Сторінка · с. 2сторінка оригіналу ↗
Ślepy zaułek w stosunkach polsko-ukraińskich
Слово Просвіти, №07 за 2018 рік
Historia stosunków polsko-ukraińskich bierze swój początek z czasów Rusi Kijowskiej. Jarosław Mądry, po wyprawach na Polskę w latach 1030—1031, wziął jeńców i osiedlił ich w dolinie rzeki Roś, gdzie zajmowali się rolnictwem, a później ulegli asymilacji. W Kijowie istniała oddzielna dzielnica polska w pobliżu Bramy Lackiej, gdzie w XII w. została założona misja katolicka. Walentyn JABŁOŃSKI, profesor, doktor nauk historycznych. Z czasem Polacy stanowili już znaczny odsetek na terenach Rusi. Najliczniejsze polskie społeczności w granicach ukraińskiego obszaru etnicznego uformowały się na Prawobrzeżu i we Wschodniej Galicji. W znacznym stopniu sprzyjało temu utworzenie w 1275 roku rzymskokatolickich diecezji w Haliczu, Lwowie, Przemyślu, Chełmie oraz hojne obdarowywanie ich nadziałami ziemskimi. Od połowy XVI w., po przyłączeniu Ukrainy do Rosji, nasiliło się przesiedlanie chłopów i miejskiej biedoty ze wschodnich rejonów województw rzeszowskiego, kieleckiego, krakowskiego, a zwłaszcza lubelskiego Polski na ziemie zachodnioukraińskie. A na południu i wschodzie Ukrainy w tym czasie miały miejsce ważne wydarzenia historyczne — założenie Siczy Zaporoskiej przez księcia Wiśniowieckiego, bitwa pod Chocimiem (1620—1621), wojna narodowowyzwoleńcza pod wodzą B. Chmielnickiego (1648—1654), bitwa pod Konotopem (1659), koliszczyzna (1768—1769), które każdy etnos postrzegał na swój sposób i które praktycznie nie naruszyły ukształtowanych tu stosunków międzyetnicznych, z wyjątkiem koliszczyzny — kozacko-chłopskiego powstania narodowowyzwoleńczego na Prawobrzeżnej Ukrainie, sprowokowanego uciskiem narodowym i religijnym ludności ukraińskiej w Rzeczypospolitej, w odpowiedzi na co powstańcy wypędzali ze swoich miejsc i wyniszczali katolików oraz ludność żydowską. Powstanie stłumiły wojska rosyjskie (wspólnie z Polakami), a hajdamackich przywódców stracono lub zesłano na Daleki Wschód. Czas minął i poukładał wszystko na odpowiednich półkach, życie toczyło się dalej. Pod koniec XVIII w. na Prawobrzeżnej Ukrainie liczono około 350 tys. Polaków. Według spisu z 1897 roku ich liczba stanowiła 1,6% ludności Ukrainy (bez ziem zachodnich). W latach 1920—1930 stosunki polsko-ukraińskie zaostrzyły się w związku z okupacją Galicji i Wołynia oraz przyłączeniem ich do Polski. Nowe państwo polskie od samego początku wybrało autorytarną formę rządów i, traktując „Kresy Wschodnie” jako dawne ziemie polskie, zaczęło prowadzić tu polonizację, kolonizację, pacyfikację, ograniczało Ukraińców w prawach do edukacji, niszczyło ukraińskie cerkwie. Spowodowało to radykalizację stosunków polsko-ukraińskich, akcje protestacyjne OUN. Szczególnie zaostrzyła się sytuacja na Wołyniu z początkiem wojny niemiecko-radzieckiej. Tutaj, na okupowanym terytorium, zderzyli się w konfrontacji Polacy i Ukraińcy, których okresowo prowokowali to Niemcy, to bolszewicy (aby odwrócić uwagę od siebie), co doprowadziło do znacznych ofiar. W minionym czasie kwestii przyczyn konfrontacji i ich interpretacji poświęcono wiele uwagi z obu stron, ale do dziś dyskusje te sprowadzają się do wzajemnych oskarżeń i nie osiągnięto jednoczącego, konsolidującego rozwiązania. Przypominamy: • te wydarzenia miały miejsce na etnicznych ziemiach ukraińskich, do których nie mieli prawa ani Polacy, ani Niemcy; • działania zbrojne strony ukraińskiej przeciwko Polakom miały charakter odwetowy i tylko jeden cel — uwolnić terytorium Wołynia od sił okupacyjnych; • akcje odwetowe OUN i UPA nie rozciągały się na tradycyjne terytoria polskie; • ukraiński ruch narodowowyzwoleńczy w żadnym wypadku nie był zamachem na polską państwowość, która w latach wojny nie istniała, a był kontynuacją rewolucji ukraińskiej; • wielkim błędem ZSRR, w szczególności Stalina, było to, że tak łatwo zgodzili się na konferencji jałtańskiej na linię Curzona, na włączenie dawnych ziem ukraińskich — Łemkowszczyzny, Podlasia, Nadsania i Chełmszczyzny w skład Polski; • wielkie ofiary konfrontacji ukraińsko-polskiej lat 1943—1944 obciążają sumienie londyńskiego emigracyjnego rządu polskiego, który faktycznie inspirował te wydarzenia. Nie mniejsza wina leży po stronie J. Piłsudskiego i I. Mościckiego — autorów idei pacyfikacji. Cel działań strony polskiej — przywrócić w łono Polski Kresy Wschodnie. Cel działań Ukraińców — przeszkodzić Polakom w realizacji tego zamysłu.
