Zwycięstwo
Jeśli stoisz na kijowskim Majdanie, Gdzie za wolność przelała się krew, Ty zwyciężyłeś swe strachy kajdane, Swego narodu wroga pokonałeś.
Ciebie zobaczyła Moskwa łukawa, Zadrżały w grobach jej carowie. W tobie zmartwychwstało sicze państwo, Twoja Europa i wolność na Dnieprze.
Ciebie usłyszały dzwony Zaporoża, I step, który, zdawało się, ogłuchł, Z Połtawy schodzi moskiewska skóra, Boś ty obudził jej kozacki duch.
Ciebie usłyszały Alpy i Pireneje, A rodzinne góry w niebo wzniosły; I co ci te charkowskie pigmeje, Półmoskale i półchachły?
Tituszki tłum krzyczy na horyzoncie, Lecz ich oślepi słońce młode, Zginie ten na ukraińskim froncie, Kto przeciw Ukrainie w bój idzie.
Na ciebie z prezydenckiego gmachu Palącym wzrokiem patrzy żmija, Lecz od Ługańska do Krzywego Rogu, Rozbrzmiewa pieśń wyzwoleńcza twoja.
Majdan stoi. Śpiewa świątecznie, A ty, jak uczeń, szepczesz “Testament”. Ty — zwycięzca, ty — naród, ty — słowo, Co tworzy prawdy i wolności świat.
7.02.2014 r.
Dmytro Bułatow
“Dmytro Bułatow, — mówi pan Kożara, — Podrapał się, w nocy na głóg wszedł”. Lecz dyplomaci — nie owiec stado — Pytają: “A na ciemię skąd krew?”
A pan Kożara — to lokaj Tyrana, Nie powie prawdy, bo ona Straszna, Dmytro Bułatow — Ukrainy rana, Gdzie krew stoi, w której nie ma dna.
Ona żywa, pulsująca, głęboka, Ona w moim sercu i w twoim, Mój prawnuku, dziecko jasnookie, Ją usłyszysz, jak wolności grom.
Dmytra zabijali berkuty i tituszki, Lecz krew jego ciężka spadnie i na was, Najwyższego wodza i bandyty sługusy, W duszy — kaci, ministrowie na pokaz.
W rękach Dmytry flagonośna reja Leciała śmiało pod niebios wrota. Jego skuli, niczym Prometeja, I rozpięli go, niby Chrystusa.
Lecz on wrócił do swojego Majdanu, Tak, jakby przeżył tylko pół biedy. O, marności kożarowego klanu, Hańbą okryta, zgiń, przepadnij!
4.02.2014 r.
Dym
W nocy Majdan, jak olbrzymie ognisko, Gdzie żarzy się czerwono-czarna granica, I siwy dym kładzie się ponad namioty, Jak pieśń dawnych, siczowych powstań.
Ten dym wonny żyje w mojej odzieży, Stoi, jak gniady koń przy oknie Mego mieszkania; w niebieskim bezkresie Nie gubi się ta fala zapachowa.
Jak świeży chleb na maminym obrusie, Czarują zapachy ognia z dzieży, Przy której chłopcy śpią bezwąsi, Ale nie śpią wąsaci strażnicy.
W dymach z Majdanu czuję rodzimą choinę, I jałowca karpackiego woń, I tę wierzbę, w której chowałem broń, Jak wiersze dla przyszłych pokoleń.
Ten dym idzie, niczym świąteczne święta, Chmielne upojenie z Bożej ręki, Kiedy wieczerzali u mojego taty Pasterze, leśni bojownicy.
Ten dym leci z Chreszczatyka do nieba, I tam znika, jak życie moje, Lecz szczęścia większego mi nie trzeba, Jak widzieć i wiedzieć, że on jest.
Ten siwy dym mojego życia ostatnia Wielka radość i zwycięska chwila. Ten dym leci z ogniska powstania, I niczym mój stary kożuch paruje.
2.02.2014.
Mychajło Hawryluk
Jego złapali berkuty, nie ptaki, A bestie, zmoskwiczone chachły. Odzież zdarli. Bili pod pachy, Szukali serca i, bijąc, znaleźli.
Tupego noża używali bracia, by ściąć czub, Zdawało się im, że niszczą przeklętą Sicz. Jak gadzina, kacapska mowa gruba, Na niego rzucała się ze wszystkich stron.
I na mrozie fotografowali Roznegliżowanego męża do naga, I, wyszczerzywszy zęby, jak szakale, Wokół niego drwili wrogowie.
Ale kozak stał, patrzył w górę, Jak człowiek, który gardzi brudem, Przebierańcom okazuje niepokorę, Ojczyznę, która bandytom się nie oddała.
Gdzież on teraz? Pomogli afgańczycy Z katowni wrócić na Majdan. Rąbie drewno i śpiewa rano, Złapać marzy złośliwych berkutów.
I nie uciekną oni. Oboźny sotni Czwartej, Mychajło Hawryluk Jeszcze spojrzy na fasady ich podłe, I na drżenie ich krwawych rąk.
Wiem: matka kozaka z Majdanu Płonie, łzami oblana, jak świeca. A matka Ukraina niezdolną Wdycha siłę w stal swojego miecza. 3.02.2014 r.
Машинний переклад
Petro ANTONENKO, zdjęcia autora
Kijów, dzielnica rządowa, ulica Hruszewskiego. Chyba dziś główna barykada kraju. Pierwsza barykada tej ulicy, zbudowana z szeregu spalonych milicyjnych autobusów. Najbliżej ponurych szeregów „Berkuta” i wojsk wewnętrznych. Ulica, na której przelała się krew od pierwszych strzałów konfrontacji, gdzie zginęły pierwsze ofiary rewolucji. Czarna, zadymiona kolumnada stadionu im. Łobanowskiego, czarne ściany budynków i czarna, rozebrana kostka brukowa. Wszystko to od dymu z opon samochodowych, które płonęły tu jeszcze niedawno. Taka była dekoracja tegoż poniedziałkowego koncertu na barykadzie. Koncertu ludowej artystki Ukrainy, zwycięzczyni Eurowizji Ruslany Łyżyczko. Improwizowana drewniana scena stoi wprost na dachu jednego ze spalonych autobusów. Na scenie — pomalowane na niebiesko-żółty kolor pianino Majdanu. Stało się ono już legendarne, bo jego muzyka od dwóch miesięcy rozbrzmiewa w najgorętszych punktach stołecznego Euromajdanu. Ruslana wychodzi na scenę i zwraca się do majdanowców przy obu barykadach na Hruszewskiego, a także do kordonu milicji. Mówi o tym, że wszyscy my jesteśmy Ukraińcami, że chcą nas poróżnić, skłócić jedних z drugimi. A do chłopaków z „Berkuta” i WW mówi tak: „Macie na głowach hełmy.
Ale podobne hełmy są także na waszych sercach. Dlatego bardzo chcemy, żeby te hełmy zniknęły z waszych serc, żebyście poczuli tymi sercami, że stoicie naprzeciw takich samych Ukraińców jak wy. Sztuka oczywiście nie może wszystkiego, bo inaczej nie byłoby tu barykad. Ale może spróbować dotrzeć do waszych serc i dusz”. To był niezwykły koncert. Ruslana otworzyła go jako pianistka i zaczęła od wykonania „Ody do radości” Beethovena — hymnu Unii Europejskiej. Potem grała klasykę, pieśni ludowe. Następnie ustąpiła miejsca przy pianinie młodej Antoniecie, która najczęściej gra na tym instrumencie na stołecznym Euromajdanie. Nad barykadami rozbrzmiewają „Etiudа rewolucyjna” Chopina i inne utwory kompozytorów europejskich. Przy pianinie zasiadali wszyscy, którzy mogli pokazać swoją grę. Był muzyk, którego przedstawiono jako „pianistę-ekstremistę”. Właśnie „ekstremistami” nazywają uczestników rewolucji jej wrogowie. A ten młody chłopak, który podczas gry ani razu nie zdjął maski, doskonale grał muzykę klasyczną. Koncert zakończyła Ruslana, wykonując wspólnie z majdanowcami takie przeboje, jak „Czerwona ruta”, „Płonęła sosna”. „Wojna przemija, a muzyka jest wieczna” — przypominają się słowa bohatera filmowego, którego w swoim filmie zagrał Leonid Bykow. Niestety, wojna i barykady na razie trwają. Ale być może sztuka przybliży pokój obywatelski.
Машинний переклад
Wsparcie Majdanu W niedzielę na stołecznym Majdanie odbył się dziesiąty Wiec Ludowy. Tym razem wystąpienia liderów opozycji znalazły pełne poparcie narodu. Wyłożono w nich bowiem główne punkty przywrócenia konstytucyjnej demokracji w państwie. Podstawowe założenia odnowienia Konstytucji ogłosił ze sceny Majdanu przewodniczący Rady Politycznej WS „Batkiwszczyna” oraz frakcji „Batkiwszczyna” Arsenij Jaceniuk. „Teraz musimy podjąć decyzję, co będzie po Wiktorze Janukowyczu, ponieważ jego reżim upadnie. Nasz naród udowodnił, że jest zdolny walczyć o swoje prawa. I nasz naród teraz żąda, aby w kraju nie było już dyktatora” — podkreślił Arsenij Jaceniuk. Podkreślił, że na Ukrainie musi zostać ustanowiony system, w którym „prezydent ma wypełniać wolę narodu, w którym prezydentowi można ogłosić impeachment, jest on pozbawiony dyktatorskich uprawnień i nie ma prawa mianować rządu”. „Rząd powinna mianować Rada Najwyższa, którą wybiera naród, odwoływać również Rada Najwyższa. W kraju nie będzie tyranów, dyktatorów i tych, którzy znęcają się nad naszą godnością”. Zgodnie z projektem zmian Ustawy Zasadniczej, przygotowanym przez „Batkiwszczynę”, prezydent nie będzie miał prawa mianować prokuratora generalnego, szefa SBU, szefa Komitetu Antymonopolowego. Dokument przewiduje również uproszczoną procedurę impeachmentu prezydenta oraz likwidację obwodowych administracji państwowych. „Wystarczy wasali Janukowycza w terenie. Naród w obwodzie musi sam wybierać radę obwodową, komitet wykonawczy i przewodniczącego tego komitetu. To są wasze prawa” — zaznaczył Jaceniuk.
Kliczko: Konstytucję 2004 roku musi przywrócić sąd „Przede wszystkim musimy powrócić do Konstytucji z 2004 roku. Można to zrobić bardzo szybko, a Sąd Konstytucyjny musi uchylić swoją nielegalną decyzję, którą podjął w 2010 roku — powiedział Kliczko. — A potem formować przejściowy rząd techniczny, który weźmie na siebie program reform w kraju. W tym czasie będziemy mogli uzgodnić nową Konstytucję ze wszystkimi siłami politycznymi, znaleźć równowagę, zapisać, aby ta Konstytucja była doskonała”.
Jaceniuk: przyjmijmy tekst Konstytucji 2004 roku bez poprawek „Batkiwszczyna” będzie zbierać podpisy w celu wniesienia do Rady tekstu Konstytucji z 2004 roku bez poprawek — oświadczył lider frakcji Arsenij Jaceniuk. „Potem przerobimy, dopracujemy i doszlifujemy ukraińską Konstytucję”. …I ostatecznie stawiamy kropkę w kwestii tego, jakiej Konstytucji żąda Majdan”. Ponadto powiedział, że opozycja jest gotowa na nadzwyczajną sesję Rady.
Jurij Łucenko: Konstytucja z 2004 roku to jedyny możliwy kompromis Powrót do Konstytucji z 2004 roku to jedyny możliwy kompromis właśnie dlatego, że ustanawia ona wypróbowaną przez 4 lata realnej polityki równowagę między gałęziami władzy. Niedoskonałość, a nawet defektywność tamtego systemu wszyscy znają. Ale nową, doskonałą Konstytucję potem muszą napisać nie politycy, a specjalnie wybrane przez naród Zgromadzenie Konstytucyjne. Tylko wtedy będzie to nie spisek starych elit w sprawie podziału tek, a prawdziwie rewolucyjna umowa społeczna o nowej Ukrainie.
Poroszenko: Rada Majdanu określa się w sprawie Konstytucji Poseł Petro Poroszenko uważa, że Rada Majdanu dojdzie do wspólnego stanowiska w sprawie Konstytucji i może podjąć odpowiednią decyzję w najbliższym czasie. Poroszenko uważa powrót do Konstytucji z 2004 roku za „całkowicie realny”.
Poinformował również, że komisarz europejski Štefan Füle, który przybył do Kijowa, będzie rozmawiał z prezydentem Ukrainy właśnie o zmianach konstytucyjnych. Poseł podkreślił, że UE stawia dość ostre wymagania dotyczące tego procesu negocjacyjnego.
Kuczma za natychmiastowym powrotem do Konstytucji 2004 roku Drugi prezydent Ukrainy Leonid Kuczma opowiada się za jak najszybszym powrotem do Konstytucji w redakcji z 2004 roku w ramach pola prawnego i bez zwłoki. „Należy powrócić do Konstytucji z 2004 roku… Nie dlatego, że jest doskonała. Nie. Nie zostaje nam czasu. Ukraina jako państwo pęka w szwach. Siadajcie potem, udoskonalajcie!”. Kuczma zaznaczył, że w parlamencie rozpatrywane są różne warianty powrotu do Konstytucji z 2004 roku, ale za główne przy wyborze dróg przywrócenia reformy konstytucyjnej uznał dwa momenty. „Po pierwsze, uwzględnienie ostrości kryzysu politycznego i napięcia w społeczeństwie. Stąd oczywiste, że procesu konstytucyjnego… w żaden sposób nie można przeciągać. Po drugie, ten proces musi odbywać się w polu prawnym. Do tego, moim zdaniem, trzeba naprawić poważny błąd prawny, ściślej mówiąc, nieprawny sposób przywrócenia Konstytucji z 1996 roku”.
Janukowycz prosi Zachód o pomoc w napisaniu nowej Konstytucji Prezydent Wiktor Janukowycz wezwał organizacje międzynarodowe do przyłączenia się do przeprowadzenia reformy konstytucyjnej na Ukrainie. Takie oświadczenie złożył w Soczi podczas spotkania z prezydentem Konfederacji Szwajcarskiej, urzędującym przewodniczącym OBWE Didierem Burkhalterem. Janukowycz, jak zaznaczono w komunikacie jego służby prasowej, oświadczył, że obecnie aktualną kwestią jest przeprowadzenie reformy konstytucyjnej, dla realizacji której „przewiduje się utworzenie tymczasowej komisji specjalnej Rady Najwyższej Ukrainy”. Podkreślił, że do tej pracy „obowiązkowo zostaną zaangażowani krajowi specjaliści, eksperci Rady Europy, przedstawiciele Komisji Weneckiej, Zgromadzenia Konstytucyjnego oraz społeczeństwa obywatelskiego”. Janukowycz zapewnił przedstawiciela OBWE, że „najbardziej wrażliwe kwestie w razie potrzeby zostaną poddane pod ogólnonarodową dyskusję”. Jak dotąd konsensusu między władzą a opozycją w sprawie reformy Konstytucyjnej nie osiągnięto. Na posiedzeniu Rady kierownicy frakcji parlamentarnych zdecydowali nie tworzyć tymczasowej komisji do opracowania projektu zmian do Konstytucji. Frakcje opozycyjne obiecały przygotować ten projekt.
Rybak: przy zmianie Konstytucji może być potrzebne referendum Przewodniczący Rady Najwyższej Wołodymyr Rybak dopuszcza poddanie pod referendum niektórych kwestii reformy konstytucyjnej. Oświadczył to w wywiadzie dla kanału telewizyjnego „Rada”. Według słów spikera, wszystkie propozycje dotyczące wniesienia zmian, które napływają, a także opracowania Zgromadzenia Konstytucyjnego „wymagają uzgodnienia i wniesienia pod rozpatrzenie parlamentu zgodnie z procedurą, która jest określona w Ustawie Zasadniczej”. Przewodniczący RN przypomniał, że podpisał zarządzenie o utworzeniu grupy roboczej upoważnionych przedstawicieli frakcji deputowanych w celu wypracowania uzgodnień do zmiany Konstytucji. Według niego, grupa robocza przeprowadziła swoje posiedzenie w miniony piątek. „Było wiele uwag, są opracowania we wszystkich frakcjach”. Według słów Rybaka, w parlamencie zarejestrowano 2100 ustaw od różnych podmiotów inicjatywy ustawodawczej, 700 projektów ustaw zostało rozpatrzonych przez komisje, w tym także takie, które wymagają pierwszoplanowego rozpatrzenia. Spiker oświadczył, że „nie można uzależniać rozpatrzenia społecznie ważnych projektów ustaw od wniesienia zmian do Ustawy Zasadniczej”.
Opozycja uzgadnia zmiany do Konstytucji. Członkowie UDAR-u na razie nie popierają radykalnego zmniejszenia uprawnień głowy państwa. W szczególności proponują, aby nie odbierać prezydentowi prawa do mianowania szefa SBU i Prokuratora Generalnego, proponowania połowy składu Rady Narodowego Banku Ukrainy oraz Narodowej Rady Ukrainy ds. Telewizji i Radiofonii. Ponadto u Kliczki proponują zwiększenie kwoty prezydenta w Sądzie Konstytucyjnym do połowy składu (obecnie głowa państwa ma prawo mianować jedną trzecią składu SK). Członkowie UDAR-u proponują przyznać prezydentowi prawo do wstrzymywania działań aktów Gabinetu Ministrów, Rady Ministrów Autonomicznej Republiki Krymu oraz Rady Najwyższej ARK z jednoczesnym zwróceniem się do SK z powodów ich niezgodności z Konstytucją Ukrainy, a także zaskarżania aktów Gabinetu Ministrów, centralnych organów władzy wykonawczej, Banku Narodowego do sądów powszechnych. Jeśli chodzi o procedurę impeachmentu prezydenta, to jego dymisję mogą zainicjować: na wniosek „Batkiwszczyny” 150 deputowanych ludowych, UDAR-u — 226. „Batkiwszczyna” i UDAR wytrwale pracowały nad uzgodnieniem projektu ustawy o zmianach w Konstytucji, aby przedłożyć go pod rozpatrzenie parlamentu. Jednak w Partii Regionów nie chcą wnosić uzgodnionego projektu zmian Konstytucji pod rozpatrzenie na sali sesyjnej, a chcą skierować go na ekspertyzę do Komisji Weneckiej. Opozycja zaś oświadcza, że „ekspertyza zajmie nie mniej niż pół roku”.
Prokuratura i milicja grożą aktywistom surowszymi karami. W prokuraturze podkreślają, że jeśli protestujący nie spełnią warunków drugiej ustawy o amnestii, zatrzymani aktywiści otrzymają surowsze wyroki. O tym w szczególności oświadczył główny prokurator obwodu kijowskiego Mychajło Wytiaz. Prokurator podkreślił, że protestujący muszą zwolnić wszystkie zajęte podczas akcji protestacyjnych budynki, odblokować komunikację transportową na ulicy Hruszewskiego w Kijowie oraz inne ulice we wszystkich miejscowościach Ukrainy. Z kolei w MSW również oświadczyli, że w przypadku niespełnienia przez protestujących drugiej ustawy o amnestii, będą prowadzić śledztwa w sprawach przeciwko zatrzymanym aktywistom „w pełnym zakresie”. W Ministerstwie zaznaczyli, że obecnie w postępowaniach karnych 266 osobom przedstawiono podejrzenie. 82 osobom, które podejrzewa się o wydarzenia związane z masowymi akcjami, już zmieniono środek zapobiegawczy, 61 osób wciąż przebywa w areszcie. Jak wiadomo, 2 lutego 2014 roku weszła w życie druga ustawa „O usunięciu negatywnych skutków i niedopuszczeniu prześladowania i karania osób w związku z wydarzeniami, które miały miejsce podczas przeprowadzania pokojowych zgromadzeń”. Od 2 lutego 2014 roku zaczął biec termin 15 dni, w ciągu których muszą zostać zwolnione wszystkie zajęte przez aktywistów pomieszczenia organów władzy i odblokowane magistrale transportowe. Dopiero po tym mechanizm amnestii zostanie uruchomiony.
Przygotował Petro ANTONENKO Zdjęcia autora
Określił się główny punkt społecznego starcia na Ukrainie. Opozycja, w szczególności Majdan i Euromajdany Ukrainy, żądają głębokich reform konstytucyjnych, aby w przyszłości zabezpieczyć społeczeństwo przed próbami tych czy innych klanów polityczno-biznesowych zawłaszczenia władzy. Kategorycznym żądaniem opozycji jest powrót do parlamentarno-prezydenckiej formy rządów. Albo natychmiast, poprzez powrót do Konstytucji w redakcji z grudnia 2004 roku, albo poprzez jak najszybsze wniesienie zmian do Ustawy Zasadniczej przez Radę Najwyższą. Władza zaś, również deklarując gotowość do przywrócenia republiki parlamentarno-prezydenckiej, pragnie wszelkimi sposobami przeciągnąć ten proces. Jakie są zatem kluczowe momenty stanowisk obu stron?
Marsz Samoobrony Majdanu. Kijów, 6 lutego. Kwartał rządowy. Kolumna uczestników Euromajdanu porusza się ulicą Instytucką z Majdanu do Rady Najwyższej Ukrainy. Tysiące ludzi. Na czele około dwóch tysięcy bojowników Samoobrony Majdanu. Wyposażeni bojowo: setki bojowników mają pałki, tarcze „Berkutu”, takie same prawdziwe wojskowe metalowe hełmy. Demonstracja siły ze strony opozycji. Tego dnia wszystko zakończyło się tą demonstracją w pobliżu parlamentu z żądaniami opozycji przede wszystkim dotyczącymi przywrócenia realnej władzy ludu.
Машинний переклад
Jurij DOROSZENKO
Jednakże, kto jeszcze nie czytał, nie powinien myśleć, że to książka antyrosyjska (uchowaj Boże!) czy utwór tylko o Ukrainie. Nie! To powieści o uniwersalnej rzeczywistości naszych czasów — cynicznej i strasznej. Nie tyle o globalnej polityce, co o walce światopoglądowej, w duszy każdego z nas. Autor za pomocą obrazów artystycznych dowodzi: śmierciochrystowie są wszędzie. Nie mają narodowości ani statusu społecznego. Mogą być glamour, jeździć „Lexusami”, często nawet udzielają wywiadów Katii Osadczej. A także zazwyczaj grają na „fortepianie” pod kopułą Rady Najwyższej lub wcielają się w ukraińskich poetów czy biznesmenów-filantropów. Mogą być ubrani w zbroje „Berkutu”, a mogą też samouwielbieni sterczeć w wyszywance na scenie Majdanu. Śmierciochrystowie przeważnie ciągną do Unii Celnej, ale mogą też obłudnie rozprawiać o potrzebie integracji europejskiej, nie kiwnąwszy dla niej nawet palcem. To odwieczna, biblijna walka zła z dobrem. A terenem tej walki są nasze dusze, ukraińska ziemia i, oczywiście, strony powieści. Kiedy w te lutowe dni znów zagłębiasz się w burzliwe i fantasmagoryczne perypetie fabularne utworu Jurija Szczerbaka, zaczynasz rozumieć aktualność autorskich przewidywań. Nie, to nie futurologia. To raczej diagnoza naszego społeczeństwa, państwa i współczesnego świata, postawiona przez doktora nauk medycznych. To analityczna depesza Nadzwyczajnego i Pełnomocnego Ambasadora Ukrainy w tak znaczących krajach jak USA, Kanada, Izrael. Wniosek człowieka, który stał za kulisami wielu brzemiennych w skutki dla naszego państwa decyzji. Wszakże i diagnoza, i depesza napisane zostały ręką utalentowanego pisarza, mistrza licznych detali. Kijowski Euromajdan i tragedia ulicy Hruszewskiego to także miraże z utworu Jurija Szczerbaka. Bo zrodzone przez nieodpowiedzialnych i zachłannych polityków, wśród których trudno się rozeznać nawet zawodowemu wywiadowcy wojskowemu, głównemu bohaterowi, generałowi Ihorowi Hajdukowi. Globalizacja i brutalna rywalizacja świata zmieniają Ukrainę w pole bitwy zarówno w powieści, jak i w teraźniejszości. „Niezwykle interesującą, z porywającą intrygą powieść Jurija Szczerbaka odbieram jako groteskę-fantastykę nie tyle prognozy, co ostrzeżenia przed krótkowzrocznością i biernością, śmiertelnie niebezpiecznymi w tym bezlitosnym świecie, pełnym geopolitycznych pułapek i podstępów” — przekonująco wypowiada się o utworze akademik Iwan Dziuba. O politycznej aktualności dwuksiągu dla Ukrainy, napisanego kilka lat temu, możecie sądzić sami. Oto na przykład jeden z bohaterów „Czasu wielkiej gry” — patriarcha imperium, które powstało na miejscu obecnego, północnego od nas kraju, „wyprostowawszy się po wojskowemu”, opowiada o Ukrainie swojemu carowi-prezydentowi tak: „Jak zawsze, to sztuczne niby-państwo charakteryzują stan permanentnego bałaganu, gryzienie się w górnych szczeblach władzy i ogólna niechęć do walki, a praca na ogrodach w czasie burzliwej letniej wegetacji”. „Wszystkie cerkwie i klasztory, cała sieć wywiadowcza „russKOGO mira” są gotowe do natarcia połączonych sił koalicji” — raportuje dalej patriarcha. „Poinformował również, że z kierownictwem Ukrainy-Rusi prowadzona jest pogłębiona praca i jest pozytywny zwrot w kierunku zgody na zawarcie bratersko-siostrzanego traktatu z Rosją, oddając jej połowę urodzajnych ziem w bezterminową dzierżawę”. Czyż to nie przewidywanie pozycji kremlowskiego kierownictwa w obecnych wydarzeniach? Czarna Orda w utworze i w życiu prowadzi ciągłą agresję przeciwko naszemu krajowi. W geopolitycznych planach — jej zasobowe podporządkowanie i zniewolenie. Jeszcze jeden cytat z pierwszej książki brzmi jak niemal dokładna analiza obecnej sytuacji na Ukrainie. „Agenturze Czarnej Ordy udało się wejść do krytycznie wrażliwych ogniw aparatu państwowego Ukrainy, przekupstwem i szantażem uformować potężny korpus zdrajców, delikatnie nazwanych agentami wpływu, postawić „kretów” w organach wywiadu i kontrwywiadu, a co najważniejsze — wykorzenić w społeczeństwie jakąkolwiek wolę oporu, zaszczepić obywatelom Ukrainy ideę euroazjatyckiej jedności” — stwierdza się w „Czasie śmierciochrystów”. Piszemy „niemal”, bo pisarskie przewidywanie nie sprawdziło się tylko w jednej części — woli Ukraińców do oporu nie udaje się złamać ani zewnętrznym, ani wewnętrznym okupantom. Ale wybaczmy autorowi, bo na tym przejechali się także profesjonalni rosyjscy i prorządowi analitycy, którzy zapewniali swoich przełożonych o szybkiej realizacji ich zbrodniczych planów. Zarówno w książkach Szczerbaka, jak i we współczesnej ukraińskiej polityce, kiedy państwo jest w niebezpieczeństwie, politycy walczą wyłącznie o władzę, produkują puste oświadczenia i apele, rozwijają MROD — „zmodyfikowaną rytualną demokrację” i trzymają się, jak wesz kożucha, statusu pozablokowego, neutralnego. Wielu krytyków twierdzi: takiej powieści jeszcze nie było w ukraińskiej literaturze. W kontekście światowym zaś poprzednikami Szczerbaka nazywa się takich autorów antyutopii jak George Orwell, Karel Čapek, Aldous Huxley i inni. Porównania to rzecz subiektywna. Można dyskutować odnośnie detali i drobiazgów, jednocześnie przyznając: „Czas śmierciochrystów” i „Czas wielkiej gry” to zjawisko w naszej literaturze. To realistyczno-utopijne kolaże, stworzone z obrazków przeszłości, teraźniejszości i przyszłości, mistrzowsko zszytych nićmi ostrej fabuły, połączonych dynamiką wykładu i rozmachem fantazji. Autor prowadzi prawdziwą grę z czytelnikiem, tworzy swego rodzaju szarady, gdzie prawdę o teraźniejszości wplata w iluzję i zmyślenie. Oto w 2077 r. powstaje inicjatywa ludowa — Liga Ustima Karmeluka, która próbuje walczyć z przedstawicielami oligarchiczno-feudalnego ustroju. Jej apel jest prosty i przypomina żądania Euromajdanu. Cytuję niektóre punkty z „Czasu śmierciochrystów”: 1. Czarterów dla wszystkich nie wystarczy. 2. Zbrodnie tak zwanej elity przeciwko pracującym są podstawą do organizacji otwartych trybunałów ludowych i publicznych kar nietykalnych wyrodków. 3. Nasze żądanie: zwrot narodowi Ukrainy ukradzionych przez wyrodków pracującym ziem, lasów, gajów, rzek, plaż, parków, sanatoriów, zakładów, nie mówiąc już o sprawiedliwych zarobkach, wolności i przyszłości. W na ogół pesymistycznym utworze-przestrodze jest rada, wszak każda prawdziwa rzecz artystyczna wznosi się do szczytów filozoficznego uogólnienia. „Wznieście się ponad historię, ponad teraźniejszość. Słyszałem, pojawił się taki ruch — „Jestem ostatnim Ukraińcem”. To porażka. Wy wyobraźcie sobie, że jesteście Pierwszym Ukraińcem na świecie, że przed wami wszystko. Zacznijcie pisać historię Ukrainy od czystej karty” — wzywa Ihora Hajduka wraz z nami jeden z bohaterów powieści „Czas śmierciochrystów”. Może to być bezpośrednim odzewem Szczerbaka-publicysty na wydarzenia, które podniosły Ukrainę i poruszyły świat. Obecny wybór dla Komitetu Szewczenkowskiego nie jest łatwy — mają wielu silnych pretendentów do nagrody Tarasa. Jednocześnie warto zauważyć: wielu z moich nawet literaturocentrycznych przyjaciół, dowiedziawszy się, że Jurij Szczerbak został wysunięty w tym roku do zdobycia Nagrody Szewczenkowskiej za dwuksiąg, dziwiło się: czyżby on jeszcze nie był laureatem? Rzeczywiście, ta nagroda spóźnia się, wszak nie trzeba zapominać, że Jurij Mykołajowycz jest jeszcze autorem tak znaczących dla rodzimej literatury utworów jak powieści „Bariera niekompatybilności”, „Przyczyny i skutki”, „Czarnobyl”, sztuk „Mała drużyna piłkarska”, „Mam nadzieję”, „Ściana”, licznych opowiadań. Jego milczenie jako pisarza przez ostatnie dwie dekady było wywołane chodzeniem do polityki i dyplomacji, swego rodzaju twórczą delegacją. I w tym także był swój sens — stamtąd przyniósł nam realne fabuły i żywe fakty dla wspomnianych dwóch powieści. Przyznanie nagrody w tym roku także stanie się walką śmierciochrystów ze światłem, wszak wielu z nich obecnie jest u władzy, są po tamtej stronie barykad, z innej strony od uniwersalnych i wiecznych postulatów chrześcijaństwa, od interesów Ukrainy. Ale, jak w każdym dobrym utworze, musi być miejsce na intrygę.
Niedawno ukazał się drukiem rosyjski przekład powieści „Czas śmiertochrystów. Miraże 2077 roku” znanego pisarza i dyplomaty Jurija Szczerbaka. „Szok. Osłupienie. Zmusza do zastanowienia” — napisał jeden mój przyjaciel z Jekaterynburga, któremu wysłałem książkę, a moskiewska przyjaciółka-dziennikarka przeczytała ją i zagadkowo milczy… Taka reakcja z bratniego kraju dała podstawy, by jeszcze raz przejrzeć dwuksiąg, a jest to, jak wiadomo, oprócz „Czasu śmiertochrystów. Miraży 2077 roku” także „Czas wielkiej gry. Fantomy 2079 roku” (obie ujrzały światło dzienne w kijowskim wydawnictwie „Jarosławiw Wał”). Te dwie książki zostały wysunięte do zdobycia Nagrody im. Szewczenki.
Машинний переклад
W Filharmonii Narodowej odbył się koncert narodowego artysty Ukrainy Femija Mustafajewa, którego Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» im. Tarasa Szewczenki zgłosiło do Narodowej Nagrody Ukrainy im. Tarasa Szewczenki w 2014 roku w dziedzinie sztuki koncertowo-wykonawczej. Femij Mansurowicz stworzył, nagrał i wydał dwupłytowy album ukraińskich pieśni do słów T. Szewczenki «Taras Szewczenko. Solospiwy», z których wiele dotąd nie brzmiało w przestrzeni informacyjno-muzycznej. Płyta «Dawno to minęło» została nagrana z towarzyszeniem Narodowej Akademickiej Orkiestry Instrumentów Ludowych Ukrainy pod kierownictwem narodowego artysty Ukrainy, laureata Nagrody Szewczenki Wiktora Hucala; płyta «Za dumą duma» jest kameralna, z towarzyszeniem fortepianu (koncertmistrz Je. Łysohor). W palecie osobowości tego wykonawcy połączona jest europejska akademicka kultura śpiewu z mistrzostwem ludowego rapsoda. Śpiewak wykonuje zarówno utwory tenorowe, jak i barytonowe, oddaje monumentalność obrazów muzycznych: niezłomnego ducha narodu ukraińskiego, jego siłę, męstwo, przejmujące i tragiczne intonacje, płynące z ukraińskich dum. Bardzo bliska Mustafajewowi jest także poezja Kobzarza. Odczuli to wszyscy obecni na koncercie, wśród których byli członkowie Komitetu Narodowej Nagrody Ukrainy im. Tarasa Szewczenki, znani pisarze, artyści, naukowcy i inni miłośnicy talentu Femija. Każdy utwór sala witała burzliwymi owacjami. Wyrazem podniosłej atmosfery koncertu stało się wspólne wykonanie pieśni «Ryczy i jęczy szeroki Dniepr».
Inf. wł. Zdjęcie Dmytra Łomaczuka
Машинний переклад
Przez cały okres swojego istnienia naród ukraiński znajduje się w tyglu walki o swoją wolność i lepszy los. Spoglądając w historię — początek XX wieku — rozumiesz, że imperium rosyjskie, prowadząc politykę rusyfikacji oraz niszczenia edukacji i kultury, doprowadziło naród ukraiński do granicy denarodowienia. Perspektywę rozwoju historycznego należało koniecznie wiązać ze wzrostem świadomości narodowej, odrodzeniem kultury, zwyczajów, tradycji, pamięci historycznej. Właśnie to zadanie stało przed inteligencją. Wielką rolę w rozwoju ukraińskiego ruchu narodowo-kulturalnego na początku XX wieku odegrała „Proświta”, zwłaszcza na Podolu.
Walentyna BAJTALUK, przewodnicząca Dunajowieckiego rejonowego zjednoczenia
Jeśli podolska „Proświta” przechodziła już drugi etap swojego kształtowania (I — lata 1906—1907, II — lata 1908—1914), to na ziemi dunajowieckiej dopiero zaczynała się rodzić. Świadczą o tym badania, które w latach 90. ubiegłego wieku przeprowadzili uczniowie ze wsi Wielki Żwanczyk. W dokumencie archiwalnym — wyciągu z protokołu nr 18 z 23 czerwca 1914 roku, sporządzonym przez rotmistrza żandarmerii Szczerbinina na podstawie zeszytu ujawnionego podczas rewizji w Podolskim towarzystwie „Proświta”, na liście pod nr 7 wskazano: „Samijło Bablak. Wielki Żwanczyk”. Zatem członkiem podolskiej „Proświty” był ojciec znanego pisarza-ziomka Wołodymyra Samijłowycza Bablaka. Istnieje zapis o opłaceniu przez Bablaka składki członkowskiej w 1910 roku. Czyli już w tym roku, a być może i wcześniej, „Proświta” istniała w rejonie dunajowieckim. Wołodymyr Bablak wspominał, że jego ojciec był nauczycielem, grał na kilku instrumentach, szczególnie dobrze — na skrzypcach, kierował dużym chórem wiejskim, z którym często występował w miasteczku powiatowym i okolicznych wsiach. Prawie całe swoje nauczycielskie wynagrodzenie wydawał na zakup książek, posiadał dużą bibliotekę, która zawierała niemało dzieł literatury ojczystej i zagranicznej. Bablak dobrze znał język polski, czytał dzieła polskich pisarzy w oryginale. W ich domu często zbierali się goście z całego powiatu, prowadzili wielkie żarliwe potajemne rozmowy, śpiewali pieśni, grali, czytali. Samijło Mytrofanowycz Bablak zmarł w 37. roku życia, w 1919 roku. Świadkiem wydarzeń tamtego czasu był mieszkaniec wsi Wielki Żwanczyk Petro Wasylowycz Melnyk, który wspominał: „Uczyłem się w szkole cerkiewno-parafialnej. We wsi była jeszcze szkoła ziemska. Uczono się w języku rosyjskim. Pierwszą książką był „Siejatiel”. W szkołach uczyli — Iwaszczuk, Rohalski, Kawardynski, Sowalczuk, Borysowycz. W latach 1915—1916 w obejściu zarządcy pańskiego otwarto szkołę ukraińską. Pierwszym nauczycielem szkoły był Samuił Bablak. Ja w tej szkole już nie uczyłem się, bo zmarł mój ojciec i zostawiłem szkołę. Gdzie wcześniej nauczał Samuił, nie pamiętam. W szkole pojawiły się ukraiński „Elementarz” i „Czytanka”. Samuił był dobrym człowiekiem, kochano go we wsi. Był ładny, przystojny. Często zwracali się do niego ludzie, nikomu w niczym nie odmawiał. Jego żona ładnie śpiewała. Bablak ładnie grał na skrzypcach. Uczył prostych ludzi języka ojczystego. Ludzie, którzy czytali, brali od niego książki. Je skądś przywoził. Zmarł Samuił młodo w wyniku nieszczęśliwego wypadku. Kiedy ja razem z chłopcami pasałem bydło, to widziałem, że we wsi ludzie zbierali się na pogrzeb. Wszyscy ludzie długo wspominali dobrego szczerego Samuiła Bablaka...”. Wielkie znaczenie miał rozwój podolskiej „Proświty”. Po jej rejestracji aktywniej rozpowszechniano nie tylko myśli i idee dotyczące działalności oświatowej, ale i Statut Towarzystwa, książki w języku ukraińskim, tworzono biblioteki-czytelnie, kółka amatorskie i zespoły dramatyczne. „Proświta” miała wielki wpływ na ukraińską inteligencję, zwłaszcza wiejskich nauczycieli. Jednak rok 1914 stał się fatalny dla prośwician. Zaczęto ich oskarżać o działalność antypaństwową, prześladować, przeprowadzać rewizje, konfiskować literaturę ukraińską, potem ostatecznie zakazano. Przywódcy doznali prześladowań. Po rewolucji lutowej w marcu 1917 roku „Proświta” w Kamieńcu odrodziła się. Odrodziła się i na ziemi dunajowieckiej. W tym czasie „Proświta” opracowała projekt otwarcia sieci szkół i kursów. Nauczanie prowadzono w języku ojczystym. Studiowano język, arytmetykę, przyrodoznawstwo, chemię, geografię, rysunek. Mimo braku podręczników, uczniów uczono z alternatywnych: „Gramatyka” I. Ohijenki, „Gramatyka języka ukraińskiego” O. Kuryły, „Ilustrowana historia Ukrainy” M. Hruszewskiego, „O minionych czasach na Podolu” D. Doroszenki. Dunajowiecką komórkę „Proświty” kierował wtedy Semen Dmytrowycz Ryndyk. Czytał wykłady z historii Podola, o geografii i przyrodzie rodzinnego kraju. Przy „Proświcie” działała biblioteka. Proświcianie rozpowszechniali wiedzę wśród chłopów, występowali z koncertami, otwierali biblioteki we wsiach, propagowali idee niepodległości. W Podlisnym Mukarowie otwarto placówkę oświatową imienia M. Drahomanowa.
Dunajowiecka „Proświta” założyła bibliotekę w Dunajowcach, którą kierowała Antonina Melnyk. Szczególną uwagę poświęcano oświacie ludowej. Działalność oświatowa stała się przyczyną aresztowań Bohackich ze wsi Nesterowce, Je. Kondrackiego ze wsi Malijowce, braci Ryndyków. Swoją stronę w historię „Proświty” wpisał także nasz ziomek, urodzony w Malijowcach Kondracki Jewhen Hryhorowycz. Z badania mieszkańca wsi Malijowce O. H. Oniszczuka: „Od 1918 roku Je. H. Kondracki został członkiem kamieniecko-
Skrajnie z prawej Jadwiga Niesiołowska
Podolskiego Towarzystwa „Proświta”, w którego działalności brał aktywny udział. W celu zachęcenia mieszkańców Kamieńca do udziału w święcie z okazji otwarcia uniwersytetu wygłaszał wykłady w szkołach miasta. 4 maja 1919 roku Jewhen Kondracki został członkiem rady towarzystwa „Proświta”, a 7 maja tego samego roku na pierwszym posiedzeniu nowego składu wybrano go przewodniczącym Podolskiej „Proświty”. W niełatwych warunkach musiała pracować „Proświta”. A jednak na początku 1920 roku przy udziale członków „Proświty” społeczność miasta uroczyście obchodziła święta noworoczne, Święto Jordanu, a w marcu uczciła pamięć Szewczenki. W marcu 1920 roku J. Kondracki jako kierownik Podolskiej „Proświty” był obecny na posiedzeniu amerykańsko-polskiego komitetu pomocy dzieciom. W tym czasie „Proświta” prowadziła walkę z polskimi władzami o ukraińskie szkolnictwo, zabiegała o lokal dla trzech ukraińskich szkół. Towarzystwo urządziło także bezpłatną ambulatorium. W listopadzie 1929 roku J. H. Kondrackiego, kierownika szkoły pracy w Kamieńcu Podolskim, aresztowano „za przynależność do podziemnej ukraińskiej organizacji kontrrewolucyjnej, za udział w jej działalności i agitację przeciwko zarządzeniom władzy radzieckiej”. Podczas śledztwa J. Kondrackiemu postawiono zarzut przynależności do ukraińskich socjalistów-federalistów. Zarzucano mu, że w 1918 roku pracował w gubernialnym związku narodowym, na czele którego stali Prychodźko, Ohijenko, Bidnow. „W czasie petlurowszczyzny Kondracki dał się poznać jako zagorzały samostijnyk” — odnotowuje akt oskarżenia. Byłemu kierownikowi „Proświty” zarzucano również to, że jako członek utworzonego w Kamieńcu Podolskim towarzystwa naukowego i Wszechukraińskiej Akademii Nauk, któremu przewodniczyli Połoński i Sicyński, „prowadził szowinistyczną działalność w kręgu swoich przyjaciół, przejawiał wrogie myśli wobec władzy radzieckiej i jej zarządzeń”. W 1925 roku w Kamieńcu Podolskim powstało towarzystwo muzyczne imienia Łeontowycza, któremu przewodniczył J. Kondracki. W oskarżeniu zaznaczono, że Kondracki kierował grupą „wyłącznie szowinistycznie nastawionej inteligencji, która pod pozorem domowych wieczorków muzycznych zjednoczyła niezadowolone strony”, że do towarzystwa wciągano nacjonalistycznie nastawioną ukraińską inteligencję, a repertuar miał charakter jawnie szowinistyczny. J. H. Kondracki nie przyznawał się do winy. Według jego słów towarzystwo zrzeszało miłośników sztuki muzycznej, a towarzystwa tego nie można było nazwać czysto ukraińskim, ponieważ w orkiestrze oprócz Ukraińców byli Czesi, Polacy, Niemcy, Żydzi. 18 lutego 1930 roku specjalna narada przy Kolegium GPU USRR postanowiła: Kondrackiego Jewhena Hryhorowycza, jako element antyradziecki, osadzić w obozie koncentracyjnym na okres trzech lat. A 16 czerwca 1937 roku został ponownie skazany przez Jarosławski Sąd Obwodowy na 5 lat. J. H. Kondracki zmarł 15 stycznia 1938 roku. W 1961 roku na wniosek prokuratora wojskowego Przykarpackiego Okręgu Wojskowego sprawa przeciwko Kondrackiemu Jewhenowi Hryhorowyczowi z powodu braku dowodów została umorzona”. W 1920 roku na Podole wkroczyli bolszewicy. „Proświta” jeszcze przez pewien czas funkcjonowała. Jednak członkowie „Proświty” doświadczali represji, z bibliotek usuwano „petlurowskie” książki. W 1923 roku władza radziecka zakończyła działalność „Proświty”, ponieważ nie wpisywała się ona w bolszewicki system ideologiczny. W latach 90., kiedy stanęłam na czele rejonowego oddziału, próbowałam dowiedzieć się o roli „Proświty” w okresie II wojny światowej. Wtedy kierowała nią Jadwiga Petriwna Neselowska, obecnie nauczycielka-emerytka, zasłużona nauczycielka USRR. Słysząc moje pytanie, wzdrygnęła się i z niepokojem zapytała: „Po co pani to?”. Czekając na dumną opowieść wielkiej patriotki, nie mogłam zrozumieć takiej reakcji. Później dowiedziałam się, że faszyści posunęli się do tak podstępnego kroku, jak tworzenie „Proświt”, aby w ten sposób wykryć narodowo świadomych Ukraińców, przeciwstawiając ich dawnym aktywistom partyjno-radzieckim. Jesienią 1941 roku wydział oświaty zarządu rejonowego przez inspektorów strefowych zwrócił się do nauczycieli z apelem o tworzenie placówek oświatowych, otwieranie domów „Proświty”, zachęcanie Ukraińców do wstępowania do tych organizacji. Z opowieści Jadwigi Petriwny dowiedziałam się, jak pewnego jesiennego dnia 1941 roku inspektor wydziału oświaty Hryb zebrał wielu nauczycieli i zażądał napisania wniosków o przyjęcie do Towarzystwa. Ona i jej mąż, nauczyciel fizyki W. J. Hodlewski, oraz inni koledzy złożyli wnioski. Członkowie „Proświty” zbierali się w klubie fabrycznym. Działała biblioteka, organizowano amatorskie zespoły artystyczne, przedstawienia. Takie placówki powstawały także w innych wsiach, w szczególności w Mychajliwce. Sołtys Nykyfir Kryworuka, zebrawszy członków zarządu, aktyw gospodarstwa wspólnotowego, byłych żołnierzy armii Ukraińskiej Republiki Ludowej, przedstawicieli młodzieży, poinformował, że za zgodą nowej władzy we wsi tworzy się „Proświta”, rozpocznie się nowe życie kulturalno-narodowe. Stanął na czele wiejskiej organizacji oświatowej, na budynku zarządu wiejskiego przybił tryzub i wywiesił żółto-błękitną flagę. Członkowie „Proświty” 6 września 1941 roku podczas wiecu uroczyście odsłonili pomnik bojowników o niepodległą Ukrainę. Ale krzyż z tablicą, na której wypisano nazwiska mieszkańców wsi, którzy zginęli podczas walki narodowowyzwoleńczej w latach 1917–1920, w centrum wsi nie stał długo. W czerwcu 1942 roku rozpoczęły się masowe aresztowania działaczy „Proświty”. W. J. Hodlewskiego 22 czerwca zatrzymano prosto na ulicy. A trzy dni później on, nauczyciele Paroj, Zina Kriazyżewska, Mieczysław Opolski oraz wielu innych zostali rozstrzelani w Kamieńcu Podolskim. Represje rozszerzyły się także na wsie. W Smotryczu w 1942 roku rozstrzelano kierownika „Proświty” Ananija Boridkę, jego żonę i córkę. Zatem faszyści wykorzystali organizację do wykrycia patriotycznie nastawionych Ukraińców, z którymi potem brutalnie się rozprawili.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
nich akcjach, skierowanych na walkę o niepodległość Ukrainy. Właśnie w tym okresie powstały muzea literackie M. Smotryckiego w Smotryczu, Leonida Łupana (represjonowanego poety) w Nesteriwcach, Iwana Swarnyka w Łysohirce, Wołodymyra Bablaka w Wełykym Żwanczyku. Później — izba-muzeum Afanasija Kolanowskiego w Tomasziwce, Mykoły Mahery w Dunajowieckim Zespole Szkół… Nasza „Proświta” — to żywy organizm, który stale się zmienia. Doskonalą się formy i metody pracy, odnawia się skład zrzeszenia, pojawiają się nowe osiągnięcia i dorobek, lecz niezmiennym pozostaje cel i założenia: utwierdzenie ukraińskiej idei narodowej i państwowego języka ukraińskiego, rozwój kultury narodowej, odrodzenie pamięci historycznej i podniesienie duchowości narodu ukraińskiego. Tradycyjnymi w rejonie stały się obchody świąt, tygodni języka ojczystego i literatury, konferencje, upamiętnianie ważnych dat twórczości pisarzy. Ciekawie i treściwie w placówkach oświatowych i pozaszkolnych rejonu każdego marca przeprowadzane są dni szewczenkowskie, które przewidują seminaria, wystawy o tematyce szewczenkowskiej, czytania szewczenkowskie, konkursy literackie i quizy, posiedzenia klubów literackich, wystawy rysunku dziecięcego, wydawanie gazetek ściennych, wystawy książek itp. Na każdą ważną datę, wśród których — jubileusze pisarzy, dni piśmiennictwa słowiańskiego, języka ojczystego itp. przygotowywane są strony lub materiały tematyczne w gazecie „Dunajowećkyj wisnyk”. Wśród członków „Proświty” — pracownicy redakcji gazety rejonowej „Dunajowećkyj wisnyk”, członkowie rejonowego zrzeszenia literacko-artystycznego „Sonjach” im. W. S. Bablaka, członkowie klubu twórczego „Słowesnyk”, pracownicy kultury. Wszystkich ich łączy nieobojętność na los Ukrainy, na jej przyszłość, miłość do ojczystego słowa, walka o jego utwierdzenie. Wydajemy zbiór utworów literackich „Sonjach”. Własne zbiory mają prawie wszyscy członkowie ZLA. Współpracujemy z rejonowym dziecięcym studiem literackim „Dżerełce” (kierownik Natalija Pohynajko), działającym przy Domu Twórczości Szkolnej. Okresowo wydajemy stronę tematyczną „Sonjach” w gazecie rejonowej „Dunajowećkyj wisnyk”. Nie wysycha źródło talentów ziemi dunajowieckiej.
