Najpierw fakty, przekonująksze niż jakiekolwiek apele:
— 10 listopada 2017 roku 178 posłów do Rady Najwyższej zwróciło się do Prezydenta z propozycją ogłoszenia 2018 roku „Rokiem utrwalenia języka państwowego”;
— 17 listopada 2017 roku Komitet ds. kultury i duchowości Rady Najwyższej Ukrainy poparł tę propozycję w swoim liście do Prezydenta Ukrainy;
— luty 2018 roku. Do obecnego Prezydenta zwracają się byli prezydenci Leonid Krawczuk, Leonid Kuczma, Wiktor Juszczenko: „W warunkach hybrydowej agresji przeciwko naszemu państwu, zagrożenia naruszenia integralności jego terytorium najważniejszym czynnikiem jednoczącym w przeciwdziałaniu temu jest utrwalenie języka państwowego we wszystkich sferach życia publicznego na całym terytorium Ukrainy (…). Dlatego zwracamy się do Pana z prośbą o poparcie inicjatywy ogłoszenia 2018 roku — Rokiem utrwalenia języka państwowego. Z niezachwianą pewnością stwierdzamy, że ten krok umocni fundament ukraińskiej państwowości w tak burzliwym czasie naszej historii, sprzyjać będzie konsolidacji społeczeństwa i pokaże zagranicznym partnerom naszą twardość i pewność w swoich ideałach”.
Nie wiem, czy jego poprzednicy otrzymali odpowiedź od obecnego prezydenta, ale jako jedna z wielu sygnatariuszek listu do P. O. Poroszenki z prośbą o poparcie listopadowych zwrotów z propozycją ogłoszenia 2018 roku „Rokiem utrwalenia języka państwowego” zmęczyłam się oczekiwaniem, że taka odpowiedź nadejdzie: wszystkie terminy przewidziane dla urzędników państwowych na oficjalną reakcję na zwroty i listy obywateli upłynęły już w 2017 roku.
Prezydent nie zwrócił uwagi na nazwiska akademików NAN Ukrainy Iwana Dziuby, Myrosława Popowycza, Mykoły Żulynskiego, Ihora Mryhłoda, Andrija Czebykina, Ihora Juchnowskiego, Jarosława Jackiwa, członków-korespondentów NAN Ukrainy Romana Kuszniра, Mykoły Polisczuka, Bohaterów Ukrainy Dmytra Pawłyczki, Iwana Drača, Anatolija Pałamarenki, Jewhena Sawczuka, Myrosława Skoryka, Jewhena Stankowycza, Marii Stefiuk, laureatów Narodowej Nagrody Ukrainy im. T. H. Szewczenki, kierowników narodowych związków twórczych, teatrów akademickich, naukowców, dyplomatów, artystów — słowem, wszystkich tych, których wzruszeni Dniem Niepodległości Ukrainy władcy nazywają „założycielami, dumą państwa i kwiatem narodu”. Najwyraźniej w dni powszednie zwroty tych szanowanych ludzi nie są zauważane przez urzędników administracji prezydenckiej — czy na tych zwrotach napisano choćby „przyjęto do wiadomości” i czy widziały je jasne oczy prezydenta? Co tu dużo mówić, urzędnicza braciszkowa oszczędza państwowy atrament, gdy chodzi o ojczysty język, kulturę, całą sferę humanistyczną i naukową państwa w zwrotach jej pełnoprawnych obywateli. Ignorowane są także ich natarczywe żądania wstrzymania działania ukrainofobicznej ustawy „Ka-Ka” i przestrzegania 10. artykułu Konstytucji Ukrainy. Dla przykładu, żaden przedstawiciel Prezydenta ani razu (choć wymaga tego procedura sądowa) (!) nie pojawił się na rozprawach Sądu Konstytucyjnego, który od maja 2014 roku rozpatruje wniosek posłanki Ireny Farion o niekonstytucyjność i antydeżaciturowanie: „nie rozgrywajcie karty językowej, bo wojna!” — i to właśnie stanowi wyjaśnienie prezydenckiego milczenia-ignorowania wszelkich i wszelkich zwrotów, które ostrzegają Gwaranta Konstytucji przed niszczeniem państwowego statusu języka ukraińskiego. Dlatego tak trudno P. O. Poroszence ogłosić 2018 rok „Rokiem utrwalenia języka państwowego”. Trzeba bowiem uznać, za przedstawicielami społeczeństwa, że „Strategicznym zadaniem państwa jest zapewnienie nieuchronnego przestrzegania konstytucyjnych gwarancji wszechstronnego rozwoju i funkcjonowania języka państwowego we wszystkich sferach życia publicznego na całym terytorium Ukrainy. Państwo musi zapewnić bezwarunkowe wykonanie ważnej normy konstytucyjnej. Sprzyjać temu będzie realizacja kompleksu działań na wykonanie Pańskiego Dekretu o ogłoszeniu Roku utrwalenia języka państwowego”. W warunkach hybrydowej agresji przeciwko Ukrainie ochrona narodowej przestrzeni językowo-informacyjnej — składnika bezpieczeństwa narodowego — wymaga nie otwierania rosyjskojęzycznej gazety i kanału telewizyjnego dla Donbasu, lecz ukraińskich mediów. Właściwie na tym można by postawić kropkę. Ale poczta czytelnicza redakcji dostarcza świeżych argumentów. Łamiąc zasady gatunku, zacytuję fragment świeżo otrzymanego listu z Kostiantynówki w obwodzie donieckim: „Bez języka ukraińskiego nie będzie ukraińskiego Donbasu. Zachowanie, ochrona, rozwój języka ukraińskiego to kwestia wyjątkowo aktualna w dzisiejszych warunkach, gdy od lat w Ukrainie toczy się krwawa wojna z Moskwą. Nie zapominajmy, że kremlowski dyktator rzucił swoich „ichtamnetów” w obronie „russkojawyszczich” w regiony, gdzie zawsze dominowała mowa rosyjska, gdzie zagnieździł się „russkij mir”. Dziś w strefie frontowej, a Kostiantynówka, niestety, jest takim miastem, sytuację z językiem państwowym można nazwać, bez przesady, katastrofalną. Ukrainizacja jest tu potrzebna jak powietrze. Przede wszystkim dotyczy to edukacji, nauczania właśnie w języku ukraińskim, z czym są istotne problemy, na co władze — i miejscowe, i regionalne, i centralne, a także Ministerstwo Edukacji i Nauki Ukrainy nie zwracają uwagi, choć dawno trzeba było zacząć tu prawdziwą ukrainizację. Placówek edukacyjnych z językiem ukraińskim jest zaledwie 5 z 14. Bo kategorycznie nie mogą być uznawane za ukraińskojęzyczne szkoły, gdzie na przykład z 25 klas tylko w 8 prowadzi się nauczanie w języku państwowym, z 28 klas — w 16, gdzie jest 13 klas rosyjskojęzycznych i ukraińskojęzycznych. Takie szkoły są DWUJĘZYCZNE, ale z zarządu oświaty wysyłane są optymistyczne sprawozdania do wyższych instancji i meldowane jest wykonanie wymogów Konstytucji Ukrainy i ustawodawstwa dotyczących NAUCZANIA dzieci w języku państwowym. Taka haniebna sytuacja, sądząc po publikacjach w mediach, ukształtowała się nie tylko w naszym regionie, ale i w większości miast, rejonów, wsi, gdzie władze uparcie nie chcą sprzyjać ukrainizacji procesu nauczania w edukacji”. Dlaczego zatem 2018 rok wciąż nie został ogłoszony „Rokiem utrwalenia języka państwowego”? Dzień ojczystego języka, który powstał na krwi tych, którzy go bronili, puka do naszych serc.
Lubow Hołota
Машинний переклад
Organizacje społeczne, działacze państwowi, znane osobistości wielokrotnie zwracały się do władz z żądaniem zniesienia ustawy Ka-Ka, która narusza Konstytucję Ukrainy i w ciągu ostatnich czterech lat spowodowała nasiloną rusyfikację na Ukrainie. Uświadamiając sobie konieczność pilnego uchwalenia ustawy «O języku ukraińskim» w miejsce obowiązującej, musimy maksymalnie zintensyfikować swoją działalność, koordynując wspólne działania, podjąć akcje ogólnoukraińskie, ukierunkowane na usunięcie dyskryminacyjnej i antykonstytucyjnej ustawy Ka-Ka — najnowszego wariantu cyrkularza Wałujewa. «Język — determinujący czynnik konsolidacji państwa» — taki jest temat ogólnonarodowej konferencji 21 lutego w Dniu Ojczystego Języka w gmachu NANU przy ulicy Hruszewskiego 4. Początek obrad o godzinie 11.
...ważność ustawy językowej Kiwałowa-Kolesniczenki. Nawiasem mówiąc, jak wskazuje doktor nauk filologicznych Iryna Farion, deputowana Rady Najwyższej Ukrainy VII kadencji, w swoim badaniu „Poroszenko i ukraiński język: 10 lat zlewania się »z ruskim mirem«”, opublikowanym w lipcu 2017 roku, to właśnie obecny Prezydent „po raz pierwszy zaproponował szczególnie podstępny sposób zniszczenia państwowego statusu języka ukraińskiego poprzez wniesienie do parlamentu Ustawy Ukrainy „O wprowadzeniu zmian do Konstytucji Ukrainy” (wych. nr 1-1/488 z 2 lipca 2014 roku). Zgodnie z tą ustawą zaproponował wprowadzenie zmian do artykułu 143 Konstytucji Ukrainy, które polegają na prawie lokalnych władz do zmiany statusu języka z szczególnym wyodrębnieniem w tym zakresie języka rosyjskiego (i to w czasie szczytu wojny z Rosją!): „Artykuł 143. Organy samorządu terytorialnego i ich urzędnicy rozstrzygają kwestie samorządu lokalnego, przekazane przez ustawę do ich kompetencji. Rady wiejskie, osiedlowe, miejskie, rejonowe, obwodowe mogą w trybie określonym ustawą nadawać na obszarze odpowiedniej jednostki administracyjno-terytorialnej status języka specjalnego rosyjskiemu, innym językom mniejszości narodowych Ukrainy”. W ten sposób Prezydent usiłuje zadowolić obecność Putina na Donbasie, ponieważ to właśnie pod jego naciskiem Rada Najwyższa VII kadencji (z wyjątkiem WO „Swoboda”) zagłosowała za Ustawą Ukrainy „O szczególnym porządku samorządu lokalnego w niektórych rejonach obwodów donieckiego i ługańskiego”, gdzie w artykule 4 powiedziano: „Państwo gwarantuje zgodnie z Ustawą Ukrainy „O podstawach państwowej polityki językowej” prawo do samookreślenia językowego każdego mieszkańca w niektórych rejonach obwodów donieckiego i ługańskiego w odniesieniu do języka, który uważa za ojczysty, wyboru języka komunikacji, swobodnego używania języka rosyjskiego i każdego innego języka w życiu społecznym i prywatnym, nauki i wspierania języka rosyjskiego i każdego innego języka…” (16 września 2014 roku). O języku ukraińskim nie ma tam ani słowa”. Nie trzeba mówić, że podobne kroki Prezydenta oraz jego, łagodnie mówiąc, obojętność wobec opinii publicznej dotyczącej zagrożenia języka ukraińskiego, sytuacja w społeczeństwie, w której Ukraińcy mają pokornie godzić się z agresywną ideologią rosyjskojęzycznych mediów, ciągłe...
Машинний переклад
Historia stosunków polsko-ukraińskich bierze swój początek z czasów Rusi Kijowskiej. Jarosław Mądry, po wyprawach na Polskę w latach 1030—1031, wziął jeńców i osiedlił ich w dolinie rzeki Roś, gdzie zajmowali się rolnictwem, a później ulegli asymilacji. W Kijowie istniała oddzielna dzielnica polska w pobliżu Bramy Lackiej, gdzie w XII w. została założona misja katolicka. Walentyn JABŁOŃSKI, profesor, doktor nauk historycznych. Z czasem Polacy stanowili już znaczny odsetek na terenach Rusi. Najliczniejsze polskie społeczności w granicach ukraińskiego obszaru etnicznego uformowały się na Prawobrzeżu i we Wschodniej Galicji. W znacznym stopniu sprzyjało temu utworzenie w 1275 roku rzymskokatolickich diecezji w Haliczu, Lwowie, Przemyślu, Chełmie oraz hojne obdarowywanie ich nadziałami ziemskimi. Od połowy XVI w., po przyłączeniu Ukrainy do Rosji, nasiliło się przesiedlanie chłopów i miejskiej biedoty ze wschodnich rejonów województw rzeszowskiego, kieleckiego, krakowskiego, a zwłaszcza lubelskiego Polski na ziemie zachodnioukraińskie. A na południu i wschodzie Ukrainy w tym czasie miały miejsce ważne wydarzenia historyczne — założenie Siczy Zaporoskiej przez księcia Wiśniowieckiego, bitwa pod Chocimiem (1620—1621), wojna narodowowyzwoleńcza pod wodzą B. Chmielnickiego (1648—1654), bitwa pod Konotopem (1659), koliszczyzna (1768—1769), które każdy etnos postrzegał na swój sposób i które praktycznie nie naruszyły ukształtowanych tu stosunków międzyetnicznych, z wyjątkiem koliszczyzny — kozacko-chłopskiego powstania narodowowyzwoleńczego na Prawobrzeżnej Ukrainie, sprowokowanego uciskiem narodowym i religijnym ludności ukraińskiej w Rzeczypospolitej, w odpowiedzi na co powstańcy wypędzali ze swoich miejsc i wyniszczali katolików oraz ludność żydowską. Powstanie stłumiły wojska rosyjskie (wspólnie z Polakami), a hajdamackich przywódców stracono lub zesłano na Daleki Wschód. Czas minął i poukładał wszystko na odpowiednich półkach, życie toczyło się dalej. Pod koniec XVIII w. na Prawobrzeżnej Ukrainie liczono około 350 tys. Polaków. Według spisu z 1897 roku ich liczba stanowiła 1,6% ludności Ukrainy (bez ziem zachodnich). W latach 1920—1930 stosunki polsko-ukraińskie zaostrzyły się w związku z okupacją Galicji i Wołynia oraz przyłączeniem ich do Polski. Nowe państwo polskie od samego początku wybrało autorytarną formę rządów i, traktując „Kresy Wschodnie” jako dawne ziemie polskie, zaczęło prowadzić tu polonizację, kolonizację, pacyfikację, ograniczało Ukraińców w prawach do edukacji, niszczyło ukraińskie cerkwie. Spowodowało to radykalizację stosunków polsko-ukraińskich, akcje protestacyjne OUN. Szczególnie zaostrzyła się sytuacja na Wołyniu z początkiem wojny niemiecko-radzieckiej. Tutaj, na okupowanym terytorium, zderzyli się w konfrontacji Polacy i Ukraińcy, których okresowo prowokowali to Niemcy, to bolszewicy (aby odwrócić uwagę od siebie), co doprowadziło do znacznych ofiar. W minionym czasie kwestii przyczyn konfrontacji i ich interpretacji poświęcono wiele uwagi z obu stron, ale do dziś dyskusje te sprowadzają się do wzajemnych oskarżeń i nie osiągnięto jednoczącego, konsolidującego rozwiązania. Przypominamy: • te wydarzenia miały miejsce na etnicznych ziemiach ukraińskich, do których nie mieli prawa ani Polacy, ani Niemcy; • działania zbrojne strony ukraińskiej przeciwko Polakom miały charakter odwetowy i tylko jeden cel — uwolnić terytorium Wołynia od sił okupacyjnych; • akcje odwetowe OUN i UPA nie rozciągały się na tradycyjne terytoria polskie; • ukraiński ruch narodowowyzwoleńczy w żadnym wypadku nie był zamachem na polską państwowość, która w latach wojny nie istniała, a był kontynuacją rewolucji ukraińskiej; • wielkim błędem ZSRR, w szczególności Stalina, było to, że tak łatwo zgodzili się na konferencji jałtańskiej na linię Curzona, na włączenie dawnych ziem ukraińskich — Łemkowszczyzny, Podlasia, Nadsania i Chełmszczyzny w skład Polski; • wielkie ofiary konfrontacji ukraińsko-polskiej lat 1943—1944 obciążają sumienie londyńskiego emigracyjnego rządu polskiego, który faktycznie inspirował te wydarzenia. Nie mniejsza wina leży po stronie J. Piłsudskiego i I. Mościckiego — autorów idei pacyfikacji. Cel działań strony polskiej — przywrócić w łono Polski Kresy Wschodnie. Cel działań Ukraińców — przeszkodzić Polakom w realizacji tego zamysłu.
W ostatnim czasie strona polska, a zwłaszcza rządząca partia „Prawo i Sprawiedliwość”, zintensyfikowała działania antyukraińskie: 22 lipca 2016 r. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej przyjął uchwałę o uznaniu ukraińskich zmagań wyzwoleńczych podczas II wojny światowej za ludobójstwo na ludności polskiej, a od zeszłego roku Polska, naruszając normy prawa międzynarodowego, zaczęła stawiać przed Ukrainą szereg żądań, takich jak: • „Lwów to polskie miasto” (a czyje w takim razie są Chełm, Przemyśl); • „Ukraina musi zrezygnować ze swoich bohaterów narodowych” (a co w takim razie z pomnikami Piłsudskiego w Polsce); • „konieczne jest zwrócenie polskiej wspólnocie na Ukrainie majątku kościelnego, kościołów i domów parafialnych” (stara rosyjska piosenka moskiewskich szafarzy Cyryla z czasów walki między UKGK a UKP); lepiej powiedzcie, ile ze zburzonych ukraińskich cerkwi Polacy odnowili; • „zwolnić z ważnych stanowisk ludzi, którzy mają „otwarcie antypolskie poglądy” i sporządzić „czarne listy Ukraińców, którzy, według słów ówczesnego ministra spraw zagranicznych Waszczykowskiego, przeszkadzają na szczeblu administracyjnym w prowadzeniu przez stronę polską ekshumacji na Ukrainie” (wtedy i my mamy prawo domagać się pozbawienia mandatów posłów Sejmu, którzy zaproponowali uznanie zmagań narodowowyzwoleńczych UPA za ludobójstwo); • „zakazać wjazdu do Polski Ukraińcom, którzy noszą mundury żołnierzy dywizji „SS Galizien” (dywizja „SS Galizien” walczyła przeciwko bolszewikom, a nie z Polakami, i w bitwie pod Brodami w ciągu dwóch tygodni faktycznie przestała istnieć). I za każdym razem — więcej. Doszło do tego, że Ukrainie proponuje się wzniesienie kompleksu memorialnego dla uczczenia ofiar tragedii wołyńskiej na wzór żydowskiego Jad Waszem. Ale Ukraina ma swoje muzea narodowe: Kozackie Mogiły pod Beresteczkiem, Muzeum Wielkiej Wojny Ojczyźnianej, Kortelisy, Narodowy Panteon w South Bound Brook. Jest co naśladować; • i ostatnie: zakazać używania symboliki banderowskiej — co powiecie? Jak w przedszkolu. Ale takimi działaniami można dojść do tańców na cmentarzu. Polska próbuje pokazać tym swoim mieszczanom, że utwierdza panującą pozycję nad Ukrainą. To ślepy zaułek, z którego niełatwo się wydostać. Co dalej? Możemy odpowiedzieć Polsce lustrzaną odpowiedzią na jej żądania, ale co to da? W zeszłym roku zaproponowałem opinii publicznej Koncepcję przezwyciężenia polsko-ukraińskiego konfliktu, której istota jest następująca: 1. Tragedia wołyńska to historia walki między Polską a Ukrainą o Wołyń. Faktycznie Polacy tę walkę przegrali, ale ukształtowany przez lata mit Wielkiej Polski wraz z Kresami Wschodnimi oraz utrata ich w tej walce ciążą nad Polakami do dziś, jakby wzywając ich do zemsty poprzez wybranie w tym celu presji informacyjnej na Ukraińców — winowajców ich tragedii. 2. Walka o Wołyń rozpoczęła się w 1918 roku od ataku sformowanych przez J. Piłsudskiego legionów, przy wsparciu Ententy, na młodą Zachodnioukraińską Republikę Ludową, która tę walkę przegrała, a jej terytorium wraz z Zachodnim Wołyniem i Zachodnią Białorusią weszło w skład Drugiej Rzeczypospolitej, która próbowała przekształcić Polskę w państwo monoetniczne poprzez wprowadzenie polonizacji, kolonizacji kraju, niszczenie ukraińskich cerkwi oraz więzienie Ukraińców w specjalnie utworzonym obozie koncentracyjnym w Berezie Kartuskiej. Podczas pacyfikacji pobito 1357 osób (w tym 93 uczniów, począwszy od 8 roku życia), ponad 40 kobiet zgwałcono, zginęło 13 osób, aresztowano 1739 osób; w Berezie Kartuskiej przetrzymywano 5—7 tysięcy Ukraińców. W latach 1941—1942 rozpoczęła się druga fala represji: ataki na ukraińskich działaczy Chełmszczyzny, morderstwa ich rodzin, zamieniono na kościoły 154 cerkwie, 164 cerkwie zamknięto, zakazano działalności towarzystwa „Ridna Chata”, zniszczono jego biblioteki, cały majątek, spalono 40 wsi. Jedynym wyjściem dla mieszkańców Chełmszczyzny było szukanie ochrony na Wołyniu, dokąd uciekali przez rzekę Bug. Trzecią falą konfliktów, apogeum tragedii wołyńskiej, stała się walka odwetowa za 25-lecie okupacji Wołynia oddziałów samoobrony wiejskiej z takimi samymi oddziałami polskich batalionów chłopskich (BCh), których podstawę stanowili osadnicy rozlokowani na Wołyniu — zdemobilizowani polscy żołnierze. Z czasem do tej walki dołączyły się z jednej strony AK, z drugiej — UPA. 3. Niemcy, wciągając do swoich sojuszników na etapie przygotowań do wojny z ZSRR ukraińskich nacjonalistów, liczyli na wykorzystanie ich do ściągania podatków od ludności na okupowanej Ukrainie oraz wysyłania młodzieży do pracy w Niemczech, a OUN liczyła na wsparcie Niemiec w odbudowie państwa ukraińskiego. Nie wyszło. Nie uznając Aktu odnowienia państwa ukraińskiego, gestapo wydało rozporządzenie o tępieniu wszystkich banderowców, a przywódców OUN wraz z Banderą aresztowano i uwięziono w obozie koncentracyjnym Auschwitz. Ukraińska policja pomocnicza, która została sformowana na początku wojny, przeszła do UPA, która formowała się na Wołyniu, a jej miejsce zajęła przeniesiona z Polski polska policja granatowa, która wraz z Niemcami prowadziła akcje antyukraińskie. Głównym wrogiem Ukraińców okazali się teraz Polacy, a UPA zmuszona była walczyć na trzy fronty: z niemieckimi karnymi oddziałami, polskimi formacjami paramilitarnymi oraz czerwonymi partyzantami, którzy przedzierali się na Wołyń z Białorusi. Wołyń znalazł się w kleszczach wojny. 