W ostatnim czasie strona polska, a zwłaszcza rządząca partia „Prawo i Sprawiedliwość”, zintensyfikowała działania antyukraińskie: 22 lipca 2016 r. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej przyjął uchwałę o uznaniu ukraińskich zmagań wyzwoleńczych podczas II wojny światowej za ludobójstwo na ludności polskiej, a od zeszłego roku Polska, naruszając normy prawa międzynarodowego, zaczęła stawiać przed Ukrainą szereg żądań, takich jak: • „Lwów to polskie miasto” (a czyje w takim razie są Chełm, Przemyśl); • „Ukraina musi zrezygnować ze swoich bohaterów narodowych” (a co w takim razie z pomnikami Piłsudskiego w Polsce); • „konieczne jest zwrócenie polskiej wspólnocie na Ukrainie majątku kościelnego, kościołów i domów parafialnych” (stara rosyjska piosenka moskiewskich szafarzy Cyryla z czasów walki między UKGK a UKP); lepiej powiedzcie, ile ze zburzonych ukraińskich cerkwi Polacy odnowili; • „zwolnić z ważnych stanowisk ludzi, którzy mają „otwarcie antypolskie poglądy” i sporządzić „czarne listy Ukraińców, którzy, według słów ówczesnego ministra spraw zagranicznych Waszczykowskiego, przeszkadzają na szczeblu administracyjnym w prowadzeniu przez stronę polską ekshumacji na Ukrainie” (wtedy i my mamy prawo domagać się pozbawienia mandatów posłów Sejmu, którzy zaproponowali uznanie zmagań narodowowyzwoleńczych UPA za ludobójstwo); • „zakazać wjazdu do Polski Ukraińcom, którzy noszą mundury żołnierzy dywizji „SS Galizien” (dywizja „SS Galizien” walczyła przeciwko bolszewikom, a nie z Polakami, i w bitwie pod Brodami w ciągu dwóch tygodni faktycznie przestała istnieć). I za każdym razem — więcej. Doszło do tego, że Ukrainie proponuje się wzniesienie kompleksu memorialnego dla uczczenia ofiar tragedii wołyńskiej na wzór żydowskiego Jad Waszem. Ale Ukraina ma swoje muzea narodowe: Kozackie Mogiły pod Beresteczkiem, Muzeum Wielkiej Wojny Ojczyźnianej, Kortelisy, Narodowy Panteon w South Bound Brook. Jest co naśladować; • i ostatnie: zakazać używania symboliki banderowskiej — co powiecie? Jak w przedszkolu. Ale takimi działaniami można dojść do tańców na cmentarzu. Polska próbuje pokazać tym swoim mieszczanom, że utwierdza panującą pozycję nad Ukrainą. To ślepy zaułek, z którego niełatwo się wydostać. Co dalej? Możemy odpowiedzieć Polsce lustrzaną odpowiedzią na jej żądania, ale co to da? W zeszłym roku zaproponowałem opinii publicznej Koncepcję przezwyciężenia polsko-ukraińskiego konfliktu, której istota jest następująca: 1. Tragedia wołyńska to historia walki między Polską a Ukrainą o Wołyń. Faktycznie Polacy tę walkę przegrali, ale ukształtowany przez lata mit Wielkiej Polski wraz z Kresami Wschodnimi oraz utrata ich w tej walce ciążą nad Polakami do dziś, jakby wzywając ich do zemsty poprzez wybranie w tym celu presji informacyjnej na Ukraińców — winowajców ich tragedii. 2. Walka o Wołyń rozpoczęła się w 1918 roku od ataku sformowanych przez J. Piłsudskiego legionów, przy wsparciu Ententy, na młodą Zachodnioukraińską Republikę Ludową, która tę walkę przegrała, a jej terytorium wraz z Zachodnim Wołyniem i Zachodnią Białorusią weszło w skład Drugiej Rzeczypospolitej, która próbowała przekształcić Polskę w państwo monoetniczne poprzez wprowadzenie polonizacji, kolonizacji kraju, niszczenie ukraińskich cerkwi oraz więzienie Ukraińców w specjalnie utworzonym obozie koncentracyjnym w Berezie Kartuskiej. Podczas pacyfikacji pobito 1357 osób (w tym 93 uczniów, począwszy od 8 roku życia), ponad 40 kobiet zgwałcono, zginęło 13 osób, aresztowano 1739 osób; w Berezie Kartuskiej przetrzymywano 5—7 tysięcy Ukraińców. W latach 1941—1942 rozpoczęła się druga fala represji: ataki na ukraińskich działaczy Chełmszczyzny, morderstwa ich rodzin, zamieniono na kościoły 154 cerkwie, 164 cerkwie zamknięto, zakazano działalności towarzystwa „Ridna Chata”, zniszczono jego biblioteki, cały majątek, spalono 40 wsi. Jedynym wyjściem dla mieszkańców Chełmszczyzny było szukanie ochrony na Wołyniu, dokąd uciekali przez