Сторінка · с. 4сторінка оригіналу ↗
Mozaiki na granicy. Wielka postać Ałły Horskiej
Слово Просвіти, №01 за 2018 рік
List do redakcji. Szanowna Pani Lubo, pisze do Pani mieszkanka miasta Bachmut w obwodzie donieckim. Od początku tragicznych wydarzeń w Donbasie ja i moi przyjaciele nie opuszczaliśmy miasta i pomagaliśmy utwierdzać ukraińską przestrzeń różnymi środkami. Z zewnątrz Bachmut przypomina zwykłe miasto strefy przyfrontowej, ale wewnętrznie ma dziwną duchową naturę, czują to wszyscy, którzy przyjeżdżają do Bachmutu. Od początku rosyjskiej agresji świadomie przeszłam na ukraiński, cały czas czuję się odpowiedzialna za trzymanie Ukrainy właśnie tutaj, w Donbasie. To uczucie jest obecnie znane wielu Ukraińcom, zaangażowaliśmy się w nie z powodu niebezpieczeństwa utraty swojego państwa. Dziś odkrywamy dla siebie mnóstwo imion tych Ukraińców, którzy zawsze trzymali Ukrainę — mimo wszystkich trudności. Ałła Horska należy właśnie do takich ludzi. W ciężkich czasach zwracanie się do odważnych szestdziesiatnykiw dodaje sił, by przeżywać trudności i robić to, co możesz zrobić tylko ty dla Ukrainy. O tym piszę w esejach „Mozaiki na granicy” oraz „Duchowa przestrzeń Ołeksy Tychego”. W bibliotece miejskiej organizujemy stałe wykłady pod rubryką „Historia i kultura Ukrainy przez przestrzeń i czas”, na nich też opowiadamy o tym, być może eseje będą interesujące dla czytelników „Słowa Proświty”. Z poważaniem Wiktoria Bak. Horska nikogo się nie bała, bano się jej. Strach przed nią odczuwały wszystkie pigmeje, które miały nadzieję przeczekać ciężkie czasy, chowając się w niszy. Ludmyła Semykina. Żyjemy w materialnym świecie, który ma głęboką duchową istotę. Iluzja świata zewnętrznego nie daje większości z nas poczuć jego duchowej podwaliny, a tymczasem właśnie duchowe źródła żywią świat zewnętrzny i dają mu możliwość istnienia w tym niedoskonałym wyglądzie, który często uważamy za jedyny możliwy. Świat popychają naprzód takie niematerialne rzeczy, jak miłość, oddanie, poświęcenie, ucieleśniają je w sobie czyny konkretnych ludzi, którzy za każdym razem w swoim osobistym życiu powtarzają Drogę Krzyżową, kierując przez Golgotę ziemskie życie ludzkości w przyszłość. Historyczna droga do przyszłości narodu ukraińskiego to nieustanna Golgota. Składowa duchowa kształtuje świat zewnętrzny, a nie odwrotnie, gdyby było inaczej, to nasz świat pogrążyłby się w otchłani samozniszczenia, nie mając źródła do rozwoju. Naród istnieje, dopóki istnieją jego duchowe osiągnięcia. Jest on otwartym systemem, zdolnym do ciągłego rozwoju i samoodtwarzania. W pewnym sensie naród opiera się na metafizycznych zasadach bytu, ich wykorzenić nie można. Jest swój czas istnienia narodu, lecz nie ogranicza się on czasem konkretnego okresu historycznego, a rozprasza się w przeszłości i przerasta w przyszłość. Kiedyś ludzkości staną się znane prawdziwe przyczyny istnienia Wszechświata, wtedy otworzą się przyczyny, które rodzą naród. Każdy naród na Ziemi wypełnia swoje przeznaczenie. W różnorodności kryje się wyjaśnienie jedności świata. Niszczenie różnorodności świata na jakichkolwiek poziomach prowadzi do naruszenia praw jego istnienia i może doprowadzić do samozniszczenia jednowymiarowego systemu, dlatego samoodtwarzanie narodów jest koniecznym warunkiem istnienia świata. Znany działacz Kościoła Greckokatolickiego Teofil Kostruba rozpatrywał naród „nie jako wyłącznie biologiczno-społeczny fenomen z celem samym w sobie, a jako żywą syntezę, przede wszystkim pojęcie Bożego dzieła, a dalej biologiczno-społecznego fenomenu, który powinien kierować się nie wyłącznie narodowym egoizmem, a głównie moralnymi zasadami, które są pochodzenia metafizycznego” [2, s. 272]. Naród i lud istnieją przede wszystkim według praw moralnych. Jej przedstawiciele mogą przeżywać złe czasy, być podbitymi i częściowo zasymilować się w innym narodzie, ale przychodzi pewien czas — i zegar bytu zaczyna rozwijać czas przebudzenia samoświadomości narodu. Wtedy przychodzi Ten, kto mówi: „Wielbić będę małych owych niewolników niemych, ja na straży przy nich postawię słowo”. Słowo zaczyna żyć własnym życiem, gromadząc wokół siebie naród, budząc głębokie uczucia godności narodowej i ludzkiej szlachetności. Słowo odbija się echem w duszy wielkiej liczby ludzi, którzy do tego czasu uważali się za trybiki uporządkowanego systemu przemiany ludzkiego światła w ciemność, i oni niszczą system i rozbłyskują światłem. Wtedy budzą się głębokie ludzkie odczucia konieczności życia według Wyższych praw, które zachowują się w tradycji kulturowej własnego narodu. W krytycznych okresach pojawiają się ludzie, olbrzymy ducha, zdolni tworzyć na ziemi przestrzeń duchowych nawarstwień, w której odradza się naród i kontynuuje swoją gwiezdną drogę. Ałła Horska, artystka i obrończyni praw człowieka, znana działaczka ukraińskiego szestdziesiatnyctwa, należy do takich olbrzymów ducha. Życie każdego człowieka odbywa się w dwóch światach — zewnętrznym i wewnętrznym. Najczęściej większość z nas żyje życiem zewnętrznym, na wewnętrzne zwracając uwagę tylko w ciężkich czasach. Ałła Horska żyła gorączkowo, w każdej chwili czując odpowiedzialność za wszystko, co robiła przed przyszłością, ona jakby widziała przyszłość przez wewnętrzną przestrzeń swojego serca. Życie ducha stało się dla niej najważniejsze. Obejmując jej życie i twórczość uogólniającym kołem, rozumiesz, że Ałła poprzez twórczość świadomie odtwarzała w trójwymiarowym materialnym świecie wieczne duchowe archetypy narodu ukraińskiego. Dlaczego robiła to skrajnie niebezpieczne dla tamtego okresu działanie? Odpowiedź na to pytanie kryje się w głębi przyczyn pierwotnych bytu człowieka, rodu, ludu, narodu i znów zwraca nas do przemyślenia metafizycznych przyczyn istnienia świata. Coś wyższego niż nasza najgłębsza istota, coś ważniejszego i piękniejszego niż my sami, budzi się w każdym z nas w szczególne chwile ciszy w samotności z samym sobą. Ale nie każdy jest zdolny te wysokie odczucia przekształcić w obrazy, dźwięki, słowa, a ten, kto może, poprzez tworzenie swoich rąk przyciąga Niebo na Ziemię, i tym pokazuje każdemu, kto tego jeszcze nie zrozumiał, możliwość drogi duchowego przemienienia przez Piękno. Ałła Horska była osobą, która poczuła możliwość takiego przemienienia i zaczęła wcielać je w życie, całkowicie rozpuszczając się w tym, co tworzyła. Wszystko, za co brała się Ałła, wybuchało ogniskiem myśli, idei i działań, które naśladowali inni, rozszerzając przestrzeń ukraińskiej twórczości. Ałła dorastała w rosyjskojęzycznej rodzinie Ołeksandra Horskiego, znanego założyciela radzieckiej kinematografii. Ukończyła Kijowski Instytut Artystyczny i miała wspaniałe możliwości dla szczęśliwej kariery artysty socrealizmu. Kiedy miała już ponad 30 lat, zaczęła doskonale uczyć się języka ukraińskiego, brała lekcje u Nadiji Switłycznej, pisała pod dyktando, wypisywała ze słowników, stale czytała i świadomie przeszła na język ojczysty. Na pytanie Łesia Taniuka: „Dlaczego nastąpiło takie przejście?” odpowiedziała: „Nadchodzi chwila, kiedy nagle robi ci się wstyd. Już gdzieś od pół roku czułam: żyjemy bezwstydnym życiem…” [1, s. 421].
