrobny kamień z napisem dla uwiecznienia cierpiącego imienia w pamięci potomnych. Co prawda, jest jeszcze podanie o tym, co zdarzyło się w 1812 roku, kiedy armia Napoleona obozowała w spalonej, splądrowanej Moskwie, któryś z potomków kozackiego rycerstwa doniósł do uszu Kutuzowa już chyba apokryf o cudotwórczej sile prawicy Sirki. Feldmarszałek rozporzą-
Szkic portretu Iwana Sirki, wykonany na podstawie czaszki, zamierzał dostarczyć tę cząstkę relikwii do rosyjskiej stolicy i obejść z nią trzykrotnie wokół miasta, po czym odstąpił, a dalej ledwie uratował się haniebną ucieczką przez nikogo dotąd niepokonany Napoleon... Nasza bieda polega także na tym, że narodowi ukraińskiemu, a konkretnie nawet jego najwybitniejszym przywódcom, nie udało się utwierdzić ze swoją niezależną, czyli autokefaliczną Cerkwią. Ofiarne zamiary od Piotra Sahajdacznego aż do Bohdana Chmielnickiego nie doprowadziły do tego, do czego dążyli i starszyzna, i cały ogół. Gdyby spełniło się to, co zamierzono, to zapewne zostaliby kanonizowani, włączeni do grona świętych i dopiero co wymienieni twórcy państwowości, i jeszcze ile osób o najwyższym duchowym wyrazie. Trudno odważyć się wymieniać tych i tamtych z imienia, ale jak nie wspomnieć w ślad za Marusią Bohusławką Iwana Sirki? Czy ograniczymy się w obrzędach cerkiewnych do wysławiania ostatniego rosyjskiego samowładcy i jego cierpiącej rodziny, niedawno kanonizowanych przez rosyjską Cerkiew prawosławną?.. Coś symbolicznego daje się odczuć w echu wybitnych, sławnych imion — Iwan Dmytrowycz Sirko, Dmytro Iwanowycz Jawornycki. Wydawałoby się, że tylko z tymi dwoma imionami — a jeszcze Ilja Riepin — rodacy Iwana Sirki, czyli charkowianie, a wraz z nimi dnieprzańcy i zaporożcy, powinni czuć się godnie, z poczuciem własnej godności, na ojczystej ziemi, której każda piędź skropiona jest gorącą krwią niezłomnych obrońców rodzimej matki-Ziemi. Czy istniałaby Ukraina i jej naród, gdyby nie płacili oni bezwzględnie życiem za życiem za przyszłość nowych i nowych pokoleń? I czy nie zasługują oni, przede wszystkim w osobach swoich najwybitniejszych przywódców, na wdzięczną pamięć potomnych? Nie chciałoby się poruszać nie tak znowu odległej przeszłości, ale nijak nie da się ominąć jesieni—zimy—wiosny 1967—1968 roku. Ręczne Morze Kachowskie, tytaniczna praca nad którego nieogarnionym rozprzestrzenieniem została po czasie uznana za niecelową, a czy szkodliwą, z taką agresywnością podmywało i pochłaniało miękkie gruntowe brzegi, że powstało zagrożenie także dla pochówku Iwana Sirki. Wtedy jeszcze, prawdę mówiąc, odległe. Od tamtego czasu trzeba było jeszcze zmyć osiemdziesiąt metrów wysokiego urwiska. Żaden żywioł nikogo nagle nie przynaglał, było wystarczająco dużo czasu — nie miesiące, a lata — aby podjąć wyważoną decyzję, uczynić jeśli już nie po chrześcijańsku, bo to przecież było niedopuszczal-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
nie dla komunistycznej ideologii, to naukowo, a koniecznie — po prostu po ludzku. Ówczesną atmosferę w gabinetach władzy Dniepropetrowska zatruwała ideologia gorliwej, nieprzejednanej walki przeciwko nacjonalizmowi, przeciwko narodowi ukraińskiemu. Gorliwym sługusom komunistycznego moloha nadarzyła się okazja, by skończyć z „wylęgarnią nacjonalizmu”. Dokuczało propagandystom świetlanej komunistycznej przyszłości to, że duch Iwana Sirki unosi się nad krajem. Szanowali go ludzie jak żywego, zwracali się jak do świętego. Przekazywano z ust do ust, że tutaj, gdzie niegdyś rozkwitał kozackimi barwami Wielki Łuh, gdzie wschód słońca witano trzykrotną salwą z armaty na wale zarówno Czortomłyckiej, jak i wszystkich innych Siczy Zaporoskich, mikroklimat jest szczególny, bo niebiańskimi żywiołami zarządza duch Iwana Sirki. Wyrwać to wszystko zabobonne z korzeniami wysłano z Dniepropetrowska wykształconą w Leningradzie archeolożkę, niewielką, chudą kobietę. Obdarzona przez centrum obwodowe wszelkimi prawami, zabrała się do rozkopywania mogiły. Choć znajduje się ona w miejscu bezludnym, kilka kilometrów od bliższej Kapuliwki, szybko zbiegło się, jak na alarm, niezliczone mnóstwo dorosłych i dzieci. Bunt wybuchł i tyle. Nie dali tutejsi ani ryć, ani kopać przybyszom. Domagali się najskromniejszego: uchwalcie, jeśli już nie w Kijowie, to w Dniepropetrowsku, plan i ogłoście, coż zostanie ostatecznie uczynione, gdzież spocznie proch. Kto zważa na wolę jakiegoś tam pospólstwa. Nie udało się w biały dzień, zjawili się w głęboką noc, wietrzną, deszczową, taż archeolożka z pomocnikami i z rykiem hałaśliwej techniki. Nie przy księżycu, bo niebo zaciągnięte chmurami, a przy świetle potężnych reflektorów przystąpili do kopania. Jak na pożar, choć niepogoda, zbiegli się okoliczni — starzy i młodzi. Natknęli się na milicyjną ochronę. Pod jej osłoną uczona archeolożka, niech już nie zrzucała — nie będę tak mówił — wprost, a złożyła zmęczone kości do byle jakiej skrzyni i ruszyła z nimi... Oto już ironia losu... Czy historii... Wywiozła wykopane do dniepropetrowskiego muzeum, które, wbrew bezlitosnym politycznym potępieniom wielkiego uczonego, nosiło imię — niezniszczalne imię Dmytra Jawornyckiego. Z ramienia Ukraińskiego Towarzystwa Ochrony Zabytków i Kultury przyszło mi niedługo po zrujnowaniu wielostronnego pochówku Iwana Sirki wyjaśniać, coż zostało uczynione i w jakim celu. Przyszło mi wchodzić w niełatwe rozmowy i z sekretarzem komitetu obwodowego Watczenką, i z jego wyniosłą siostrą — dyrektorką muzeum imienia D. Jawornyckiego, i z krańcowo niezadowoloną z hałasu wywołanego przez nacjonalistów wokół wykopalisk już wspomnianą archeolożką, która przygotowywała wysyłkę czaszki do Moskwy, do pracowni antropologa M. Gierasimowa, gdzie na podstawie wykopanych szczątków odtwarzano wygląd zewnętrzny dawno zmarłych, a część kości wysyłała do instytutu ekspertyzy sądowej. Znowuż w niepogodę, pod porywistym wiatrem z mokrym śniegiem stałem w odrętwieniu nad ziejącą jamą z usypanymi bezładnie kopcami ziemi wokół, głębokimi śladami ciężkiej techniki na gąsienicach, rozłupanym na pół nagrobkiem niedaleko. Mieszkańcy Kapuliwki, choć obawiali się podawać swoje nazwiska, nie ukrywali oburzenia. Ktoś, kryjąc się, wcisnął mi w rękę kilka fotografii, zrobionych zuchwale podczas rozkopywania mogiły. Te zdjęcia, zwłaszcza skrzyni z naimorza. Nazwy osad, które się zachowały, są historyczne, wsławione, otulone kozacką heroiką. Przy jasnej pogodzie z tego wzniesienia wyobraźnia odgaduje, gdzież płynęły większe i mniejsze rzeki, rzeczki, owiane oparami kozackiej sławy, wyrysowuje orle gniazda Czortomłyckiej i innych Siczy Zaporoskich oraz wyśpiewany w pieśniach i dumach Wielki Łuh. Prawdziwie oddychasz pachnącymi kozackimi wiatrami. Rozbrzmiewa w wieczności nieprzemijające wołanie męstwa, odwagi, dzielności: „Puhu-puhu! Kozak z Łuhu!”. Spocząłby proch Iwana Sirki. Lecz jeszcze nie było dane. Nie liczyli się samowolni urzędnicy z opinią publiczną, lekceważyli zdanie bardziej sumiennych naukowców. Najpierw przykrytymi kośćmi, wywarły przygnębiające wrażenie na zebraniu archeologów, historyków w akademickiej instytucji, która przed stokami Dniepru, na obecnej ulicy Mychajła Hruszewskiego. Sumienniejsi ze specjalistów łapali się za serce: a co z nieodzowną w takich przypadkach naukową dokumentacją, nieuchronnym przestrzeganiem ogólnie znanych przepisów, zasad? Jednak kierownicze towarzystwo z najbardziej partyjnych przygasiło wybuchy potępień. Nauka nauką, tylko nie należy dawać zagranicznym nieżyczliwym powodu do oszczerczych ataków... Zebranie zakończyło się niczym. W środkach masowego przekazu, jak to wtedy bywało, ani słowa. Niski ukłon Olesiowi Honczarowi: on, kiedy zwracano się do niego o wsparcie, wziął na siebie odpowiedzialność, choć było absolutnie jasne wtedy, jak to niełatwe. „Jestem przecież członkiem KC” — powiedział, jakby między innymi. I za jego błogosławieństwem w gazecie „Literaturna Ukrajina” pojawiła się publikacja „Pochować z należnymi honorami” z podpisami uczonych i historyków K. Husłystego, O. Apanowycz i moim jako dziennikarza. Nie jeden miesiąc w niedostępnych gabinetach nadmiernie władnego w tamtych czasach Dniepropetrowska decydowano, coż uczynić z prochem ubóstwianego przez pospólstwo, a władzy niechętnego zaporożca nad zaporożcami. Jednak jeszcze raz pochowali legendarnego — kilka kilometrów od poprzedniego miejsca spoczynku jego prochu, już z przeciwnej strony Kapuliwki, przy wjeździe do wsi drogą z Nikopola. Ślad pierwotnego schronienia wciąż widać, ale na samym skraju gruntowego urwiska, które skazane jest na zawalenie pod naporem fal Morza Kachowskiego, które, niestety, nieuchronnie pożera ląd, zwłaszcza tam, gdzie wysoki brzeg. Odpowiedni napis na kamiennym znaku nieco dalej od urwiska mówi o wiekopomnym. Obraz Bogurodzicy na kamiennej steli obok błogosławi potomków, którzy szanują dzielne czyny swoich poprzedników. Szczątki, którym nijak nie dawano wiecznego spokoju, zostały pochowane w dawnej, godnej uwagi mogile. Z jej wzniesienia, gdzie nie spojrzeć, otwierają się niepowtarzalne widoki — i suchego lądu,
