Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє

„Ukraińska Chata” bogata w czyny

Слово Просвіти, №04 за 2012 рік

Kierownik „Ukraińskiej Chaty”, pisarz Mykoła Czerniawski, z inicjatywy kółka ukrainistów w listopadzie 1905 roku. Jego aktywiści doświadczyli okrutnych represji rosyjskiego caratu, a prawdziwe ożywienie ruchu proświtiańskiego rozpoczęło się wraz z powstaniem „Ukraińskiej Chaty”. Każdy zapisany przez historyków i regionalistów szczegół krótkiej biografii „Ukraińskiej Chaty w Chersoniu” jest bezcenny, interesujący i pouczający. Dzięki naciskom „chatjan” w gazetach „Chersońskie Nowosti” oraz w „Izwiestijach Chersońskiego Powiatowego Ziemstwa” otwarto rubryki i działy ukraińskie. Drukowano tam zawołania polityczne, wiadomości z ukraińskiego życia narodowego, wiersze. 25 marca odbyło się zebranie założycielskie towarzystwa „Ukraińska Chata”. Przyszło na nie wielu mieszkańców miasta, oficerów i żołnierzy, odwiedził je także przedstawiciel mikołajowskiej Proświty, aktor Panas Saksahanski. „Wszyscy oni rozmawiali po swojemu, we własnym ojczystym języku, wszyscy się cieszyli” — pisze reporter. Przemawiając do obecnych, pisarz Mykoła Czerniawski powiedział: „…jak ciężko żyło się ukraińskiemu pisarzowi i każdemu świadomemu Ukraińcowi w tym niedawno minionym lichu, kiedy zakazano ukraińskiej prasy, kiedy za znalezienie u kogoś ukraińskiej Ewangelii wsadzano do więzienia. Być ukraińskim pisarzem i zwyczajnie świadomym Ukraińcem było samopoświęceniem. Ale ten czas minął i nie powróci!” W statucie „Ukraińskiej Chaty”, zatwierdzonym na zebraniu, zaznaczono, że towarzystwo „działa we wszystkich kierunkach, które prowadzą do wzajemnego zjednoczenia poszczególnych osób ukraińskiego pochodzenia i przebudzenia ich świadomości narodowej, odrodzenia narodu ukraińskiego”. Do towarzystwa wtedy zapisało się 103 osoby, wśród nich 10 kobiet, a nawet miejski głowa Jewhen Jakowenko wstąpił w jego szeregi. Kierować nim został Mykoła Czerniawski. Najaktywniejszymi jego pomocnikami zostali A. Hrabenko, N. Maleczа, T. Jakuszew, I. Czeliuk, Ch. Łychański, Ju. Szomin, S. Bobrow, K. Kurinnyj oraz inni członkowie Tymczasowej Rady. Zaczęli wydawać własny „Wiestnyk”, zorganizowali koncert szewczenkowski oraz urządzili kursy języka ukraińskiego, historii i geografii dla nauczycieli powiatu. Działacze „Ukraińskiej Chaty” pilnie zorganizowali wydawanie ukraińskich książek, ulotek i broszur. Jako pierwsze ujrzały światło i z powodzeniem sprzedały się rewolucyjne „Pieśni ukraińskie” w nakładzie 3 tysięcy egzemplarzy oraz Statut towarzystwa (2 tysiące egzemplarzy). W księgarni w ciągu kilku miesięcy sprzedano 25 tysięcy różnych książek i broszur, które napływały do Chersonia z całej Ukrainy. Zebrania aktywu „Ukraińskiej Chaty” odbywały się w budynku think miejskiej dumy, którą kierował Jewhen Jakowenko. To właśnie dzięki jego poparciu „chatianie” stworzyli pierwszy ukraiński teatr dramatyczny imienia Tarasa Szewczenki. Podstawą jego był amatorski studyjny zespół aktora Jurija Szumskiego, któremu powierzono kierowanie nowym zespołem scenicznym. Jako organizacja polityczna „Ukraińska Chata” zaznaczyła swoją obecność pełnym głosem, gdy jej członkowie zorganizowali pierwszą w mieście manifestację pod żółto-błękitnymi sztandarami. Pod koniec października 1917 roku Mykoła Czerniawski odszedł ze stanowiska, a towarzystwo objął Iwan Czeliuk. 5 listopada na kolejnym zebraniu ogólnym zaproponował on reorganizację towarzystwa w „Proświtę” i ukierunkowanie jej wyłącznie na rozwiązywanie zadań kulturalno-oświatowych. Postanowiono jednocześnie utworzyć szereg narodowych spółdzielni (wydawniczą, kredytową i konsumencką), które wesprą rozwój działalności oświatowej. Zamysł ten zrealizowano 6 stycznia 1918 roku na zebraniu ogólnym członków „Ukraińskiej Chaty” pod przewodnictwem Nestora Małeczy. Jego uczestnicy postanowili zreorganizować swoje towarzystwo w „Proświtę”, przekazując jej cały majątek i zadania oświatowe. Równocześnie powstały spółdzielcze wydawnictwo „Ukraińska Księgarnia” oraz konsumenckie towarzystwo „Ukraina”. W skład Rady „Proświty” weszli I. Czeliuk, N. Małeча, M. Czerniawski, J. Szomin, S. Bobrow i inni, łącznie 19 przedstawicieli. Kierowanie organizacją powierzono Iwanowi Czeliukowi. Dalej rozpoczyna się nowa karta Chersońskiej „Proświty”, pełna zarówno patriotycznych zmagań, jak i tragicznych strat jej najaktywniejszych bojowników. Dlatego tablica pamiątkowa ku czci „Ukraińskiej Chaty” jest także hołdem złożonym ich jasnej pamięci. Postanowieniem trójki zarządu NKWD obwodu mikołajowskiego „burżuazyjnego nacjonalistę” Iwana Czeliuka skazano na rozstrzelanie. Został stracony przez władzę sowiecką w nocy z 2 na 3 grudnia 1937 roku. Mykoła Fedorowycz Czerniawski — poeta, pedagog i działacz społeczny, autor wierszy o kozaczyźnie, o Ukrainie, został rozstrzelany na mocy wyroku „trójki” 19 stycznia 1938 roku. Chersońscy proświatianie nie tylko dumnie pamiętają i szanują swoich poprzedników z „Ukraińskiej Chaty”, lecz także uważają się za kontynuatorów ich dzieła, potwierdzając to konkretnymi działaniami w imię niepodległej, soborowej Ukrainy.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин