Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє

Euromajdan to walka ze śmiertochrystami. W dwóch powieściach Jurij Szczerbak przewidział teraźniejszość

Слово Просвіти, №06 за 2014 рік

Jurij DOROSZENKO Jednakże, kto jeszcze nie czytał, nie powinien myśleć, że to książka antyrosyjska (uchowaj Boże!) czy utwór tylko o Ukrainie. Nie! To powieści o uniwersalnej rzeczywistości naszych czasów — cynicznej i strasznej. Nie tyle o globalnej polityce, co o walce światopoglądowej, w duszy każdego z nas. Autor za pomocą obrazów artystycznych dowodzi: śmierciochrystowie są wszędzie. Nie mają narodowości ani statusu społecznego. Mogą być glamour, jeździć „Lexusami”, często nawet udzielają wywiadów Katii Osadczej. A także zazwyczaj grają na „fortepianie” pod kopułą Rady Najwyższej lub wcielają się w ukraińskich poetów czy biznesmenów-filantropów. Mogą być ubrani w zbroje „Berkutu”, a mogą też samouwielbieni sterczeć w wyszywance na scenie Majdanu. Śmierciochrystowie przeważnie ciągną do Unii Celnej, ale mogą też obłudnie rozprawiać o potrzebie integracji europejskiej, nie kiwnąwszy dla niej nawet palcem. To odwieczna, biblijna walka zła z dobrem. A terenem tej walki są nasze dusze, ukraińska ziemia i, oczywiście, strony powieści. Kiedy w te lutowe dni znów zagłębiasz się w burzliwe i fantasmagoryczne perypetie fabularne utworu Jurija Szczerbaka, zaczynasz rozumieć aktualność autorskich przewidywań. Nie, to nie futurologia. To raczej diagnoza naszego społeczeństwa, państwa i współczesnego świata, postawiona przez doktora nauk medycznych. To analityczna depesza Nadzwyczajnego i Pełnomocnego Ambasadora Ukrainy w tak znaczących krajach jak USA, Kanada, Izrael. Wniosek człowieka, który stał za kulisami wielu brzemiennych w skutki dla naszego państwa decyzji. Wszakże i diagnoza, i depesza napisane zostały ręką utalentowanego pisarza, mistrza licznych detali. Kijowski Euromajdan i tragedia ulicy Hruszewskiego to także miraże z utworu Jurija Szczerbaka. Bo zrodzone przez nieodpowiedzialnych i zachłannych polityków, wśród których trudno się rozeznać nawet zawodowemu wywiadowcy wojskowemu, głównemu bohaterowi, generałowi Ihorowi Hajdukowi. Globalizacja i brutalna rywalizacja świata zmieniają Ukrainę w pole bitwy zarówno w powieści, jak i w teraźniejszości. „Niezwykle interesującą, z porywającą intrygą powieść Jurija Szczerbaka odbieram jako groteskę-fantastykę nie tyle prognozy, co ostrzeżenia przed krótkowzrocznością i biernością, śmiertelnie niebezpiecznymi w tym bezlitosnym świecie, pełnym geopolitycznych pułapek i podstępów” — przekonująco wypowiada się o utworze akademik Iwan Dziuba. O politycznej aktualności dwuksiągu dla Ukrainy, napisanego kilka lat temu, możecie sądzić sami. Oto na przykład jeden z bohaterów „Czasu wielkiej gry” — patriarcha imperium, które powstało na miejscu obecnego, północnego od nas kraju, „wyprostowawszy się po wojskowemu”, opowiada o Ukrainie swojemu carowi-prezydentowi tak: „Jak zawsze, to sztuczne niby-państwo charakteryzują stan permanentnego bałaganu, gryzienie się w górnych szczeblach władzy i ogólna niechęć do walki, a praca na ogrodach w czasie burzliwej letniej wegetacji”. „Wszystkie cerkwie i klasztory, cała sieć wywiadowcza „russKOGO mira” są gotowe do natarcia połączonych sił koalicji” — raportuje dalej patriarcha. „Poinformował również, że z kierownictwem Ukrainy-Rusi prowadzona jest pogłębiona praca i jest pozytywny zwrot w kierunku zgody na zawarcie bratersko-siostrzanego traktatu z Rosją, oddając jej połowę urodzajnych ziem w bezterminową dzierżawę”. Czyż to nie przewidywanie pozycji kremlowskiego kierownictwa w obecnych wydarzeniach? Czarna Orda w utworze i w życiu prowadzi ciągłą agresję przeciwko naszemu krajowi. W geopolitycznych planach — jej zasobowe podporządkowanie i zniewolenie. Jeszcze jeden cytat z pierwszej książki brzmi jak niemal dokładna analiza obecnej sytuacji na Ukrainie. „Agenturze Czarnej Ordy udało się wejść do krytycznie wrażliwych ogniw aparatu państwowego Ukrainy, przekupstwem i szantażem uformować potężny korpus zdrajców, delikatnie nazwanych agentami wpływu, postawić „kretów” w organach wywiadu i kontrwywiadu, a co najważniejsze — wykorzenić w społeczeństwie jakąkolwiek wolę oporu, zaszczepić obywatelom Ukrainy ideę euroazjatyckiej jedności” — stwierdza się w „Czasie śmierciochrystów”. Piszemy „niemal”, bo pisarskie przewidywanie nie sprawdziło się tylko w jednej części — woli Ukraińców do oporu nie udaje się złamać ani zewnętrznym, ani wewnętrznym