4. Inicjatorami polsko-ukraińskiego konfliktu byli prezydenci Piłsudski (1918—1935) i Mościcki (1926—1939) oraz rząd emigracyjny w Londynie. Nie można pominąć prowokowania przez Niemców i bolszewików konfliktów międzyetnicznych na Wołyniu. 5. Przegrawszy walkę o Wołyń, Polacy próbują obwinić o wszystko Ukraińców, ale przecież kto rozpoczął wojnę polsko-ukraińską w 1918 r. we Lwowie? Kto naruszył warunki umowy warszawskiej z 1920 r.? Kto rozpoczął konflikt na Chełmszczyźnie w 1941 r.? Kto zamykał ukraińskie szkoły, niszczył ukraińskie cerkwie, prowadził polonizację, kolonizację kraju i pacyfikację? Kto zorganizował obozy koncentracyjne w Berezie Kartuskiej, Jaworznie? Kto wszczął przesiedlenia Ukraińców i Polaków w 1945 r.? Kto zorganizował operację „Wisła”? 6. UPA wygrała konflikt wołyński, nie pozwalając Polakom na powrót Wołynia w skład Polski, co rozgoryczyło Polaków i co odczuwamy dzisiaj. Dzięki Bogu, koniec XX wieku zaznaczył się przyjaznymi relacjami naszych narodów, Polska jako pierwsza pogratulowała Ukrainie ogłoszenia 24 sierpnia 1991 r. niepodległości, między naszymi krajami ułożyły się wspaniałe stosunki, Polskę uważano nawet za adwokata Ukrainy w skomplikowanych relacjach międzynarodowych. Nadszedł czas uznać naszą historyczną przeszłość za fakt, którego nie jesteśmy w stanie zmienić po 70 latach, ale z którym należy się liczyć. Jedyne wyjście w normalizacji stosunków politycznych z Polską widzimy w ogłoszeniu na czas wyborów w obu krajach 5—10-letnich wakacji politycznych (swego rodzaju moratorium na prowadzenie międzynarodowych dyskusji historycznych). Może choć wtedy zmniejszy się ostrość konfliktów (a może nawet one ustaną). W ciągu proponowanych wakacji politycznych zarówno Ukraina, jak i Polska, obok wniesienia odpowiednich uzupełnień do swoich programów rozwoju gospodarczego, odrzuciwszy wszelkie urazy i pretensje wobec siebie, powinny przyjąć wszystko, co było w naszych konfliktach międzyetnicznych takim, jakim było i, wspierając wezwanie Jana Pawła II do narodu ukraińskiego i polskiego, powtarzać za nim: „Nadszedł czas, aby uwolnić się od bolesnej przeszłości!.. Niech przebaczenie — darowane i otrzymane — rozleje się niczym leczniczy balsam w każdym sercu. Niech dzięki oczyszczeniu pamięci historycznej wszyscy będą gotowi postawić wyżej to, co łączy, a nie to, co dzieli, aby razem budować przyszłość opartą na wzajemnym szacunku, na braterskiej współpracy i prawdziwej solidarności”. Innej drogi nie mamy.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
posiały niezgodę między obywatelami Ukrainy, utrwalić drapieżny „russkij mir”. Masowe zwolnienia pracowników oddziałów PAT NSTU pod manipulacyjnym hasłem optymalizacji do 2 kwietnia 2018 r. są bezprawne, nieuzasadnione, niemoralne, nieodpowiedzialne, a zatem uważam, że należy anulować decyzję zarządu PAT NSTU o masowym zwolnieniu pracowników regionalnych oddziałów PAT Publicznego Radia i Telewizji Ukrainy. Celowe jest, aby Ustawę o publicznej telewizji i radiofonii profesjonalnie, szczegółowo i szeroko przedyskutować, poprawić ją i uzupełnić tak, by zapewniała funkcjonowanie Publicznego Radia i Telewizji na zasadach ukrainocentryzmu, utrwalała narodowy suwerenność informacyjną, rozwój języka i kultury tytularnego narodu ukraińskiego, a także języków i kultur mniejszości narodowych bez szkody dla języka i kultury ukraińskiej, sprzyjała propagowaniu w Ukrainie wartości narodowo-duchowych.
Wasyl ŁYZANCZUK, doktor nauk filologicznych, profesor, kierownik Katedry Radiofonii i Telewizji Lwowskiego Uniwersytetu Narodowego im. Iwana Franki, laureat Ogólnoukraińskiej Nagrody im. Iwana Ohijenka, akademik Akademii Nauk Szkolnictwa Wyższego Ukrainy, zasłużony dziennikarz Ukrainy, odznaczony Orderami „Za zasługi” II i III stopnia
Машинний переклад
Prezydentowi Ukrainy P. O. Poroszence
Przewodniczącemu Rady Najwyższej Ukrainy A. W. Parubijowi
Premierowi Ukrainy W. B. Hrojsmanowi
Społeczeństwu Ukrainy
Manipulacje zarządu PAT Narodowej Publicznej Telewizji i Radia Ukrainy, którym kieruje Zurab Alasania, wywołały uzasadnione wzburzenie i oburzenie pracowników obwodowych oddziałów NSTU. Reformowanie państwowych organizacji telewizyjno-radiowych pod hasłami optymalizacji odbywa się bowiem antyludzkimi, amoralnymi metodami. W „Głównych kierunkach działalności PAT NTSU na 2017 rok”, zatwierdzonych na posiedzeniu Rady Nadzorczej PAT NSTU (załącznik 2 do protokołu posiedzenia z 23 stycznia 2017 r.), które są obowiązkowe do wykonania przez Zarząd, mowa jest o tym, że najpierw Rada Nadzorcza PAT NSTU musi zatwierdzić tematyczno-treściową koncepcję funkcjonowania regionalnego nadawania, a dopiero potem może zostać zrewidowana struktura etatowa. Według stanu na 15 stycznia 2018 r. Rada Nadzorcza PAT NSTU nie zatwierdziła koncepcji rozwoju regionalnego nadawania, które byłoby organiczną częścią UA:Perszyj. Kanał telewizyjny UA:Perszyj ma być narodowy z ducha, w jak najpełniejszym stopniu zaspokajać widzów w zakresie informacji regionalnej, ogólnoukraińskiej i ogólnoświatowej o wartościach. Jednak ta kwestia nie jest zaplanowana do rozpatrzenia w I kwartale 2018 r. (zgodnie z planem działalności Rady Nadzorczej PAT NSTU na I kwartał 2018 r. (załącznik nr 1
do protokołu posiedzenia Rady Nadzorczej PAT NSTU nr 17 z 26 grudnia 2017 r.). Zarząd PAT NSTU nie miał zatem prawa podejmować decyzji o masowym zwolnieniu pracowników regionalnych kanałów telewizyjnych i radiowych bez zatwierdzenia przez Radę Nadzorczą tematyczno-treściowej koncepcji funkcjonowania mediów regionalnych na zasadach ukrainocentryzmu, z uwzględnieniem historycznych osobliwości rozwoju każdego kraju naszego państwa. Manipulując sytuacją niedofinansowania Telewizji Publicznej przez Radę Najwyższą Ukrainy, PAT NSTU redukuje liczbę pracowników regionalnych mediów Ukrainy średnio o 45 %. W lwowskim oddziale — jednym z największych (w grudniu 2017 r. było 311 etatów) — w wyniku tzw. optymalizacji, na dzień 2 kwietnia 2018 r. harmonogram etatów ma liczyć 96 etatów. Desant członków zarządu PAT NSTU (Roman Wintoniw, Inna Hrebenjuk, Jurij Makarow), dyrektor PR NSTU Wiktoria Sydorenko oraz generalny producent Radia Ukraińskiego 31 stycznia 2018 r. przez ponad 5 godzin łagodzili nastroje telewizyjnych i radiowych dziennikarzy, zapewniając, że w wyniku redukcji minimalne wynagrodzenie dziennikarza od 2 kwietnia 2018 r. wyniesie 8800 hrywien. Prawda, w porównaniu z pensjami i premiami kierownictwa centralnej Telewizji Publicznej to drobiazg. Nie mam wątpliwości, że każdy człowiek chce mieć godziwe wynagrodzenie i emeryturę. Ale, przepraszam, nie tak dzikim sposobem, jaki zaproponował Zurab Alasania ze swoimi partnerami z zarządu. Najpierw trzeba przeprowadzić uczciwy, podkreślam — UCZCIWY konkurs pomysłów i projektów audycji telewizyjnych i radiowych. Następnie na podstawie wyników konkursów przeprowadzać optymalizację. A nie tak, jak teraz — bez jakiegokolwiek uzasadnienia zlikwidowano w Lwowskiej Telewizji ponad 20 poznawczych, oświatowych, kulturoznawczych, społeczno-politycznych, wojskowo-patriotycznych, rozrywkowych i innych oryginalnych, charakterystycznych wyłącznie dla Lwowszczyzny, programów;
tym twórcom tych audycji powiedziano, że od 2 kwietnia 2018 r. zostaną zwolnieni. Czy można tak bezczelnie, cynicznie drwić z ludzi?! Wszyscy pracownicy wszystkich regionalnych radiotelewizji mają przygotowywać wcześniej zaprogramowane audycje i jednocześnie brać udział w konkursie pomysłów i nowych projektów. Zwycięzcy pozostają w pracy. Przegranym trzeba pomagać w znalezieniu zatrudnienia w innych dziedzinach. Czy reformatorzy i ci, którzy ich popierają, tego nie rozumieją i szkalują pracowników ukraińskiej telewizji i radiofonii?!
W obecnych warunkach rosyjsko-ukraińskiej wojny, potężnej agresji informacyjno-psychologicznej Federacji Rosyjskiej przeciwko Ukrainie oraz antyukraińskiego nastawienia wielu audycji na kanałach „Inter”, „NewsOne”, „112 Ukraina”, „Prjamyj”, ZIK i innych prywatnych radiotelewizjach, reformowanie systemu państwowej radiotelewizji należy prowadzić profesjonalnie, a nie prymitywnie, i, co najważniejsze, na zasadach ukrainocentryzmu. Przepraszam, przypomnę, że ukrainocentryzm to pozycja światopoglądowa, filozoficzna, moralno-obywatelska, ideologiczna, duchowo-narodowa. Opierając się na takiej narodowo-humanistycznej pozycji, powinni działać wszyscy obywatele Ukrainy, od Prezydenta do sprzątaczki. Dziennikarze są powołani do przedstawiania faktów, wydarzeń, zjawisk z punktu widzenia interesów ukraińskiego człowieka, ukraińskiego społeczeństwa, ukraińskiego państwa. Właśnie lwowskiej radiotelewizji jest właściwy ukrainocentryzm. Sprowadzenie potencjału twórczo-intelektualnego największego na Ukrainie lwowskiego oddziału NSTU do emisji wyłącznie wiadomości, porannych szou i wieczornego programu podsumowującego (łącznie 185 min.) — delikatnie mówiąc, to nie tylko cyniczna, ale wyraźnie antyukraińska zuchwałość. Obecne tak zwane reformowanie nie jest skierowane na umocnienie ukraińskiej przestrzeni informacyjnej, narodowo-humanitarnej. Tego właśnie pragnie odwieczny wróg Ukrainy — Moskiewszczyzna-Rosja, która prowadzi potężną ofensywę informacyjno-psychologiczną, aby
Машинний переклад
W ostatnim czasie, przy pełnej obojętności i milczącej zgodzie struktur władzy, bez szerokiej dyskusji społeczności i ekspertów medialnych, bez uwzględnienia stanowisk związków zawodowych i zespołów pracowniczych, bez zatwierdzenia jednolitej koncepcji mowy regionalnej, pod pretekstem kolejnej reformy Publicznej Telewizji i Radia kraju, zarząd Publicznej Spółki Akcyjnej „Narodowa Publiczna Telewizyjno-Radiowa Kompania Ukrainy” uruchomił i już pełną parą realizuje mechanizm masowych zwolnień dziennikarzy, reżyserów, operatorów kamer i innych pracowników, bezprecedensowy w ciągu wszystkich lat niepodległości. Co więcej, dzieje się to bez uwzględnienia specyfiki regionów państwa (terytorium, czynniki etniczne, status regionu przyfrontowego), bez posiadania uzasadnionych rachunków ekonomicznych dotyczących liczby pracowników, którzy powinni być zaangażowani w procesy technologiczne wytwarzania określonych treści. Decyzja zarządu PAT „NSTU” z 21.12.2017 roku (protokół nr 32) została podjęta wbrew Konstytucji Ukrainy, ustawom Ukrainy, a także z rażącym naruszeniem Umowy branżowej między Państwowym Komitetem Telewizji i Radiofonii Ukrainy a Związkiem Zawodowym Pracowników Kultury Ukrainy na lata 2017—2021 w dziedzinie telewizji i radiofonii. Jej wykonanie doprowadzi nie tylko do nieodwracalnych strat potencjału kadrowego twórczych i technicznych pracowników Publicznej Telewizji i Radiofonii, lecz także do ruiny i dalszego zniszczenia jej regionalnych struktur. Swoimi bezprawnymi, nieprzemyślanymi, nieodpowiedzialnymi i antyhumanitarnymi działaniami domorośli reformatorzy torują drogę do piekła bezrobocia, nędzy, rozpaczy i zwątpienia dla tysięcy naszych wysoko wykwalifikowanych koleżanek i kolegów oraz członków ich rodzin. Przy tym członkowie zarządu PAT „NSTU”, wskazując na niedofinansowanie jako główną przyczynę konieczności redukcji kadr, otrzymali za ostatni kwartał 2017 roku premie w wysokości 172 800 hrywien każdy (protokół nr 17 posiedzenia Rady Nadzorczej PAT „NSTU” z 26.12.2017 r.). Nie inaczej, jak amoralną i cyniczną jest taka motywacja pseudoreformatorów. Redukcja kosztów i personelu to nie reforma. Reforma to podniesienie jakości krajowej telewizji i radiofonii pod warunkiem maksymalnego zachowania materialno-technicznych i kadrowych zasobów kształtowanych przez dziesięciolecia. Nieuzasadnione i wolontarystyczne masowe zwolnienie pracowników Publicznej Telewizji i Radiofonii, szczególnie w czasie wojny Ukrainy z rosyjskim agresorem, według naszego głębokiego przekonania doprowadzi do całkowitego osłabienia wpływu państwa i społeczeństwa w przestrzeni informacyjnej. Dotyczy to zwłaszcza takich obwodów przyfrontowych, jak dniepropetrowski, charkowski, zaporoski, chersoński. Jeśli, na przykład, w skali całej Ukrainy redukuje się około połowy pracowników, to w oddziale PAT „NSTU” „Dniprowska Kompania Regionalna” — niemal 70%. Spośród dziś pracujących 245 współpracowników zwolnieniom podlegało tu 165. Jest to jedna z największych redukcji na Ukrainie, zważywszy, że obwód dniepropetrowski jest jednym z głównych źródeł zasilania budżetu kraju, jego największym terytorialnym i przemysłowym centrum. Ponadto to właśnie dzięki finansowemu i materiałowemu wsparciu władz obwodowych w ostatnich dziesięcioleciach faktycznie od zera zbudowano własną regionalną sieć telewizji i radiofonii, zakupiono nadajniki oraz nowoczesne środki techniczne nadawania i produkcji programów telewizyjnych i radiowych. A obecnie wszystko to znajduje się pod groźbą nieodwracalnych strat, gdyż masowo zamknięto już lokalne stacje radiowe, redakcje radiowe i korespondentury. Trzykrotnie zmniejszono objętość publicznego przekazu telewizyjnego w naszym regionie. Ekrany obwodowego kanału telewizyjnego z pustym obrazem w pierwszej połowie dnia i od 21. godziny — to rzeczywistość tak zwanych efektywnych zmian w organizacji produkcji i pracy oddziału obwodowego. Jednomyślnie wyrażamy swój kategoryczny sprzeciw wobec decyzji zarządu PAT „NSTU” z 21.12.2017 roku i uważamy, że taka „reformatorska” działalność niesie ogromne zagrożenia nie tylko dla bezpieczeństwa informacyjnego, lecz także dla bezpieczeństwa narodowego kraju,
...i jest świadomą lub nieświadomą kapitulacją wobec wroga. Oburza nas niekompetencja i brak profesjonalizmu, bezzasadna, nieodpowiedzialna postawa kierownictwa oddziału PAT „NSTU” „Dniprowska Regionalna Dyrekcja” oraz jego organizacji związkowej, dzięki którym redukcje najbardziej bezlitośnie i najcyniczniej dotknęły właśnie pracowników regionalnego oddziału. W stanowczym przeciwdziałaniu destrukcji i niszczeniu obwodowego publicznego radia i telewizji liczymy przede wszystkim na aktywny udział i wsparcie organizacji społecznych i związków twórczych, inteligencji regionu, obwodowej administracji państwowej i obwodowej rady, wszystkich burmistrzów, rad miejskich, rejonowych, osiedlowych i wiejskich.
W związku z zaistniałą sytuacją prosimy Prezydenta Ukrainy Petra Poroszenkę i Premiera Ukrainy Wołodymyra Hrojsmana o wstrzymanie nieodpowiedzialnych i bezprawnych działań zarządu PAT „NSTU”, które zagrażają bezpieczeństwu informacyjnemu i narodowemu państwa. Zwracamy się do Przewodniczącego Rady Najwyższej Ukrainy Andrija Parubija, przewodniczących frakcji parlamentarnych, wszystkich posłów ludowych o zainicjowanie utworzenia tymczasowej komisji śledczej Rady Najwyższej do zbadania i analizy decyzji PAT „NSTU” dotyczących masowych zwolnień dziennikarzy, reżyserów, operatorów kamer i innych pracowników Publicznego Radia i Telewizji, a także o pilne wysłuchanie na posiedzeniu Rady Najwyższej sprawozdania w sprawach Państwowego Komitetu Radia i Telewizji, uznanego za jedynego akcjonariusza spółki PAT „NSTU”. Zwracamy się do Prokuratora Generalnego Ukrainy Jurija Łuceńki i Ministra Finansów Ukrainy Ołeksandra Danyliuka z prośbą o zorganizowanie kontroli celowego i efektywnego wykorzystania środków państwowych w PAT „NSTU” i jego oddziałach regionalnych.
Wyrażamy solidarność ze Związkiem Zawodowym Pracowników Kultury Ukrainy i deklarujemy pełne poparcie dla jego uzasadnionych żądań dotyczących przesunięcia terminów lub czasowego wstrzymania działań związanych ze zwolnieniem pracowników PAT „NSTU” i jego oddziałów, do czasu usunięcia uwag i uchybień. Wzywamy całe środowisko dziennikarskie, by w najbliższym czasie wspólnie ze związkami zawodowymi zorganizowało i przeprowadziło we wszystkich regionach kraju Ogólnoukraińską akcję protestacyjną przeciwko niszczeniu Publicznego Radia i Telewizji, z konkretnymi żądaniami anulowania działań dotyczących masowego zwolnienia pracowników PAT „NSTU” i jego regionalnych oddziałów, co ma zakończyć się do 02.04.2018 roku. Tylko razem, tylko wspólnym wysiłkiem zdołamy powstrzymać samowolę i bezprawne działania zarządu PAT „NSTU”, obronić nasze prawa socjalne i zawodowe, chronić bezpieczeństwo informacyjne państwa.
Zarząd DOO NSŻU
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
zlecono doprowadzenie do końca rozpoczętych negocjacji z państwami centralnymi, „nie zważając na żadne przeszkody ze strony jakichkolwiek innych części byłego Imperium Rosyjskiego, i ustanowienie pokoju”. Hołubowycz został premierem i ministrem spraw zagranicznych (Szulhyn podał się do dymisji z powodu niezgody na nową orientację), a dalsze przewodzenie delegacji powierzono najmłodszemu z nich — 24-letniemu Ołeksandrowi Sewriukowi. Tydzień później w Brześciu Czernin, któremu skończyła się cierpliwość, przywitał go teatralnym demarche — chory, w swoim pokoju wręcza mu tekst traktatu niczym swoją ostatnią wolę, żądając podpisania go do następnego południa. W traktacie na jednej stronie znajdują się tylko trzy punkty: zawarcie pokoju, półuznanie Ukraińskiej Republiki Ludowej oraz dostawy żywności. Tekst zakrawa na drwinę, ale zamiast kontrdemarche delegacja siada do pracy. Rano Czernin otrzymuje nowy tekst. Generał Hoffmann, według jego słów, „z podziwem obserwował młodych Ukraińców… w negocjacjach z Czerninem twardo trzymali się swoich wcześniej przedstawionych warunków i w żaden sposób mu nie ustępowali”. Tego samego dnia 29 stycznia garstka ich niemal rówieśników pod Krutami broniła słuszności swoich ar-
Машинний переклад
Ołeksandr SLIPCZENKO, Nadzwyczajny i Pełnomocny Ambasador Ukrainy
Zakończenie. Pocz. w nr 6 z 2018 r.