Ta mogiła, przeznaczona na wieczny spoczynek wielokrotnie ekshumowanych szczątków, jeśli już nie mocą wyższą, to z woli ludzkiej, miała prastarą nazwę Babinej. Chcąc nie chcąc, budziło niepokój powiązanie kozackiej pamięci z nazwą tego rodzaju. Według niepisanych praw zaporoskiego rycerstwa, bez żadnych wyjątków, zabraniano kobiecej nodze stąpać na Sicz. W przeciwnym razie nie byłoby to już wykute ze stali, zjednoczone wzajemną poręką towarzystwo ofiarnych obrońców ojczystego kraju. Lecz przy przenikliwej mądrości tę przeszkodę jednak można przekroczyć. Babina, według przekazów z bliższych stuleci, dlatego tak się nazywała, że wyznaczała granicę, do której miało prawo podchodzić kobiectwo. A dalej — zakaz. Dalej — właściwa Sicz. A może to określenie pochodzi z zamierzchłych czasów wierzeń przedchrześcijańskich naszych przodków. W przedwiecznych wyobrażeniach o budowie świata Baba była uświęcana jako matka Ziemi. Tak czy inaczej, dobrze, że w użyciu jest i druga nazwa — Storożowa Mogiła. Pobłogosławmy ją — niech się zakorzenia, utwierdza na wieki. Niespokojnemu duchowi Iwana Sirki pisane było stać na czatach, na straży przyszłości Ukrainy, jej świętego prawa do samorządności, niepodległości, państwowej suwerenności. Z tym społeczny rozum sobie poradził. Niepokój, a z latami gniew, rodziło co innego. Co właściwie ze szczątków złożono do wiecznego spoczynku? Kiedy brakuje jawności, jeśli nie ma żadnej sprawozdawczości wyższej władzy przed narodem, to za wymysłami i plotkami niczego nie widać, nie odgadnąć, gdzie są przebłyski prawdy. Nie lata, a trzy dziesięciolecia potrzeba było, aby doprowadzić sprawę do logicznego zakończenia. Nie ma niczego ukrytego, co nie stałoby się jawne. Po niezliczonych zapytaniach, wystąpieniach, publikacjach na wszystkich szczeblach wyjaśniło się, że oddano ziemi nie wszystko, co wykopano. Czaszka do 1990 roku była w Moskwie, a potem zamykano ją w sejfach Dniepropietrowska, Nikopola. Zamiast tego dołączono do szkieletu, z którym również postąpiono nie po chrześcijańsku, jakąś wykopaną czaszkę rzekomo jeszcze z okresu kultury jamowej... Koniec wieńczy dzieło. Specjaliści z Uniwersytetu Dniepropietrowskiego udokumentowali wszystko, jak należy, pod czujnym okiem kamery telewizyjnej: żeby nie było żadnych krzywych interpretacji, żadnych rewizji. Ponieważ pochówek w Storożowej Mogile był wymurowany i mocno zabetonowany od góry, zrobiono podkop od dołu, aby dołożyć do szczątków to, co zabrano, i w pełni pochować. Dwudziestego sierpnia dwutysięcznego roku przed dębową trumną, wystawioną w wiejskim Domu Kultury, chylili głowy mieszkańcy Kapuliwki. Odśpiewali zmarłego, nie mrużąc oczu przez całą noc, miejscowi księża. Następnego dnia odbyła się wielka żałobna uroczystość. Tego lata centralna Ukraina, jej stolica, kąpały się w niemal codziennych deszczach. A na Nikopolszczyźnie biadali: dwa i pół miesiąca — ani chmurki, ani kropli. Upał sięgał zenitu. Mówiono, że termometry pokazywały do czterdziestu stopni. Niezliczonych przybyszów chronił przed palącymi promieniami bujny gaj wokół Storożowej Mogiły z krzyżem w złotych odblaskach na wierzchołku, granitowymi schodami obok odrestaurowanego nagrobka z poprzedniego pochówku aż do brązowego popiersia koszowego. Niemiałem przed świętością. Samo z siebie przypomniało się: wysoka, widoczna na cały świat, urwista skarpa nad siwowłosym Dnieprem w Kaniowie, z której wielki Kobziarz wpatruje się w przyszłość. Poczucie wielkości, drżące wzruszenie. Bliższe pole nigdy nie uginało się i czy jeszcze kiedyś będzie uginać się od takiego napływu autobusów, samochodów. Z miast i wsi Dniepropietrowszczyzny, Zaporoża, Doniecczyzny, zapewne i z Charkowszczyzny, bo nawet z bliskiej i dalekiej zagranicy goście się zjawiali, dotarł lud do świętego zakątka, aby oddać hołd nieśmiertelnemu bojownikowi o prawo narodu ukraińskiego do życia i jaśniejszego losu. Rozkwitł kraj barwami ukraińskiego kozactwa. Wzniosły się w niebo chorągwie. Żałobna melodia zagłuszyła gwar. Szefowie administracji Dniepropietrowska i Nikopola wygłosili przemówienia współbrzmiące z żałobną godziną. Rozdzierają ciszę salwy. Przeniesiona według kozackiego zwyczaju trumna zostaje złożona do wiecznego spoczynku. Powoli stąpając w kolumnie nieskończonej, trwającej kilka godzin procesji, rzuciłem i ja, zgodnie ze zwyczajem, trzy garście ziemi. Jakoś nie zauważyłem nikogo z poważnych osób z Kijowa — ani z Narodowej Akademii Nauk, ani z Ukraińskiego Towarzystwa Ochrony Zabytków Historii i Kultury... Nie mówiąc już o urzędnikach... Wywyższyłoby to uczczenie jednego z wielkich synów narodu ukraińskiego. Samemu imieniu wypada przemawiać do potomnych. Dość już kościom Iwana Sirki tułać się po świecie. Spoczęli. Niechże spełnia się przepowiednia, że będzie dobro na Ukrainie. Wadym PEPA PAŹDZIERNIK, CZ. 10 (76), 2000 ROK
Tłumaczenie maszynowe
TUR W bezkresnych stepach Ukrainy, Gdzie niebo błękitem dzwoni, — Przywiduje się dawny obraz — Piękny i silny ktoś pędzi. To wyrostek jasnowłosy słowiański, Mijając zgiełk burz, Pędzi dalej — do chramów polańskich, I zwać go — Bujny Tur. Już on zdobył zwycięstwo W pierwszym pojedynku swoim, A tury jego złotorogie Roznoszą tę sławę, jak grom. ... W szerokich stepach Ukrainy Pędzą chmury, jak ciemna horda. Arkan janczarski... Ruiny... I nagle — łuk młody — Uderzył w zgraje wrogie, Uderzył w ciemne wieki: — A nuże, kto kozak — na straż! Po toż my i jesteśmy — kozacy!.. To rycerz zawzięty i młody, Burząc wroga mur, Wziął kobzę — i uderzył w struny, Niech wiedzą — karze ich Tur! W pszenicznych stepach Ukrainy Żelazne potwory pełzną. I znowu — ruiny... ruiny. I znowu zakrwawiona droga. Ale nie drzemie dozorca, — Zwiadowcą w przestrzeni pędzi, I wroga, jak pogromca żmij, Ognistą włócznią on razi! W barwnych stepach Ukrainy Szanujmy imiona swoje, Których nie zdołały na kolana Zgiąć ani czas, ani boje... Tur... Grom... Bondarenko... Czupryna... Te nazwiska — głośno sław! By świat cały pojął tę krainę, Którą on tak mało jeszcze znał!.. Założyciel — Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Świadectwo rejestracji nr 1007 z 16.03.1993 r. * * * „Mamo, idzie już zima!” — Wspominam dawny wiersz. Tęsknota za serce chwyta: Wspominam dni najpiękniejsze, Oczy wiejskich dzieciątek. Mama w bluzce prostej Uczy ich pieśni i bajek. Łagodnie tak, powolutku. Ciepła i przytulna klasa. Ukwiecone mapy, portrety. My jeszcze wspomnimy was — I muzycy, i poeci! Niedługo już wieczór... Siada Słoneczko, hen, za tym łęgiem... Przyjdzie wiosna! Nie szkodzi. Lecz nie wpadajmy w tęsknotę. I nie straszny nam mróz, Mamo, idzie już zima. Łesia Ukrainka Ognisko z pieca się śmieje. Dość życiowych zagrożeń! Los nam jeszcze uśmiechnie się. ...I ręczniki, i pieśni, I jej łagodna mowa — Wszystko ożywa w moim śnie, Niby zbawienna rozmowa. Lepszego wspomnienia nie ma, Niebieskie hełmy zmartwychwstały. „Mamo, idzie już zima...” A nam w duszach tak ciepło... * * * O, tajemnicze floksy delikatne, Ich Kociubynski jeszcze kochał. Stoją — takie same, choć śpiewy — różne Pośród tych sierpniowych żniw. Mój dom we floksach i w różach Taki wzniosły, jasny dom. Zamarła w spokoju weranda, A z daleka gdzieś słychać grom. Czas zmierzchu. Już korona z woskiem, Małej świecy ogień. Ucichło wszystko i tylko floksy Nijak nie wyrwą się z bezsenności. * * * Biały fortepian i zielona kanapa, Okna błękitne i obrus różowy. Czysty salon. Świtowa mgła, Waza z kwiatami tu kryształowa. A nad komodą — złocisty portret Delikatnej, dobrej dla wszystkich gospodyni, Miniaturowy album, który zostawił poeta I wyszedł z pokoju, jakby na chwilę. Dawny zegar zagrał polonez, Skądś dobiegła pieśń hetmańska. Czar, jak się pojawił, tak niespodzianie i znikł, Jakby o podróżach wspomniał oceanicznych. Lato na dworze... Lecz dziwny smutek. Długo nie ma jakoś poety i damy. Nuty zapomniane... Biały fortepian... A jeszcze nie dokończona przez mistrza ta drama... * * * Graj, moja dumo, graj Trubeżowymi falami, Bij się o siwe swoje brzegi. Daj popatrzeć na płynącą siłę, Co zatrzymywała kiedyś wrogów. Daj — na szerokie przestrzenie spojrzę, Potem zasnę, by obudzić się znów. Słowo niewiędnące i płomienne... Niech kipi wśród niebieskich dąbrów. Sercu usłyszeć je bardzo trzeba, Żeby, budząc się rankiem wiosennym, Burzliwie-wesoło rzucić się — w niebo!.. ...Fale niezłomne... Fale upragnione... m. Perejasław-Chmielnicki tografia — jej hobby. Proponujemy kilka zdjęć z letniego twórczego „zbioru” mistrzyni. Raisa TAŁALAJ We wrześniu znanemu poecie-proświcianinowi Olegowi Kniazence-Kołomijcowi, członkowi Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, który mieszka i pracuje w m. Perejasławiu-Chmielnickim, stuknęło 50 lat. Oleg Rodionowycz — oddany badacz historii rodzinnego kraju oraz życia działaczy literackich, autor książek poetyckich, pisze dla dzieci. Drukujemy wybór wierszy Olega Kniazenki-Kołomijca i przyłączamy się do wszystkich powinszowań, które otrzymał jubilat. Życzymy twórczego niepokoju, szczęścia, zdrowia. Z rosy i wody! Zam. nr 33012011. Nakład 3000. Redaktor naczelny Lubow Hołota
Tłumaczenie maszynowe
Fotografia nieprzypadkowo jest najbardziej masową i popularną dziedziną sztuki amatorskiej. Jest dostępna dla każdego i pozwala zobaczyć świat w sposób obrazowy. Dziś niemal każda rodzina posiada aparat fotograficzny, co wielu osobom daje możliwość wypróbowania swoich sił w ciekawym i pasjonującym procesie twórczego odzwierciedlenia otaczającego świata, utrwalenia tych czy innych wydarzeń, twarzy, miejsc, rzeczy. Iryna Filipczuk jest dziennikarką, a fo- Adres „Słowa Proświty”: 01001, Kijów-1, zaułek Muzealny, 8. Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, tel. 228-01-30.
Tłumaczenie maszynowe
Redakcja koresponduje z czytelnikami wyłącznie na łamach gazety, a nadesłanych rękopisów i zdjęć nie zwraca. Zastrzega sobie prawo redagowania i skracania tekstów. Skład komputerowy — Iryna Szewczuk.
Indeks 30617.
Wydrukowano z gotowych form fotograficznych w kombinacie «Prasa Ukrainy».
Tłumaczenie maszynowe