Машинний переклад
Kolejny etap działalności „Proświty” rozpoczął się wraz z „pieriestrojką” w ZSRR. W latach 80.—90. XX wieku na Ukrainie rozprzestrzenił się ruch na rzecz utworzenia Towarzystwa Języka Ukraińskiego im. T. Szewczenki. 4 kwietnia 1989 roku Chmielnickie Obwodowe Towarzystwo (wówczas „Rodowid”) objął Mykoła Mahera. Popierając pomysł W. S. Prokopczuka, kierownika Dunajowieckiego wydziału oświaty, władze obwodowe powierzyły Walentynie Nykanoriwnie Maherze, nauczycielce języka polskiego z wieloletnim stażem, zasłużonej nauczycielce Ukrainy, organizację i kierownictwo oddziałem rejonowym w rejonie dunajowieckim. To właśnie Walentyna Nykanoriwna organizowała tworzenie oddziałów w każdej szkole rejonu, koordynowała ich działalność. Pojawiła się „Młoda Proświta” — młodzież szkolna, która brała aktywny udział w życiu społeczno-obywatelskim. Odradzano tradycje i zwyczaje, tworzono muzea, odnawiano rzemiosła i organizowano naukę, układano programy nauczania krajoznawstwa literackiego. Walentyna Mahera była wieloletnim i niezmiennym kierownikiem rejonowego zrzeszenia metodycznego, szkoły przodującego doświadczenia oraz innych form pracy metodycznej, kształciła całe pokolenia pedagogów. Wielką pomoc i wsparcie okazywał Wiktor Stepanowycz Prokopczuk, sam był inicjatorem dobrych spraw: tworzenia muzeów literackich, zbierania folkloru wiejskiego, otwierania izb etnograficznych, „Babcinych świetlic” itp. Temu krajoznawcy przypisuje się pomysł wydawania pierwszych książek, pomocy metodycznych, zbiorów itp. Pedagodzy i uczniowie, w tamtym czasie już członkowie rejonowego oddziału Towarzystwa Języka Ukraińskiego im. Tarasa Szewczenki, aktywnie wspierali te przedsięwzięcia. Po reorganizacji TJU w Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. T. Szewczenki (12 listopada 1992 roku) kierownikiem w obwodzie został Wasyl Horbatiuk (obecnie przewodniczący organizacji obwodowej Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, dyrektor muzeum literackiego), a w rejonie sprawę tę powierzono mnie, metodykowi wydziału oświaty. Dunajowieckie rejonowe zrzeszenie „Proświty” 26 czerwca 1995 r. zostało zalegalizowane przez Dunajowiecki komitet wykonawczy rejonu drogą zawiadomienia o założeniu. Proświcianie odradzali korzenie narodowe, walczyli o wykonanie ustawy „O językach”, brali aktywny udział w politycz- Członkowie „Proświty”, wieś Pidlisnyj Mukariw „Słowo Proświty” otrzymuje wiele odzewów. Czytelnicy złożyli nam życzenia z okazji wszystkich styczniowych świąt, życzyli tygodnikowi rozwoju, za co jesteśmy wdzięczni. Główna poczta jest oczywiście poświęcona najważniejszemu obecnie wydarzeniu — Euromajdanowi. Jednak piszą też o innych tradycyjnych proświciańskich działaniach, które zawsze wpisują się w nurt patriotyzmu, walki o Wolność. Dzień Jedności to jedno z ukraińskich świąt, które nie traci na aktualności. Szczególnie miło jest otrzymać wiadomość o jego obchodach w Symferopolu, gdzie tego dnia odbył się uroczysty wiec i złożenie kwiatów pod pomnikiem Tarasa Szewczenki. Napisała o tym Iryna KLUJEWA z Krymskiej organizacji Ukraińskiej Partii Ludowej. Zebrało się tu około 200 przedstawicieli krymskich organizacji UPL, Kongresu Ukraińskich Nacjonalistów, Swobody, Ogólnoukraińskiego Zjednoczenia Weteranów, Towarzystwa Naukowego Uczonych i Obywateli, Medżlisu Tatarów Krymskich oraz społeczeństwa. Wiec rozpoczął się minutą ciszy — uczczeniem pamięci poległych bohaterów Majdanu. Tegoroczne święto odbyło się w warunkach bezprecedensowej presji zbrodniczej władzy na naród ukraiński, który dąży do europejskich wartości demokratycznych. Dzień Jedności — poinformowała autorka — obchodzono również w Sewastopolu, Eupatorii, Dżankoju i Kerczu. O obchodach Dnia Zjednoczenia ziem Ukrainy w mieście North Port (Floryda) poinformowała Wira BODNARUK, przewodnicząca Komitetu Święta Zjednoczenia. Sala Ukraińskiego Ośrodka im. św. Andrzeja w North Port była przepełniona, gdyż wszyscy zatroskani przejmują się obecnymi wydarzeniami na Ukrainie, starają się moralnie i finansowo pomóc narodowi Ukrainy. Zebrano podpisy pod apelem do Prezydenta, Wiceprezydenta, senatorów i kongresmenów z wezwaniem do wsparcia narodu ukraińskiego na Majdanie. Nasz stały autor, dziennikarz Wasyl MARUSYK opowiedział, jak przebiegło święto Zjednoczenia w Śniatynie i w Bełeluï na Pokuciu, jak uczcili proświcianie-bełeluïjczycy uczestników wiecu śniatyńskiego, który odbył się z tej okazji w lutym 1919 roku. W szczególności upamiętnionego na tablicy pamiątkowej Kozmę Petryka, organizatora i kierownika wiejskiej „Proświty” w latach 1920—1930, chaty-czytelni, chóru, kółka dramatycznego. Jego wnuk, zasłużony artysta Ukrainy Myrosław Petryk, obecnie kieruje wydziałem kultury Iwano-Frankiwska. Prawnuk Kozmy Petryka wraz z proświcianami z Bełeluï Zespół folklorystyczno-etnograficzny ze wsi Bełeluja witał euromajdanowców oraz społeczność, która zebrała się w Muzeum Iwana Honczara. Proświcianie są dumni ze swoich bohaterów, którzy walczyli o Niepodległość Ukrainy. O takich jubilatkach napisała Lidia KUPCZYK, przewodnicząca Lwowskiej miejskiej organizacji Ogólnoukraińskiej Ligi Kobiet Ukraińskich. Wira Krokis (Filiak) urodziła się 29 stycznia 1924 roku we wsi Dyczky w rejonie rohatyńskim na Stanisławowszczyźnie w rodzinie chłopskiej. Podczas okupacji niemieckiej uczyła się w szkole pedagogicznej i handlowej w Rohatyniu oraz była aktywnym członkiem młodzieżowej sieci OUN. Zainteresowało się nią gestapo, dlatego dowództwo organizacji nakazało jej przejść do podziemia. W 1943 roku odbyła tajne szkolenie organizatorów sieci Ukraińskiego Czerwonego Krzyża, po czym powierzono jej tworzenie i szkolenie komórek UCK w okolicach miasta Halicz. Była rejonową UCK Rohatynszczyzny, miała pseudonim „Renja”. 20 maja 1947 roku została aresztowana przez enkawudzistów, doświadczyła ciężkich tortur i prowokacji. Trybunał wojskowy skazał ją na 10 lat więzienia w łagrach o zaostrzonym rygorze oraz 5 lat pozbawienia praw. Karę odbywała na Uralu i na Kołymie. Zwolniła się w 1956 roku. Wyszła za mąż za Jurija Krokisa. Od 1960 roku mieszka we Lwowie. Wraz z początkiem ukraińskiego odrodzenia w latach 90. włączyła się w pracę społeczną. Została aktywną członkinią Ligi Kobiet Ukraińskich. 5 maja 2012 roku we Lwowie pani Wirze Krokis wręczono dawne odznaczenie. Współcześni badacze znaleźli w archiwach rozkaz Dowódcy UPA, w którym mowa była o tym, że na podstawie decyzji Ukraińskiej Głównej Rady Wyzwoleńczej z 25 lipca 1950 roku Srebrnym Krzyżem Zasługi UPA (wysokim i rzadkim odznaczeniem UPA) nagrodzono „Renję”. Zdjęcie Bohdana Poszywajła
Машинний переклад
Jurij ŁOHWYN Od czasu, gdy zaczęło się staczanie ku rozpadowi imperium, jakby ktoś włączył taśmociąg, zaczęły się coraz bardziej narastające oskarżenia o zdradę. Kogo, zapytacie? No oczywiście, że Ukraińców! W tym celu wybierano poszczególnych zwyrodnialców i na całego opisywano ich nieludzkie czyny. Była też kategoria złodziei nie realnych, a „wyznaczonych”. Z reguły ukraińskim aktywistom, którym te zbrodnie przypisywano. A potem tak, nienachalnie, jakby między innymi, przyczepiano do wszystkich Ukraińców. Bo twórcy podobnych produktów medialnych nigdy nie męczyli się przypominaniem, że wszyscy ci zwyrodnialcy, nieludzie, prawdziwi i nieprawdziwi, to szczerzy Ukraińcy. Fabuły o „złych” Ukraińcach (o „dobrych” Ukraińcach jakoś nie dane było usłyszeć) dawało i radio „Swoboda” (rosyjska redakcja), i niemiecka „Deutsche Welle”. I Hollywood nie zostawało w tyle z podobnymi tematami. Choćby wspomnieć wielką sagę „Tragedia rodziny Weiss”. Albo film, który szedł pod różnymi tytułami o diamencie „Biały orzeł”, gdzie głównym przestępcą jest „ukraiński nacjonalista” oberbandensturmbanführer SS. A to, że do SS nawet na krok nie dopuszczali Słowian, a jeszcze żeby taki stopień nadali, to nic nie szkodzi! Im bardziej bezczelne, fantastyczne kłamstwo, tym szybciej mieszczuch je połknie… Co już mówić o moskiewskiej telewizji i kinie. Telewizja puszczała i „dyskusje”, i „dokumentalno-publicystyczne” filmy na „ukraiński temat”. Przypomnijmy choćby taki film Igora Prokopenki „Po obu stronach wojny”. Jest tam wiele naprawdę porażających, prawdziwych faktów. Ale tam tak „nienachalnie” wmontowano opowieść świadka lwowskiego pogromu z 1941 roku. Ten świadek mówi, że widział, jak ukraińscy nacjonaliści chwytali ludzi, a potem ich na aluminiowych (!) rurach podsmażali nad ogniskiem. Chcecie — wierzcie, chcecie — nie wierzcie. Ale ten, kto ma dostęp do Internetu, będzie mógł znaleźć tam tego autora i jego film. A jakie seriale fabularne! Jeśli Zachód prowadzi od II wojny światowej, to Wschód nie zostawia nas w spokoju przez cały XX wiek. Wspomnijmy choćby „Adiutanta jego ekscelencji”, „Białą gwardię”. Ba, nawet głębiej weszli, do rodziny, do domu. Tam już tępe i podstępne Ukrainki sprzedają swoich dobroczyńców. Robią nikczemne rzeczy — donoszą do NKWD, niszczą dobrobyt tej rodziny, która je uratowała od głodu. Bo widzicie, chachłuszki uciekały do Moskwy od głodu i tam je ratowano. Nie wierzycie? To obejrzyjcie monumentalną sagę „Dom wzorowego wychowania”. Ale jeśli sumarycznie, mimo wszystko wszyscy ci samozwańczy „oskarżyciele” i „prokuratorzy” przywiązują Ukraińców do faszystów. Więc my zaczniemy właśnie od faszystów. I filmy fabularne, i długie seriale różnych krajów i reżyserów o II wojnie światowej przedstawiają Niemców jako tępą, okrutną, krwawą siłę. Choć byli oni naprawdę nieludzko okrutni, ale wcale nie tępi, a niezwykle podstępni i w razie potrzeby bardzo elastyczni i zręczni. O czym wyraźnie świadczy historia wileńskiego getta. Jeszcze od czasów średniowiecza w Wilnie była duża i potężna wspólnota żydowska. W Wilnie gorliwie zachowywano żydowską tradycję. Tam żyli wybitni żydowscy mędrcy, uczeni i działacze religijni. Wilno nawet nazywano Nową Jerozolimą. Po rozpadzie carskiej Rosji Wilno nie stało się stolicą Litwy, zajęli je Polacy. Kiedy Hitler i Stalin zniszczyli państwo polskie w 1939 roku, to Wilno trafiło do radzieckiej strefy i Stalin wielkodusznie „podarował” je Litwinom, co przyciągnęło przychylność wielu Litwinów. I litewskiej armii Stalin nie zlikwidował, a przeformował w jedną dywizję strzelecką. Jednocześnie wileńska wspólnota powiększyła się kosztem Żydów-uciekinierów z tej części Polski, którą okupowali Niemcy. Wśród nich byli nawet uciekinierzy z innych krajów Europy. Ale radość z „podarowanego” Wilna trwała niedługo. Do tego momentu, kiedy zaczęły się nocne „wizyty” NKWD w litewskich domach. Jednym z głównych kierunków pracy NKWD było werbowanie młodzieży z biednych żydowskich rodzin. O tym mi tak, między innymi, opowiedział jeden wielbiciel moich rysunków aktu. Stary i doświadczony enkawudzista. A to już była sztuczka towarzysza Stalina. Wszak nie na darmo od pierwszych czasów władzy radzieckiej zajmował się kwestiami narodowymi. Z inicjatywy Stalina w muzułmańskie rejony Kaukazu kierowano czekistów-Ormian. Tak historycznie się ułożyło, że poza samą Armenią żyło wielu Ormian. I głównie po miastach. Zajmowali się rzemiosłem, handlem i lichwą. Z wiary Ormianie to chrześcijanie. A wokół muzułmańska ludność wiejska. Albo jak w Gruzji, gdzie ludność też, jak i Ormianie, to chrześcijanie, ale innej gałęzi. Tak więc między mieszczanami-Ormianami a miejscowymi chłopami był podwójny antagonizm — wiara, i język, i sposób życia. Ale przy konfliktach tych dwóch żywiołów ich obu cechowała niezwykła upartość i okrucieństwo. Nie wierzycie? Wtedy zainteresujcie się „wyczynami” rewolucjonisty-Ormianina Atarbiekowa. Zasłynął on swoimi okrucieństwami i przeciwko muzułmanom, i przeciwko prawosławnym Słowianom, szczególnie przeciwko tym Słowianom, którzy nie tak witali „władzę radziecką”. Podobny trik Stalin powtórzył i na Ukrainie. Dał wskazówkę kierownikom Łubianki, by wzmocnić kadry „ukraińskich czekistów” Polakami. Ci Polacy-czekiści, jak i Rozstrzelani w Ponarach wszelcy czekiści, tworzyli swoje tradycyjne czyny w piwnicach więzień. Potem, w Wielkim terrorze, wszyscy ci czekiści-Polacy, wykonawszy swoją pracę na Ukrainie, otrzymali kulę w potylicę w dobrze im znanych lochach… Stalin nawet osobiście podpisał uchwałę na rozstrzelanie swojego krewnego Redensa, jednego z czołowych czekistów Ukrainy. I znowu winni okrucieństw byli nie Stalin, a czekiści-Polacy. Podobny trik Stalin powtórzył już z Żydami-czekistami na nowo przyłączonych ziemiach Litwy i Zachodniej Białorusi. Tam nawet słynny terrorysta Naum Eitingon się wyróżnił. I oto uderzył 22 czerwca 1941 roku. Ale przed tym, równo tydzień wcześniej, wydarzyło się ciekawe zdarzenie. 14 czerwca w litewskiej 29 dywizji strzeleckiej ogłoszono rozkaz oddania wszystkich nabojów od broni służbowej. I po tym oficjalni „historycy” i „publicyści” deklarują, że Wiktor Suworow kłamie, gdy mówi, że Stalin doskonale wiedział o ataku Hitlera. Sprawdzałem po łotewskich i izraelskich źródłach — dzień 14 czerwca 1941 roku — dzień aresztowań i deportacji. Czasem i rozstrzeliwań. Tak jak to się stało w szkolnym obozie wojskowym koło stacji Gulbene na Łotwie. Tam, kiedy enkawudziści rozbrajali wojskowych, tych, którzy zadawali pytania, zastrzelili na miejscu. No nie tolerowała władza radziecka dociekliwych… Ale wróćmy do 22 czerwca. Żydzi, uciekinierzy z Polski, tylko spadły pierwsze bomby, nie czekali na wystąpienie towarzysza Mołotowa. Oni już przeszli lekcję zbombardowanej Warszawy. I pospieszyli na Wschód. Inni za nimi. Lecz na starej litewsko-radzieckiej granicy czekali już na nich oddziały NKWD. I chociaż cała radziecka urzędnicza brać co sił drapała na Wschód, właśnie Żydów sławni czekiści pognali z powrotem do Wilna. Bo oni, powiadają, to złośliwi panikarze i dezerterzy. Zawróciwszy Żydów do Wilna, sami czekiści czmychnęli na wschód. Ryskie getto
Niemcy zajęli Litwę w trzy dni. Aktywnie pomogły im litewskie bojówki narodowe. Zatem cała społeczność Wilna znalazła się pod okupacją. Jednak w pierwszych dniach, kiedy zajęli Wilno, Niemcy nie tknęli ani jednego Żyda. Dali natomiast Litwinom i Polakom pełną swobodę znęcania się nad Żydami i ich zabijania. Wszystko, co wyrządzili czekisi-Żydzi, teraz odbijało się krwawą zniewagą, torturami i śmiercią niewinnych ludzi. Pierwszą w biały dzień zamordowano dziewczynę-Żydówkę obok kościoła franciszkanów, w ogródku… A potem poszło z górki! I nie tylko w Wilnie. Po wszystkich miasteczkach mordowano i rozstrzeliwano Żydów. Wtedy autorytatywne osoby ze społeczności poprosiły Niemców o ochronę przed miejscowymi pogromcami. Niemcy z radością się zgodzili. I wydzielili Żydom 5 ulic w centrum miasta. Te ulice stały się owianym złą sławą gettem wileńskim. Tak zatrzasnęła się pułapka. I rozpoczęła się planowa zagłada społeczności wileńskiej. Na czele getta postawiono jako nadburmistrza Jakowa Gensa, oficera armii litewskiej. Miał dwa wykształcenia — ekonomiczne i prawnicze. Utworzono także policję żydowską. Na czele postawiono jako nadpolicjanta Deslera. Zarząd zaczął przeprowadzać selekcję. To znaczy zdolnym wydawano „szajny” — takie niby paszporty robocze, czyli zezwolenie na pracę. Uczestniczka antyfaszystowskiego podziemia Rachela Margolis wspominała, że w walce o te „szajny” ludzie znienawidzili się nawzajem bardziej niż swoich katów. Rachela Margolis bardzo lakonicznie nakreśliła sytuację: „Nie było „szajnu” — nie było prawa do życia!”. Tymczasem Jakow Gens sporządzał listy „niepotrzebnych” ludzi i oddawał je Niemcom. Wyselekcjonowanych ludzi rozstrzeliwano w Ponarach pod Wilnem. Oczywiście, kiedy prowadzono tam ludzi, nie mówiono im, że tam ich położą.
Mińskie getto
Pewnego razu do tłumu skazańców dołączyła kobieta z przestrzeloną ręką, która wyrwała się z Ponar. Wzywała ich do ucieczki, bo w Ponarach czeka ich śmierć! Nikt jej nie uwierzył!.. Jednak nie wszyscy byli bierni. Utworzono podziemie i przygotowywano powstanie. Młodzi podziemni działacze wzywali: „Nie bądźcie owcami! Lepiej zginąć!”. Rachela Margolis początkowo uciekła z getta. Ale potem wróciła, żeby walczyć. Lecz jej ojciec groził, że doniesie na nią, jeśli nie zaprzestanie swoich głupich spraw. Bo tacy jak ona prowokują Niemców do rozprawy z Żydami. Podziemie aktywnie przygotowywało powstanie. Ale Jakow Gens wydał gestapowcom przywódcę podziemia Icchaka Wittenberga. A jeszcze stało się to, czego przez całą historię diaspory nie było. W Oszmianie żydowscy policjanci rozstrzelali około 400 swoich współplemieńców. Aby podkreślić nieprawdopodobność tego wydarzenia, przytoczę przykład z książki „Operacja Babilon” słynnego izraelskiego wywiadowcy Szlomo Hillela. Kiedy powstało państwo Izrael, w Bagdadzie zaczęły się pogromy żydowskie. Przy ryku tłumu na placach Arabowie witali „żydowskich szpiegów”. Iracka tajna policja schwytała młodzieńca, członka podziemia „Mosad”. Nie wytrzymał tortur i zaczął wydawać swoich towarzyszy. Młodzi mosadowcy postanowili zabić zdrajcę. Ale doświadczeni przywódcy „Mosadu” zabronili zemsty: „Nie możemy przelać krwi Żyda”. Historia wileńskiego getta skończyła się tak, jak wszystkie historie Holokaustu. Getto zniszczono. Jakowa Gensa rozstrzelał sam naczelnik wileńskiego gestapo. Oberjudenpolizeiführer Desler niby zapadł się pod ziemię. Chociaż szukali go i Niemcy, i ocalali podziemni działacze, i radzieccy partyzanci. Oto taka była zdrada w wileńskim getcie. Było też mińskie getto. Kilkakrotnie liczniejsze niż wileńskie. I w mińskim getcie zdarzyła się zdrada. Ale zupełnie innego rodzaju. I oto dlaczego i jak. Linią NKWD do Mińska przerzucono komsomołkę, współpracownicę NKWD, Irmę Lejzer. Żydowska policja getta szybko ją namierzyła, pomęczyła, ale nie straciła, a wypuściła z getta. Kiedy wyślizgnęła się z getta, trafiła w łapy gestapo. Jakoś jej się poszczęściło, bo nie patrząc na wszystkie tortury, pozostała żywa i po gestapo. Powróciła przez linię frontu do Moskwy. I wszystko, niczego nie ukrywając, zameldowała na Łubiance. Uważnie jej wysłuchali i etapem od razu wysłali do Gułagu, gdzie w 1947 roku zmarła na suchoty. Oto tak Łubianka swojego uczciwego i sprawnego agenta zdradziła. Czy może to nie zdrada?