Obie delegacje mają nadzieję na szybki upadek reżimów imperialnych w Niemczech i Austro-Węgrzech. Jednak Trocki zyskuje na czasie według formuły „ani pokoju, ani wojny”, aby doczekać się zmiany władzy nie tylko w Berlinie i Wiedniu, ale także w Kijowie, przygotowując dla niej zastępstwo w Charkowie. Tam docierają paniczne telegramy Lenina: „Na miłość boską, podejmijcie najbardziej energiczne rewolucyjne środki dla dostarczenia chleba, chleba i chleba!!! Inaczej Piotr może skonać. Specjalne pociągi i oddziały. Zbiór i zsypka. Eskortować pociągi. Meldować codziennie. Na miłość boską!” Dla Centralnej Rady, odpowiednio, każdy zbędny dzień zmniejsza szanse na osiągnięcie pokoju w ogóle, a tym bardziej na pożądanych przez nią warunkach. Niemcy i Austria, które wciąż mają realną siłę militarną, również liczą dni. Ale nie tyle w przeczuciu rewolucyjnych wstrząsów, co w obliczu realnego zagrożenia nadchodzącym głodem. W Niemczech brakowało już nawet ziemniaków, które próbowano zastępować brukwią. Sytuację nieco ratowały nieregularne dostawy pszenicy i kukurydzy z Rumunii. W Austrii było jeszcze gorzej, ponieważ Niemcy przede wszystkim starali się zaspokajać własne potrzeby. W styczniu dzienną rację mąki na głowę rodziny zmniejszono do 475 gramów. Dosłownie wszystkie nadzieje tych krajów były zwrócone ku chlebodajnej Ukrainie. „Bez Ukrainy głód był nieunikniony” — z wojskową bezpośredniością konstatował szef sztabu armii niemieckiej generał Ludendorff. „Nastroje i u nas, i u Germanów są bardzo przygnębione… Jedyne wyjście z tej sytuacji polega na szybkich i energicznych negocjacjach z ukraińską delegacją”. Taki zapis pojawił się w dzienniku hrabiego Czernina 4 stycznia. Tego samego dnia niemiecko-austriacka i ukraińska część negocjatorów spotykają się, korzystając z tymczasowej nieobecności bolszewików. Nie tracąc czasu, zachodni partnerzy od razu dali do zrozumienia, że są gotowi na separatystyczne porozumienie. Jednak Ukraińcy wciąż nie mogą odejść od coraz mniej adekwatnego dogmatu „federalistycznego”. Meldują do Kijowa, że doświadczają „niegodnej presji”, którą muszą odrzucić. Jednocześnie zdecydowanie wyznaczają podstawowe zasady możliwego porozumienia: uznanie Ukrainy i włączenie w jej skład wszystkich etnicznych terytoriów ukraińskich. Chodzi o rozległe obszary, w szczególności Chełmszczyznę, Podlasie, a także Galicję Wschodnią i północną Bukowinę. Wewnętrzna sprzeczność takiego zachowania jest całkowicie oczywista dla Kühlmanna, który usilnie stara się wyjaśnić, jak szerokie wyobrażają sobie granice swojej niepodległości, jednocześnie informując Berlin o „umiejętnościach i chytrości” tych „młodzieńców”. A oni w kuluarach twardo realizują swoją linię: najpierw pokój, uznanie, terytoria, a potem — żywność. Kijów wciąż się trzyma, a Trocki pozornie również okazuje solidarność, jest nawet gotów złożyć poważną deklarację o uznaniu niepodległości Ukraińskiej Republiki Ludowej, szacunku dla jej rządu — Sekretariatu Generalnego i wynikającej z tego zdolności prawnej jej delegacji. (Istnieją dowody archiwalne, że do tego „natchnęły” go tajne kontakty z ideologicznymi współmyślicielami w Kijowie, którzy przekazali mu swoją pewność co do szybkiego przejęcia władzy). Otwiera się posiedzenie plenarne 12 stycznia, które można zaliczyć do najważniejszych kamieni milowych ukraińskiej rewolucji. Czworo sojuszników deklaruje uznanie ukraińskiej delegacji jako „pełnomocnego przedstawicielstwa samodzielnej Ukraińskiej Republiki Ludowej”. Oficjalne uznanie państwowe URL również jest przewidywane, ale zostanie ono sformalizowane już samym aktem podpisania przyszłego traktatu. Jakiego? Kogo z kim? — właśnie o tym należy się porozumieć. Ale z każdym dniem zrobić to coraz trudniej. Trocki, oczekując wieści od nadciągającego Murawjowa, odchodzi od poprzedniego stanowiska i jedynie „zgadza się” na dalszą obecność ukraińskiej delegacji, jednocześnie domagając się takich samych praw dla „swoich charkowian”. 18 stycznia J. Medwedew i W. Szachraj przybywają do Brześcia, po drodze zahaczając o Piotrogród w celu otrzymania instrukcji od Lenina. „Potwierdzają” słabość Centralnej Rady i swoje pretensje do władzy, ale Niemcy i ich sojusznicy odmawiają im prawa do przedstawicielstwa oddzielnego od bolszewików. Później w swoich wspomnieniach „Wojna straconych możliwości” generał Hoffmann tak oceni tę sytuację: „Przedstawiciele Centralnej Rady protestowali przeciwko temu szachowemu ruchowi, doszło do dość energicznych starć między delegacją ukraińską a rosyjską. W pięknej mowie Lubynski wyliczył wszystkie bolszewickie grzechy. Trocki w swojej odpowiedzi ograniczył się do stwierdzenia, że władza Centralnej Rady się skończyła i że jedyne miejsce, gdzie jeszcze mogą rządzić jej przedstawiciele, to ich pokoje w Brześciu Litewskim…” Rzeczywiście, sytuacja wchodziła w ślepy zaułek: negocjacje trwają w różnych formatach, ale do realnych rezultatów w żaden sposób nie prowadzą. Niekończące się agitacyjne popisy Trockiego i jego kolegów — piotrogrodzkich i charkowskich — towarzyszą choć znacznie bardziej konkretnej (z punktu widzenia żądań), ale całkowicie rozmytej (z punktu widzenia możliwości ich realizacji) retoryce Ukraińców. Po kilku dniach staje się jasne, że wspólnego dla wszystkich pokoju nie będzie, a Niemcy w formie ultimatum przedstawiają Trockiemu listę swoich roszczeń terytorialnych, nie pozostawiając miejsca na polityczne manewry. Ten pilnie prosi o zgodę Lenina na zastosowanie swojej awanturniczej formuły: „armię rozwiązujemy, pokoju nie zawieramy” i wyjeżdża do domu, by bronić swojego stanowiska. Austriacy również kategorycznie odmawiają przyznania samodzielności Galicji Wschodniej i północnej Bukowinie. URL zgadza się na kompromis, ale na miejscu tego nie da się rozstrzygnąć. Nie będąc w stanie otrzymać jasnej odpowiedzi z Kijowa, gdzie w Centralnej Radzie i w rządzie narastają rozbieżności (szef resortu spraw zagranicznych Szulhyn i kilku jego kolegów wciąż stawiają na relacje z Ententą), delegacja opuszcza Brześć Litewski. I tutaj, wreszcie, w Kijowie przychodzą do rozumu. 22 stycznia Centralna Rada ogłosiła swój IV Uniwersał, w którym URL została proklamowana „samodzielnym, od nikogo niezależnym, wolnym suwerennym państwem narodu ukraińskiego”, a jej nowemu rządowi, Radzie Ministrów Ludowych, dokumentów za cenę własnego życia. A na tyłach, w samym Kijowie, powstali „arsenałowcy”. Proste zestawienie tych wydarzeń daje jasne wyobrażenie o dramatyzmie sytuacji, w której rozpoczął się końcowy etap brzeskich negocjacji. Właśnie w tym momencie bardzo ważny wkład w pracę delegacji wnieśli dwaj Ukraińcy, którzy nie wchodzili w jej skład. Działali, że tak powiem, zza kulis konferencji, występując w roli doradców, ekspertów, a czasem i tłumaczy. O nich, moim zdaniem, mówi się niesprawiedliwie mało, gdy mowa o wynikach negocjacji brzeskich. Obaj byli obywatelami Cesarstwa Austriackiego, z pochodzenia etnicznego, a przede wszystkim z poglądów i emocji — szczerymi Ukraińcami. Mam na myśli Mykołę Zalizniaka i Mykołę Wasyłkę.
Pierwszy był jeszcze młodym człowiekiem, jednak miał już autorytet w kręgach narodowo-rewolucyjnych jako jeden z założycieli „Związku Wyzwolenia Ukrainy” i posiadał dość szerokie kontakty międzynarodowe. Właśnie dzięki nim zdołał na czas otrzymać sztokholmskie gazety, w których mowa była o pewnych oświadczeniach, rzekomo złożonych w Brześciu przez przedstawiciela charkowskich bolszewików, Miedwiediewa. Kiedy ten się od nich odciął, okazało się, że autorstwo w rzeczywistości należy do Trockiego. Wywarło to odpowiednie wrażenie na Czerninie, przekonując go o „kukiełkowym” charakterze charkowskiej władzy. W odróżnieniu od Zalizniaka, Mykoła Wasyłko — prawie dwa razy starszy wiekiem, przedstawiciel starego, znanego rodu z Bukowiny (nawet pisał się ze szlacheckim przydomkiem — von Wasyłko), miał znaczne doświadczenie parlamentarne i autorytet w austriackich kręgach politycznych. Przybył do Brześcia jako doradca Czernina dość późno, ale, jak to mówią, w samą porę. 6 lutego, kiedy los Kijowa był już praktycznie przesądzony, pokazał Czerninowi telegram, który zaświadczał, że stolica URL wciąż znajduje się w rękach Centralnej Rady. Dało to możliwość Austriakom i Niemcom kontynuowania rokowań z przedstawicielami Rady. Ich stan można sobie tylko wyobrazić. Powstanie „arsenałowców” udało się stłumić, ale Murawjow jest już w Kijowie, jednak dopóki miasto jeszcze nie padło, delegacja trzyma się, ścigając się z czasem i doprecyzowując szczegóły przyszłego traktatu. I oto w nocy z 8 na 9 lutego 1918 roku został on wreszcie podpisany. O tym już po 5 godzinach informowano w nadzwyczajnych wydaniach niemieckich gazet jako o wydarzeniu pierwszorzędnego znaczenia. Wszak zawarcie traktatu stworzyło całkowicie nową sytuację strategiczną na Wschodzie wyczerpanej wojną Europy. Pojawiło się tu nowe państwo z etnicznie jednolitą ludnością w granicach, śmiało przesuniętych na północny zachód (włączając w to sam Brześć) kosztem Polski, która póki co nie istnieje. Już w preambule traktatu zostały określone główne postulaty państwowego istnienia Ukrainy (leksyka i pisownia zachowane): „Dlatego, że Naród Ukraiński… ogłosił się niezależnym i wyraził życzenie zakończenia wojny, rządy krajów Cztero-przymierza postanowiły zawrzeć traktat pokojowy z rządem Ukraińskiej Republiki Ludowej; chcą one tym uczynić pierwszy krok do trwałego i dla wszystkich stron honorowego pokoju światowego, który nie tylko ma położyć kres okropnościom wojny, ale także ma prowadzić do przywrócenia przyjaznych stosunków między narodami na polu politycznym, prawnym, gospodarczym i umysłowym”. Najważniejsze, co wynikało z siedmiu szczegółowych artykułów traktatu, było to, że Republika Ukraińska otrzymała ochronę przed agresją ze strony bolszewików i możliwość w pokojowych warunkach zajęcia się demokratyczną budową.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
Do traktatu dołączono dwa tajne protokoły. Pierwszy (na żądanie Austriaków) przewidywał utworzenie z ziem ukraińskich w składzie Austro-Węgier oddzielnego kraju koronnego z pewną autonomią. (W idealnym wariancie, jak przypominają niektórzy nasi historycy, miało to nastąpić poprzez odtworzenie znanego jeszcze od XIII wieku quasi-państwowego tworu — Królestwa Halicko-Włodzimierskiego z województwem bukowińskim, jednak pozostało ono jedynie widmowym projektem). Tę wyrwaną im ustępstwo („zarazę separatyzmu”) Austriacy pragnęli utajnić przed innymi narodowościami swojego „łatanego” imperium. W drugim (na żądanie UNR) określono konkretne ilości żywności, które Ukraina miała dostarczać swoim partnerom. Mogły one rzeczywiście przestraszyć ludność chłopską, na którą głównie starała się opierać nowa władza. Na pół roku przed 31 lipca 1918 r. Niemcy i Austriacy mieli otrzymać do miliona ton zboża, 400 mln jajek, do 50 tys. ton mięsa, a ponadto — smalec, cukier, len i len przędzalniczy, rudę manganową itp. w zamian za towary przemysłowe. Ratyfikacja traktatu została uzależniona od wykonania tych dostaw. Nikt tu nie odniósł jednostronnego zwycięstwa, lecz najważniejsze, jak się wydaje, było to, że w Brześciu tamtej pamiętnej nocy podpisano pierwszy międzynarodowy traktat niezależnej Ukrainy, która w ten sposób uzyskała oficjalne uznanie. Ten traktat stał się także pierwszym w długim łańcuchu wszystkich kolejnych, które z czasem oznaczyły zakończenie pierwszej w dziejach ludzkości krwawej wojny światowej. Można powiedzieć, że w działaniach młodych Ukraińców, oprócz umiejętnego wykorzystania doraźnych okoliczności, była pewna nuta awanturnictwa oraz brak doświadczenia politycznego, co pozwoliło „partnerom” z czasem w wielu kwestiach zdeprecjonować realne znaczenie traktatu. Ale dla nas, dzisiejszych, nie jest to powód do deprecjonowania ich pracy. Lepiej z wdzięcznością przypomnieć słowa Mychajła Hruszewskiego: „Wydaje mi się, że nie będę zbyt daleki od prawdy, jeśli oceniię ten moment podpisania traktatu jako jeden z najważniejszych momentów, jakie przeżyła Ukraińska Republika Ludowa na drodze do odrodzenia swojego państwowego życia”. Oczywiście, nie był to w pełni równoprawny i wzajemnie korzystny traktat, lecz szło przecież o samo istnienie świeżo narodzonej republiki, która doświadczała ataków z zewnątrz i działań podważających ją od wewnątrz. Jej delegacja pracowała w najbardziej niekorzystnych dla jakiejkolwiek dyplomacji warunkach, przy braku realnej alternatywy. Tak, zagrożenie kolejnej dominacji niemiecko-austriackich „partnerów negocjacyjnych” było całkowicie oczywiste. Jednak traktat, który miał ściśle ograniczone ramy czasowe i, choćby tylko formalnie, przewidywał równouprawnienie stron, był jedyną możliwością uwolnienia się nie od hipotetycznej, lecz już praktycznie realizowanej okupacji przez wojska bolszewickie, z nieuchronną utratą samej państwowości. Nie wolno zapominać, że, podobnie jak ich piotrogrodzcy „bracia po Marksie”, którzy ostatecznie przystali na znacznie upokarzające warunki pokoju, ukraińscy socjaliści również prawdopodobnie liczyli na bliski upadek cesarskiego reżimu, mając na celu jedynie opłacenie chlebem znacznych nabytków terytorialnych, a także samą możliwość kontynuowania narodowo-wyzwoleńczej rewolucji. Nikt bowiem nie sądził, że ta możliwość potrwa dla nich zaledwie kilka miesięcy, a Niemcy kapitulują dopiero w listopadzie. Historia naszej dzisiejszej niepodległości pokazuje, że nawet w znacznie spokojniejszych warunkach młoda władza potrafi popełniać bardzo znaczące błędy lub iść na wątpliwe kompromisy. A wtedy… Nie było ani Rady Bezpieczeństwa ONZ, ani PACE, ani „społeczności międzynarodowej”, zdolnych choćby w jakikolwiek sposób wpłynąć na bieg wydarzeń. Dyplomacja często odbija się w wymownych szczegółach. Wystarczy spojrzeć na wzajemne rozmieszczenie podpisów pod traktatem,
aby uświadomić sobie, jak samotni byli ci młodzi ludzie wobec jednolitego frontu zachodnich dyplomatów i generałów, nie wspominając już o niewidocznie obecnych tu „piotrogrodzianach”. I drugi dokument — te same podpisy, ale już na jadłospisie świątecznej kolacji pięciu delegacji: zupełnie inna atmosfera, oni już jakby wśród „swoich”. Nawiasem mówiąc, zestaw potraw jest zupełnie skromny: pasztet z wątróbki z czarnym chlebem, zupa z ogonów wołowych, omlet, pieczeń z gęsi z czerwoną kapustą i ziemniakami, sorbet, kawa z tortem. Rzeczywiście, bez przesady, ale mimo to (przecież mowa o dyplomatycznej kolacji) do każdej zmiany podawano inną markę wina. Cóż, przy podpisywaniu traktatu wszyscy, jak należy, pili szampana. Również, nawiasem mówiąc, niemieckiego… Brześć Litewski dał zasłużony, lecz bardzo krótki impuls dalszym losom ukraińskich delegatów. Hołubowicz do końca kwietnia kierował Radą Ministrów Ludowych, Lubinski przez półtora miesiąca stał na czele MSZ, Lewycki przez miesiąc został pierwszym posłem UNR w Turcji, Ostapenko kilka tygodni stał na czele rządu już za czasów Dyrektoriatu. Wszyscy oni potem pozostali żyć na Ukrainie, bezskutecznie próbując znaleźć swoją skromną niszę w systemie radzieckim, i wszyscy zginęli podczas stalinowskich czystek w latach 1937—38. Tylko Siewriuk, który również zdążył krótko pobyć pierwszym posłem w Berlinie, udał się na emigrację i, pozostawiwszy tam niejednoznaczny ślad, także zginął, choć trzy lata później, i nie w obozie, lecz w katastrofie kolejowej. Postępowanie Ukraińców w Brześciu radziecka historiografia, z lekkiej ręki Trockiego, który szukał usprawiedliwienia dla swojej przegranej taktyki, jednoznacznie napiętnowała jako „zdradę”, „intrygi za kulisami”, „podłą rolę” itd. Przy tym jakoś wypadało z pola widzenia, że z inicjatywy samych bolszewików znajdowali się oni w stanie wojny z Centralną Radą. W tych okolicznościach należy raczej mówić nie o „zdradzie”, lecz o tym, jak ci dyplomaci-początkujący fachowo ograli rosyjskiego „wodza”, który przez całe życie uważał się za geniusza politycznej intrygi. Który, według słów jednego z ekspertów rosyjskiej delegacji, postrzegał wydarzenia „przez pryzmat samozakochanego i upartego doktrynerstwa”. Współczesne moskiewskie oceny wydarzeń brzeskich 1918 roku są mniej emocjonalne. Jednak, jak świadczy solidne opracowanie naukowe Iriny Michutinej „Украинский Брест” (Moskwa, 2007), i w nich odczuwalny jest pewien odgłos dawnych „obraz”: „Długa epopeja negocjacji o separatystyczny pokój między rewolucyjną Rosją z jednej strony a Niemcami i ich sojusznikami z drugiej czyta się jak powieść detektywistyczną. Szczególną ostrość tej historii nadaje fakt, którego nie zna nikt poza nielicznymi specjalistami: dyplomatyczna porażka Rosji w Brześciu Litewskim została spowodowana nie tylko niekonsekwencją i awanturnictwem piotrogrodzkich negocjatorów. Kluczową rolę odegrał tu „joker”: w grupie stron negocjujących nagle pojawił się nowy partner — Ukraińska Centralna Rada, która, mimo całej niepewności swojego położenia, za plecami delegacji z Piotrogrodu zdołała podpisać z Niemcami odrębną umowę pokojową”. W naszych własnych ocenach Traktatu Brzeskiego było i jest wiele krytycznych stron. Nie przyniósł pokoju na ziemie ukraińskie. I nie mógł przynieść w tych warunkach. Wielu domyślało się tego już wtedy. Wystarczy spojrzeć na okładkę wydanej przez Departament Stanu USA po gorących śladach broszury z dokumentami i mapami nowych granic, gdzie samo słowo „pokój” zostało ujęte w cudzysłów. *** Z Brześcia do Mińska jest zaledwie 350 kilometrów i całe sto lat. W swoim artykule autor celowo nie przerzucał pomostów między dwiema epokami: niektóre paralele same się narzucają, inne nie są tak oczywiste i wymagają obszernych komentarzy i odniesień. Ale w te jubileuszowe dni nam, jak nigdy, wypada przypomnieć sobie o tych odległych wydarzeniach. Ponieważ przed Ukrainą znów stoją trudne problemy, pod względem dramatyzmu i doniosłości całkowicie porównywalne z tymi, które stały przed naszymi przodkami sto lat temu, w latach, które na zawsze zapisały się w historii pod nazwą „Rewolucji Ukraińskiej 1917—21”.
Машинний переклад
Mykoła HOŁOMSZA, lider partii politycznej „Patriot”
Niepodległość Ukrainy w rachunku kalendarzowym sięga w tym roku dwudziestu siedmiu lat. Z punktu widzenia wieku człowieka jest to czas całkiem wystarczający na ukształtowanie się ustalonych poglądów i określenie swojego miejsca w życiu. Zwłaszcza w dzisiejszej dynamice planetarnej globalizacji i przy możliwościach zdobywania doświadczenia (i dorastania) w startupach już od ośmiu-dziesięciu lat. Lecz dla państwa taki sposób obliczania cech postępu ku samodzielności i bezsprzecznie skutecznej drogi w przyszłość zupełnie się nie nadaje. Żyjemy w niepodległym, soborowym państwie ze wszystkimi formalnymi atrybutami tego stanu. Jednak ukraińskie społeczeństwo w znacznej swojej części wciąż tkwi w stylistyce przetrwania przeszłości, czyli w sowieckiej przeszłości, gdzie państwowo-federalny paternalizm był głównym czynnikiem w systemie wzajemnych relacji między obywatelem a państwem. Ten stan tradycyjnie i, niestety, aktywnie podtrzymuje, choć jest to przykre, także obecna władza. Przede wszystkim mam na myśli system tak zwanej pomocy społecznej dla ludności. Wyrażenie „tak zwanej” użyłem nieprzypadkowo, ponieważ ta pomoc opiera się na odziedziczonej po Związku Radzieckim ideologii społecznej powszechnej równości przy bezwarunkowej kierowniczej (zabezpieczającej) roli państwa. Ekonomiczna klęska pierwszych lat formowania się młodego państwa ukraińskiego doprowadziła do powstania uprzywilejowanych mechanizmów przetrwania pewnych kategorii ludności. Kiedy kraj ekonomicznie mniej więcej się podniósł (był taki okres), mężowie stanu nie zdecydowali się przeprowadzić reform, mających na celu zniesienie przywilejów i przejście do godziwych poziomów wynagrodzeń — nad nimi ciążyło „przekleństwo” kolejnych wyborów i strach przed utratą ciepłego biurokratyczno-korupcyjnego stanowiska. Majdan Godności dawał wszystkie teoretyczne i praktyczne możliwości nowym możnowładcom, by pozostali w historii kraju wielkimi (bez ironii) reformatorami, a jeszcze bardziej — modernizatorami. Lecz aby takie jakościowe i kompleksowe reformy wprowadzać w życie, trzeba było w pracy płonąć i wypalać się w pełnym znaczeniu tego słowa. Bo reformy państwowe to zawsze sprawa ryzykowna i niewdzięczna, ich rezultaty ujawniają się po latach, a terminy sprawowania władzy tych wszystkich „niuansów” nie uwzględniają. Dlatego najlepszym sposobem, by „nakarmić wilki” i jednocześnie pozostać w ciepłych „owczych skórach”, władza wybrała przyznawanie zubożałej ludności dotacji — jako panaceum przed wymieraniem. W ten sposób Związek Radziecki powrócił do gospodarki komunalnej i odzyskał swoje miejsce w systemie społecznym Ukrainy. Paternalizm, który z biegiem wszystkich poprzednich lat stopniowo ulatniał się ze świadomości przeciętnego Ukraińca, jak zły dżin z bajki, zaczął wracać do naszego życia. Aby nie zmniejszono dotacji, w pierwszych latach palono na przykład cały przydzielony gaz. Oczywiście przy otwartych zimą lufcikach. Do tego lepiej było nie pokazywać rzeczywistego dochodu, pracując za pensję w kopertach. A szczytem tego było odmawianie przyzwoitej oficjalnej pensji, bo dotację odbiorą. Takich przypadków zapewne jest dość,
ale narodowego rozgłosu nabrała historia z niechęcią mieszkańców Niemirowa na Winnicczyźnie do pracy w fabryce japońskiej firmy Fujikura z obawy przed utratą „państwowych pieniędzy”. Innymi słowy, władze osiągnęły efekt odwrotny do zamierzonego — „dobre” zatrudnienie, które mogłoby przynosić do budżetu więcej środków w postaci podatków, stało się dla znacznej części społeczeństwa niepotrzebne. To świadczy o błędności polityki państwowej nie tylko w sferze ochrony socjalnej, ale także w rozwoju bloku gospodarczego w ogóle. Zarządzanie branżowe z przeszłości (kolejna spuścizna Związku Radzieckiego) uniemożliwia perspektywę dla kraju, ponieważ jest ukierunkowane na wielkie i nieporęczne systemy produkcyjne. W tych skalach uwzględniane są interesy wielkich właścicieli, nazywanych oligarchami, lecz tam nie ma miejsca dla małego i średniego przedsiębiorcy. Sztuczne hamowanie rozwoju małej i średniej przedsiębiorczości, która kształtowałaby klasę średnią w państwie, moim zdaniem jest pierwotną przyczyną naszych niepowodzeń nie tylko gospodarczych, ale także społeczno-politycznych. Innymi słowy, przyczyną rozwarstwienia ludności, zubożenia określonych warstw społecznych, wzrostu niezadowolenia społecznego, które coraz bardziej nabiera radykalnych cech. Agresja putinowskiego reżimu wobec Ukrainy jedynie nasila wszystkie te aspekty, ale w żaden sposób nie jest ich podstawą. Program udzielania dopłat ludności, zwłaszcza w tej formie, która istnieje obecnie, jest nieudany. Wygląda na to, że zrozumieli to także władcy. Dziś desperacko próbują znaleźć wyjście z sytuacji, na przykład poprzez monetyzację dopłat. W istocie wszelkie udoskonalenia istniejącego systemu świadczeń socjalnych nie będą miały skutku bez uświadomienia sobie faktu, że opierając się na resztkach radzieckiej spuścizny, nie będziemy w stanie w żaden sposób zmienić jakości państwa. A to bezsprzecznie doprowadzi do zaostrzenia konfliktu między państwem a społeczeństwem, o czym od dawna marzy się na Kremlu. Nie mamy prawa dopuścić do kolejnej spirali radykalizacji Ukrainy, która może mieć skrajnie negatywne skutki. Radykalizacja jest dziś możliwa i konieczna tylko w jednym kierunku — radykalnym, a zarazem skutecznym przeprowadzeniu wszystkich pilnych modernizacji. A to najbardziej przeraża tych, którzy za wszelką cenę próbują pozostać na stanowiskach władzy. ...Sytuacja w niemirowskiej fabryce japońskiej firmy Fujikura unaoczniła jeszcze jeden problem, który dotąd pozostaje poza uwagą ukraińskich władców od ćwierć wieku. Wobec przeciętnego Ukraińca zawsze podchodzono jak do jednostki wśród takich samych mas. A to prawdopodobnie największy błąd zarówno ukraińskiej władzy, jak i ukraińskiego biznesu, a teraz już także biznesu zagranicznego. Tymczasem do niego — Ukraińca — należy podchodzić jak do osobowości. Bo w rzeczywistości jego zdolności dają możliwość tworzenia nadzwyczajnych rzeczy w stylu Hand Made — rękodzieła o ekskluzywnym charakterze. Za taką pracę wykonawca otrzymuje godziwe wynagrodzenie. Wtedy dopłaty — element centralizacji (zniewolenia) na tle proklamowanej decentralizacji — stają się po prostu atawizmem przeszłości, który nikogo w dzisiejszych czasach nie interesuje.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
sko, osiągnąć uznanie społeczności światowej. Zatem musimy mówić o dwóch 22 stycznia — nie tylko o Dniu Jedności Ukrainy, ale także o 100-leciu ogłoszenia niepodległości Ukraińskiej Republiki Ludowej. Wartości dwóch 22 stycznia jako ważnych etapów ukraińskiego państwowotwórstwa to drogowskaz dla współczesnych. Przypominanie o tym jest ważne dla przeciwstawienia się rosyjskiej propagandzie, w szczególności obalenia rosyjskiego mitu imperialnego, że nigdy nie było niepodległego państwa ukraińskiego”. Mykoła Kulczynski opowiedział obecnym o swoim poznaniu Mykoły Stepanenki oraz wydanej na początku lat 90. przez połtawską „Proświtę” jego książce prac literackich. Stepanenko Mykoła Omelianowycz urodził się we wsi Mykilśke niedaleko Połtawy. Naukowiec, działacz społeczny i polityczny na emigracji, dziennikarz i literaturoznawca. Członek rzeczywisty UVAN, NTSh, wiceprezes UM-MAN, członek NSPU. Pseudonimy — Mychajło Stepowyj, Mykoła Swarożycz, Mykołaj Uharti, M. Orynin, M. Jurkewycz, Mykoła Antonowycz. W młodości nauczył się gry na bandurze u Fedora Hłuszka. W 1937 roku ukończył wydział filologiczny Połtawskiego Państwowego Instytutu Pedagogicznego, pracował jako wykładowca. W 1941 roku był dyrektorem Szyszackiego Technikum Rolniczego, redaktorem ukraińskiej gazety w Myrhorodzie. Emigrował do Niemiec, wykładał w obozach dla osób przemieszczonych w Monachium i Karlsfeldzie. Był sekretarzem odpowiedzialnym redakcji almanachu „MUR”. W 1949 roku emigrował do USA. Pracował jako spiker pozetatowy „Głosu Ameryki”. Wykładał języki w szkole wojskowej w m. Monterey (Kalifornia), języki i literatury wschodniosłowiańskie — na uniwersytetach w Syracuse, Nowym Jorku i Rutgers. Obronił dysertację na Uniwersytecie Nowojorskim (1970), uzyskał stopień doktora filozofii. W latach 70. — profesor slawistyki uniwersytetu George’a Washing-
Машинний переклад
Ołeh PUSTOWHAR, pierwszy zastępca przewodniczącego Połtawskiego Obwodowego Oddziału WUT „Proświta”
Artefakty państwowego centrum URL na uchodźstwie i oryginał IV Uniwersału. Doniosłemu wydarzeniu w historii ojczystej — stuleciu przyjęcia IV Uniwersału Centralnej Rady, który ogłosił Ukraińską Republikę Ludową (URL) „samodzielnym, od nikogo niezależnym, wolnym suwerennym państwem narodu ukraińskiego” — poświęcili wystawę tematyczną aktywiści społeczni Połtawy. Zorganizowały ją Połtawski Obwodowy Oddział WUT „Proświta” im. T. Szewczenki oraz obwodowe muzeum krajoznawcze im. W. Kryczewskiego. Przede wszystkim mowa o historycznych relikwiach, które w 1992 roku przekazał obwodowemu muzeum krajoznawczemu im. Kryczewskiego przewodniczący Połtawskiego Obwodowego Oddziału WUT „Proświta” Mykoła Kulczynski. Z kolei te unikalne dokumenty oraz inne artefakty Państwowego Centrum URL na uchodźstwie „Proświta” otrzymała wówczas od Mykoły Stepanenki — wiceprezydenta państwowego centrum URL na uchodźstwie (od 1967 roku). Określił on jako warunek przekazania zza oceanu do Połtawy relikwii URL i ukraińskiej diaspory ich stałe i należyte przechowywanie w muzeum oraz opiekę nad nimi „Proświty”. „Perełki” wystawy — oryginał Krzyża Legionu Symona Petlury, fotografie wybitnego połtawianina, żołnierza armii URL, patriarchy Mścisława obok Ronalda Reagana, dyplom za oddanie ideałom Symona Petlury, którym został odznaczony Mykoła Stepanenko. Podczas ceremonii otwarcia wystawy Mykoła Kulczynski zaznaczył: „Sto lat temu, 22 stycznia 1918 roku, po raz pierwszy w XX wieku Ukraina ogłosiła niepodległość. Powstało państwo, które przez trzy kolejne lata nie przerywało walki o własne istnienie. Ukraińcom udało się utwierdzić granice państwowe, język, pieniądz, symbolikę (herb, hymn i flagę), zbudować narodowe zdolne do walki wojsko”. Mykoła Stepanenko był absolwentem uniwersytetów w Waszyngtonie, Uwu w Monachium, Centralnego Uniwersytetu Michigan (m. Mount Pleasant). Członek-założyciel i czołowy działacz URDP, Zjednoczenia Ukraińców o Przekonaniach Rewolucyjno-Demokratycznych, DOBRUS, ODUM, wiceprezydent URL na uchodźstwie (od 1967), członek zarządów szeregu ukraińskich instytucji kulturalnych, społecznych i politycznych, pedagog, dziennikarz radiowy, publicysta, uczony literaturoznawca, członek rzeczywisty NTSz, duchowny UPC. Pod koniec życia przyjął święcenia. Był proboszczem parafii św. Michała w San Francisco, potem św. Jana Chrzciciela w Portland (stan Oregon). Odwiedził Ukrainę, w tym Połtawę w 1992 roku. Zmarł 14 marca 1993 r. w San Jose (Kalifornia), pochowany na ukraińskim cmentarzu prawosławnym świętego Andrzeja w South Bound Brook. Autor książek „Szoste koło” (1979), „Żywa legenda dalszej naszej walki” (1979), „Bojownik za idee narodu ukraińskiego” (1981) oraz tekstu pieśni o Mazepie. Z inicjatywy zastępcy dyrektora obwodowego muzeum krajoznawczego ds. pracy naukowej, aktywisty „Proświty” Wołodymyra Moklaka zwiedzający wystawę mają możliwość zobaczyć oryginał IV Uniwersału. Nawiasem mówiąc, na świecie nalicza się nie więcej niż dziesięć takich oryginałów, z czego jeden — na Połtawszczyźnie. W latach 30.—40. ubiegłego wieku rosyjscy bolszewicy za ten dokument zabijali. W Połtawie cudem zachował się egzemplarz, ponieważ niemal od razu trafił do przechowywania w muzeum.