rzekę Bug. Trzecią falą konfliktów, apogeum tragedii wołyńskiej, stała się walka odwetowa za 25-lecie okupacji Wołynia oddziałów samoobrony wiejskiej z takimi samymi oddziałami polskich batalionów chłopskich (BCh), których podstawę stanowili osadnicy rozlokowani na Wołyniu — zdemobilizowani polscy żołnierze. Z czasem do tej walki dołączyły się z jednej strony AK, z drugiej — UPA. 3. Niemcy, wciągając do swoich sojuszników na etapie przygotowań do wojny z ZSRR ukraińskich nacjonalistów, liczyli na wykorzystanie ich do ściągania podatków od ludności na okupowanej Ukrainie oraz wysyłania młodzieży do pracy w Niemczech, a OUN liczyła na wsparcie Niemiec w odbudowie państwa ukraińskiego. Nie wyszło. Nie uznając Aktu odnowienia państwa ukraińskiego, gestapo wydało rozporządzenie o tępieniu wszystkich banderowców, a przywódców OUN wraz z Banderą aresztowano i uwięziono w obozie koncentracyjnym Auschwitz. Ukraińska policja pomocnicza, która została sformowana na początku wojny, przeszła do UPA, która formowała się na Wołyniu, a jej miejsce zajęła przeniesiona z Polski polska policja granatowa, która wraz z Niemcami prowadziła akcje antyukraińskie. Głównym wrogiem Ukraińców okazali się teraz Polacy, a UPA zmuszona była walczyć na trzy fronty: z niemieckimi karnymi oddziałami, polskimi formacjami paramilitarnymi oraz czerwonymi partyzantami, którzy przedzierali się na Wołyń z Białorusi. Wołyń znalazł się w kleszczach wojny. 4. Inicjatorami polsko-ukraińskiego konfliktu byli prezydenci Piłsudski (1918—1935) i Mościcki (1926—1939) oraz rząd emigracyjny w Londynie. Nie można pominąć prowokowania przez Niemców i bolszewików konfliktów międzyetnicznych na Wołyniu. 5. Przegrawszy walkę o Wołyń, Polacy próbują obwinić o wszystko Ukraińców, ale przecież kto rozpoczął wojnę polsko-ukraińską w 1918 r. we Lwowie? Kto naruszył warunki umowy warszawskiej z 1920 r.? Kto rozpoczął konflikt na Chełmszczyźnie w 1941 r.? Kto zamykał ukraińskie szkoły, niszczył ukraińskie cerkwie, prowadził polonizację, kolonizację kraju i pacyfikację? Kto zorganizował obozy koncentracyjne w Berezie Kartuskiej, Jaworznie? Kto wszczął przesiedlenia Ukraińców i Polaków w 1945 r.? Kto zorganizował operację „Wisła”? 6. UPA wygrała konflikt wołyński, nie pozwalając Polakom na powrót Wołynia w skład Polski, co rozgoryczyło Polaków i co odczuwamy dzisiaj. Dzięki Bogu, koniec XX wieku zaznaczył się przyjaznymi relacjami naszych narodów, Polska jako pierwsza pogratulowała Ukrainie ogłoszenia 24 sierpnia 1991 r. niepodległości, między naszymi krajami ułożyły się wspaniałe stosunki, Polskę uważano nawet za adwokata Ukrainy w skomplikowanych relacjach międzynarodowych. Nadszedł czas uznać naszą historyczną przeszłość za fakt, którego nie jesteśmy w stanie zmienić po 70 latach, ale z którym należy się liczyć. Jedyne wyjście w normalizacji stosunków politycznych z Polską widzimy w ogłoszeniu na czas wyborów w obu krajach 5—10-letnich wakacji politycznych (swego rodzaju moratorium na prowadzenie międzynarodowych dyskusji historycznych). Może choć wtedy zmniejszy się ostrość konfliktów (a może nawet one ustaną). W ciągu proponowanych wakacji politycznych zarówno Ukraina, jak i Polska, obok wniesienia odpowiednich uzupełnień do swoich programów rozwoju gospodarczego, odrzuciwszy wszelkie urazy i pretensje wobec siebie, powinny przyjąć wszystko, co było w naszych konfliktach międzyetnicznych takim, jakim było i, wspierając wezwanie Jana Pawła II do narodu ukraińskiego i polskiego, powtarzać za nim: „Nadszedł czas, aby uwolnić się od bolesnej przeszłości!.. Niech przebaczenie — darowane i otrzymane — rozleje się niczym leczniczy balsam w każdym sercu. Niech dzięki oczyszczeniu pamięci historycznej wszyscy będą gotowi postawić wyżej to, co łączy, a nie to, co dzieli, aby razem budować przyszłość opartą na wzajemnym szacunku, na braterskiej współpracy i prawdziwej solidarności”. Innej drogi nie mamy.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
