Сторінка · с. 14сторінка оригіналу ↗
O DZIADU MÓJ, DZIADUHU, ZAKLNIJ DOBRO W CHATĘ
Слово Просвіти, №01 за 2011 рік
Maryna CHORNA Zdjęcia autorki
Z głębi tysiącleci przyszła do nas tradycja robienia na Boże Narodzenie z żyta lub pszenicy dziaducha — „chlebowego drzewa” lub „drzewa życia, rodu”. Dziaduch — dziad, protoplasta, przodek, który wraz z przodkami, którzy kiedyś żyli, strzeże i chroni od wszelkiego zła rodzinę, której dał początek, podarował życie i która go za to szanuje. Kiedyś w każdej ukraińskiej rodzinie na święta przestrzegano pradziadowskich zwyczajów i tradycji, wiązano dziaducha i stawiano pod ikonami jako symbol nieśmiertelności rodu i dobra. Ta tradycja nie przerwała się i obecnie wszędzie odradza się. Co roku z początkiem zimowych świąt wiążą dziaduchy i cieszą się nimi od Bożego Narodzenia do Bożego Narodzenia w Perejasławiu Chmielnickim pedagogicznym
Jewhen BUKET Zdjęcia Petra SUCHENKI
Według dawnego zwyczaju symbolem rodu, który jednoczy i tworzy więź przodków z potomkami, jest Dziaduch. W noc wigilijną dusze dziadów-pradziadów wcielają się w snop-dziaduch, który majestatycznie stoi na pokuciu — najbardziej honorowym miejscu w chacie. „Dziadów duch” — opiekun i stróż rodziny. A przylatują dusze tych, którzy odeszli, z Wyryju. Stamtąd przybywają także nowo narodzone dusze — nowi członkowie rodziny. Dla ludzi Dziaduch to przodek rodu, dziadowski duch, duch pola, żytni duch, prawdziwy ziemski bóg życia. Wytwarzano go niezwykle uroczyście, z zachowaniem rytuałów, z najlepszych żytnich lub pszenicznych pęczków, kuli, zasuszonych gałęzi, którymi zbierano razem pęczki, od góry rozgałęzionych, obramowywano kolorowymi wstążkami, zasuszonymi kwiatami itp. Liczba pęczków kłosów, kwiatów i gałęzi musi być wielokrotnością siedmiu — jako symbol siedmiu pokoleń rodu, które szanuje się według zwyczaju. Wszak rodzina to siedem pokoleń „ja”. Gałązki i kwiaty tutaj też nie były przypadkowe. Gałęzie należały do drzewa-opiekuna rodu w linii męskiej, a kwiaty były amuletami żeńskiej połowy. Moja rozmówczyni — Hałyna Hruszczanśka, która mieszka we wsi Hruzke w rejonie makarowskim na Kijowszczyźnie. Hałyna Petriwna jest profesjonalnym muzykiem, wiele czasu poświęciła na zatykanie szpar w jaskini, gdzie narodził się Jezus. Możliwe, że i wcześniej, w czasach przedchrześcijańskich, gdyż dziaducha u nas nazywają jeszcze „koladnikiem”, „koladą” na cześć bogini Kolady, matki Słońca i żony Dażboga. Każda gospodyni wiąże dziaducha, tak jak wyszywa czy gotuje, po swojemu. Głównym jest, aby wywyższył się w formie drzewa, miał rozłożyste i piękne gałęzie, jak zdrowy i bogaty ród. Olha Striłeć ze swoimi pomocnicami tradycyjnie tworzy ponad dwumetrowego „koladnika”. Związane mocnymi konopnymi nićmi pęczki pszenicy Olha Wołodymyriwna przymocowuje do drewnianego stelaża, aby wysoki dziaduch lepiej stał. Kiedy drzewo się wywyższa, dziaduchowi robią ze snopków słomy jeszcze nogi — trzy lub pięć podpór, gdyż stać mu długo w chatach — do Nowego Roku według starego stylu, do Święta Jordanu, a w Perejasławiu Chmielnickim na uniwersytecie aż do następnego Bożego Narodzenia, kiedy na zmianę staremu dziaduchowi przyjdzie nowy, z radością świąt, kolędami i szczedriwkami. Przyozdabiają dziaduchy, — kontynuuje warsztaty Olha Striłeć, — chabrami, kocankami, kaliną, makówkami. A jeszcze cukierkami, orzeszkami, zabawkami ze słomy czy wikliny, jabłuszkami, obwarzankami. Kiedy dziaducha rozbierają, która dziewczyna pierwsza obwarzanka schwyci, ta i wcześniej od innych za mąż wyjdzie. Z „koladnikami” powiązanych jest niemało i innych wróżb. Najpierwsza — kiedy dziaduch idzie do chaty — wszelkie zło z chaty. Uważa się, że kiedy gospodarz przed Wigilią wnosi ze stodoły czy komórki świąteczny, przyozdobiony snop kłosów, razem z nim do gospodarstwa wchodzą wszyscy przodkowie. Jeśli ich szanować, to oni chronią rodzinę od wszelkiego zła, pomagają w gospodarstwie, dbają o to, aby w domu był ład i spokój. Więc kiedy czas wynosić dziaducha, z jego kłosów i suchych kwiatów czy gałązek świerku robią kropidło do święconej wody. Część kłosów przechowują, aby wiosną rzucić w ciepłą ziemię, niech szczodrze kłosi się niwa, bogatym będzie zbiór. Powracając do swoich korzeni, Ukraińcy coraz częściej wnoszą do swoich domostw dziaduchów, których można samemu zrobić, kupić na przedświątecznych jarmarkach, czy po prostu niewielkie snopy kłosów, przeplatane lnem czy przyozdobione makówkami. We Lwowie i Iwano-Frankiwsku olbrzymie dziaduchy wystawiają na ulicach i placach. Tę tradycję przejmują także inne miasta i wsie. Zbliża się Wigilia, Boże Narodzenie, więc my znowu, jak i tysiące lat temu, powiemy: „Oj dziadu mój, dziaduchu, zaklnij dobro w chatę!”.
pieprz i mak — wyganiają nieczystą siłę. Ale głównym w amulecie jest miłość. Tutaj jest i kukurydza, i dyniowe nasiona, i cebula, i zioła lecznicze, kwiaty — ich znaczenie jest różne. Tutaj wszystko jak w życiu: jest i dobre, i złe, ale w walce dobra i zła, w symbolach, zwycięża dobro. Amulet rodzinnego zacisza. Z góry — słońce, ono ogrzewa, pada na chatę. Pod figurką chaty, która otwiera się wewnątrz, dwie lalki — gospodarz z gospodynią, i obwarzanki, i pierogi, i grzybki… Jeszcze u mnie były dwa amulety, nazywały się „Miłość i zdrada”. „Miłość” u mnie zabrali, a „Zdrada” została. Centralnym elementem tego amuletu są dwa pieprze, które wyrosły na jednym korzonku i „patrzą” w różne strony. A w tym, co zabrali, takie same pieprze, ale „patrzyły” jedno na drugie. Także musi być w każdej chacie na szczęście i dobro słomiany „pajączek”, aniołki, które uosabiają aniołów-stróżów. — Czego nie warto używać w amuletach? — Amulety mają pozytywną, ciepłą energetykę. Każdy element dodaje coś swojego. Ale, na przykład, muszle — są zimne, martwe. One nie dodają amuletowi niczego. Tak i przedmioty z muszli, kupione nad morzem, są piękne, stoją w domu, ale nie niosą żadnego wpływu. A amulet, zebrany z naszych polnych darów, zawsze grzeje duszę.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
