Сторінка · с. 12сторінка оригіналу ↗
Za Ukrainę pod obcą flagą Timur Lytowczenko. Orli, syn Orłyka. — Charków. Folio, 2010
Слово Просвіти, №04 за 2012 рік
Anatolij SZPYTAL, kandydat nauk filologicznych, Instytut Literatury im. T. H. Szewczenki. Już tyle lat nie mija skryta uraza do młodych (a i w średnim wieku) prozaików za to, że rzadko sięgają po utwory o tematyce historycznej. Przypomnijmy spośród nielicznych powieść, niestety już nieżyjącego, Jarosława Pawluka „Nocny imperator” (1999), gdzie u podstaw leżą losy słynnego rodu Rozumowskich, zwłaszcza Ołeksija, hrabiego, feldmarszałka, męża cesarzowej Elżbiety. Obecnie na biurku leży powieść Timura Lytowczenki „Orli, syn Orłyka”, która ukazała się w serii „Historia Ukrainy w powieściach”. Ale zatrzymajmy się przy problemach historii, która często bywa, jak zauważył M. Pokrowski, polityką zwróconą w przeszłość. W Federacji Rosyjskiej kwestie historii są pod szczególną kontrolą państwa. Tam pod egidą prezydenta D. Miedwiediewa utworzono Komisję ds. przeciwdziałania próbom fałszowania historii na szkodę interesów Rosji. Wyobraźmy sobie: wiec w Nowogrodzie, niby to rządy ludowe, szkodliwe dla współczesnej autorytarnej Rosji — i wyrzućmy wzmiankę o nim. Ale szczytem tworzenia rosyjskiej historii stał się 3 marca 2011 roku, kiedy prezydent kraju wydał Dekret nr 267 o obchodach w 2012 roku 1150-lecia rosyjskiej państwowości. Nawiasem mówiąc, Ukraińców i Białorusinów zaproszą do świętowania, jeśli będzie chęć. Za datę wyjściową przyjęto rok 862, kiedy Krywicze, Czudź, Merya, Wepsowie (plemiona fińsko-ugryjskie) zaprosili do panowania Ruryka z braćmi. Odrzucając mit o „kolebce trzech narodów”, wyniesiono do rangi symbolu państwowego inny mit. To po prostu unikalna sytuacja w nauce: wzięto jedną z wersji historii i kanonizowano jako jedyną i słuszną. W badaniu P. Tołoczki „Driewnierusskaja narodnost” (2010) autor z niedowierzaniem odniósł się do rosyjskiej idei Republiki Ładoskiej. A już wtedy twierdzono, że właśnie ona była pierwotna wobec naszego Kijowa. A tutaj rok 862, Normanowie tworzą Rosję (!). Ale przecież później, w 882 roku, Oleg, potomek Ruryka, zajął Kijów, zabijając Askolda i Dira, i państwowa stolica (według dekretu prezydenckiego) przeniosła się do Kijowa. Kijów stał się stolicą Rosji? Ale o rosyjskich grach z historią P. Tołoczko nie powiedział ani słowa. Nie, tutaj coś jest nie tak… Być może rzecz w tym, że nie mając jasnego planu na przyszłość, Rosja tworzy przeszłość. Ihor PAWLIUK, przewodniczący jury, pisarz, doktor nauk z zakresu komunikacji społecznej, starszy pracownik naukowy Instytutu Literatury imienia T. H. Szewczenki NAN Ukrainy
To honorowe wyróżnienie 1 marca 2011 r., przy wsparciu Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy oraz międzynarodowych organizacji społecznych, ustanowiły organizacje społeczne „Oberih-Czernihów” oraz Wołyńskie Towarzystwo „Świteź” — w celu rozwoju rodzimego wydawnictwa książkowego i wspierania ukraińskich pisarzy, artystów, naukowców, dziennikarzy, pracowników kultury i oświaty, działaczy społecznych oraz mecenasów. W ubiegłym roku nagrodę otrzymali pisarze Wasyl Slapczuk, Petro Soroka, Serhij Dziuba, Wiktor Werbycz oraz mecenas Ołeksandr Szkurat. Właśnie Komitet ds. przyznawania Literacko-Artystycznej Nagrody imienia Pantełejmona Kulisza powinna być dumna. I rzeczywiście, ZSRR budował komunizm, Rosja czasów B. Jelcyna budowała gospodarkę rynkową, a co budują teraz? Destalinizacja i modernizacja, którą przeprowadzał D. Miedwiediew, „zaschła w zarodku”, pozostaje, jak piszą złośliwi publicyści Federacji Rosyjskiej, jedynie szczycić się tym, że „jesteśmy Wielkim Mocarstwem Energetycznym” i powinni się nas bać. Ale to ich problemy, które, niestety, dotyczą także nas. Kiedyś historycy, analizując wojny gazowe między FR a Ukrainą, walkę między naszym prezydentem a premierem, postawią wszystkie kropki nad „i”, obecnie zaś mówić o czymś ustalonym i określonym nie sposób. Przecież żyjemy w niepodległym państwie całkowicie zależnie. „Wszyscy zależymy od chamów,/ Od chruniów, chamów i wodzów./ Wszyscy zależymy od chamów!