okupantom. Ale wybaczmy autorowi, bo na tym przejechali się także profesjonalni rosyjscy i prorządowi analitycy, którzy zapewniali swoich przełożonych o szybkiej realizacji ich zbrodniczych planów. Zarówno w książkach Szczerbaka, jak i we współczesnej ukraińskiej polityce, kiedy państwo jest w niebezpieczeństwie, politycy walczą wyłącznie o władzę, produkują puste oświadczenia i apele, rozwijają MROD — „zmodyfikowaną rytualną demokrację” i trzymają się, jak wesz kożucha, statusu pozablokowego, neutralnego. Wielu krytyków twierdzi: takiej powieści jeszcze nie było w ukraińskiej literaturze. W kontekście światowym zaś poprzednikami Szczerbaka nazywa się takich autorów antyutopii jak George Orwell, Karel Čapek, Aldous Huxley i inni. Porównania to rzecz subiektywna. Można dyskutować odnośnie detali i drobiazgów, jednocześnie przyznając: „Czas śmierciochrystów” i „Czas wielkiej gry” to zjawisko w naszej literaturze. To realistyczno-utopijne kolaże, stworzone z obrazków przeszłości, teraźniejszości i przyszłości, mistrzowsko zszytych nićmi ostrej fabuły, połączonych dynamiką wykładu i rozmachem fantazji. Autor prowadzi prawdziwą grę z czytelnikiem, tworzy swego rodzaju szarady, gdzie prawdę o teraźniejszości wplata w iluzję i zmyślenie. Oto w 2077 r. powstaje inicjatywa ludowa — Liga Ustima Karmeluka, która próbuje walczyć z przedstawicielami oligarchiczno-feudalnego ustroju. Jej apel jest prosty i przypomina żądania Euromajdanu. Cytuję niektóre punkty z „Czasu śmierciochrystów”: 1. Czarterów dla wszystkich nie wystarczy. 2. Zbrodnie tak zwanej elity przeciwko pracującym są podstawą do organizacji otwartych trybunałów ludowych i publicznych kar nietykalnych wyrodków. 3. Nasze żądanie: zwrot narodowi Ukrainy ukradzionych przez wyrodków pracującym ziem, lasów, gajów, rzek, plaż, parków, sanatoriów, zakładów, nie mówiąc już o sprawiedliwych zarobkach, wolności i przyszłości. W na ogół pesymistycznym utworze-przestrodze jest rada, wszak każda prawdziwa rzecz artystyczna wznosi się do szczytów filozoficznego uogólnienia. „Wznieście się ponad historię, ponad teraźniejszość. Słyszałem, pojawił się taki ruch — „Jestem ostatnim Ukraińcem”. To porażka. Wy wyobraźcie sobie, że jesteście Pierwszym Ukraińcem na świecie, że przed wami wszystko. Zacznijcie pisać historię Ukrainy od czystej karty” — wzywa Ihora Hajduka wraz z nami jeden z bohaterów powieści „Czas śmierciochrystów”. Może to być bezpośrednim odzewem Szczerbaka-publicysty na wydarzenia, które podniosły Ukrainę i poruszyły świat. Obecny wybór dla Komitetu Szewczenkowskiego nie jest łatwy — mają wielu silnych pretendentów do nagrody Tarasa. Jednocześnie warto zauważyć: wielu z moich nawet literaturocentrycznych przyjaciół, dowiedziawszy się, że Jurij Szczerbak został wysunięty w tym roku do zdobycia Nagrody Szewczenkowskiej za dwuksiąg, dziwiło się: czyżby on jeszcze nie był laureatem? Rzeczywiście, ta nagroda spóźnia się, wszak nie trzeba zapominać, że Jurij Mykołajowycz jest jeszcze autorem tak znaczących dla rodzimej literatury utworów jak powieści „Bariera niekompatybilności”, „Przyczyny i skutki”, „Czarnobyl”, sztuk „Mała drużyna piłkarska”, „Mam nadzieję”, „Ściana”, licznych opowiadań. Jego milczenie jako pisarza przez ostatnie dwie dekady było wywołane chodzeniem do polityki i dyplomacji, swego rodzaju twórczą delegacją. I w tym także był swój sens — stamtąd przyniósł nam realne fabuły i żywe fakty dla wspomnianych dwóch powieści. Przyznanie nagrody w tym roku także stanie się walką śmierciochrystów ze światłem, wszak wielu z nich obecnie jest u władzy, są po tamtej stronie barykad, z innej strony od uniwersalnych i wiecznych postulatów chrześcijaństwa, od interesów Ukrainy. Ale, jak w każdym dobrym utworze, musi być miejsce na intrygę. Niedawno ukazał się drukiem rosyjski przekład powieści „Czas śmiertochrystów. Miraże 2077 roku” znanego pisarza i dyplomaty Jurija Szczerbaka. „Szok. Osłupienie. Zmusza do zastanowienia” — napisał jeden mój przyjaciel z Jekaterynburga, któremu wysłałem książkę, a moskiewska przyjaciółka-dziennikarka przeczytała ją i zagadkowo milczy… Taka reakcja z bratniego kraju dała podstawy, by jeszcze raz przejrzeć dwuksiąg, a jest to, jak wiadomo, oprócz „Czasu śmiertochrystów. Miraży 2077 roku” także „Czas wielkiej gry. Fantomy 2079 roku” (obie ujrzały światło dzienne w kijowskim wydawnictwie „Jarosławiw Wał”). Te dwie książki zostały wysunięte do zdobycia Nagrody im. Szewczenki.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин