Сторінка · с. 8сторінка оригіналу ↗
RAZEM WIECZERZAĆ
Слово Просвіти, №01 за 2011 рік
“Trzeba razem wieczerzać!”. Taka sobie codzienna fraza. I co w niej szczególnego? Okazuje się, że pokolenia naszych przodków zawarły w niej wielki jednoczący sens. U Ukraińców wspólną rodzinną wieczerzą kończy się dzień pracy. Nabiera ona rytualnego znaczenia w naszych ukraińskich rodzinach rolniczych latem, a jeszcze bardziej podczas żniw, kiedy dzień jest długi, a noc krótka. A szczególnie symboliczne wieczerze odbywają się zimą, kiedy święta przychodzą w gości, kiedy ludzie żyjący tradycyjnym wiejskim życiem mają więcej czasu na wypoczynek. To wtedy, gdy żywa była jeszcze odwieczna tradycja u wiejskich pracowitych ludzi, u których pamięć genetyczna przechowuje wartości duchowe, nabyte przez praukraińców jeszcze w czasach przedchrześcijańskich. Iwan PAWŁENKO, profesor katedry folklorystyki Instytutu Filologii Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Tarasa Szewczenki. Wieczerzaliśmy, jak pamiętam od małego, zawsze razem — już jak ściemniało. Mama wyjmowała zaparzony barszcz i duszone ziemniaki z pieca, ojciec kroił po kromce domowego chleba, czytał “Ojcze nasz”, i potem jedliśmy barszcz z chlebem drewnianymi łyżkami z jednej glinianej miski. Latem na stole obowiązkowo była cebula, czosnek, ogórki z grządki, a w inne pory roku dodawano różne kiszonki (kapustę, ogórki, pomidory) i obowiązkowo gorzką paprykę oraz sól. Ojciec jadł powoli, nie śpiesząc się, opowiadał, jak minął dzień, a my wszyscy w milczeniu słuchaliśmy, choć czasami mama wtrąciła słowo. Bywało i tak, że ojciec uderzył mnie po czole łyżką, jak robiłem coś nie tak: albo chleb mi się za bardzo kruszył, albo w misce wyławiałem coś dla siebie lepszego, albo wyjadałem mak z pierogów czy z pączków, a ciasta nie jadłem. Czasami, zwłaszcza w porze letniej, często na wieczerzę przychodzili sąsiedzi. Wtedy gotowano ziemniaki (w mundurkach), na stole, oprócz wszystkiego, już pod koniec lat pięćdziesiątych była chamsa, a nawet śledź beczkowy, i nie ma co ukrywać, pojawiała się butelka buraczanki. Wtedy wieczerza przebiegała już nie w milczeniu, a z głośnymi rozmowami o życiu-bytowaniu. Prawda, nie słyszałem ani jednego dowcipu i przez cały okres mojego wiejskiego życia żadna brutalność nie wybrzmiała. Zatem, po drugim kieliszku ojciec mój obowiązkowo zaczynał śpiewać pieśń “Oj szedł kozak z Donu do domu i usiadł nad wodą” albo “Oj pije czumak, pije”, czy “Jechali kozacy z Ukrainy”. Po ojcowskim rozpoczęciu pieśń podchwytywała moja matka, podśpiewywali i sąsiedzi — i płynęły te pieśni tęsknie, szeroko i pięknie, nabierając takiej siły brzmienia, że aż lampa naftowa ośmioliniowa zaczynała migotać. I słyszałem w tym śpiewie coś niezgłębienie wielkiego i rozległego, ale moja dziecięca dusza nie mogła sobie z tym poradzić i zaczynałem płakać, nie uświadamiając sobie dlaczego. Pewnie dlatego, że w tych słowach i głosowych intonacjach odbijały się ciężkie dramaty życiowych perypetii, przeżyć głodów, wojen, strat, a jeszcze lirycznych przeżyć, w których odzwierciedlał się albo szczęśliwy, albo nieszczęśliwy los, albo triumf miłości czy rozczarowanie i ból duszy, albo też uczucie bezsilności wobec ciężkiego losu swojego, lub współczucie dla cudzego. Moi rodzice lubili śpiewać, bo to im przekazało się w spadku od ich rodzin, od ulic, na których pieśni ludowe i muzyka brzmiały co wieczór w porze letniej, a i zimą, chyba że z wyjątkiem surowych dni postów cyklu chrześcijańskiego. Bardzo żałuję, że ich w porę nie zapisałem. Ale odrobinę zapisałem od grupy ostrowskiej, w której brzmiał głos i mojej mamy. A jeśli wspominać o śpiewie moich krewnych, to są to najjaśniejsze wrażenia z kręgu rodzinnego Pawłenków i Dobrorizów. Rodzina tradycyjnie zbierała się na święto parafialne w Ostrowie.
— na Przeczystą, 28 sierpnia. A przychodzili czy przyjeżdżali na odpust do nas krewni z kozackiej wsi Horodyszcze, która leży pod Baturynem, to Hryćko Werba (wzrost 2 m 4 cm) z okazałymi kozackimi wąsami i gromkim basem, wysoka i smukła jego rodzona siostra Marta. Często do tego kręgu dołączali ciotka Sofa (siostra ojca) i jej mąż, a mój wujek, Mykoła Dobroriz. Śpiewać zaczynali na odpuście po drugiej, jak należało, a potem już i jeść nie było kiedy, choć wszystkiego było pełno na stole. A pieśni płynęły i płynęły do późnej nocy — nie wódka, a pieśni. To były wspólne wieczerze rodzinnego kręgu, który wznosił się w pięknie pieśniowego wielogłosu, upajał się nim i szczycił, żył nim od święta do święta. Szczególne znaczenie w naszej rodzinie nadawano także świętom cyklu zimowego — bożonarodzeniowym i noworocznym. W wigilię Bożego Narodzenia sprzątano świątecznie chatę i całe obejście. Na wieczerzę wigilijną przygotowywano odpowiednie postne potrawy, wśród których najważniejsza — rytualna kutia. Gotowano ją z kaszy jęczmiennej w glinianym garnku w piecu. Zanim na dworze zapadał zmrok, ojciec przeprowadzał rytuał obchodu całego gospodarstwa i kropił święconą wodą inwentarz, wszystkie pomieszczenia w podwórzu, studnię i piwnicę również, a mama i ja chodziliśmy śladem za ojcem i nieśliśmy w skorupie kadzidło oraz okadzaliśmy nim wszystko od nieczystej siły. Po obchodzie na ławie przy pokuciu nad obrazami ojciec robił gniazdko z rumianego pachnącego siana, stawiał diducha z żyta, a matka wyciągała z pieca garnek z kutią, robiła z dwóch żytnich słomek krzyżyk i wbijała go w kutię, kładła szczyptę soli w płótnie, po czym mnie (dziecku) powierzano ważną rytualną misję. Zakładałem rękawice, wywiązane z wełny, którą mama naprzędła z sierści naszych własnych owieczek, brałem rękami jeszcze gorący garnek z kutią (nawiasem mówiąc, bez przypraw — makiem, miodem, orzechami itp.), powoli niosłem go do pokucia i mówiłem: “Kutia, kutia — na pokucie, uzwar — na bazar, rozmołot — w żywot!”. I tak trzy razy, po czym stawiałem garnek na pokuciu w gniazdku z siana. Taką wyliczankę wygłaszałem i na głodną kutię, a dlaczego tak samo? Pewnie tak było u nas przyjęte przeprowadzać rytuały. Po tym na stół stawiano wieczerzę z postnych potraw, w tym i kutię, mama nabierała z garnka i przyprawiała ją tylko olejem i cukrem. Może dlatego, że orzechów włoskich u nas nie było, a i miodu też. A makiem przyprawiali tłuczone ziemniaki, ugotowane na kuchni. Okazuje się, że to starodawny przepis, który prawie wyszedł z użycia Ukraińców, ponieważ nigdzie nie miałem okazji kosztować tej potrawy, a tylko u siebie w domu i nie tylko na Wigilię, ale i w dni powszednie tę potrawę gotowano i podawano na stół gorącą, a do niej smakowały kiszone ogórki z beczki, przyprawione gorzką papryką strączkową. Świąteczna wieczerza zaczynała się po tym, jak wzeszła gwiazda. Najpierw ojciec czytał “Ojcze nasz!” trzy razy, potem rytuał zaklinania przeprowadzałem ja, jak nauczyli mnie ojciec i matka. Nabrawszy drewnianą łyżkę kutii, podnosiłem ją do zamalowanego mrozem okna (mrozy były wtedy do 30 stopni, więc w chacie zimą u nas nigdy nie było więcej niż 14—15 stopni, bo z opałem było ciężko) i mówiłem: “Mrozie, mrozie, idź kutię jeść, a jeśli nie przyjedziesz kutii jeść, to nie nawracaj się ani na cielęta, ani na jagnięta, ani na żadne ptactwo, ani na przepiórkę”. Potem ojciec wygłaszał błogosławieństwo na kutię, w którym życzył zdrowia wszystkim żyjącym, a także w dobrobycie doczekać następnego Bożego Narodzenia, prosił u Boga o urodzaj i przychówek inwentarza na następny rok, a także wspominał zmarłych bliskich krewnych i słowa wspominkowe mówił dla ich dusz, żeby im było Królestwo niebieskie i lekko leżeć. Po tym, jak skosztowali kutii, próbowali i inne potrawy, popijali uzwarem i wreszcie ojciec dziękował i sławił Boga — wszyscy żegnaliśmy się, jak należało, na zakończenie świątecznego posiłku. Po wszystkim, co działo się w domu, była także tradycja nosić kutię chrzestnym rodzicom, dziadkowi i babci, innym krewnym, winszując im i witając ze Świętym Wieczorem. Zatem Święta wieczerza była wieczerzą całego rodu, i pewnie wszystkich Ukraińców, którzy szanują tradycje naszych przodków. Po Świętej Wieczerzy kładłem się na piecu spać, powtarzając na noc słowa kolędy: “Koladin, koladin, że ja u ojca jedynak, Mnie ojciec posłał, żebym pieniędzy dostał. Kolęduję kolędnicę — dobra z miodem palianica, A bez miodu nie taka, dajcie, wujku, piątaka! A piątak nie ważny — dajcie rubel papierowy!” Rano wstawałem wcześnie, jak kury zapieją, ubierałem się, wzuwałem burki z czuniami (takie było ciepłe obuwie) i najpierw kolędowałem w domu, za co mi ojciec dawał pięć kopiejek (nie więcej) i cukierków trochę. Potem szedłem do sąsiadów, a potem i po chutorze chodziłem po śniegach z kijem, bo bywało u kogoś pies się zerwie, to żeby się odganiać. Potem my, chutorowi chłopcy, łączyliśmy się w gromadę i chodziliśmy razem, póki starczało sił. Nosiliśmy ze sobą szkolne torby (szanki) z płótna na zeszyty i książki i tam też składaliśmy kolędowe — kto co da: korżyki, cukierki, kawałki kiełbas, a dziadek Omelko mi zawsze dawał jabłka świeże i kiszone, co było najsmaczniejszym dla mnie, bo w domu jeszcze nie było sadu. A jeszcze baliśmy się, żeby nauczyciel Mychajło Romanowycz nie zobaczył nas z kolędą, bo nakazywał w początkowej chutorowej szkole, żeby nie kolędować i nie zasiewać. Ale nam było wszystko jedno, i wielka radość święta Bożego Narodzenia, które w ciągu dnia stawało się coraz głośniejsze, bo za małymi szli dorośli wujkowie kolędować, a ich już częstowali nie piątakami, a wszelkimi napojami i kiełbasami oraz pieczoną słoniną i galaretą. Nie mniej ciekawym dla nas małych było i święto Nowego Roku (Wasyla). Tak samo wcześnie wstawaliśmy i chodziliśmy zasiewać. Zasiewając ziarnem w chacie uroczyście mówiliśmy: “Siej, Boże, rodź, Boże, żyto pszenicę i wszelkie zboże, Len po kolana, żeby u Was, chrzczonych, głowa nie bolała, Na szczęście na zdrowie, na Nowy rok, Rodź, Boże, chleb, lepiej niż w zeszły rok! Bądźcie zdrowi z świętem — Z Nowym rokiem, ze starym chlebem!” Małanki i Wasyla u nas nie prowadzili, pewnie dlatego, że chutor był mały i nie wszystkie tradycyjne rytuały odnowione, bo przesiedlenie na chutor odbyło się w latach 20., i ci przesiedleńcy nie wszystko wprowadzili w nowym osiedleniu. Następne święta — Głodna kutia i Objawienie Pańskie — świętowali hucznie. Tak samo gotowali w domu kutię. Ojciec znowu kropił kropidłem z mięty święconą wodą obejście i chatę, a kredą na wszystkich drzwiach chlewa i chaty pisał krzyżyk (dla Bożej ochrony). Tak samo odbywała się w domu Święta wieczerza, tylko z pewną różnicą. Przy Świętej wieczerzy ja mówiłem trochę inaczej, jak na pierwszą kutię:
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