/ Od ich klanów i samowoli”, — napisała niedawno Lina Kostenko. I potwierdził diagnozę teraźniejszości W. Bazylewski: „Największy paradoks ukraińskiego państwa polega na tym, że nie ma w nim miejsca dla ukraińskiego człowieka. Oligarchiczna ośmiornica niszczy już i potencjał duchowy… Jego zuchwałość jest adekwatna do jego głupoty”. A co z „ideologiem przeciwszystkich” Oksaną Zabużko? W następnych wyborach takiej rubryki nie będzie, rozwiąże swoją armię i przyjdzie dopisywać monografię „Faszyzm kobiecy”, a potem przekazać do więzienia J. Tymoszenko. I usiąść do studiowania książki J. Hucala „Mentalność Ordy”… Przeżywa za Ukrainę także nasza diaspora. Niedawno zwróciła się do Baracka Obamy z żądaniem ochrony demokracji w naszym kraju, za co otrzymała odpowiedź od regionalisty M. Czeczetowa: „To wywłoki, a nie patrioci. Prawdziwi patrioci czegoś takiego nie ogłoszą. Ojczyzna jest jak matka. I normalny syn, jaka by matka nie była, zawsze będzie jej bronić”. Cóż, kiedy takie rzeczy mówi „syn Ukrainy” M. Czeczetow, mimowolnie przypomnisz sobie wiersz B. Olijnyka o synach… Kiedy zaś mówimy o ukraińskiej diasporze, to zauważmy, że podstawą powieści T. Łytowczenki „Orli, syn Orłyka” są losy naszych pierwszych emigrantów politycznych, którzy swoje życie poświęcili ukraińskiej sprawie. W czasach radzieckich o Pyłypie i Hryhorze Orłykach prawie nie wspominano, wszak oni to „zdrajcy”, jedynie czasami w utworach historycznych pojawiała się karykaturalna postać Generalnego Pisarza Pyłypa Orłyka w rządzie hetmana I. Mazepy. Za granicą ukazywały się badania naukowe unikalnego archiwisty, historyka I. Borszczaka „Hetman Pyłyp Orłyk i Francja” (1924) oraz „Wielki mazepieniec Hryhor Orłyk, generał-porucznik Ludwika XV” (1932). Słowo „unikalny” nie jest przypadkowe. Przeglądając dawne archiwa, wyszukując wszystko, co dotyczyło Ukrainy, znalazł w rękopisach wiele nieznanych francuskich autorów, a nawet samego Woltera. Na kanwie historycznej badań I. Borszczaka napisał powieść „Patriota” M. Łazorski, pisarz diasporowy z Australii. Jeszcze w jego dorobku jest powieść-epopeja „Hetman Kyryło Rozumowski”. Właśnie te utwory doktor filologii O. Myszanycz całkowicie bez zastrzeżeń nazwał „artystycznym ekwiwalentem historii”. Powieść T. Łytowczenki „Orli, syn Orłyka”, w odróżnieniu od utworu historyczno-biograficznego M. Łazorskiego, jest utworem artystycznym. Oczywiście, autor opiera się na faktach historycznych, ale są one podane przez bohaterów, ich reakcje psychologiczne, ich działania. Dozowana porcja awanturnictwa — bez niej utwór o przeszłości będzie suchy i informacyjny. Autor nie pozwala sobie na to, by domysł przechodził w zmyślenie. A po co historyczne fantazje — los głównego bohatera jest taki, że nie potrzebuje wymysłów. Po tragedii połtawskiej 1709 roku na ziemiach macierzystych rozpoczęło się niszczenie ukraińskiej państwowości i kultury, starszyzna kozacka masowo przechodziła do szlachty — absolutna paralela z obecnymi „tuszami”. I była to tragedia — naród tracił swoją elitę. Byli na służbie imperialnej Rosji ukraińscy „autonomiści” — ale ich wysiłki stawały się jedynie próbami jakoś zahamowania gwałtownej kolonizacji ze strony Petersburga. Hetmanowanie Kyryła Rozumowskiego zakończyło się poddaństwem Ukraińców, zburzeniem Siczy Zaporoskiej i wysyłką samego hetmana za granicę. Przed tym wysiłki D. Apostoła, a zwłaszcza P. Połubotka, by jakoś zachować autonomię, zakończyły się klęską. A w tym czasie o pełną niepodległość Ukrainy szuka wsparcia wielkich mocarstw syn Generalnego Pisarza, a potem i Hetmana Ukrainy Pyłypa Orłyka, Hryhor (1702—1759). Wywieziony w taborze wraz z wycofującym się wojskiem Mazepy, spędził dzieciństwo w Benderach, był zakładnikiem u Tatarów, gdzie zaprzyjaźnił się z synem chana Kapłan-Girejem, który zostanie głównym chanem i jego przyjacielem. Pochód hetmana Pyłypa Orłyka z wojskami polskimi, tatarskimi oraz zaporożcami Kosta Hordijenki w marcu 1711 roku na Ukrainę był nieudany, ale w lipcu tego samego roku wojska Piotra I wpadły w okrążenie, skąd je banalnie wykupiono. Lecz w kwietniu 1712 roku po klęsce nad rzeką Prut Piotr I podpisał traktat pokojowy z Portą, w którym zrzekł się pretensji do Ukrainy. Cytuję zdanie, zakazane w ZSRR: „Jego Carska Mość swoją rękę zabiera od Kozaków z prastarymi ich granicami”. Ale jak car dotrzymuje słowa — wiemy, wkrótce traktat przeredagowano. A syn Pyłypa Orłyka Hryhor jakby kontynuował działalność ojca, mając testament ojca — traktaty „Wyjaśnienie praw Ukrainy” i „Manifest do rządów europejskich”. Zdobywszy błyskotliwe wykształcenie (uczył się w Polsce, Szwecji i Francji), początkowo pomagał ojcu tworzyć antyrosyjską koalicję, potem sam stał się dyplomatą, działaczem europejskiego formatu. Ale, niestety, w zamian otrzymał jedynie współczucie. Efektywnie pracowały rosyjskie misje dyplomatyczne, w całej Europie zorganizowano poszukiwanie „ma-”
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