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
Cóż, a dla ratowania getta w Mińsku nikt nawet palcem nie kiwnął. Chociaż mieli dobre informacje. Jeśli Łubianka zdradziła swojego agenta, to Anglicy początkowo zdradzali Żydów, których wczoraj uwolnili z niemieckich obozów koncentracyjnych, bo nie chcieli widzieć ich w Palestynie. Bo mieli nadzieję przy Arabach mieć palestyńskie ziemie pod pełną swoją kontrolą. O tym jaskrawo opowiedział znany izraelski pisarz Joram Kaniuk w powieści dokumentalnej „Exodus. Odyseja dowódcy”. Mowa tam o jednym z najbardziej znanych twórców państwa Izrael, Josim Horelu, który zorganizował przewóz Żydów z Europy do Palestyny. Był on dowódcą statku „Exodus” z tysiącami Żydów, którzy ocaleli po Holokauście i pragnęli dotrzeć na historyczną ojczyznę. Kiedy statek z uchodźcami podszedł do palestyńskich brzegów, Anglicy siłą go zajęli. Siłą przegnali uchodźców na inne statki. I… wysłali z powrotem do Niemiec! Ich jeszcze trzy miesiące trzymali na statkach, nie pozwalając zejść na brzeg. A potem jednak wysadzili na ląd koło Hamburga i zagonili do byłego hitlerowskiego obozu koncentracyjnego Poppendorf. Właśnie do tego Poppendorfu, który początkowo był obozem dla przestępców kryminalnych, a potem gestapo przekształciło go w obóz dla Żydów… Dopiero po kilku miesiącach, a nawet po pół roku „osadników” obozu w końcu wypuszczono. A wtedy już, kto jak mógł, dotarł do Palestyny, na historyczną ojczyznę. Lecz wróćmy do tego momentu, kiedy żydowskich uciekinierów wyganiali z „Exodusu”. Kiedy pasażerów wyciągnięto z kajut, brytyjscy dżentelmeni rzucili się grabić rzeczy i żywność, które zostały po nich. Te rzeczy i produkty uciekinierom przekazała światowa żydowska organizacja charytatywna „Joint”. Część zrabowanego na „Exodusie” angielscy żołnierze zapakowali w paczki i wysłali swoim krewnym do Anglii. Na okupowanej przez Niemców ziemi grabili skazanych na śmierć Żydów. I zwycięzcy Niemców — Brytyjczycy też grabili Żydów. Różnica, oczywiście, istotna — w Europie grabili skazanych, a Brytyjczycy — uratowanych. Ponieważ mówimy o zdradzie, zbrodniach wojennych i związanych z wojną, to trzeba będzie dla pełności obrazu kontynuować opowieść o wschodnich ziemiach, dokąd dotarł niemiecki but. Przypomnę — na listopad 1942 roku pod pajęczą swastyką znalazło się 1 mln 800 tysięcy kilometrów kwadratowych. A ludzi na tych kilometrach kwadratowych było gdzieś od 88 do 92 milionów. Potem, kiedy wyzwolili te miliony, to wszyscy trafili pod piętno „był w okupacji”, czyli automatycznie stał się podejrzanym o współpracę z Niemcami. Kiedy w 1954 roku wstępowałem do komsomołu, to w osobistym kwestionariuszu musiałem odpowiedzieć, czy byłem w okupacji. Musiałem odpowiedzieć, chociaż w momencie wyzwolenia skończyłem zaledwie 4 lata… Profesjonalni ukrainofobowie stale wałkują tę historię z 1941 roku we Lwowie, kiedy Stećko ogłosił odnowienie niepodległej Ukrainy. To była tylko deklaracja, bo na drugi lub trzeci dzień wszystkich, którzy wtedy gromadzili się na tym wydarzeniu, Niemcy połapali. Na tym cała niepodległość się zakończyła. A oto w Rosji na Briańszczyźnie Niemcy nie byli przeciwni samodzielnym rosyjskim rejonom. Jesienią 1941 roku 22 dywizja SS zajęła miasto Łokoć w obwodzie briańskim. Wrogowie bolszewików zwrócili się do Niemców z prośbą o samorząd w Łokciu. Za to obiecywali Niemcom pełną lojalność i aktywną pomoc w niszczeniu partyzantów. Esesmani chętnie się zgodzili. Tak powstała rosyjska faszystowska enklawa, tak zwana „Republika Łokocka”. Na czele tej „republiki” stanął oberburmistrz miasta Łokoć — Woskobojnik. Za władzy radzieckiej był wykładowcą fizyki w miejscowym technikum. A podczas wojny domowej Woskobojnik był skutecznym czerwonym dowódcą. Zastępcą Woskobojnika został Kamiński, też były czerwony dowódca. W tej rosyjskiej faszystowskiej „republice” była własna armia RONA (Rosyjska Wyzwoleńcza Armia Ludowa), własna policja, więzienie. Wydawali własną gazetę, śpiewali własny hymn. Woskobojnik i Kamiński od razu rzucili się zaprowadzać „porządek”. W odróżnieniu od innych rejonów okupowanych przez Niemców, rozwiązali kołchozy. Tym sobie od razu zapewnili wiejskie zaplecze. Potem rozpoczęli niszczycielską wojnę przeciwko partyzantom. W RONA było ponad 10 000 bojowników. Od samego początku ronowcy przewyższali w okrucieństwie esesmanów. Okrucieństwo, upór, zawziętość i dobra znajomość briańskich lasów pozwoliły im udzielić Niemcom realnej pomocy. Najgłośniejszą ich akcją była operacja „Cygański baron”. Na tamten czas Woskobojnika już zastrzelili partyzanci. I teraz RONA dowodził Kamiński. Od tego czasu bojowników RONA nazywano kamińcami. Kamińcy zniszczyli 200 partyzanckich baz, 1500 partyzantów zabili, tyle samo partyzantów wzięli do niewoli. Ilu jeńców rozstrzelali czy powiesili — nie wiadomo… Za to Himmler nagrodził Kamińskiego medalem i przyznał stopień brygadenführera, co odpowiada stopniowi generała-majora… I mam czysto retoryczne pytanie: a kto z ukraińskich kolaborantów miał tak wysoki stopień wojskowy Trzeciej Rzeszy?! I czy był na Ukrainie choć jeden ukraiński autonomiczny rejon bez kołchozów i z własną administracją oraz wojskiem? A Republika Łokocka
istniała od października 1941 roku do marca 1943 roku!!! I przez cały ten czas kamieńkowcy polowali na partyzantów, członków podziemia, Żydów i Cyganów. Potem kamieńkowska RONA przeszła przez Białoruś, zostawiając po sobie zamordowanych, rozstrzelanych oraz zgliszcza chutorów i wsi. Następnie kamieńkowcy pomagali esesmanom niszczyć powstanie warszawskie. Przekroczyli wszelkie granice szaleństwa, a na dodatek pozabijali na przedmieściach Warszawy jakichś niemieckich cywilów. Wtedy esesmani otoczyli ich czołgami i wybili co do jednego. Dwie uwagi dotyczące kamieńkowców. Kiedy generał Własow jeszcze skutecznie bronił Moskwy przed Niemcami, kamieńkowcy już niszczyli radzieckich partyzantów, wieszali członków podziemia i mordowali zwykłych ludzi. A te pogromy na Białorusi, których dokonywali kamieńkowcy, przypisuje się ukraińskim policjantom. Na zakończenie tematu zdrajców opowiem o rzeczy na pierwszy rzut oka niezrozumiałej. Kiedy Niemcy z całych sił parli na Moskwę, na wezwanie partii powstało pospolite ruszenie. Byli to patrioci ojczystej ziemi, którzy nie szczędzili dla zwycięstwa ani swojej krwi, ani swojego życia. Pospolite ruszenie, nieuzbrojone, niewyszkolone, rzucono przeciwko najlepszej zawodowej armii, która w tamtym czasie miała udane doświadczenie bojowe z dwóch lat wojen. Ilu z tych ochotników poległo w lasach, na bagnach i polach, nikt nie jest w stanie powiedzieć. Tysiące i tysiące! Razem z żołnierzami Armii Czerwonej do niewoli trafiła ich niewyobrażalna liczba. Proste porównanie. W 1941 roku na froncie wschodnim Niemcy mieli 3,5 miliona żołnierzy. A naszych jeńców było 3,8 miliona… Wróćmy do ochotników. W niewoli większość z nich zginęła z głodu, zimna i chorób. Do moskiewskiego pospolitego ruszenia z wielkim entuzjazmem pospieszyła też zwykła moskiewska dziewczyna Antonina Panfiłowa. Była sanitariuszką. Razem z dziesiątkami tysięcy ochotników trafiła do niewoli. Niemcy trzymali jeńców w szczerym polu, pod gołym niebem. Kiedy jeńcy zjedli wokół siebie całą trawę, kiedy każdego ranka na ziemi zostawały setki jeńców i spadł pierwszy śnieg, Antonina Panfiłowa w końcu odważyła się i uciekła z niewoli. Błąkała się po lasach, żywiła się jagodami, liśćmi, mchem, korą. Zamarzała nocami z zimna. W końcu natknęła się na takiego samego uciekiniera, wziętego do niewoli żołnierza. We dwoje przedzierali się przez ostępy i bagna do ludzkich siedzib. Lecz kiedy dotarli do rodzinnej wsi mężczyzny, on przepędził Antoninę Panfiłową. Bo teraz wrócił do żony i Antonina nie była mu potrzebna. Znowu las, bagna, zimno i głód. Wreszcie Antonina Panfiłowa wyszła do „ludzi” — czyli po prostu w ręce policjantów. Ją, która prawie straciła ludzkie podobieństwo, dobrze przesłuchali. I ustalili, że jest ochotniczką-sanitariuszką i potrafi strzelać z karabinu maszynowego „Maxim”. To rozbawiło Niemców. Dali jej „Maxima”, postawili przed nią schwytanych partyzantów i powiedzieli: „Strzelaj!”. Drugi raz nie powtarzali… Tak Antonina Panfiłowa stała się jedyną kobietą-katem podczas całej II wojny światowej.
W czasie swojej „pracy” własnoręcznie z karabinu maszynowego rozstrzelała 1000 osób! Partyzantów, podziemników, starców, kobiety i dzieci, Żydów i Cyganów. Kiedy Niemcy uciekali z Rosji, ona ruszyła z nimi. W Prusach, gdy zajęły je wojska radzieckie, Antonina Panfiłowa podała się za więźniarkę niemieckiego obozu koncentracyjnego. Zatrudniła się jako salowa w szpitalu. Tam poznała rannego oficera-Żyda. Kiedy wypisał się ze szpitala, ruszyła za nim. Wyszła za niego za mąż i urodziła mu dwie córki. Jej, Tońki-Karabinierki, szukano ponad ćwierć wieku. Osądzono ją i stracono. Psycholog-kryminalista Irchin, komentując czyny tej kobiety-kata, autorytatywnie stwierdził, że to taka patologiczna psychika. Że podobni ludzie zawsze popełnią zbrodnię, gdziekolwiek by nie byli i do jakiejkolwiek warstwy społecznej by nie należeli. Ale ja mam inne spojrzenie na ten fenomen. Te warunki, które produkuje totalitaryzm, stawiają człowieka za granicą, za którą nie jest on już zdolny w ludzki sposób zapewnić sobie prostej biologicznej egzystencji. Te warunki zmieniają człowieka w bydlę. Bez najmniejszych śladów współczucia dla drugiego człowieka. Bez najmniejszych wyrzutów sumienia za swoje czyny. Dzieje się to od razu, jak z „Tońką-Karabinierką”. Czy po dziesięcioleciach, jak z Czikatiłą, uosobieniem sadysty, pedofila i ludożercy w jednej osobie. Co ma do tego, zapytacie, Czikatiło? A to, że w czasie Hołodomoru jego starszego braciszka porwali i zjedli sąsiedzi-ludożercy. Proszę, nie myślcie, że miałem zamiar choć na chwilę usprawiedliwiać Czikatiłę! Ten horror, te zbrodnie, które uosabia Czikatiło, są owocem totalitaryzmu, tylko o spowolnionym dojrzewaniu. Swoją drogą, dzisiaj opracowano już testy genetyczne na wykrywanie genu agresywności. Przeprowadzono bardzo dokładne badania DNA Czikatiły i jego syna. Absolutnie normalna genetyka! Chociaż syn Czikatiły w czasie analizy miał już trzy wyroki więzienia. Zatem szanowny specjalista od psychologii kryminalnej Irchin albo się myli, albo drobno kłamie. Bo i syna, i ojca Czikatiłów wykuła totalitarna władza. Czikatiło starszy, ten robak, całe życie się zginał i pełzał. A kiedy się wyprostował, to przeraził cały świat. A czy dojrzał ten człekokształtny osobnik w dalekim 1933 roku czy w latach 70., ostatecznie nie ma znaczenia dla uświadomienia sobie, że podobne rzeczy niesie nam totalitaryzm. Czy jeszcze jeden, nie mniej jaskrawy przykład tego, jak totalitaryzm przeobraża ludzką osobowość. W latach 20. i 30. żył w Rydze wielki entuzjasta lotnictwa Cukurs. W jakiś sposób, na własny koszt czy dzięki mecenasom, zdobył sobie samolot. Pewnie nie w najlepszym stanie. Bo doprowadzał do porządku jego podwozie i silnik, przeganiając samolot po jednej z długich ulic na ówczesnych przedmieściach Rygi. Na noc, żeby ktoś nie wyrządził szkody, wciągał to cudo lotnictwa na jedno z podwórek. W dalekim 1946 roku, jako mały chłopiec, mieszkałem na tym podwórku. I u starej kobiety widziałem dwie rytualne afrykańskie włócznie i naszyjnik z dużych drewnianych kulek. Bardzo lekkie polerowane drewno w kolorze miodu gryczanego. Te suweniry Cukurs przywiózł z Afryki i podarował tej starej kobiecie, pod której oknami w nocy stał samolot. Bo Cukurs na swoim „liniowcu” przeleciał przez całą Europę, Morze Śródziemne, pustynię Saharę. I wylądował gdzieś aż w Gambii. Chociaż może się mylę, do jakiego dokładnie kraju przybył Cukurs. Cukurs potem napisał nawet książkę o swoim przelocie do Afryki. I też podarował ją tej kobiecie. Książeczkę trzymałem w swoich rękach, była bez okładki i strony tytułowej. W wieku siedmiu lat byłem bardzo ciekawskim chłopcem. Dlatego zapytałem, dlaczego książka nie ma okładki. Kobieta udała, że nie rozumie rosyjskojęzycznego chłopca. I zaczęła opowiadać, pokazując zdjęcie jakiegoś afrykańskiego bazaru, że tam sprzedawali wino w brudnych butelkach bez korków. I ludzie pili wino tam na bazarze prosto z gwinta… To wszystko, co zapamiętałem z tej książki bez okładki. Bo stara kobieta jeszcze coś mi tłumaczyła, ale zapomniałem. To było w dalekim 1946 roku… A o lotniku Cukursie usłyszałem znów kilka lat temu. I właśnie w kontekście filatelistyki. Bo z Izraela nadszedł protest do łotewskiego rządu. A rzecz w tym, że łotewska poczta wydrukowała kopertę poświęconą Cukursowi. A on był katem getta w Rydze, pomocnikiem Niemców. Wtedy zainteresowałem się, co też narobił ten lotnik. I okazało się, że Cukurs był jednym z najbardziej znanych katów getta w Rydze, uczestnikiem masowych egzekucji w Rumbuli (Rumbula znajduje się w okolicach Rygi i odegrała rolę miejsca podobnego czy to do hitlerowskiego Babiego Jaru, czy stalinowskiej Bykowni). Istnienie Cukursa zakończyło się w Ameryce Łacińskiej. Pięciu agentów „Mossadu” zwabiło go w pułapkę. Silny był lotnik, ale poradzili sobie… I tutaj znów retoryczne pytanie do psychologa-kryminalisty: gdyby nie stalinowskie ludobójstwa lat 1940–41, gdyby nie okupacja Rygi przez hitlerowców, czy pojawiłby się ten osobnik – uosobienie patologicznego antysemity i mordercy?.. Ale wróćmy znów do samego początku, jak mawiali starożytni Rzymianie: „Ab ovo”. Czyli o ciągłym oskarżaniu Ukraińców o zdradę. W tym oskarżeniu jest bardzo praktyczny sens z dalekosiężnym celem. Przed całym światem udowodnić drugorzędność ukraińskiego etnosu, jego przydatność tylko do służenia komuś. I, odpowiednio, zdradzania swoich panów. A zatem tych Ukraińców nie ma co zapraszać do rodziny demokratycznych państw. Zresztą, własnego państwa Ukraińcy też raczej nie są warci. Oczywiście, to bezczelne kłamstwo. Ale jest ono skuteczne, bo płynęło, płynie i będzie płynąć ze wszystkich mediów naszych sąsiadów na planecie – dalekich, bliskich i wewnętrznych. Ale jest „ale”. Żeby to „ale” było przekonujące, zakończę jedną starodawną przypowieścią. Sławny rebe Lewi opowiadał, jak Kłamstwo dowiedziało się, że Noe bierze do Arki „wszelkie ciało”, więc spróbowało też tam się prześlizgnąć. Ale Noe zauważył je i powiedział, że do Arki nadaje się i wszelkie nieczyste stworzenie, ale tylko w parze. Poszło Kłamstwo szukać sobie pary. I spotkało Przekleństwo. Mówi Kłamstwo do Przekleństwa: – Chodziłam do Noego. A on mi mówi: „Znajdź sobie najpierw parę”. Czy nie chcesz ty ze mną się połączyć? – A czym mi się odwdzięczysz? – A oto czym. Zawarłszy umowę, że wszystko, co nabyte przeze mnie, Kłamstwo, należeć będzie do ciebie, Przekleństwo! Na tym radośnie się umówili. Od tego czasu wszystko, co nabyte przez Kłamstwo, staje się własnością Przekleństwa i zguby.
1943 r., operacja „Cygański baron”. B. Kamiński w centrum
Машинний переклад
Szewczenkowa ruda
Pamięci Mykoły Bażana Ostatniego, chyba, z wielkich do spytania Szewczenko przywołał, słowa nam zostawiwszy, słowiska, słóweczka, słówiątka, słowinki, — jemu tam lepiej widać. On — wyżej.
On wyżej o całe epoki, on widzi, jak gonią słowochoty wersy spod pióra, spędziwszy w stada tresowane pchły, — on widzi… Ależ nie podpowie…
Jemu nasze dusze lepiej widać: surowicą pisane wiersze czy potem, atramentem z sadzy, i lepsze, i gorsze, „i inne”, — on widzi… Ależ nie podpowie…
Niech sława jego nas podnosi! — plotą swoje lipne łyko brownowskie tłumy drobnostek. Mija epoka wielkich, nadchodzi godzina bezlicych?
On wie, oczywiście. On — wyżej. My zaś tutaj, po źrenice w słocie zaciętego czasu, nie nadzy, czekamy nie świętych (gdybyż jeszcze!) — czekamy rozkazujących czasowników.
Kalinowe słowo wnuczęce aż cierpnie, tak rwie się brzmieć w oczy nadchodzącemu dniowi. Kiedyż wreszcie nam zacząć się, poezji wieczni studenci?!
Ziemią czasowisko świszcze, barometr stulecia — na grudniu. Słówiątka, słowinki, słowiska, — jak was, niedobitych, leży jeszcze w Szewczenkowej gwiezdnej rudzie!
Nienapisany list do Iwana Soszenki
„Po śniegu i słocie obleciałem połowę miasta prawie bez potrzeby”. T. Szewczenko. Dziennik, 28 marca 1858 r.
„Oszukują i oszukują się…” Tamże, 1 kwietnia 1858 r.
Ogród Letni… mój Boże, Ogród Letni, przekisły w państwowym bagnie! Jak pożar, huczy listopad, liście figowe znosi z bogów.
Obdziera pozłotę stolicy, obnaża pałace do nogi. Tylko nadzy bogowie bladolicy, tylko wymyśleni przez nas bogowie.
Ani duszy. Ani twarzy. Ani człowieka. Tylko marmur. Gęby szkaradne. To do was w samobójcze chwile z Kosaralu leciało mi się?
Już pół roku język mi martwy. Odwróciły się słowa, jak mogły… Kłamią wszyscy! I carowie, i poeci. Lecz najciężej — jak kłamią bogowie.
Kłamią nami, ludźmi… Oj, Iwanie, Bóg wybaczy małoruską miłość: czyżby mógł coś, od wieczności pijany, coś i nami… skłamać… Briułłow?
Oczywiście, oczywiście: jestem wdzięczny, jak muszę. Ależ nasz… nasz boski Karl! On wyćwiczył rękę, a duszę… Rozumiesz?! Bosko kradł.
I sobie. I tym, jeszcze wyższym, na korzyść, jakby mało było nieśmiertelności swojej. Patrz, zapragnęło się jeszcze i sławy narodu, czymś carska mu nie taka. Bóg nasłał odpowiednią okazję: w malarstwo wyniósł p o d d a n e g o!
Oj, Iwanie! Wiosenną niepogodę ja wziąłem za jesienny ogień…
W tym, co stało się, narodzie, z tobą, może grzech mój największy. Ale, nie na lodzie poczęty mój ból, nie wyświęcaj na boga mnie.
„Mój wiersz dzisiaj pisze Ukraina całodziennymi, całonocnymi żniwami”
Nie twórz z moich psalmów idola, broń Boże mną — jednym — nie kłam. Sam sobie już, przeklęty, nie wierzę! – ależ szeptem. Milcząc. W duszy.
Ależ milcząc, pszeniczna nieboraczko, okradziona trzysta razy… Ani złego, ani dobrego boga nie zawiąż w mojej grzesznej łzie.
Oj Iwa-a!.. To — nie ten listopad na wymyślonych przez nas bogów. Ależ ogród!.. Mój Boże, Ogród Letni, przekisły w carskim bagnie!
Beresteczko Świątynia-mauzoleum „KOZACKIE MOGIŁY”
„Nas tu trzysta jak szkło! Towarzystwa legło! I ziemia nie przyjmuje…” Taras Szewczenko Starzeją się rzeki, jednokrewne siostry nasze, meliorują się wcześniej, niż my… Ja — nie o tym, że starzeć się, oczywiście, strasznie. Ja tylko o tym, o czym chyba łzami,
o czym — w rękaw, kukułczy, niekonopny, a i to — w kołnierz słowa, skrycie… Jakaś niewywoda surowymi nićmi mi zaszyła duszę od prosa.
Żeby nie dziobał, jak wrona, słów drobnej sieczki, której tyle powodzią spłynęło, ażebym wreszcie pojął, co milczał Szewczenko, nazywając niebezgrzeszne dusze szkłem.
Dlaczego, przebolałszy cały świat duszą, surowicą wpatrywał się, kogo wzięła niegadatliwa rzeczka Plaszewa, kogo — nieśmiertelność, a kogo — ziemia.
Nie wszyscy my, oczywiście, warci złotej śmierci — wrócić w najczarniejszą z czarnych gwiazd, z krwinek której lepią jaskółki uparte na skroniach Spasa czarne rany gniazd.
…Ja jakbym nie żył, oto teraz Beresteczkiem uczę się życia czy serca — i niby rozumiem już, co włożył w świątynię tę akademik Szczusiew, w do-leninowski kozacki mauzoleum.
Pierwszostawień Zwijał się jeszcze wczoraj wieczór skrzydłami nietoperza, a rano nawet im zimnej zabrakło krwi. Szewczenkowska pośmiertna maska lodowata zagipsowała cierpne wyrzuty dnieprowe.
Idź, jak to się mówi, patrz i otwieraj nikomu już przez nikogo na wieki wieków nieotwieralne. Nam wolność stała się cięższa, niż duchowy złom: nie czas, paralityczno-decebralne zimy.
I słońce litościwe jedno tylko przepowiada w sarkastycznej i czerwonoliciej łasce: swoje przeklęte historyczne kółeczko pędź-kręć w inwalidzkim wózku.
9.03. Rok kolejny Dziewiąty marca. Już i nie zima. A śnieg pada szewczenkowski, wąsaty. Niedorostki w stalinowskich młynach, powoli bierzemy się odrastać.
Powoli zaciągają się blizny w tym roku niezamarzniętą oziminą. Pokornie podkładają się ręce żytnie łzy, odetchnięte nie przeze mnie.
Zgasły okna. Śnieg niestrudzenie pada i maźnięty bieli, bieli Kijów — jakby wybielić się chce do ludzi, przecedziwszy pomyje i ścieki,
które z nas, codziennie powszednich nas, w prześcieradła sączą się parne. Dziewiąty marca. Szewczenkowy czas wybiela nam dusze konopne na niewesołe tkane płótno, które nie daje się w grona wyszywać. A jednak jakie wybielone okno! — grzech myśleć, że trzeba przeżywać.
Za cholewą Na co, Tarasie, duszę zamieniłeś?! Na wiersze, chowane w ciasnej cholewie? Jeśli już piszesz — to tylko kryminał, słowa dozwolone — wszystkie sepleniące. Słowa dozwolone tłuste i brudne, atramentem pomacane państwowym. Uchowaj, Boże, oficjalnej bredni: mówić sto razy przekażone!
Uchowaj, Boże, żeby gęsty słowny tłum, jak stepowe stado duszą przeszedł. Ja nie piszę, czerwonym schodzę potem, aralskim przemiękam piaskiem.
Za mną ślad — kulejąca ścieżyna, cieniutkim przechwycona piórkiem. Poezja — nie wyrażenie, a wina, a wrzód, zagojony papierkiem.
*** Kiedyś — i skrzypce rwały się jakby nie tak, inaczej drzewo czy, może, struny inne? Graj-graj! Mnie i trawa nie pamięta, którą ja gniotłem… toczyłem się… płakałem wiersze…
Niedługo tych traw dla mnie było: co spasało stado, co niepastewne i grubsze — Szewczenkowskim to wierszem odgłosło w piersiach mamy, w grudniowym piecyku.
Nie ma ciepła cieplejszego, jak z piołunu, i słów, jak u Szewczenki, więcej nie znam. Maźnięte drzwiczki cicho uchylę: tak jakby oczy szybciej wysychały.
Nieczęste wieczory, ale i za raz gorzkim ogniem wlało się nasze cierpienie: toż matczynym głosem Taras Hryhorowycz Szewczenko w świat mówi!
W świat ciężki, cały w suszy i w morzach, w ojcach aresztowanych, czy zabitych, który wyjechał na naszych matkach i matkami uczony mówić.
*** Kosaral w czasach Tarasa, choć łzą, ale żył.
Zamiera woda, jak rasa: zubożał i odbożył się.
Nigdzie, skądkolwiek napić się. Nikogo objąć — nie ma!..
Sołonczaki. Suche twarze. Suchozłote imiona.
Szewczenkowy kraj Bielona śniegami Ukraina, na którą Szewczenko nam się zdobył, zmęczona, zapłakana, niegniewna, chustką przewiązawszy śmiech —
nniby grzech, policzkaty, pełnozęby, — Boże, jakże ty mi stoisz! — chutorami opuszczonymi, bezklubnymi, zwiesiwszy się na płoty swoje.
Dobrze, że z autobusu ja wyszedłem. Dobrze, że poprósza śnieżek. Dobrze, że zatrzymała się skrajna wiśnia ledwie skręciłem za róg
25.05.91. Tarasowa Góra. Milicję, etc, już odgonili (czy nie „z góry” nakazali „zwijać się”? Do mogiły Tarasa Hryhorowycza przebiło się nas niewielu. Słuchamy kazania o. Piotra (Ukraińska autokefaliczna cerkiew). Jedyne Boże słowo, które udało się usłyszeć tego dnia na świętej mogile. Od lewej do prawej akad. Anatolij Nepokupnyj, Ja, Kyryło Borodin… dalej — nieznajomi ludzie. (Tekstówka W. Zatuływitra)
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
uliczki przydomowego ogrodu, ogrodzonej winoroślą. Dobrze, że przylgnął do niej i na rozmowę z nią nie staje krwi i ducha.
Darmo, z jakiego testamentu suchym szeptem szepczę między trzciny: Ukraino, ty — na tajemnicę świata najskrytsza odpowiedź duszy.
***
U Boga za drzwiami leżała siekiera
T. H. Szewczenko
Nie pamiętam, na którym rogu literackich ulic, gdzie i kiedy, ale ginąłem, sinym, na mrozie, wyciągając atramentową rękę spod poły.
Zamiecią wiało, drżały chude nogi, a przecież żebrałem o skąpe wieki. I nagle dwie niezaproszone kryształki lodu w dłoń zabrzęczały o miedziaki.
Ręki nie cofnąłem i zmarzłe paznokcie schowałem jak oczy w pięść nie od razu. Rozprostowałem brwi: jakby w testamencie, przez śnieg nad cały świat stał Taras.
Ręki nie cofnąłem. Siarką nie błysnąłem. Nie krajałem grozy i wdzięczności na wargach. Leży siekiera u Boga za drzwiami, która rękę ominie albo odetnie.
Trójca I złotej, i drogiej… Boże, jakiej doli wyrzekł się Taras! Takiej łez wypłakać nie każdy dozna łaski, nie zdoła z nas.
Poezja — sztuka wybiórcza. Wybredna. Przebierająca. I — zła.
Odmierzona cyrklem prawem krwi, w którym nagle wierszyk mały osypie się resztkami Pompejów, rozkwitłszy ruinami na wieki, a czytane milionowe epopeje zmiotą jutro pijani dozorcy.
Pamiętał Taras Hryhorowycz na łożu śmierci czy, być może, nie pamiętał przyszłych nas, lecz w gronie świata on jest na zawsze trzeci: za Słowem — Bóg, a trzeci — on, Taras.
Autoportret na wyświetlaczu
Raz dobrem — czytam na wyświetlaczu — raz dobrem ogrzane serce nigdy nie wystygnie. Raz dobrem ogrzane serce — komputer się męczy i gaśnie: który raz? Jakie serce? Jak szeroko kwitła ziemia! Przyjechał ktoś (osiadł na pustyni) — chwyciwszy szorstkie pióro gęsie — i nim, gęsim, jak we krew, umoczonym w orzechowy atrament, niemo wypowiedział litery: raz dobrem ogrzane serce — wiek nie wystygnie…
Wiersze z tomików poezji „Gwiezdna substancja” (1985), „Szkoła początkowa” (1988), „Czwarty z tryptyku” (2004), „Ofiarna czasza” (2009) wybrała i przygotowała do druku Lubow Snisar, przewodnicząca fundacji Wołodymyra Zatuływitra, m. Kijów.