Chyba wszyscy mamy obowiązek wobec narodu, w łonie którego się rodzimy. Bezwstydne życie to życie poza przestrzenią swojego rodu. Życie naszych przodków pozostawia duchową warstwę, która jest odczuwana jako sumienie. W jakiś sposób osiągnięcia wszystkich, którzy żyli przed nami, pomagają nam, nawet wtedy, gdy o nich nie wspominamy, ale żyjemy w tej przestrzeni, w której żyli kiedyś oni. Właśnie język jest kodem dostępu do tej przestrzeni, opracowanej przez ducha. Twórczość Ałły ma uniwersalne brzmienie, ale jednocześnie obecny jest w niej czysto ukraiński temat. „Pracuję, aby sztuka była nowoczesna — pisała Ałła Horska — ukraińska, która reprezentuje swój naród. Naród niezłomny. Sztuki, która reprezentuje naród, w swoim czasie nikt nie będzie w stanie obalić” [1, s. 425]. Nasz świat jest zbudowany tak, że obok siebie mogą przebywać ludzie zupełnie różnych światów duchowych. Komunikujemy się, współdziałamy i możemy nie wyobrażać sobie do końca, jak różna jest nasza wewnętrzna istota. Moim zdaniem Ałła nie tylko zewnętrznie była majestatyczną kobietą, ona wewnętrznie była olbrzymem w stosunku do większości. Po jej twórczości możemy jedynie wyobrażać sobie, jakie wielkie myśli i bezgraniczne marzenia porywały ziemską kobietę o nieziemskim charakterze o imieniu Ałła Horska. Pracując trzy lata jako scenograf i kostiumolog w „Drugim teatrze ukraińskim”, Ałła zachwycała się możliwościami samowyrażenia: „Przecież tutaj można malować światłem, rozumiecie? Malować ciemnością, deszczem, chmurami! To przecież genialne — płynna objętość! Gdzie tam rzeźba! A kolory? Takich w życiu nie wymyślisz!” [1, s. 422]. Spektakle, do których malowała dekoracje i szkice kostiumów Ałła Horska, zakazano, a ona na zawsze opuściła teatr i w 1965 roku zwróciła się ku monumentalizmowi. Od tego okresu wraz z Wiktorem Zareckim, Hryhorijem Synycią, Halą Zubczenko, Hennadijem Marczenką, Ołeksandrem Korowajem, Iwanem Kulykiem, Wasylem Parachinem zaczyna pracować na budowach Donbasu, własnoręcznie wykonując niezwykłe mozaiki, od których zaczyna się współczesna ukraińska sztuka monumentalna. Piszę te słowa w 2017 roku na tym samym Donbasie, który stał się miejscem nieustającego konfliktu, gdzie zderzyły się interesy imperialne i oligarchiczne, szarpiąc ciało naszej Matki-Ukrainy. Na moich oczach działy się dziwne rzeczy. Świat, do którego przywykliśmy, stał się kruchy, zaczął toczyć się w przepaść wojny. Przerażeni ludzie szturmowali autobusy i wagony pociągów i uciekali gdzieś, aby schować się przed czymś, czemu nie mieliśmy nazwy. Strach i rozpacz panowały wśród ludności. Kierownictwo uciekało jeszcze szybciej, korzystając z urlopów i wcześniej zakupionych wycieczek, w nadziei na przeczekanie najazdu nieoczekiwanego wroga, z którym, według nich, nie trzeba było się kłócić, ponieważ gdy wszystko się uspokoi, można będzie wrócić po wypoczynku i kontynuować rządzenie, honorując nowych gospodarzy. Dziwne rzeczy działy się także w mojej świadomości i świadomości wielu moich znajomych. Zaczęliśmy czuć się Ukraińcami i właśnie to dodawało nam sił do oporu. Oglądając mozaiki stworzone przez Ałłę Horską wraz z osobami o podobnych poglądach w latach 60.—70. XX wieku właśnie na Donbasie, rozumiesz, że to nie tylko dzieło sztuki — to duchowa tarcza, którą tak spieszyli się zostawić nam ci, którzy gorączkowo żyli w okresie krótkiej odwilży, i która mogła ochronić nas, zwykłych Ukraińców, w czasie, gdy naszą ziemię porzucali byli kierownicy. Ochrona była w przebudzeniu naszego ducha i w umocnieniu go wiarą w zwycięstwo. Mozaik nie ma tak wiele, ale są warte tego, aby o nich wspomnieć. Mozaiki w Doniecku: na piątej szkole uosobiły w sobie stworzenie Wszechświata, w którym
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