Машинний переклад
Nad kraterem wulkanu Momotombo Na dnie krateru — okrągły otwór,
I widać, jak w nim płynie lawina. Dokąd płynie i skąd wypływa
Żywy ogień, jakby krew Ziemi?
Patrzę na nią, jak na ciało słońca
Pociągające, lśniące jak ciało kobiety,
Wołające jak bieg życia i śmierci,
Chcę się w nim wykąpać, ale stój!
Przestraszyłem się swojego pożądania,
Lecz stoję i patrzę na prąd
Uwięzionego pod ziemią światła,
Które z ciemności ucieka w głąb ciemności.
Myślę, że ta ruchliwa lawina
Strasznego światła, jak kret, jest ślepa.
Po omacku pod korą Ziemi
Idzie, lecz nie zna celu.
Żywa, ale niewidoma lawa rwie się
Na ostrza podziemnych skał, jak wąż,
I kurczy się, i wybucha z bólu,
I spala się, i staje się popiołem.
Teraz wiem: nasze górne słońce,
Które ogrzewa nas i daje nam życie,
Również jest ślepe, jak tamto podziemne światło,
Którego nie ma w nim ani jednej cząstki.
Nasze światło — to niewidzące oko,
Ogień, który powstaje tylko z ognia,
I które pragnie obrócić wszystkie planety
W ogniska i bezgłośny proch popiołów.
Patrzę w dół, w krater, i na słońce,
Patrzę i drżę, bo na górze,
Nad nami powoli prześwituje niebo,
Tam, za błękitem, widać Boży wzrok.
Drżę i boję się, bo gdy słońce przejrzy,
Ujrzy Boga na śmiertelnym krzyżu,
I małe dzieci, zarżnięte przez rodziców,
I ugotowane na obiad przez starszych,
Ono od grozy zgaśnie, a lawina,
Jak gniew rozgniewanego słońca,
Wyrwie się z wnętrza planety i spali
Zmartwychwstałych męczenników i żywych. Styczeń 1988 r. Managua
Orzech kokosowy
Zielone pióra palm
(A we wspomnieniu — świerki). Dolina Matagalpy
(A we wspomnieniu — Stopczatów).
Chłopak przylgnął do okna samochodu,
Jak liść. Mały negocjant chce sprzedać
Orzech kokosowy — już przebity,
Z plastikową słomką, —
Bierz i pij! (A we wspomnieniu widzę siebie,
Małego urwisa,
Który panu do kabrioletu
Za dwadzieścia groszy
Nasypuje czapkę
Czerwonych jabłek z cudzego sadu).
Chodź tutaj! Kupię ten orzech,
Wyrzucę precz plastikową rurkę,
Te panskie possania nie są dla mnie,
Będę pić tak, jak z bukłaka
W południe na gorącym pokosie
Pił mój ojciec wodę. Chodź tutaj, dziecko! 12 stycznia 1988 r. Managua
W tropikalnym lesie
Na dole — robactwo, a na górze — papugi,
A te głupie — ani słowa, tylko krzyk.
Tylko liana, mocniejsza od popręgu,
Biegnie przez cały kontynent.
Gibka liana, potężne stworzenie,
Lotny bieg bezmiernego życia,
Obiegnie świat, lecz do swoich korzeni
Wraca ze szczytów leśnych.
Gdyby mogła uczepić się gwiazd,
To wróciłaby nawet stamtąd,
By zanurzyć się w zielonym morzu,
Sięgnąć dna, gdzie śpi jej ziemia.
Styczeń 1988 r. Managua
Najemnik
W bagno — sumienie,
Na oczy — szkiełka
I z czarnym słońcem.
Pełzać, wić się,
W rodzimej selwie
Być cudzoziemcem.
Dzieci — nie dzieci,
Starcy — nie starcy —
Wystrzelać!
A z sandinisty
Zdzierać skórę,
Jak ze cielęcia!
Matkę — nie matkę —
Gdzie syn? U Ortegi?
Wyrwać łono!
Niech wasz kwiat
„Sakuan chce”
Kwitnie na czerwono!
Palić wsie,
Książki, maszyny,
Trzciny cukrowe.
W Hondurasie
Całe życie zmywać
Ręce z krwi.
W końcu można
Nawet w rękawiczkach
Klaskać,
Za dobrą służbę
W obcej stolicy
Wziąć dolary.
Najczystszej Pannie
Kupić świecę
W bożej świątyni,
Kupić burdel
I dohulać
Życie w Miami…
Nie, nieboże,
Będziesz leżał
Z trupami w dole.
Styczeń 1988. Managua
Wulkan Masaya
Wulkan Masaya — kaszlący trup,
W kraterze i nad kraterem — czarne,
Migoczące chmury jak węgiel,
Jak oczy zwierząt w tropikalnej puszczy.
Straszny wulkan, który dyszy ogniem,
Lecz straszniejszy ten, pełen dymu,
Nie grzmi, lecz syczy po cichu,
Wydycha nieubłagany jad.
Nie lubię tych cichych wulkanów,
Są moimi braćmi i jest ich niemało.
Choć jestem ogniem, nie rozpalę ich,
Nie ożywię tego, co wymarło.
Muszę strzec swojego ognia,
Mam palić broń, a nie szmaty,
Jeśli zgaśnie od nieczystości,
Sam muszę go zdeptać.
20 stycznia 1988 r. Managua
Машинний переклад
W styczniu 1988 r. ja i estoński poeta Jüri Talvet, jako goście Związku Pisarzy ZSRR na stuletnim jubileuszu Rubena Darío, przebywaliśmy w Nikaragui. Po powrocie do domu wpadłem w wir walki o utworzenie Towarzystwa Języka Ukraińskiego im. T. Szewczenki i zapomniałem o swoich zapiskach dziennikowych z ojczyzny wielkiego poety Darío. Wiersze napisane już w Kijowie opublikowałem, ale wiersze napisane w Managui nie zostały dotąd opublikowane. Zapomniałem o nich. Dopiero teraz znalazłem swój nikaraguański dziennik i poezje zapisane w styczniu 1988 r. Autor
Ocean Spokojny
Wszystko wydaje się obce, na cokolwiek spojrzę,
Obce — zabłąkane fale oceanu.
Obce — czerwone kwiaty i drzewa,
Obca — trzcina i sucha trawa,
Obce — drogi, więzienia i jeziora,
Obce — wiatry i palące powietrze,
I ziemia rozdarta przez wulkany,
Lecz gdy wrócę stamtąd do Kijowa,
Wspomnę jak swoje zielone gęstwiny,
I tę straszną pielgrzymkę do Sebastiana,
I tę suchą trawę, smutną jak Bóg,
Która od upału na krzyżu uschła,
I tłum dzieci, co przy stole
Prosiły mnie, schylając się nisko,
Kawałek chleba… Usłyszę jak swoje
Skorbne serce, tę falę, która bije
W szczęśliwe, słońcem lśniące ogrody,
Jak wieczny spokojny ocean biedy…
25 stycznia 1988 r. Managua
Arbol del fuego*
Pośród ciężkiej zieleni — nagle —
Ogniste drzewo, jak pożar,
Migocze, kłębi się, ale nie może
Ani zgasnąć, ani w niebiosa wzlecieć.
Coś jakby prądem mnie poraziło,
Gdy ujrzałem Arbol del fuego —
Coś w gardle zapiekło, czyż nie ogień,
Płonąc w mojej bezlitosnej krwi,
Rozpoznał swego krewniaka i wyjść
Z żył się szykował? Arbol del fuego,
Mój ojciec-jawor też płonął, a jednak
Zrzucał z siebie płomień, i śniegiem,
Jak szerokim płótnem, się owijał,
Kryształkami lodu goił
Przypalone stawy i nadgarstki,
A moja matula, górska czereśnia,
Płonęła jesienią tak samo,
Lecz i ona wychodziła z piekła,
W głęboki zaspę padała, by znów
Wiosną wstać w rosianym kwieciu!
A ty płoniesz, moja zaklęta duszo,
Moje ty dzikie Arbol del fuego,
Jakbym nie wyrósł na Ukrainie,
Lecz gdzieś w nikaraguańskiej puszczy!
Obróć się w popiół! Nie męcz mojego ciała! —
Krzyknąłem do tego drzewa,
Jakby ono było winne
Moich cierpień. A ogniste drzewo
Stało milcząc pod tropikalnym słońcem,
Jak heretyk, którego spalony głos
W gardle zapadł i nie pozwala zamknąć
Od strasznych mąk rozdartych ust…
28 stycznia 1988 r.
Managua
Kawa
Na gałązce — czerwone i czarne ziarenka —
Czas zbierać! Jeszcze wczoraj wszystkie były czerwone,
A dziś czarnych więcej niż czerwonych.
Czas zbierać! W tych chaszczach-jarach jedni bracia
Chowali się przed swoimi bratami okrutnymi,
A chłop mówił: Czas zbierać!
Dziś tu bez szelestu, jak węże,
Pełzają inni w zielonych szatach,
A chłop swoje: Czas zbierać!
Natura nie odpoczywa. Obojętne jej, czy bracia pozabijają się
Aż do ostatniego, czy na świecie pozostanie
Choćby jeden, który będzie mówił: Czas zbierać!
O ludzki rodzie, spójrz w górę
Z gadziego swojego i strasznego łoża,
Popatrz: bezrozumny krzew przedstawia ci
Wielką mądrość — czarne i czerwone
Swoje owoce! Dlaczego nie wszystkie są czerwone?
Dlaczego nie zczerniały wszystkie naraz?
A chłop swoje: Czas zbierać!
12 stycznia 1988 r.
Managua
______________
* Arbol del fuego (hiszp.) — Drzewo ognia
19 lutego o godzinie 18 w Narodowym Związku Pisarzy odbędzie się wieczór pamięci Wołodymyra Zatulywitra z okazji 70. rocznicy urodzin. Do udziału zaproszeni są znani pisarze i wydawcy. Przychodźcie!
Машинний переклад
18 lutego 1856 roku w Oleszni na Czernihowszczyźnie w rodzinie Szweda Fiodora Lindforsa i Francuzki Anny Gervais urodziło się piąte dziecko — córka Sofijka. Fiodor Lindfors, zdaniem Jurija Rusowa, był jednym z tych Szwedów, którzy „wraz z kozakami hetmana Mazepy brali udział w walce przeciwko Moskwie o Ukrainę”. Przykład rodziny Rusowów świadczy o wielkiej sile „przyciągania szlachetnych dusz na Ukrainie”, kiedy nie-Ukraińcy z pochodzenia całe swoje życie oddawali służbie ukraińskiej idei. „Każdemu zdrowo myślącemu człowiekowi nie chodzi o to, kto (cudzoziemiec czy swój) pracuje dla Ukrainy, a o to, jak pracuje: na korzyść czy na szkodę” — podkreślał Rusow. Całym swoim życiem Sofia Rusowa udowadniała, jak trzeba żyć dla Ukrainy, jak trzeba nieść jej dzieciom ojczyste słowo, jak trzeba bronić prawa człowieka i państwa do wolności, godności. Spotkawszy tak samo gorącego patriotę Ołeksandra Rusowa (Rosjanina z pochodzenia z guberni kostromskiej), stali się fenomenalnym małżeństwem — pełnymi poświęcenia pracownikami na niwie ukraińskiej sprawy. Sofia Rusowa. Halina DACIUK, dziennikarka, laureatka nagrody imienia Anatolija Pohribnego. Ledwie kończąc kijowskie gimnazjum ze złotym medalem, piętnastoletnia Sofia z siostrą Marią w 1871 roku otworzyły pierwsze ukraińskie przedszkole, gdzie uczyły się m.in. dzieci Łysenków i Staryckich. Podróż poślubna Sofii z Ołeksandrem wiodła do Pragi, gdzie w 1876 roku wydali nieocenzurowanego „Kobziarza” Tarasa Szewczenki, przerzucając na Ukrainę ten bezcenny skarb w warunkach najstraszniejszego zakazu ukraińskiego słowa. Właśnie w mieszkaniu Rusowów zbierał się komitet przygotowujący obchody rocznicy urodzin Tarasa Szewczenki w 1913 roku. Tutaj zbierała się też studencka dziesiątka najlepszej młodzieży, która później polegnie pod Krutami, broniąc młodego państwa Ukraina. W życiu Rusowów były otwarte biblioteki, napisane podręczniki, ogromna sprawa społeczna, działalność pedagogiczna, prześladowania, areszt. I ciągła walka. „Kiedy mowa była o ukraińskiej sprawie, to nic nie mogło powstrzymać jej zapału: ani rodzina, ani dzieci, ani prześladowania carskich żandarmów czy bolszewickich czekistów, ani więzienia, ani areszty, ani ciężkie warunki emigracji, ani osobiste straty majątkowe, ani wydarzenia życia prywatnego, ani smutek czy straty bliskich. Nic nie powstrzymywało jej energii w walce o ukraiński ideał, a przeciwnie, często „coś” dodawało jej jakiejś nowej siły do pracy społecznej i politycznej” — pisał we wspomnieniach syn Jurij Rusow o matce. To samo dotyczyło jego ojca Ołeksandra Rusowa, założyciela ukraińskiej statystyki, wybitnego etnografa. A w zeszłym roku otworzyła się jeszcze jedna strona zdumiewającego życia wielkiej rodziny, po czym w czerniowieckim wydawnictwie „Bukrek” (dyrektor Daryna Maksymeć) wyszła książka „Historia jednej rodziny w korespondencji” pod redakcją Haliny Daciuk i Olhy Rudakewycz (USA). Książka listów rodziny Lindforsów-Rusowów (1893—1926) — wybitnych działaczy kultury, nauki, oświaty, ruchu społecznego na Ukrainie drugiej połowy XIX — początku XX wieku. Przepełniona szczerymi ludzkimi uczuciami historia korespondencji daje wyobrażenie o wysokomoralnej, szlachetnej rodzinie, której głównymi wartościami były: dążenie do wiedzy, aktywne życie społeczne, idea humanistyczna, walka o zmiany w życiu społecznym i niepodległość Ukrainy. Życie rodziny rozgrywa się na tle rewolucji, wojen, strat, represji i czyta się je jako pasjonującą ludzką historię. Zdaje się ona zapraszać każdego, kto otworzy tę książkę, by czytać ją z wyjątkowym nastrojem i szacunkiem. Poznać ich świat — to oczyścić i własne sumienie, zdobyć choć okruch tej inteligencji, przyzwoitości, obsesji, patriotyzmu, których tak dzisiaj brakuje. Listy szły do adresatów jak pielgrzymi do Ziemi Świętej. Szły, nie zważając na niepogodę, wojny, głód, ruinę, choroby, straty. Poruszały się jak nakręcone raz na zawsze wieczne słońce. Leciały z różnych miejsc i w różne zakątki, przypominając niebiańskie drogi pozostawione przez samoloty we wszechświecie. Czasem szły tygodniami, niekiedy trafiały do adresatów natychmiast. Ale prawie nie gubiły się w drogach! Między wierszami — wyznania, tajemnice, wzruszenia, smutek, rozpacz, radość. Małe historie i wielkie uczucia. Listy napisane różnymi charakterami pisma, w różnym wieku, na różnej jakości karteczkach, włożone w małego formatu koperty — sztywne i gładkie, dobrze zachowane, ostemplowane — dzisiaj są świadkami czasu i życia wielkiej rodziny. Oryginały tych listów przekazała mi Olha (Mychałewycz) Rudakewycz, prawnuczka Sofii Rusowej. Przekazała je w szkole, we wsi Olesznia — w ojczyźnie prababci Oli, Sofii. We wsi, skąd bolszewicy zmusili do wyjazdu babcię Oli, Lubow Lindfors, w 1922 roku. We wsi, którą czule kochała i przez całe życie wspominała mama Oli, Nina Mychałewycz: „Tak chce się do Oleszni. Mnie każdego dnia wszystko nasze się śni…” (30 września 1917 r.). „A Nina promienieje, że już ćwierć roku mija, który musimy spędzić tutaj. Jej wciąż śni się Fatima i Olesznia” (12 października 1917 roku, z Kijowa). W tej samej szkole, którą pielęgnowała, o którą troszczyła się Rusowa i o której pisała w listach: „Byłam na wystawie Świat Dziecka… Pięknie demonstrowano szkoły ludowe Niemiec, Austrii i Belgii. I taka mnie złość bierze, że nasza szkoła w Oleszni w takim zaniedbaniu… Na wystawie tak mi gorzko było, że już nie mogę dołożyć swoich sił do nauczania dzieci ludu!” (25 listopada 1904 roku, Petersburg, dokąd Rusowa została wysiedlona przez carski rząd z Ukrainy). Dzisiaj w szkole w Oleszni działa muzeum imienia Sofii Rusowej. Przyjazd Olhy Mychałewycz z bratem Tarasem był fantastyczny. Właśnie w tej minucie, kiedy oglądaliśmy muzealne fotografie z 1991 roku, wspominając wszystkich, którzy przyjeżdżali na obchody 135-lecia Sofii Rusowej, i właśnie w tej chwili, kiedy padło imię Oli, pojawiła się ona na progu. Przywitawszy się, powiedziała: „A to mój brat Taras”. W życiu niczego nie trzeba wymyślać, życie to Boży zamysł! Wtedy też wręczyła drogą paczkę listów, które czyta się dzisiaj jako wyjątkową historię i nie wypuszczają. Za wzruszeniami, smutkiem, wypytywaniem, chorobami, lakonicznością wiadomości — uporządkowane „puzzle” zdumiewającego życia! Wśród członków rodziny — wybitni uczeni, muzycy, pedagodzy, działacze wojskowi, statystycy, ichtiolodzy, medycy. Za wierszami listów — udział w decydujących dla Ukrainy wydarzeniach, szlachetne czyny młodych ludzi, dla których pojęcia honoru, służby, rycerstwa, obowiązku społecznego, oświaty były głównymi w życiu. Ta rodzina była obdarzona wielkim dążeniem do wolności i wielkim cenieniem tego niezbywalnego ludzkiego prawa! Może i dlatego tak pragnęli oni wolności Ukrainie i każdej jednostce. W 2010 roku Orysia Mychałewycz (Tkaczenko) — prawnuczka Sofii Rusowej i córka Niny Mychałewycz, odwiedzi ojczyznę mamy i babci. Na placu imienia Sofii Rusowej we wsi Olesznia pani Iryna powie: „Poświęciła swoje życie ludzkości i ojczystemu narodowi. Oto w czym wielkość Sofii Rusowej. Przy tym chcę wspomnieć, że cała rodzina Rusowów występowała za uwłaszczeniem chłopów, aby ziemia i prawa należały do ludu. Sofia Rusowa, jako bardzo skromny człowiek, byłaby wzruszona tym wyróżnieniem, jednak jeszcze przyjemniej byłoby jej, gdyby nadszedł czas odnowić to dążenie. Główna idea Sofii Rusowej — wprowadzić w
Oleksandr Rusow szkolnictwo, począwszy od przedszkoli, narodowo świadomy program, który dawałby dziecku podstawy do świadomego rozwoju, pielęgnowania miłości do swojej Ojczyzny, zdolność bycia z niej dumnym, pracy dla niej i obrony jej przed przeciwnościami. Nasze duchowe bogactwo, głębia naszych tradycji — to ten fundament, na którym buduje się silne Państwo. Aby świat nas szanował, musimy szanować sami siebie i być silnymi”. Narodowa świadomość wielkiej rodziny, począwszy od Ołeksandra i Sofii Rusowych, krzepła w każdym kolejnym pokoleniu, pomimo oderwania od rodzinnej ziemi. I dzisiaj rodzina nieustannie zajmuje się ukraińską sprawą. Czy to książka dla szkoły i przedszkola, czy porządkowanie listów, czy duchowe wsparcie, spotkanie w Ukrainie, czy paczka do Ukrainy przy najmniejszej okazji. „Dusza człowieka, wolna od nadmiernej pajęczyny materializmu, która nieustannie dąży do wyżyn — ma wielką nieznaną siłę”, — napisze w dzienniku wnuczka Sofii Rusowej Nina Mychalewycz (12 marca 1971 r.). Zamożni nigdy nie byli. Brak pieniędzy, choroby, straty bliskich osób stale towarzyszyły rodzinie Lindforsów-Rusowych. Ale jakim światłem napełnione są wiersze małych karteczek, jaką wzruszającością, troską o siebie nawzajem! Jakie, jednocześnie, wypełnione duchowe życie daje się prześledzić w krótkich, nie zawsze obszernych wiadomościach. To — bezcenny materiał faktograficzny. W wierszach niefałszywa prawda o wydarzeniach historycznych w Ukrainie, których byli naocznymi świadkami i uczestnikami. Wśród tych, z którymi pracowali i przyjaźnili się Rusowowie — wybitni działacze społeczni, naukowcy, politycy, muzycy, tacy jak Mychajło Hruszewski, Jakiw Stepowy, Heorhij Narbut. W końcu wszyscy, którzy pisali te listy, — to również wybitni ludzie. Imiona. Wśród adresatów i nadawców — Sofia Lindfors-Rusowa (Nona, Baba, Sof. Fed.) — wielka oświatowiec i pedagog; Ołeksandr Rusow — mąż Sofii, statystyk z Bożej łaski, wybitny działacz społeczny i kulturalny; Lubow Rusowa-Lindfors — ich córka, utalentowana muzyczka, śpiewaczka, która związała swoje życie z medycyną, bardzo wcześnie tracąc męża; mąż Lubow Ołeksandr Lindfors, działacz społeczny, sędzia pokoju, który zmarł jako 39-latek, ledwie zdążywszy zrealizować swoje wielkie marzenie — przebudować posiadłość w Oleszni; Kateryna Lindfors, córka Ołeksandra Fedorowycza Lindforsa i Kateryny Grews; Anna (Hala) Lindfors — siostra miłosierdzia II wojny światowej, zmarła młodo na gruźlicę; Jakiw Żdanowycz — mąż Hali, który zostanie wojskowym, przeżyje aż do 1953 roku; Zinaida Lindfors, siostrzenica Sofii Rusowej, siostra miłosierdzia podczas rosyjsko-
Машинний переклад
Початок тексту може бути неповним — звірте зі сторінкою оригіналу
wojny japońskiej, którego heroizmem i stosunkiem do obowiązku zachwycać się będzie Japonia; Nina Mychalewycz — wnuczka Sofii Rusowej — najmłodsza adresatka, stanie do aktywnej walki o Ukrainę, kiedy przybędzie z grupami pochodnymi OUN do Kijowa w 1941 roku, razem z Ołeną i Mychajłem Telihami oraz ze swoimi maleńkimi dziećmi. Ostatni raz odwiedzi Ukrainę już jako 85-latka, odwiedzi drogą Olesznę, która tak i nie opuści jej w snach do końca. Z listami Lindforsów-Rusowych-Żdanowyczów otworzy się życie takie, jakim było, nieupiększone i nieheroiczne. Ale w tym też jego wielka wartość! Bo często kontynuujemy tworzenie sobie idoli, wywyższanie ich, stawianie na piedestale, tym samym oddalając od ich głównej istoty — codziennej pracy dla Ukrainy. Nie znajdziecie w listach pychy, zarozumiałości, czczych słów, popisywania się, samochwalstwa. Ale przeczytacie wyznania we własnej niedoskonałości, rozmyślania o tym, jak stać się lepszymi. “Myśli tylko odróżniają człowieka od samolubnej świnki i zmuszają nas pracować nad sobą, zbliżać się do ideału — pracujże, moja córko, i nie smuć się, dobrzy ludzie cierpią od uświadomienia swoich braków, ale je trzeba naprawiać — tylko taką pracą staniesz się Mamusi córką” (1 grudnia 1893 r. Sofia Rusowa do Kati Lindfors). Byli to żywi ludzie z żywym bólem! Co zaś tyczy się kontekstu ważnych spraw, które miał każdy, to trudno było o tym obszernie mówić w warunkach aresztów, wojny, prześladowań. I tylko zestawiając kanwę wydarzeń, dzienników, wspomnień, napisanych książek, rozumiesz, jak trudno było trzymać tę żywą nić łączności. W jednym z listów Sofia napisze: “Chłopca nazwą Jerzym…” (List z 1895 r.). A za jego tekstem pozostanie fakt, że syna Jurija (Jerzego), w przyszłości wielkiego uczonego, Sofia Rusowa urodziła pod nadzorem, będąc na kilka dni wypuszczona do domu z więzienia, a ciepłą wodę dla nowo narodzonego niemowlęcia przyniósł strażnik. Po kilku latach — nowe problemy: “Wiesz, co stało się z naszymi! Tatę (Ołeksandra Rusowa) wygonili ze służby i muszą szukać schronienia do wyjaśnienia przyszłości. Postanowili wyruszyć za granicę. Głównie dla taty, który zmęczył się i zdenerwował do granic. Dla Mamy (Sofii Rusowej) to po prostu konieczne” (24 maja 1902 r. — do Kateryny Lindfors od Luby Rusowej). Listy pisane były w różnych okolicznościach życia. Po prostu podczas wykładu pisała studentka medycyny w Montpellier Luba Rusowa: “No więc, Katiu, trzeba przeprosić — list pisałam Tobie przed wykładem. Przyszedł profesor i trzeba go słuchać. Skończę w domu” (12 marca 1902 r.). Hala Lindfors pisała z ruchomego szpitala polowego armii czynnej z Tarnopola, gdzie pracowała jako siostra miłosierdzia: “Siedzę teraz na nocnym dyżurze. To jedyny czas, kiedy można pisać listy… Pracy u nas dużo — było wielu rannych i ciężkich, tężce. Umierali niemal codziennie…” (13 stycznia 1916 r.). Sofia Rusowa z wnuczką Olą i prawnuczką Ludmiłą. Naocznym świadkiem i uczestnikiem wystąpień w Piotrogrodzie stała się Sofia Rusowa: “Na święta marzymy wyjechać z Petersburga. Jeśli nas znowu nie wezmą pod nadzór za podpisanie rezolucji na wieczorze literatów” (25 listopada 1904 r.). Z Oleszni dzielił się planem przebudowy posiadłości Ołeksandr Lindfors: “Teraz mam milion prac: budowa idzie pełną parą, ustawiane są pomniki, które wreszcie przybyły, zwożone jest drewno, piłowana jest szalówka… Słowem, dni pełne zgiełku…” (23 września 1913 r.). Dwunastoletnia Nina pisała z Kijowa pod bolszewickim ostrzałem: “Drogi tato, jak Twoje zdrowie? Tutaj u nas rewolucja, Jura mówi, że wojna domowa. Strzelają z karabinów maszynowych i ręcznych. Dzisiaj w nocy strasznie strzelano na rogu Mariińskiej i Wielkiej Wasylkowskiej, blisko nas…” (1 listopada 1917 r.). Listy dawały siłę trzymać nić życia i więzi wielkiej rodziny. Stawały się małymi posłańcami i wielką nadzieją, wsparciem i odpowiedzią na wiele pytań. Daty. Pierwszy list, którego oryginał posiadamy, datowany jest na 7 grudnia 1893 roku. To list Sofii Rusowej. Ostatnia data na listach — 1926 rok. Już nie było wśród żywych wielu pierwszych adresatów, mali zaś podrośli. 70 lat skończyło się Sofii Rusowej, która mieszkała teraz w Pradze, Sasuni (synowi Luby), który urodził się w 1917 roku, skończyło się już osiem. Będzie żył w Pradze, zostanie dziennikarzem, przyjedzie na Ukrainę w 1991 roku. Bardzo czule i wzruszająco prześle nam później fotografię małego bukiecika chabrów, które podarujemy mu w drogę.
33 lata od pierwszego do ostatniego listu. Przez 33 lata drogi krzyżowej rodzinę Rusowów przeorają najbardziej tragiczne lata bolszewickiego przewrotu. I tak jak wcześniej prześladowała ich carska władza za ukraińskość i wolnomyślicielstwo, tak teraz znęcać się będą nad Rusowami-Lindforsami bolszewicy „za petlurowstwo” oraz „burżuazyjny nacjonalizm”. Nie będzie już w 1926 roku Ołeksandra Rusowa (Szury, Oł. Oł.), męża Sofii Fedoriwny. Umrze on w 1915 roku podczas ewakuacji Kijowskiego Instytutu Handlowego, gdzie pracował jako profesor, w Saratowie. Kiedy później jego syn Jurko przyjedzie do Kijowa i zechce odwiedzić grób ojca na cmentarzu Bajkowym, nie znajdzie go: komunistyczni wandale już go zniszczą. Tymczasem dorastać będą w rodzinie Hali Lindfors (siostrzenicy Sofii) i Jakiwa Żdanowycza dzieci — Natalia i Andrij. W 1991 roku przyjadą do Oleszni, w rodzinne strony mamy. Natalia Żdanowycz zachowa te listy i fotografie, które wcześniej przechowywała mama Hala. Nie tylko przechowywała korespondencję, ale też zbadała drzewo genealogiczne. Andrij Żdanowycz podaruje mi książkę o własnej historii zwiadowcy w czasie II wojny światowej. Strony książki otworzą zrozumienie tego, jak żyli potomkowie Lindforsów, jak wychowywali swoje dzieci, jakie wartości pielęgnowali. Piękne wersy napisze o mamie — Hali Żdanowycz, siostrzenicy Sofii Rusowej. „Mama brała lekcje śpiewu i gry na fortepianie; ale zamiast konserwatorium one z siostrą wstąpiły na kursy Lesgafta w Petersburgu, mając na celu poświęcenie się pracy wychowawczej. W wojnę japońską dwie starsze siostry mamy (Zina i Ludmyła — H. D.) dobrowolnie poszły na front jako siostry miłosierdzia. Kiedy pod Mukdenem szpital polowy został zajęty przez nieprzyjaciela i zaproponowano im („armia japońska z kobietami nie wojuje”) powrót do Rosji, one (było ich w sumie czworo) odpowiedziały, że „rosyjskie kobiety nie zostawiają żołnierzy w biedzie” i dobrowolnie poszły do niewoli. W Rosji o nich pisano, drukowano portrety. A Japończycy odnieśli się z głębokim szacunkiem. W wojnę imperialistyczną poszła na front jako siostra miłosierdzia także mama. Była w armii generała Brusiłowa w „latającym” oddziale sanitarnym na pierwszej linii. Za męstwo została odznaczona żołnierskim „Jerzym”, którego w ciężkim czasie oddała za mleko dla córki. „Pradziadek (Fedor Lindfors. — H. D.) — powiedział o niej tata, — jego portret jest w Ermitażu, w galerii bohaterów 1812 roku”. Dziedzictwo epistolarne Lindforsów-Rusowów, oczywiście, nie daje pełnego obrazu życia rodziny. Ale nawet z tej liczby listów, które mamy, wyłaniają się charaktery, upodobania, czyny, wartości. Rodzina niezwykle pasjonowała się muzyką, zdobywała wykształcenie muzyczne, miała do tego talent i smykałkę: Sofia Rusowa, Luba Rusowa, Kateryna Lindfors. Jednakże przedłożyły pedagogikę lub medycynę, uważając, że ta praca przyniesie więcej pożytku ojczyźnie i ludziom. Po adresach na kopertach można studiować geografię. Moskwa, Petersburg, Kijów, Czernihów, Baku, Horodnia, Montpellier, Lubecz, Lipsk, Charków, Połtawa, Olesznia. Olga Rudakewycz (Mychałewycz) — prawnuczka Sofii Rusowej (USA). W zależności od okoliczności centrami stawały się różne miasta. W 1917 roku leciały skądinąd listy do Kijowa, gdzie właśnie u Luby Lindfors urodził się mały Sasunia, którego mąż leczył się w Baku. W tym czasie na rękach Luby było troje małych dzieci — Nina, Andrijko oraz nowo narodzony Sasunia. Mieszkała ona razem z mamą Sofią Rusową. Pełna spraw społecznych i politycznych, pracy pedagogicznej, Rusowa starała się połączyć ważne obowiązki z obowiązkami mamy i babci. I dziwisz się, jak to jej się udawało! Prawda, nie zawsze, i zasmucona Sofia narzekała, że nie może pomóc córce. Olesznia — szczególna karta w życiu każdego z rodziny, nawet tych, którzy nie urodzili się tutaj, i tych, którzy opuścili wieś w młodym wieku. „I jak chce się poczuć na twarzy, na rękach zapach siana z miękkich aksamitnych, tak ostrożnych i delikatnych warg mojej „Fatimy”. Ona zapewne zawsze wszystko rozumiała i wszystko czuła i takimi niezdarnymi, ale łagodnymi, czułymi dotykami swojej ciężkiej rudej głowy, próbując uspokoić, doprowadzić do równowagi protestującą, płonącą palącym bólem duszę człowieka… Jej, mojej „Fatimie”, można było powiedzieć wszystko…” (Z dzienników Niny Lindfors-Mychałewycz, 25 września 1971 r.). Znacznie później Lubow Rusowa napisze we wspomnieniach, że właśnie córeczka Nina pomoże jej poznać mamę (Sofię Rusową). Będzie żałować, że swego czasu tak i nie została śpiewaczką, choć miała do tego smykałkę. Jednocześnie będzie dziękować Bogu za medycynę, która przyniosła tyle pożytku ludziom. 6 marca 1904 roku Sofia Rusowa pisała w liście do siostrzenicy Kateryny: „A wokoło atmosfera społeczna taka przygnębiająca, nigdzie żywego słowa nie można powiedzieć, nie można nigdzie się zebrać, nasze wieczory literackie są zakazane”. Po 109 latach, już za niepodległej Ukrainy, prawnuczka Rusowej Orysia Tkaczenko napisze mi: „Dzisiaj rzeczywiście wielkie święto — Zwiastowanie! Byłam w cerkwi, śpiewam w chórze cerkiewnym od 15 lat z przerwami, ale nastrój nie był u mnie do modlitwy, jestem w konflikcie z naszym Stwórcą, bo nie widzi On nasz naród i nie widzi władzy, która okupowała naszą ziemię i nie daje jasnego rozumu Narodowi zrzucić z siebie pęta. Przyszłam do domu przygnębiona, rozczarowana…” Minie całkiem niewiele czasu, i pani Ola Mychałewycz, prawnuczka Rusowej, usłyszy i zobaczy, jak po raz kolejny podniesie się Ukraina, i napisze: „Droga Halu — ze Świętami Bożego Narodzenia witamy Was i wszystkich-wszystkich wokół Was. Nie traćcie Wiary, nie poddawajcie się, nie zatrzymujcie się! Bądźmy!”. Czyż mamy prawo dzisiaj zdradzić tę wielką miłość i nadzieję wielkiej rodziny? W kijowskim muzeum Mykoły Łysenki — w pierwszym rzędzie potomkowie wielkiej rodziny, którzy przyjechali na Ukrainę z USA, Kanady, Czech na obchody 135-lecia Sofii Rusowej (1991 r.)
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
„Poetyckie pejzaże Szewczenki, przestrzenne obrazy stepu, pól, Dniepru, morza nierozerwalnie związane są z historycznym losem narodu, który od wieków zamieszkuje tę ziemię”. Szewczenkiana 12
Машинний переклад
Larysa MASENKO, doktor nauk filologicznych
Brytyjski badacz fenomenu nacjonalizmu Anthony D. Smith w pracy „Kulturowe podstawy narodów. Hierarchia, dziedzictwo i republika” podkreśla przewodnią rolę europejskich romantyków w procesach historycznych samookreślenia wspólnot narodowych, wyznaczania terytoriów etnicznych i pielęgnowania miłości do lokalnych krajobrazów. „Począwszy od XVIII w. — zauważa E. Smith — terytorializacja wspomnień i pielęgnowanie zbiorowej miłości do krajobrazów narodowych nabrały większej samoświadomości i powszechności. W dużej mierze stało się to następstwem charakterystycznego dla romantyzmu kultu przyrody i stosownego wpływu emocji na jej łonie, jak choćby w przypadku coraz większego zachwytu Alpami. Romantycy przekształcili terytorium w poetyckie krajobrazy i uczynili je głównym składnikiem samego wyobrażenia o narodzie” [5; 61]. W tę paradygmat europejskiego procesu kulturowego doskonale wpisuje się twórczość Tarasa Szewczenki, w której poetyzacja rzeczywistości przyrodniczej ojczystego kraju osiągnęła najwyższą doskonałość estetyczną. Jednocześnie poetyckie pejzaże Szewczenki, przestrzenne obrazy stepu, pola, Dniepru, morza są nierozerwalnie związane z historycznym losem narodu, który od wieków zamieszkuje tę ziemię. Już w „Hajdamakach” poeta manifestuje ten związek jako immanentną cechę swojego poetyckiego światopoglądu:
Zaśpiewam — morze gra,
wiatr wieje,
step czernieje, i mogiła
z wiatrem rozmawia.
Zaśpiewam — rozwinęła się
wysoka mogiła,
aż po morze zaporożcy
step szeroki okryli1. [1; 130]
Jak zauważa Hryhorij Kłoczek, Szewczenko posiadał niezwykły dar asocjacyjnej wizualizacji, tworzenia obrazów wzrokowych, który łączył się z nabytym doświadczeniem profesjonalnego malarza: „Tu ważne jest zrozumienie, że natchnienie wizjonera to szczególne twórcze uniesienie, w którym jak w tyglu rodzi się zharmonizowany stop wizji, słowa, sensu. Właśnie w tym organicznym zespoleniu kryje się jeden z sekretów uderzającej energetyczności poetyckiego tekstu Szewczenki” [2; 26-27]. Znamienne, że wyłącznie widoki ojczyzny „ładowały” poetę energią twórczą. W tym kontekście interesujący jest list Szewczenki do Barbary Repninej, napisany w twierdzy orskiej 28 lutego 1848 roku. Poeta skarży się, że na zesłaniu utracił dar estetyzowania wrażeń wzrokowych ze spoglądania na przyrodę: „Dziwne! Dawniej, bywało, patrzyłem na przyrodę ożywioną i nieożywioną jak na najdoskonalszy obraz, a teraz jakby zmieniły mi się oczy: nie widzę ani linii, ani barw, niczego. Czyżby to uczucie
W Hustyni piękno utracone na zawsze? A ja tak je cenił! Tak je pielęgnowałem! Nie, musiałem chyba ciężko zgrzeszyć przed Bogiem, skoro tak strasznie jestem karany!” [6; 43]. Ukraiński krajobraz w poetyckich tekstach Szewczenki wyznacza kilka powtarzających się leksemów, oznaczających przyrodnicze obiekty Środkowej i Południowej Naddnieprzańszczyzny. Do najczęstszych w tej leksykalno-semantycznej grupie należą następujące słowa: pole — 181 poświadczeń według „Słownika języka Szewczenki”, morze — 159 poświadczeń, gaj — 134, step — 128, Dniepr (Dniepr, Dnieper) — 103 [4, 2; 110; 4,1; 419; 125-126; 4, 2; 294; 4,1; 183]. Bardzo dużą liczbę poświadczeń w poezji Szewczenki ma także słowo góra (120 użyć [4,1; 144]), jednak w wielu wypadkach odnosi się ono do topografii innych krajów, zwłaszcza Kaukazu w poemacie o tej samej nazwie, a w przestrzeni ukraińskiej najczęściej oznacza wysoki brzeg prawobrzeżnej części Dniepru, jak np. w poemacie „Sen (Góry moje wysokie…)”. Wizualizacja przestrzeni w poetyckich tekstach Szewczenki odtwarza krajobraz leśno-stepowej i stepowej części Ukrainy, o czym świadczy również znacznie wyższa frekwencja słowa gaj (134 poświadczenia) w porównaniu z leksemem las (49 poświadczeń [4,1; 374]). Ponadto w niektórych utworach Szewczenki las pełni rolę symbolu, ucieleśniającego obcy kraj — Rosję, por. w wierszu „Dumy moje, dumy moje…”:
Serce mdlało, nie chciało
Śpiewać na obczyźnie…
Nie chciało się w śniegu, w lesie
Zebrać kozacką gromadę
Z buławami, z buńczukami
Zwoływać na radę…
[1; 125]
Etnokrajobraz u Szewczenki to przede wszystkim ukraiński step, w którego poetyckim obrazie dominuje znaczenie szerokości, bezkresu, nieogarnioności otwartej przestrzeni. Ta przestrzenna semantyka organicznie łączy się z kategorią wolności w szerszym wymiarze artystycznym — wolna przestrzeń staje się miejscem narodzin wolnego ducha. Właśnie na stepie, zgodnie z przewodnim motywem poezji Szewczenki, zrodziła się kozacka wolność („tam narodziła się, hasała kozacka wolność”):
…a Ukrajno! A stepy szerokie!
Tam powiewa bujniusieńki,
Jak brat, przemówi,
Tam na szerokim polu wolność;
Tam sine morze
Gra, chwali Boga,
Smutek rozprasza…
[1; 127]
Obraz bezkresnego stepu, na którym lokalizuje się powstanie wolnej duchem kozackiej gromady, wchodzi w szerszy ciąg obrazów poezji Szewczenki, połączonych asocjacyjnym związkiem z tematem bezkresu, nieograniczoności. Tak więc we wstępie do „Hajdamaków” przestrzenny plan wyrażania semantyki bezkresu, nieskończoności łączy się z czasowym znaczeniem wieczności, ucieleśnionym w symbolu księżyca. W ten sam kontekst poeta wprowadza także motyw nieograniczoności własnej duszy, której „ani początku, ani krańca nie ma”, gdzie temat „bezkresu” nabiera dodatkowych odcieni znaczeniowych, wyrażając artystyczną ideę wewnętrznej wolności twórczo uzdolnionej osobowości [Szczegółowiej zob.: 3; 27]. Podobną semantykę zawiera też obraz Morza Czarnego w poetyckich wizjach Szewczenki. W jego artystycznym przedstawieniu również dominuje znaczenie szerokości, nieograniczoności. Że słowa morze, step i pole należą do jednego szeregu semantycznego, świadczy także ich użycie obok siebie, jak w przytoczonym wyżej cytacie z wiersza poświęconego N. Markewyczowi, oraz artystyczne porównania morza z polem o wspólnych cechach przestrzennych i kolorystycznych, jak np. w balladzie „Topola”:
Wokoło pole, jak to morze
Szerokie, sinieje.
[1; 113]
Szczególne miejsce w poezji Szewczenki zajmuje Dniepr. Od opisu jego wzburzonego żywiołu zaczyna się „Kobzarz”, wspomnieniem o nim się kończy, przy czym w przedśmiertnej artystycznej wizji dalekiej ojczyzny poeta wspomina Dniepr w jednym kontekście z Ukrainą („Dniepr, Ukrainę wspomnimy”). Uosobieniem całego kraju staje się jego główna rzeka także w innych utworach, np. w wierszu „I wyrosłem na obczyźnie”:
Między górami stary Dniepr,
Jak dziecko w mleku,
Pyszni się, zachwyca się
Na całą Ukrainę.
[2; 120]
Warto tu zwrócić uwagę na oryginalne połączenie w antropomorficznym obrazie Dniepru dwóch przeciwstawnych cech wiekowych — starości („stary Dniepr”) i dzieciństwa („jak dziecko w mleku”), co wyraża artystyczną ideę odwiecznie odradzającego się piękna ukraińskiej ziemi. Niezwykłą miłość do Dniepru i rodzinnych naddnieprzańskich krajobrazów poeta zachował przez całe życie. Znane jest jego marzenie, by dożyć swoich dni w chacie nad Dnieprem, którego jednak nie było mu dane spełnić. W liście do Bartłomieja Szewczenki poeta pisał: „Maksymowicz w Prochorówce ustępuje mi takie samo dobro, jak u Parczewskiego, tylko że nie koło Dniepru, oto moje nieszczęście! Dniepr widać, ale z daleka, a ja potrzebuję go koło progu” [6; 188].
U Szewczenki Dniepr przedstawiony jest w różnorodnych stanach — to jako surowy, wzburzony burzą żywioł wodny, to jako spokojna, majestatyczna rzeka, która zachwyca oko pięknem, szerokością, potęgą. Dominujące cechy piękna i siły Dniepru podkreślają także epitety, które mu towarzyszą: szeroki, głęboki, dźwięczny, stromogórzysty, stromobrzegi. Podobnie jak inne przyrodnicze realia, obraz Dniepru w poezji Szewczenki jest uosobiony, uczłowieczony. Za pomocą szeregu środków językowych, które swego czasu szczegółowo zbadał Leonid Bułahowski [1], poeta maksymalnie zbliża obrazy żywej i martwej przyrody do czytelnika, czyni je „swoimi”, rozpoznawalnymi i bliskimi, przekazując odbiorcy swoje postrzeganie Dniepru i dnieprowych krajobrazów jako idealnej przyrodniczej istoty tej okolicy. Takiego
Z Subotowskiego szlaku poeta osiąga efekt Czyhyryna, stosując do omawianego obrazu metaforyczne określenia z dziedziny stosunków rodzinnych lub towarzyskich, co uzupełnia zaimek osobowy nasz: Dniepr szeroko się rozpostarł! Ojciec promieniuje i płonie! [2; 306]
A Dniepr, nasz siwy kozak, bawi się z łąkami. [2; 39] Pod względem wizualnej wyrazistości artystycznej wyjątkowe jest połączenie obu światów, przyrodniczego i ludzkiego, w przedstawieniu wyprawy kozaków do Turcji w poemacie „Hamalija”. Szlak wodny, którym kozacy płynęli na południe, aby uwolnić towarzyszy z tureckiej niewoli, ukazany jest w oryginalnych obrazach żywych istot biorących czynny udział w działaniach ludzi. Usłyszawszy smutną pieśń uwięzionych kozaków, Bosfor przekazuje ją morzu, morze Limanowi, Liman Dniprowi, a Dniepr Wielkiemu Ługowi i Chortycy. Tak żywioły przyrody przynoszą z obcej niewoli głosy towarzyszy, a kozacy tą samą drogą, lecz w przeciwnym kierunku, wyruszają im na pomoc:
Bosfor aż zadrżał, bo odkąd świat światem, nie słyszał kozackiego płaczu,
jęknął szeroki, i skórą, szary buhaj, zadrżał,
I falę, ryknąwszy, daleko, daleko
W sine morze na żebrach posłał.
I morze zaryczało do Bosforu mowę,
Pognało ją do Limanu, a Liman Dniprowi
Tę smutną mowę na fali podał.
Zaśmiał się dziad nasz dzielny,
Aż pianka z wąsa spłynęła.
„Czy śpisz, czy słyszysz, bracie Ługu?
Chortyco, siostro?”
Zahuczała Chortyca z Ługiem:
„Słyszę, słyszę!”
I Dniepr pokryły bajdaki,
I zaśpiewali kozacy…
[1; 234-235] W przypisach do akademickiego wydania Szewczenki badacze zaznaczają, że poeta skorzystał tutaj z motywu rozmowy Limanu, morza i Dniepru z ludowej pieśni „Żali się liman morzu…”, znanej mu ze zbiorów pieśni ludowych M. Maksymowicza [1; 687]. Jednak wykorzystawszy motyw pieśni ludowej, poeta znacznie go zmodyfikował, nadając mu niepowtarzalną indywidualizację i napełniając go bardziej złożonymi znaczeniami artystycznymi. W tym fragmencie obserwujemy personifikację i uintymnienie realiów przyrody, ich uczłowieczenie, metaforyczne przeniesienie w środowisko przyrodnicze więzów rodzinnych pokrewieństwa, właściwych światu ludzkiemu: Dniepr jawi się w postaci „dziada naszego dzielnego”, Ług w postaci brata, a Chortyca siostry. Znamienne, że odpowiednio do tego uczłowieczone żywioły przyrody wchodzą w interakcje nie tylko z kozakami, lecz także między sobą. Podział świata ludzkiego na swoich i obcych w równej mierze dotyczy również żywiołów przyrody. W dalszym opisie wyprawy, przy zbliżaniu się kozackich bajdaków do Turcji, Bosfor chce je zatrzymać, ostrzec „swoich” w
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
tureckim mieście Skutar o zbliżaniu się kozaków, jednak morze, które sprzyja kozakom, nie pozwala mu tego zrobić: …Bosfor kipi, Jak szalony, to jęczy, to wyje: Chce Bizancjum obudzić. “Nie budź, Bosforze, będzie ci gorzej, Twe białe żebra piaskiem zasypię, W muł pochowam! — ryczy sine morze, — Czyż nie wiesz, jakich niosę Gości do sułtana?” Tak morze powstrzymywało (Kochało zawziętych czubatych sławian). Bosfor się opamiętał… [1; 235] W ten sposób w poezji Szewczenki Morze Czarne traktowane jest jako “swoje”, należące do ukraińskiej przestrzeni etnicznej, jako kontynuacja dawno oswojonego przez Ukraińców dnieprowego szlaku na południe. Podkreślają to również takie określenia morza w finale poematu, jak miłe i nasze: Przed nimi morze miłe Gwarzy i kipi. Hamalija, wiatr wieje, Oto nasze morze!.. [1; 238] Podobnie jak step, który uosabia wolną otwartą przestrzeń, tak i Dniepr oraz morze są asocjacyjnie powiązane w poezji Szewczenki z konceptem wolności. Ale w tych obrazach, które odtwarzają dynamiczny żywioł wodny, w ich odniesieniu do ludzkiej działalności na pierwszy plan wysuwa się motyw aktywności, sprawczości, zdolności do walki z wrogiem. Obrazując naturalne realia Ukrainy w uosobionych żywych obrazach, które nie tylko obserwują działania ludzi, ale i biorą w nich aktywny udział, poeta w symbolicznych formach wciela ideę niewidzialnej duchowej więzi, która łączy ziemię i naród, którego pokolenia od wieków ją zamieszkują. Własna ziemia, naturalne żywioły rodzinnego kraju napełniają jego mieszkańców swoją energetyką, sprzyjając i pomagając im w walce o prawo do bycia niezależnymi od innych w granicach swojego terytorium etnicznego. Broniąc swojej wolności, ludzie bronią także swojego środowiska. Doznawszy porażki w walce z obcymi, naród nie tylko traci wolność, on skazuje na upadek także swoje środowisko naturalne. Dlatego w poetyce Szewczenki porażkę w walce wyzwoleńczej, przebywanie Ukraińców w niewoli symbolizuje obraz upadłego Dniepru, wyschniętego lub spuszczonego do morza: Czyhrynie, Czyhrynie, Wszystko na świecie ginie… Dniepr wysycha, Rozsypują się mogiły, Wysokie mogiły — Twoja sława… i o tobie, Starcze słabosilny, Nikt ani słowa nie powie…[1; 254] Por. także słowa Połubotka z poematu “Sen”: Może Moskwa wypaliła I Dniepr spuściła W sine morze, rozkopała Wysokie mogiły — Naszą sławę… [1; 275-276]2 W ten sposób, upoetyzowawszy krajobrazy i przyrodę Ukrainy Naddnieprzańskiej, Szewczenko przekazał czytelnikom swoje przywiązanie do rodzinnego kraju, swoje odczucie jego zdumiewającego piękna, jego idealnej istoty. Personifikowana w jego utworach topografia ukraińskiej ziemi powstała w organicznej jedności z historią wspólnoty etnicznej, która ją od dawna zamieszkuje. Wobec tego, opierając się na współczesnej teorii nacjonalizmu Anthony’ego D. Smitha, możemy z pewnością twierdzić, że to właśnie Szewczenko położył kulturowe fundamenty ukraińskiego narodu. Jak zaznacza brytyjski badacz, “Jednym z głównych procesów w formowaniu narodów jest… terytorializacja — zamieszkiwanie większości wspólnoty na ojczyźnie oraz wzmacnianie zbiorowych wspomnień i miłości do konkretnych historycznych terytoriów z uznanymi granicami. W tym procesie w wyniku symbiozy ethnie i krajobrazu pojawiły się etnokrajobrazy… Osiąga się to za pomocą naturalizacji historii etnicznej, kiedy tę historię uważa się za część przyrody, oraz historyzacji środowiska naturalnego, kiedy uważa się, że jest ono elementem historii i rozwoju wspólnoty etnicznej. W rezultacie tego dwustronnego procesu wspólnoty etniczne stają się, że tak powiem, “zakorzenionymi” w “swoich” historycznych ojczyznach i, według słów Stevena Grosby’ego, “naród ma swoją ziemię, a ziemia ma swój naród” [5; 69]. Literatura 1. Bułakowski Ł. A. Środki językowe intymizacji w poezji Tarasa Szewczenki // Bułakowski Ł. A. Wybrane prace w pięciu tomach. — T. 2. — Kijów: Nauk. dumka, 1977. — S. 573—593. 2. Kłoczek Hryhorij. “Sad wiśniowy koło chaty…” jako kinotekst. Analiza monograficzna utworu // Dywosłowo. — 2012, nr 6. 3. Masenko Ł. T. Do kwestii semantyki słów kluczowych poezji Szewczenki // Mowoznawstwo. — 1989. — nr 2. — S. 25—30. 4. Słownik języka Szewczenki w dwóch tomach. — T. 1—2. — Kijów: Nauk. dumka, 1964. 5. Smith Anthony D. Kulturowe fundamenty narodów. Hierarchia, testament i republika. — Kijów: Tempora, 2010. — 312 s. ___________________ 1 Tutaj i dalej utwory T. Szewczenki cytujemy za: S z e w c z e n k o T. Pełny zbiór utworów w 12 t. / T. Szewczenko. – Kijów: Nauk. dumka, 2003, zaznaczając w nawiasach kwadratowych tom i stronę. 2 Proroctwo Szewczenki spełniło się już w XX wieku, kiedy Ukraińcy, nie zdoławszy wywalczyć wolności w Zmaganiach Wyzwoleńczych, pozostali pod moskiewskim panowaniem w jego zmodyfikowanej formie sowieckiego totalitaryzmu. Przewidywanie naszego geniusza objawiło się w tym bezlitosnym niszczeniu, którego doznał zarówno ukraiński etnos, jak i środowisko naturalne, które od wieków zamieszkiwał. Dniepr — jedna z najpiękniejszych rzek Europy Wschodniej, którą naród ukraiński z miłością nazywał Sławutyczem, w wyniku zbrodniczego gospodarowania Moskwy przekształcił się w szereg sztucznych mórz — zgniłych kałuż, które pochłonęły najbardziej urodzajne pod względem naturalnych i klimatycznych warunków ziemie Naddnieprza. Zgniłe morza zbudowanych na Dnieprze hydropotworów napełniła jeszcze martwa woda po katastrofie w Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej (Zob. artykuł Kostiantyna Suszka “Zrobili morze ludziom na zgubę” w “Słowie Proświty”, nr 3 za 2014 r.). Dewastacja Dniepru i jego środowiska przybrała takie rozmiary, że jego reanimacja obecnie wymaga kolosalnych środków. Będzie to można zrobić dopiero po tym, jak ukraiński naród stanie się gospodarzem na swojej ziemi.
Машинний переклад
Monaster Motroniński. Mychajło IWANCHENKO, rejon zwienigrodzki, obwód czerkaski. Mój ojciec w 1915 roku ze szkoły chorążych trafił na front pod Przemyślem nad rzeką San. Trwała ciężka wojna z kajzerowcami w sieciach kolczastych zasieków i wykopanych okopów. Czasami z obu stron wypuszczano gazy. Na drutach wisiały ciała swoich i wrogich żołnierzy. Grzmiały armaty. Na noc z okopów dzienna zmiana wracała na odpoczynek. Ojciec kwaterował u proboszcza cerkwi greckokatolickiej. Siwy ksiądz nie tylko się modlił, ale i dużo czytał. Podarował ojcu praskie wydanie „Kobziarza” Szewczenki w twardej niebieskiej oprawie. Ojciec czytał go ziomkom, którzy do niego zaglądali. Oficerowie i żołnierze uważnie słuchali szczerych wierszy. Kiedy skończyła się wojna, ojciec w telefonicznej dwukółce przywiózł do domu 12 karabinów i skrzynki z nabojami oraz ulubionego „Kobziarza”. Wieczorami do chaty zbierali się na posiedzenia krewni i sąsiedzi. Ojciec czytał wiersze, przeważnie „Katerynę”. Kobiety płakały, a mężczyźni zachwycali się kozackimi i hajdamackimi bojami. Z „Kobziarza” ojciec nauczył mnie czytać. Kiedy ojciec z mamą chodzili w gości, mnie zostawiano samego w chacie. Wtedy pomazałem strony kozackimi atakami, a ścianę pieca monumentalnymi bataliami. Mama mnie karciła, a ojciec bronił. Długo „Kobziarz” chodził po rękach, póki nie zaczytały go nauczycielki. Z czasem ja, po polarnych strefach, w weekendy jeździłem po szewczenkowskim kraju, wypytując jego ziomków o fakty z życia poety, słuchając wspomnień długowiecznych ludzi i tak dalej. Zgłosiło się do trzech setek jego krewnych, mając nadzieję na uzyskanie pomocy od państwa, żeby potem dziękować: „Dzięki Tarasowi za eternit i za trasę” — właśnie wtedy porządkowano te wsie — przekrywano słomiane strzechy, stawiano płoty. Zebrany materiał wysyłałem do redakcji gazety rejonowej „Szewczenkiw kraj” i składano go nonparelem… bez mojego podpisu. Poskarżyłem się redaktorowi. Redaktor O. Surżko wpadł w furię: „Od dzisiaj nigdzie cię nie będą publikować. Precz!”. Wyrzucony z gabinetu, napisałem do Prezydium Rady Najwyższej, żeby wyjaśnili moje prawa wolnego obywatela. Jakiś pismak Sołdatenkow odpowiedział, że nie jestem członkiem Związku Pisarzy i zostałem ukarany zgodnie z prawem. Nie wdawałem się w bezpłodną dyskusję z urzędnikiem i notowałem dalej to, co zobaczyłem i usłyszałem. O ciekawych rzeczach dowiedziałem się koło wsi Budyszcze od dziadka Łahody, który pasł krowę na uwięzi. Rozejrzał się, czy nikogo nie ma, przygiął się do mnie i wyszeptał: „Będzie jeszcze”. To znaczy, historia nasza nie skończyła się. Będą jeszcze zmiany. Walka o wolność trwa. Naród duszą odczuwa dążenia narodu. Odwiedziłem chutor wsi Keryliwka u krewnych malarza Hryhorija Diadczenki, który w 1933 r. zmarł z głodu. W swoim czasie ukończył Petersburską Akademię Sztuk Pięknych i wykładał w Kijowskiej szkole artystycznej O. Muraszki. Zawsze nie miałem możliwości zrealizować zamierzonego, choć próbowałem współpracować z czasopismami artystycznymi. W odeskiej rodzinie Borowyków przechowywano spuściznę twórczą popularnego artysty Amwrosija Żdachy. Wykupił ją zwienigrodzianin Mychajło Zaboczeń i z czasem wydał wspaniałą monografią. Przez marną pensję nie miałem środków na zakup w wsi Kozackie (Kozacka Dolina) u rodziny represjonowanego i rozstrzelanego malarza Iwana Kindratowycza Stecenki starej kobzy. Co prawda, tam podarowano mi portret bandurzystki Oleny Kowal jego autorstwa. O I. K. Stecencie Bażan nawet nie wspomniał w Słowniku artystów Ukrainy. Tak samo nie zdołałem zdobyć wielkiego płótna „Los” — baśniowy motyw artysty Iwana Makuszenki w Lisiance, jedynie podarowano mi etiudę jego chaty, zastawionej snopami. U jego siostry Oksany widziałem jej portret autorstwa I. Makuszenki. Syn artysty służył jako podpułkownik w armii Ukraińskiej Republiki Ludowej. O tym opowiedział mi nauczyciel Kryżaniwski, którego syn (też artysta) Wasyl przyjaźnił się z synem Makuszenki i zmarł na emigracji we Lwowie. On także był artystą i starszyną w wojsku URL. A ja marzyłem o założeniu muzeum sztuki w Zwienigrodce, lecz marzenia nie zawsze się spełniają. W wsi Zełena Dibrowa, dokąd wyszła za mąż siostra T. Szewczenki Kateryna, poznałem naturzystów, z których malował obraz „Gość z Zaporoża” wnuk siostry Tarasa, malarz Fotij Krasicki (uczył się w Petersburskiej Akademii Sztuk Pięknych). W sporządzonej przeze mnie liście krewnych T. Szewczenki zobaczyłem już w naszych czasach u kierowniczki Funduszu Muzeum Keryliwskiego nazwiska innych ludzi. Wypadł z niego niewidomy wnuk poety po bracie Mykycie, bo podczas hitlerowskiej okupacji coś nie tak powiedział o redaktorze „Kobziarza” O. Kornijczuku, a także pilot Łewko Szewczenko, zastrzelony w Zwienigrodce przez swoich przy próbie ucieczki w 1918 r. Tak bywa. Za to dodano aktywistów kołchozowego budownictwa, komunistów i komsomolców. Władze rejonowe wzięły mnie na celownik i odtąd przycichłem jak mysz pod miotłą. Przy wolności myśli i słowa nie dopuszczono mnie do rejonowego domu kultury na wieczór jubileuszowy. Tam siedział tylko, opierając się na lasce, głuchoniemy Kaleń Tereszczenko, autor pierwszych pomników Wielkiego Kobziarza na Ukrainie. Pozostał on postronnym w życiu społecznym szewczenkowskiego kraju. Co prawda, własnym zwróceniem się do urzędasów wywalczyłem dla niego niewielkie podwyższenie emerytury, choć pomniki tworzył tylko za jedzenie. Za to jego siostra Sofija podczas Ukraińskiej Rewolucji porzuciła w Petersburgu luksusową własną pracownię artystyczną i popędziła do domu walczyć o wolność. Wystawiała „Hajdamaków” Szewczenki i wolni kozacy Zwienigrodzkiego Kosza prosto z sali występowali na front pod Smiłą przeciwko karzełowi Murawjowowi w armatnią strzelaninę. Sofija odbyła dziesięcioletnie zesłanie do Kazachstanu, tułaczkę po strefach i więzieniach ZSRR, ale nie wyrzekła się swoich przekonań. Pod koniec życia założyła w Zwienigrodce Muzeum Krajoznawcze i Szkołę Artystyczną. Nie trafił na listę szewczenkowców aresztowany przez kajzerowców, a z czasem rozstrzelany przez denikinowców samostijnyk Trochym Szewczenko. Taki los spotkał i mojego ojca. Przy okupacji hitlerowcy by go rozstrzelali. Bo pochowali swoich 34 kajzerowców na rozkaz swojego pastora w trumnach i w mundurach, jako wojowników. Dość już mówić o komunistycznym bezprawnym prawie. Ludzkiej moralności wśród urzędników nie znaleźć. Za dowodzenie przez ojca setką wolnych kozaków imienia, chłopakowi, wyrzucano. Mówiąc, że przez twojego ojca kajzerowcy pół wsi spalili. I to już przy cudzoziemskiej okupacji. Myślcie-czytajcie, bracia-ziomkowie. Uczcie się od naszego Tarasa Szewczenki! Sława ukraińskiej Ukrainie!
Машинний переклад
W lutym 2014 roku minęło 150 lat od dnia urodzin ukraińskiego liryka i satyryka, tłumacza, dramaturga, publicysty Wołodymyra Samijłenki. Z tej okazji Rada Najwyższa Ukrainy wydała postanowienie z 19 listopada 2013 roku o uroczystym uczczeniu jubileuszowej daty na szczeblu państwowym. “Na szczeblu państwowym” jubileusz obchodzony jest, delikatnie mówiąc, dość niemrawo, książki Samijłenki, zgodnie z planem, jeszcze nie zostały wydane, tablice pamiątkowe na domach, w których żył i tworzył, oraz pomnik nagrobny w Bojarce nie zostały ustawione…
Pomnik W. Samijłenki w Wielkich Soroczyńcach
Nadia KYRIAN Zdjęcie autorki
Jednak wielbiciele talentu Samijłenki tej daty nie pozostawili bez uwagi i robią na własną rękę, co mogą. Pewnie rzeczywiście ludzkie uznanie i pamięć są droższe od jakichkolwiek pomników… W Wielkich Soroczyńcach, gdzie pisarz się urodził, 6 lutego odbył się wieczór literacki “Twórca pereł prawdziwej poezji”. Otwarto wystawę bibliograficzną “Rycerz ukraińskiego słowa”. W tych wydarzeniach wzięły udział Myrhorodzka rejonowa biblioteka scentralizowana oraz wiejska biblioteka w Wielkich Soroczyńcach, miejscowe muzeum krajoznawcze, Wielkosoroczyńska szkoła ogólnokształcąca, szkoła muzyczna, internat. Prowadzącą wieczór była bibliotekarka biblioteki rejonowej Ludmyła Iholnicina. Switłana Isajewa, bibliotekarka Myrhorodzkiej rejonowej biblioteki scentralizowanej, dokonała przeglądu bibliograficznego. Wałentyna Derewianko opowiedziała o życiowej i twórczej drodze poety. Na wieczorze zabrzmiały poezje Wołodymyra Samijłenki oraz pieśni do jego słów. W wieczorze wzięli udział dyrektor Myrhorodzkiej rejonowej biblioteki scentralizowanej oraz naczelnik rejonowego wydziału kultury i archiwum I. Jaremko. Zaplanowano przeprowadzenie spotkań na Połtawskim Uniwersytecie Narodowym im. W. G. Korolenki oraz w Wielkich Soroczyńcach z docentem katedry ukraińskiej folklorystyki Lwowskiego Uniwersytetu Narodowego Mychajłem Czornopyskim, badaczem twórczości Wołodymyra Samijłenki, oraz Swiatosławem Maksymczukiem, artystą Lwowskiego Teatru im. Marii Zańkowieckiej, który przeczyta wiersze poety. Aktywnie obchodzili pamiętną datę mieszkańcy Bojarki w obwodzie kijowskim, gdzie pisarz jest pochowany, miejscowa gazeta “Bojarka inform” poświęciła Samijłence niemało materiałów. O tym opowiedziała Nina Charchuk, sekretarz odpowiedzialna czasopisma “Wseswit”, deputowana Rady Miejskiej w Bojarce, zasłużona dziennikarka Ukrainy, laureatka nagrody imienia Wołodymyra Samijłenki na wydarzeniu literacko-artystycznym, poświęconym otwarciu wystawy twórczości Wołodymyra Samijłenki w Kijowskim Narodowym Muzeum Literatury Ukrainy, które przeprowadzono przy wsparciu Ministerstwa Kultury Ukrainy oraz państwowej agencji promocji Ukrainy. — Na żądanie społeczeństwa, — opowiedziała Nina Feodosijiwna, — w 1992 roku Bojarski muzeum Mykoły Ostrowskiego stało się krajoznawczym. Obecnie zgromadzono tam wiele materiałów związanych z imieniem Wołodymyra Samijłenki. Jego osobisty los był ciężki. Matka — piękność, śpiewaczka, służyła u ziemianina Łysewycza, który się z nią nie ożenił, syna nie uznał. Mimo wszystko był chłopcem otoczonym opieką, ulubionym. Jego losem przejmowała się babcia Łysewyczycha, jego dziadek. Chłopiec zdobył polifoniczne wykształcenie. Oprócz wszystkiego był jeszcze muzykiem — grał na bandurze, na gitarze. Ziemianin Łysewycz miał cały pokój instrumentów, swoją orkiestrę. Z matczynego i ojcowskiego rodu został założony literacko-artystyczny kod genetyczny. Młodzieniec wstąpił na Uniwersytet Kijowski, ale egzaminów nie zdawał, otrzymał tylko zaświadczenie, a nie dyplom. Był członkiem kółka “Młodzi Tarasowcy”, “Plejady”, Kijowskiego towarzystwa, które wtedy dało całe grono ludzi rozwijających ukraińską kulturę i literaturę. Jego rado przyjęto w rodzinie Staryckich, był znajomym Łesi Ukrainki, szczególnie przyjaźnił się z jej bratem Mychajłem. Najlepsze słowa Wołodymyrowi Samijłence w 1907 roku z okazji wydania jego drugiego zbioru (pełniejszego, bo pierwszy był recenzowany) powiedział Iwan Franko, że takim poetą może szczycić się Ukraina i cały świat. W 1889 roku Samijłenko napisał satyryczny wiersz “Eldorado” — “Szczęśliwy kraj”, w którym można było odgadnąć imperium rosyjskie. Ten wiersz, nieopublikowany, zakazany, krążył w odpisach. Znajomi stale prosili Samijłenkę, by go wyrecytował. Miał talent artystyczny, przebywając w Czernihowie, nawet grał w teatrze. Swoją satyryczną poezję czytał tak poważnie, że wywoływało to jeszcze większy śmiech. W 1989 roku zespół rockowy “Komu wnyz” wybuchł tym “Eldorado” na scenie. Przypominam sobie, jak z Wiaczesławem Czornowołem siedzieliśmy obok i zachwycaliśmy się, jak podrywała ta pieśń całą publiczność w Kijowskim Instytucie Lotniczym. Ta pieśń brzmiała na obecnym Euromajdanie, Andrij Sereda
Myrosława Tarachan prezentuje wystawę, występował w Radzie Miasta Kijowa jako literat i muzyk… Na wystawie po raz pierwszy zobaczyłam zbiory, o których wcześniej tylko słyszałam. Ta ekspozycja jest znacząca, natchniona, dziękuję Muzeum Literatury, że można tu zaczerpnąć tyle wiedzy. Nina Charczuk opowiedziała, że w 1964 roku dzięki staraniom Maksyma Rylskiego, Pawła Tyczyny i innych ukraińskich literatów w Bojarce na grobie Samijłenki udało się postawić nagrobek. W uchwale Rady Najwyższej Ukrainy w sprawie obchodów 150-lecia poety mowa jest w szczególności o postawieniu pomnika na grobie w Bojarce. Ale, jak mawiał Samijłenko, „jedno tworzyć językiem, a drugie — pchać pług”. Do tej pory grób pozostaje pod opieką lokalnej społeczności. Na 140-lecie przyjeżdżał tu kobziarz z Połtawszczyzny Łychoszwaj i zwrócił się z propozycją postawienia na grobie krzyża, co zostało zrobione. W Bojarce wychowują uczniów na poezji W. Samijłenki, uczą dbać o grób. W przyszłym roku minie 90 lat od dnia śmierci poety. Marzą, aby na nagrobku postawić pomnik choćby do tej daty. Niedługo pożył Wołodymyr Samijłenko w Bojarce, ale pozostawił w duszach mieszkańców niezgłębiony ślad. Przyjechał tu w kwietniu 1925 roku, już całkiem chory. Przedtem tułał się na emigracji w Galicji (co teraz brzmi nienaturalnie), gdzie był razem z Markiem Czeremszyną, Iwanem Franką. Pojechał tam, kiedy usłyszał, że na Uniwersytecie Lwowskim (niechby nawet w ówczesnym Cesarstwie Austro-Węgierskim) wykładają w języku ukraińskim, dla niego była to wielka radość. Był jeszcze językoznawcą z bożej łaski, pisał artykuły. Ale radość była niedługa, bo bardzo tęsknił za wielką Ukrainą, do której w 1924 roku powrócił. W tamtym czasie stracił już swoje dzieci. Wasyl Stefanyk dał mu pieniądze, żeby wrócił na Ukrainę, za którą tęsknił. W Kijowie akademicy Ahatanheł Krymski i Serhij Jefremow próbowali go wesprzeć, bo rząd Ukraińskiej Republiki Ludowej w Galicji płacił mu choć niewielką emeryturę, a tutaj jej nie przeniesiono. Mieszkał na bulwarze Szewczenki, w piwnicy. Był już chory na mięsaka. Lekarze poradzili mu, aby więcej przebywał na słońcu. Inteligencja Kijowa wynajęła dla niego daczę w Bojarce, gdzie na rękach żony Olhy Stepaniwny dożywał ostatnich dni. Opiekowała się chorym lokalna lekarka Wira Matuszewska. Nie miał środków do życia. W Muzeum w Bojarce są wspomnienia o tym, jak lokalni mieszkańcy przynosili mu żywność. Poeta zmarł 12 sierpnia pod wieczór, bardzo ubolewał, że nie może trafić do swoich Soroczyńców. Zapisał, aby pochować go na górze przy cerkwi św. Michała, gdzie go pochowano cztery dni później zgodnie z kozackim zwyczajem. Na pogrzeb przyjechało wielu kijowian. Społeczność Bojarki, Ukraińska Autokefaliczna Cerkiew, która wtedy istniała, pochowały Samijłenkę z honorami, odprawiły dziewięciny i postawiły brzozowy krzyż. 3 lutego tego roku po raz pierwszy od 90 lat nawet Ukraiński Kościół Prawosławny Patriarchatu Moskiewskiego odprawił panichidę za Samijłenkę — wszak władza radziecka ogłosiła go „burżuazyjnym nacjonalistą”. Odprawiła panichidę, jak zwykle, UA Cerkiew na czele z ojcem Dymytrijem, potem społeczność miasta i Bojarskie Bractwo Artystyczne przeprowadziły wydarzenie w muzeum krajoznawczym, gdzie odsłonięto tablicę pamiątkową poświęconą Samijłence. Ustanowić ją pomogła Rada Miejska Bojarki oraz mer Taras Dobriwski, którzy wspierają inicjatywy mieszkańców. W 5. szkole ogólnokształcącej w Bojarce odbył się koncert, gdzie w słowie wstępnym Niny Charczuk wspomniano poetę-filozofa, czytano wiersze, śpiewano pieśni do jego słów. Wszystkich poruszyła szczera opowieść Niny Charczuk. Następnie artystka ludowa Ukrainy, laureatka nagrody literacko-artystycznej im. Iwana Neczuja-Łewyckiego Łarysa Choroleć wykonała perełkę „Pieśń wieczorna” („Cichy wieczór na ziemię spada”) do słów Wołodymyra Samijłenki, muzyka Kyryła Stecenki, oraz przeczytała wiersz „Język ukraiński”. Brzmiały inne wiersze Wołodymyra Samijłenki, jego wspomnienia, ulubiona muzyka, pieśni ludowe w wykonaniu solisty zasłużonej narodowej kapeli bandurzystów Ukrainy Maksyma Wołowodenki oraz zasłużonego artysty Ukrainy Ołeha Filipenki. Wycieczkę przy planszach wystawy „Dar wielkiej i wiernej miłości” przeprowadziła starszy pracownik naukowy muzeum Myrosława Tarachan, która przygotowywała ekspozycję. Wystawa zbudowana jest tak, aby zwiedzający przekonali się, że ukraińscy pisarze byli niezwykle wykształconymi ludźmi, a Wołodymyr Samijłenko jest przykładem człowieka o wysokim wykształceniu i wysokiej kulturze. W latach studenckich uczył się 9 języków: francuskiego, włoskiego, hiszpańskiego, polskiego, greckiego, łacińskiego, ukraińskiego, rosyjskiego oraz esperanto. Był jednym z tych pisarzy, którzy próbowali wyprowadzić literaturę ukraińską z poziomu prowincjonalnego na światowy. W ekspozycji znajdują się tłumaczenia z hiszpańskiego i francuskiego. Artykuły wstępne do nich napisali Mykoła Woronyj i Iwan Franko. Kolejna witryna przedstawia go jako genialnego satyryka. Cechy talentu satyrycznego Samijłenki tak skomentował Mykoła Zerow: „Dobre wykształcenie literackie i uwarunkowana nim kulturalna percepcja, świadomość własnych sił i zorientowanie w technice poetyckiej nigdzie nie pozwoliły Samijłence popaść w grubiaństwo i brak smaku… On wszędzie daje subtelny produkt literacki, złoty ludowy humor…”. Dalej — wybrane utwory Samijłenki, dramat „Czurałiwna”, utwory poetyckie i prozatorskie. Przeróbki i tłumaczenia, wspomnienia… Wydana w Kanadzie w 1969 roku „Bajka o smutnym człowieku”. W diasporze jego utwory drukowano wielokrotnie… Jest witryna stworzona dla stałych bywalców muzeum — pedagogów. Tutaj znajdują się zbiory dla uczniów, chrestomatie, utwory dla dzieci. Kolejna witryna — utwory o pisarzu. Chcę zakończyć cytatem z genialnej przedmowy do utworów Samijłenki autorstwa Iwana Franki, gdzie każde słowo to perła: „Język jego poezji — to jeden wielki komplement dla przyszłego języka narodowego i literackiego Ukrainy, nieomylna wskazówka, dokąd musi zmierzać jej rozwój. I zauważcie: ten język jest jednakowo zrozumiały, z jednakowym zamiłowaniem czyta się go nad Sanem, Dnieprem i Donem; on już teraz wiąże węzłem współczucia i sympatii wszystkie części naszego narodu. O żadnym innym współczesnym ukraińskim pisarzu nie możemy tego powiedzieć”.
Машинний переклад
Imiona Łysenki i Szewczenki są powiązane w ukraińskiej historii nie tylko tytaniczną pracą kompozytora nad „Muzyką do „Kobziarza””, ale i ogromną jego pracą społeczną nad uwiecznieniem pamięci poety w czasie najcięższych ucisków ukraińskiego słowa i myśli. Roksana SKORULSKA, kierowniczka muzeum M. Łysenki. Zakazane utwory Tarasa Szewczenki, które trafiły do rąk Łysenki-gimnazjalisty od wuja Andrija Romanowycza, stały się impulsem do jego narodowej samoidentyfikacji, określiły patriotyczny kierunek całej jego twórczości. Imię i słowo Tarasa Szewczenki stało się przewodnią gwiazdą na drodze służenia Ukrainie. Spróbujmy tutaj uogólnić niektóre znane i „nowe” dokumenty, spojrzeć dzisiejszymi oczami na fakty, wydawałoby się, znane i bezsporne. Na początek należy zauważyć, że wymaga sprostowania powszechnie przyjęta wersja o udziale M. W. Łysenki w przewiezieniu ciała T. H. Szewczenki z Kijowa do Kaniowa. „Piękniała wiosna, rozkwitały sady, Gdyśmy Ojca ostatni raz witali, Kiedy nam, młodym, serce rwało na strzępy Od wielkiej tęsknoty i żalu…” Ten wiersz, napisany przez M. Staryckiego jeszcze w 1881 r. w imieniu całego pokolenia, przez ponad stulecie był jedynym argumentem tych badaczy, którzy twierdzili, że Mykoła Łysenko i Mychajło Starycki brali udział w powtórnym pogrzebie T. H. Szewczenki. Do tej pory żadnych dokumentalnych potwierdzeń tego faktu nie znaleziono. Przyjmijmy, że wśród 2000 obywateli, których naliczyła wtedy kijowska policja, mogli jeszcze nie rozpoznać studenta Uniwersytetu św. Włodzimierza, za którym dopiero po roku zostanie po raz pierwszy ustanowiony niejawny nadzór (za to — już do samej śmierci w 1912 r.). Ale jak wyjaśnić ten niezaprzeczalny fakt, że w żadnym ze znanych nam listów M. W. Łysenki (w szczególności do Hanny Barwinok z powodu śmierci P. Kulisza) czy, powiedzmy, w pamiętnikach M. Staryckiego i Ołeny Pcziłki o udziale Mykoły Witalijowycza w pogrzebie Kobziarza nie ma ani słowa? Natomiast Mychajło Starycki we wspomnieniach „K biografii N. W. Łysenko”, opublikowanych w nr 12 czasopisma „Kijewskaja Starina” z 1903 r., konstatuje: „W 1861 r. nasza rodzina wczesną wiosną (oczywiście — to nie jest połowa maja! — Aut.) ruszyła z powrotem na wieś: niebezpieczeństwo oczekiwanych buntów chłopskich minęło, środków na życie w mieście nie było, a wprowadzenie ustawowych gramot i dokonywanie aktów na wykup nadałów wymagało osobistej obecności właścicieli. […] Mnie również trzeba było z powodu tych samych spraw, a także spadku, wyznaczonego do podziału w listopadzie, zostać w Żowninie do zimy. Mykoła już sam wyruszył do Kijowa […] na początek zajęć…” Wspomnienia innych „naocznych świadków” są w tym przypadku tak ograniczone, rozbieżne i pełne odniesień do czyichś innych świadectw, że opierać się na nich po prostu nie jest poważnie! Zatem tylko legenda stoi za twierdzeniami, że Mykoła Łysenko był wśród młodzieńców, którzy przyjęli w Kijowie na ramiona trumnę Kobziarza. Ale jest w tej legendzie głęboka historyczna sprawiedliwość, bo Łysence było pisane podnieść na swoje ramiona znacznie więcej — sprawę Szewczenki: przebudzenie narodowej godności, narodowej samoświadomości ukraińskiego narodu. I tej sprawie Mykoła Witalijowycz nie zdradził do ostatniego tchnienia. Praca nad uwiecznieniem pamięci Tarasa Szewczenki od lat studenckich była podstawą obywatelsko-oświatowej działalności Łysenki. Od 1864 r. prawie corocznie organizuje on w Kijowie i innych miastach koncerty pamięci Tarasa Szewczenki, występuje w nich jako autor, pianista i dyrygent chóralny (brzmią jego opracowania i utwory autorskie, kompozycje innych kompozytorów do tekstów Kobziarza oraz innych poetów). Szczytem tej działalności stało się uczczenie 50. rocznicy śmierci Poety. Poezja Tarasa Szewczenki, niczym wieniec, obramowuje twórczość Łysenki. Mając już dość znaczący dorobek twórczy, jako Opus nr 1 oznacza on „Testament” (na chór męski, solo tenora i fortepian), napisany w Lipsku w lutym 1868 r. na zamówienie O. Barwińskiego i Lwowskiego Towarzystwa „Proświta”. I w dalszym ciągu od tej daty będzie wyznaczał chronologię swojej twórczości. Wtedy też — w 1868 r. wydaje kompozytor w Lipsku u Roedera Pierwszy zeszyt „Muzyki M. Łysenki do „Kobziarza” T. Szewczenki”. Część tych utworów w wykonaniu Olhy Ołeksandriwny O’Connor-Łysenko autor pokazywał wtedy profesorom Konserwatorium Lipskiego. Niektóre pieśni solowe z „Muzyki do „Kobziarza”” Łysenki prawie od samego powstania stały się prawdziwie ludowymi pieśniami, jak, powiedzmy, „Oj jedna ja, jedna, jak źdźbło w polu” czy „Sad wiśniowy koło chaty”. „Muzykę do „Kobziarza” T. Szewczenki. Śpiewy na głosy żeńskie i męskie, zarówno pojedyncze, jak i zbiorowe, duety, tria, kwartety, chóry stworzył Mykoła Łysenko”. Ta tytaniczna praca z lat 1868—1911 obejmuje 86 ukończonych utworów (3 kantaty, 18 chórów, 9 zespołów, 56 pieśni solowych) oraz szereg szkiców („Świecie cichy, kraju miły”, „Stoi we wsi Subotowie” i in.). Iwan Franko zaznaczał: „…muzykalność wiersza on (Łysenko) poczuł głębiej i zdołał oddać ją lepiej od wszystkich innych licznych kompozytorów, których wabiła do siebie muza Szewczenki”. Tytaniczna praca Łysenki nad tekstami Szewczenki obejmuje lata 1868—1912 i zawiera 86 ukończonych utworów w 7 seriach i 9 poza seriami. Są to 3 kantaty, 18 chórów, 9 zespołów, 56 pieśni solowych oraz szereg szkiców. Za życia kompozytora w wydaniu autorskim wyszły 82 utwory „Muzyki do „Kobziarza””. Zeszyty-serie lub poszczególne wydania „Muzyki do „Kobziarza”” Łysenki, wydane przez L. Idzikowskiego w Kijowie, W. Bessela w Petersburgu i A. Grosse w Moskwie, dekorowane winietami w dwóch — czerwonym i czarnym — kolorach, były nieodłączną częścią życia prawie w każdej ukraińskiej rodzinie końca XIX — początku XX w. Prawie dziewięćdziesiąt odwołań kompozytora do wierszy Kobziarza (w szczególności w operach) zadziwia swoją wielogatunkowością. Łysenko interpretuje je jako pieśni solowe, zespoły, kantaty (w szczególności „Biją progi”, napisana w 1873 roku pod wrażeniem podróży na Chortycię), „Raduj się, niwo niepolana!”, „Na wieczną pamięć Kotlarewskiemu”), chóry a cappella lub z towarzyszeniem fortepianu czy orkiestry, całe rozbudowane sceny wokalne, jak, powiedzmy, „Módlcie się, bracia, módlcie się” z „Hajdamaków”. Są podstawy, by mówić o zamiarze Łysenki stworzenia wielkiego płótna scenicznego według poematu „Hajdamacy”, do którego napisano 7 numerów w różnych gatunkach. Pieśni solowe „Muzyki do „Kobziarza”” wyróżnia gatunkowa wielopłaszczyznowość, a poza tym łączy je bliskość do stylu ludowo-pieśniowego. Tutaj znajdujemy i niepowtarzalny „pejzażowy” nokturn „Sad wiśniowy koło chaty”, i akwarelową przejrzystość brzmienia, właściwą pieśni solowej „W gaju, gaju”… W romantycznym duchu nakreślono muzyczny obraz burzowej nocy na Dnieprze, zaniepokojony przedświtowy stan przyrody w pieśni solowej
Uczestnicy wieczoru szewczenkowskiego przy „Ryczy i jęczy Dniepr szeroki”, poświęconego Markowi Kropywnyckiemu. W przeważającej części pieśni solowych „Muzyki do Kobzara” z głębokim współczuciem i wnikliwością kompozytor ukazuje los ukraińskiej kobiety. Pierwszą z tych pieśni solowych „Oj jedna ja, jedna” Mykoła Łysenko zadedykował swojej żonie — Oldze O’Connor, która stała się wykonawczynią wielu jego utworów. Wśród dedykacji Łysenki spotykamy nazwiska P. Kulisza, W. Symyrenki, O. Rusowa i in. Na autografie ballady „Nie wrócił z wyprawy” zaznaczono: „Dedykuję sławnej wielkiej ukraińskiej artystce M. K. Zańkoweckiej”. Ten utwór oraz Dumkę „Po co mi czarne brwi” w 1911 r. nagrała na płytę gramofonową wybitna aktorka i śpiewaczka z rodu Tobilewyczów Ołena Petlasz, której akompaniował sam Mykoła Witalijowycz Łysenko. Jednocześnie kompozytor podkreślał programowość swojej pracy z tekstami Szewczenki: „Dobierając muzykę do słów Kobzara, specjalnie nie ograniczałem się do samej tylko liryki, a umyślnie wybierałem takie utwory, gdzie naród wzywa do walki” — mówił Łysenko, występując w Czerniowcach 25.05.1904. Utwory Łysenki, które budzą świadomość osobistą i narodową, nieobojętność na los Ukrainy i jej ludności, należą do najwyższych osiągnięć ukraińskiej muzyki kameralno-wokalnej XIX wieku. Szczególne miejsce wśród nich zajmuje monolog „Mnie wszystko jedno”, poświęcony ukraińskiemu tenorowi światowej sławy Ołeksandrowi Myszesze. Interpretacja tego utworu przez Iwana Kozłowskiego ucieleśnia credo sławnych synów Ukrainy — i Poety, i Kompozytora, i samego Śpiewaka. Ostatnim utworem, napisanym na prośbę siostrzenicy Ł. Staryckiej-Czerniachiwskiej, który kompozytor prezentował jej dosłownie w przeddzień śmierci, jest „Psalm Dawidowy” („Boże, naszymi uszami/ Słyszeliśmy Twoją sławę”). Pamięci Tarasa Szewczenki kompozytor poświęcił „Marsz żałobny (na 27. rocznicę śmierci T. Szewczenki)” (1888) do tekstu Łesi Ukrainki, kantatę „Na 50. rocznicę śmierci T. Szewczenki” do wierszy W. Samijłenki (1911), Elegię na skrzypce i fortepian (1910). Gazeta „Rada” pisze o błyskotliwym wykonaniu przez Łysenkę 26.02.1909 r. na koncercie szewczenkowskim w teatrze kijowskiej „Proświty” Dumki-impromptu „Kwiaty na mogiłę Wielkiego Kobzara w 48. rocznicę jego śmierci”, który, najwyraźniej, nie został nagrany. Na szczególną uwagę zasługuje utwór „Na 50. rocznicę śmierci Tarasa Szewczenki”. Kantata M. Łysenki do tekstu W. Samijłenki” (K. 1911, Drukarnia nut W. Czokołowa. Artysta P. Chołodnyj). Autorskie wydanie kantaty zostało skonfiskowane na mocy postanowienia specjalnie utworzonego Kijowskiego tymczasowego komitetu do spraw druku w składzie T. Florynski, O. Nikolski, S. Szczogolew z dnia 24.02.1911 (NMSh, A-81, ark. 2, kopia). W postanowieniu zaznaczano: „…Dopatrując się w… kantacie podżegania południowej gałęzi narodu rosyjskiego do zdradzieckich działań przeciwko Rosji, tj. znamion przestępstwa, przewidywanego § art. 129 Ustawy karnej z 1903 r. (…) nałożyć areszt na wskazane dzieło muzyczne i prosić prokuratora Kijowskiej izby sądowej o wystąpienie z wnioskiem do Kijowskiej izby o zatwierdzenie aresztu i o ZNISZCZENIE WYDANIA…”. Dziś znane są tylko 4 egzemplarze tego wydania. W 1908 r. Mykoła Witalijowycz staje na czele pierwszej legalnej ukraińskiej organizacji społeczno-politycznej Kijowski Ukraiński Klub oraz założonej jeszcze w 1906 r. przy jego udziale pierwszej ogólnoukraińskiej organizacji — „Zjednoczony komitet budowy pomnika T. G. Szewczenki w Kijowie”, na adres którego napływały środki z koncertów i datki charytatywne z Europy, Australii, Ameryki, Kanady. Do zebranych funduszy niemałą sumę przekazano z wydań i koncertów Łysenki. Ostatnią akcją w tej pracy Łysenki było uczczenie 50. rocznicy śmierci T. Szewczenki. Ucisk ze strony carskiej administracji na czele z ministrem spraw wewnętrznych Imperium Rosyjskiego P. Stołypinem podsumowuje w jednym z listów do Petersburga Kijowski generał-gubernator F. Trepow: „…po otrzymaniu szyfrowanego telegramu pana ministra z 28 stycznia ubiegłego roku za nr 154, przeze mnie zaproponowano Kijowskiemu gubernatorowi (O. Hirsowi — Aut.) poinformowanie organizatorów uroczystości jubileuszowych, że uznałem za konieczne zakazać przyjazdu z Austrii deputacji dla udziału w jubileuszowym uczczeniu poety Szewczenki i że uczczenie nie powinno nosić charakteru propagandy ukraińskich nauk, w przeciwnym razie świętowanie jubileuszu zostanie przeze mnie zakazane. W odpowiedzi na to przewodniczący starszyzny rady Kijowskiego ukraińskiego zgromadzenia społecznego N. W. Łysenko, onże honorowy Przewodniczący Komitetu, utworzonego dla organizacji wspomnianych uroczystości, zawiadomił kijowskiego gubernatora, że rada starszych wspomnianego zgromadzenia, po omówieniu postawionych przeze mnie warunków uczczenia 50-lecia od dnia śmierci T. G. Szewczenki, odmawia publicznego uczczenia poety, ponieważ pojęcie „ukraińskiej nauki” jest tak rozciągliwe i nieuchwytne, że nie daje żadnej możliwości przewidzenia, co w świętowaniu mogłoby wydać się administracji niepożądanym i podlegającym powstrzymaniu. (Równie Komitet Jubileuszowy złożył ze swoich pełnomocnictw i żadnych uroczystości z okazji wspomnianego jubileuszu 27—28 lutego urządzać nie będzie)”. Jubileuszowe przedsięwzięcia na zaproszenie moskiewskiego towarzystwa „Kobzar” przeniesiono z Kijowa do Moskwy. Następstwem tego stała się policyjna „Sprawa o zamknięcie Kijowskiego Ukraińskiego Klubu” oraz „…pociągnięcie członków Rady starszych na czele z nauczycielem muzyki Nikołajem Witalijowyczem Łysenką do odpowiedzialności karnej za działalność antyrządową”. 4 dni po ogłoszeniu tego postanowienia Łysenko zmarł na atak serca. _________________ 1 Zob.: Biografia T. G. Szewczenki. — K., 1964. — S. 611—612, gdzie „zapomniano” postawić cudzysłów po cytacie z listu I. P. Doroszenki do Marka Wowczka (zob.: Zapiski wydziału historyczno-filologicznego UAN. — K., 1962.— Ks. VII—VIII. — S. 382) — i na tej podstawie powołują się na I. P. Doroszenkę jako na naocznego świadka udziału M. W. Łysenki w pogrzebie Kobzara. A także: Łysenko O. M. O Mykole Łysence. — K., 1957. — S. 29—30; Łysenko O. N. Wspomnienia syna. — M., 1960. — S. 31—32. W rękopisie „Dni i lata życia, twórczości oraz działalności społeczno-muzycznej M. W. Łysenki” oraz w szczegółowej „Chronologii M. W. Łysenki. Życie i działalność”, która znajduje się w Muzeum Mykoły Łysenki w Kijowie (dalej — MML. — RD nr 374, oryginał), Ostap Mykołajowycz o udziale ojca w pogrzebie w ogóle nie wspomina!
Машинний переклад
Dmytro PAWŁYCZKO
W Nowym Jorku w 96. roku życia zmarł Jewhen Stachiw. W rozmowie telefonicznej ze mną 31 grudnia 2013 r. prosił, by w jego imieniu pogratulować zwycięstwa Majdanu, które, jak mówił, zostanie osiągnięte w 2014 roku. Ukraina zna Jewhena Stachiwa przede wszystkim jako patriotę, który z bronią w ręku walczył przeciwko węgierskim faszystom, jacy utopili w krwi Karpacką Ukrainę, przeciwko okupantom ukraińskich ziem, niemieckim faszystom, którzy okrutnie niszczyli narodowo-wyzwoleńczy ruch naszego narodu, kierowany przez OUN. Ukraina wie, że w tamtym czasie, to znaczy na początku lat 40. XX wieku, Jewhen Stachiw kierował OUN na Dniepropetrowszczyźnie i Donbasie, stworzył tam rewolucyjne ukraińskie podziemie. Gestapo wiedziało o nim, szukało go, ale nie zdołało go schwytać, bo w obronie patrioty stanęła miejscowa wielonarodowa ludność. W dokumentach gestapo znalazł jego nazwisko O. Fadiejew, autor powieści „Młoda Gwardia”, który wyprowadził go w postaci Jewhena Stachowicza jako zdrajcy organizacji komsomolskiej. Jewhen Stachiw obalił kłamliwego radzieckiego powieściopisarza. Twierdzenie Stachiwa, że na Donbasie nie było żadnej prokomunistycznej organizacji młodzieżowej, potwierdzone współczesnymi badaniami historycznymi, uznawane jest za prawdziwe i niezbite. Jewhen Stachiw nie z Galicjan i nie z Wołynian stworzył OUN w obwodzie donieckim, lecz z Ukraińców, Rosjan, Greków, Żydów, Cyganów, którzy nienawidzili krwawego stalinowskiego reżimu. Tam jego dociekliwy umysł przejął się szacunkiem dla wielonarodowej ludności Wschodu Ukrainy. Zrozumiał, że hasło „Ukraina dla Ukraińców”, z którym przybył do górniczego kraju, nie sprzyja jego skutecznej działalności. O zmianie swoich poglądów politycznych Jewhen Stachiw szczegółowo pisze w księdze wspomnień „Przez więzienia, podziemie i granice”, wydanej w Kijowie w 1995 roku. Autor przedmowy do tej książki Mychajło Słaboszpycki słusznie uważa, że Jewhen Stachiw „przeszedł poważną ewolucję polityczną, rozpoczynając swoją działalność w OUN jako apologeta totalitaryzmu jeszcze podczas drugiej wojny światowej, w podziemiu na Doniecczyźnie, a stał się przekonanym i konsekwentnym demokratą”. My, Iwan Drač i ja, przebywając w USA w 1966 roku, wielokrotnie spotykaliśmy się z Jewhenem Stachiwem, bywaliśmy w jego domu na Forest Hill; zapoznał nas z wieloma myślącymi ukraińskimi politykami-patriotami, którzy nie nazywali nas poplecznikami Moskwy, lecz rozumieli naszą trudną sytuację pisarzy, członków ukraińskiej radzieckiej delegacji na XIX sesji Zgromadzenia Ogólnego ONZ i jednocześnie narodowo świadomych ludzi z utworami, w których ukryta była antyradziecka emocjonalna nastrojowość. Jewhen Stachiw opowiedział nam o konflikcie w kierownictwie OUN, który wniósł tam jako gorący zwolennik Ukraińskiej Głównej Rady Wyzwoleńczej, na czele której stał Roman Szuchewycz, człowiek o demokratycznym światopoglądzie. Jewhen Stachiw opowiedział o tym, jak nie zgodził się służyć w kierownictwie OUN, gdzie panowała teoria Doncowa o jednym wodzu i jednej partii, które rzekomo są powołane przez tajemnicze wyższe siły do kierowania ruchem narodowo-wyzwoleńczym i zdobytym państwem. Nasza przyjaźń z Jewhenem Stachiwem, jego demokratyczna, przyswojona na Doniecczyźnie koncepcja walki o wyzwolenie Ukrainy spod moskiewskiego jarzma bezsprzecznie wpłynęła na nas. Przypomnieliśmy ją sobie z Draczem, przystępując do tworzenia Ruchu Ludowego. Wyrzuciliśmy z zjazdu założycielskiego Ruchu Ludowego przedstawicieli moskiewskiej „Pamięci”, antysemickiej organizacji, i wspólnie z przyjaciółmi przeprowadziliśmy pierwsze zebrania ruchowe jako zgromadzenia nie tylko Ukraińców, lecz także Rosjan, Żydów, Bułgarów, Tatarów i obywateli Ukrainy innych narodowości. Książka Jewhena Stachiwa „Przez więzienia, podziemie i granice” — to polityczny testament nieustraszonego wojownika i wnikliwego polityka, który trzeba znać nie tylko współczesnym historykom wydarzeń, aby sporządzić tragiczny rejestr bohaterów, którzy zginęli za Ukrainę, ale także współczesnym naszym politykom, aby zjednoczyć wokół ukraińskiej idei państwowej wszystkich nieukraińców, lecz obywateli Ukrainy, zdolnych uszanować wolność, europejski cywilizacyjny wybór naszego narodu. Jewhen Stachiw pisze: „Przeżyłem długie życie — ciężkie i szczęśliwe. Byłem, jak mówią, i na wozie, i pod wozem, nocowałem w polu i na mrozie, jeździłem w otwartych wagonach, rowerem, pieszo przeszedłem całą Ukrainę — od Sanu aż po Doniec… I jestem szczęśliwy, że droga mojego życia prowadziła aż do czasu, gdy powstało Państwo Ukraińskie…” Szczęśliwy i zaniepokojony Jewhen Stachiw przyjeżdżał do Kijowa w ciągu lat 90. minionego wieku, chciał wiedzieć wszystko, co dzieje się na Ukrainie, starał się pomagać politykom i deputowanym, pisarzom i artystom, ministrom i prezydentom naszym trzymać się demokratycznego kursu, pamiętać o niebezpieczeństwie dla naszej państwowości, ukrytym w istnieniu WNP jako struktury, którą Rosja będzie stale próbowała przekształcić w nowy związek,
w którym [imperium] katowało Ukrainę przez trzysta lat, ale jej nie zabiło, i dziś samo sobie z tego powodu wyrzuca. Jewhen Stachiw przejmował się i do ostatnich dni żył sukcesami Majdanu, który powstał jako protest przeciwko polityce dyktatora Janukowycza, skierowany przeciwko podporządkowaniu państwa ukraińskiego restauratorom imperium carów i sekretarzy generalnych. Ojcem Jewhena Stachiwa był Pawło Mykołajowycz, oficer Ukraińskiej Armii Halickiej, a matką Polka Kazimira Dulińska. Mieli sześcioro dzieci. Wołodymyr, starszy brat Jewhena, był wybitnym dziennikarzem, intelektualistą, ministrem spraw zagranicznych w rządzie samodzielnej Ukrainy, proklamowanej w 1941 r. we Lwowie. Dwie siostry Jewhena Stachiwa, Olha i Marija, zginęły w UPA. Wierzę, że ukraińska społeczność w Przemyślu postara się zachować pamięć o swoim wielkim rodaku. Myślę, że zalążek demokratycznego światopoglądu, dzięki któremu zasłynął jeden z najwybitniejszych Ukraińców XX w., Jewhen Stachiw, pojawił się w jego jeszcze dziecięcej duszy. Matka jego, Polka, która wychowała dzieci w duchu ukraińskim, była bez wątpienia człowiekiem heroicznym, nie wyrzekła się swoich synów i córek, zginęła w polskim więzieniu jako matka bohaterów Ukrainy w 1952 roku. Jewhen Stachiw mówił: żadna kropla krwi oddana za Ukrainę nie jest daremną ofiarą! Miał szczęście przejść żywym przez walki, zasadzki gestapo i KGB, ale zachował imiona i nazwiska dziesiątek i setek ludzi, którzy walczyli za Ukrainę, idąc do boju obok niego. Niech więc pamięć o nim i pamięć o jego poległych przyjaciołach na zawsze będzie z nami! 7.II.2014 r.
PRENUMERATA—2014 PRENUMERATA—2014 Koszt prenumeraty (z dostawą i kosztami pocztowymi): Koszt prenumeraty (z dostawą i kosztami pocztowymi):
Машинний переклад
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracyjne KV nr 4066 z 02.03.2000 r. Szef redakcji Pawło Mowczan Redaktor naczelna Lubow Hołota Kolegium redakcyjne Lubow Hołota (przewodnicząca), Jarema Hojan, Pawło Mowczan, Ołeksandr Ponomariw, Iwan Juszczuk Zastępca redaktora naczelnego Jewhen Buket 279-39-55 Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcji Natalia Skrynnyk 278-01-30 (tel./faks) Sekretarz odpowiedzialna Iryna Szewczuk Dział tematyki społecznej Petro Antonenko 279-49-47 Dział pracy oświatowej Nadia Kyryan 270-55-57 Dział kultury Mykoła Cymbaluk 279-49-47 Dział korekty Tetiana Szczerbak Iryna Stelmach 278-63-69 Skład komputerowy Iryna Szewczuk Wołodymyr Żyhun 278-63-69 Redaktor dyżurny Mykoła Cymbaluk Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Wydrukowano z gotowych fotoform w spółce z o.o. «Polihrafcentr» w środę. Nakład ogólny w lutym — 14 800 Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy korzystaniu z naszych publikacji powołanie się na «Słowo Proświty» jest obowiązkowe. Indeks gazety «Słowo Proświty» — 30617
Машинний переклад