Wystawa UINP i prezentacje publikacji naukowych. Także w muzeum krajoznawczym odbyło się otwarcie jeszcze jednej wystawy, przygotowanej przez Ukraiński Instytut Pamięci Narodowej — „100 lat walki. Ukraińska rewolucja 1917—1921” oraz prezentacja zbioru naukowego „Połtawszczyzna w ukraińskiej rewolucji 1917—21 lat”. W tej publikacji po raz pierwszy opublikowano wspomnienie urodzonego w mieście Hadziacz na Połtawszczyźnie, pułkownika armii URL Stepana Łazurenki o pobycie pułku Bohdanowców w Połtawie w grudniu 1917 roku. Do obiegu naukowego wspomnienie wprowadzono dzięki przewodniczącemu miejskiego towarzystwa „Proświta” Tarasowi Pustowitowi. Proświcianin przez długi czas komunikował się i korespondował z synem Stepana Łazurenki — Serhijem, który mieszkał w Detroit. To on przekazał Tarasowi Pustowitowi kilka wspomnień swojego taty, w tym rękopis „Bohdanowcy w Połtawie przeciwko Murawjowowi”. Znaczącym wydarzeniem w życiu kulturalnym regionu stała się prezentacja pierwszych dwóch tomów fundamentalnej trzytomowej publikacji „Ukraińska rewolucja 1917—1921 lat. Połtawski wymiar. Wydarzenia. Postacie. Dokumenty”. Projekt wydawniczy zrealizowano na zlecenie obwodowej administracji państwowej. Autorzy-opracowujący — aktywista „Proświty”, historyk-krajoznawca, dyrektor Naukowo-Redakcyjnego Oddziału — Centrum Badań Historii Połtawszczyzny Ołeksandr Biłousko oraz przewodniczący Połtawskiego Miejskiego Towarzystwa „Proświta”, historyk-archiwista Taras Pustowit.
„Połtawska prasa o wydarzeniach Ukraińskiej rewolucji 1917—1921 lat”. Wystawę dokumentalną pod takim tytułem z 57 dokumentów zaprezentowano w Państwowym Archiwum Obwodu Połtawskiego. Są to zarówno artefakty z zasobów archiwum, państwowego archiwum kinofotograficznego im. H. Pszenycznego oraz Centralnego Archiwum Wyższych Organów Władzy Ukrainy, jak i fotokopie artykułów z lokalnych wydawnictw periodycznych okresu Ukraińskiej rewolucji („Wistnyk Połtawskoho hromadskoho komitetu”, „Wistnyk Łubenskoho hromadskoho komitetu”, „Ridnyj kraj”, „Połtawskije nowosti”, „Połtawśka hromada”, „Izwiestija” oraz „Połtawskij dień”), a także dokumenty o honorowaniu działaczy Ukraińskiej rewolucji 1917—1921 lat, w szczególności fotografie tablic pamiątkowych Hruszewskiego, Michnowskiego, Petlury, Martosa. A także kopie afiszy odczytów naukowych poświęconych Petlurze, programy konferencji naukowych dla uczczenia pamięci Symona Petlury, które organizowała Połtawska „Proświta” na początku lat 90. ubiegłego wieku. „Dzień dwóch 22 stycznia — święto jedności, realizacji odwiecznych dążeń Ukraińców do życia w jednym niepodległym państwie. Te dni stały się jasnym światłem tradycji narodowo-wyzwoleńczych zmagań dla Ukraińców następnych pokoleń” — zaznaczył podczas otwarcia wystawy przewodniczący Połtawskiego Miejskiego Towarzystwa „Proświta”, zastępca dyrektora archiwum obwodowego Taras Pustowit.
Машинний переклад
Maria MELNYK, członkini Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy, osiedle typu miejskiego Murowane Kuryłowce, obwód winnicki. Atak Rosji na naszą ziemię w 1918 i 2014 roku ma podobny agresywny charakter i pretekst. Po przewrocie październikowym bolszewicy chwalili się rewolucją, obnosili się z Deklaracją, w której proklamowali równość, suwerenność narodów Rosji, ich prawa do wolnego samostanowienia aż do odłączenia się. W tym dokumencie zawarte było wielkie kłamstwo. Bo jak tylko Centralna Rada Ukrainy w IV Uniwersale ogłosiła suwerenność Ukrainy, wściekle i z nienawiścią zaprotestował Lenin! Jego sprzeciw wyraził przewodniczący Rewolucyjnej Rady Wojskowej L. Trocki: „Bez ukraińskiego węgla, żelaza, rudy, chleba, soli, Morza Czarnego Rosja istnieć nie może, ona się zadławi, a wraz z nią i władza radziecka, i my z wami!”. Czyli Lenin i jego poplecznicy uważali, że do żadnej samodzielności Ukrainy nie można dopuścić. Dlatego w styczniu 1918 r. wódz proletariatu posyła na naszą ziemię wyćwiczone, zahartowane w bojach I wojny światowej wojsko, które bezlitośnie rozprawiało się z niepodległościowcami. Czyż historia się nie powtórzyła? Wydarzenia naszych dni: uczestnicy Majdanu żądali od prezydenta oderwania się od Rosji i podpisania Umowy stowarzyszeniowej z Unią Europejską. I co zrobił kremlowski agresor Putin? To samo, co rosyjscy ordyńcy w 1918 r. — okupował Krym, rozpętał wojnę w Donbasie. Aby zniewolić Ukrainę, leninowscy najeźdźcy w ukraińskich miastach i wsiach rozpoczęli wewnętrzną walkę, od wewnątrz agitowali masy ludowe za władzą radziecką: Igor JAWORSKI, pisarz, dziennikarz wojskowy. Widmowe błyskawice wolności. Styczeń 1918 roku bezlitośnie smagał mroźnymi biczami zbladłą, wybieloną, zaśnieżoną ziemię Ukrainy. Jeszcze działała w Kijowie Centralna Rada, przesycona socjalistami, którzy występowali jako kategoryczni przeciwnicy tworzenia własnej siły zbrojnej i nawet w wyobraźni nie widzieli Ukrainy wolnej od „bratniej rosyjskiej demokracji”. A był to czas wielkich nadziei i dokonań: Rosyjskie Imperium Carskie roztopiło się w dymie I wojny światowej, jego wczorajsze prowincje — kraje nadbałtyckie, Finlandia oraz Polska — wyruszały w samodzielną polityczną podróż, i tylko Ukraina — siwy półwysep buntowniczej natury i wiecznych waśni — przykryła się czerwoną kołdrą oszalałego bolszewickiego terroru. „Byliśmy przeciwko własnemu wojsku i razem z bolszewikami rozkładaliśmy socjalistyczną propagandą pułki, dywizje i korpusy, żywiołowo odradzające się kozactwo, a dlatego — zostawszy bez siły zbrojnej — posyłaliśmy uczniów pod Kruty…” — wykrzykuje odkupieńczymi wersami książka Ostapa Wojnarenki „Do nowej Połtawy”, która ujrzała światło dzienne w 1955 roku w Nowym Jorku. To będzie później. A póki co Centralna Rada decyduje się wreszcie na długo oczekiwany przez naród krok — proklamuje 22 stycznia 1918 roku IV Uniwersał, którego tekst odczytuje Mychajło Hruszewski na posiedzeniu Małej Rady w noc z 24 na 25 stycznia, gdzie „...od dzisiaj Ukraińska Republika Ludowa staje się samodzielnym, od nikogo niezależnym, wolnym, suwerennym państwem Narodu Ukraińskiego…” obiecywali oddać pańską ziemię ludowi. Dlatego Ukraińcy nie wsparli swojej Centralnej Rady. W. Putin — wierny uczeń Lenina, od 2006 roku przygotowywał się do wojny przeciwko Ukrainie. W organach władzy naszego państwa pracowali wywiadowcy-Rosjanie; przekupstwem, obietnicami wysokich stanowisk, nagród z ukraińskich zdrajców wyhodowano separatystów. Tak moskiewscy emisariusze szykowali się do wojny hybrydowej przeciwko naszej Ojczyźnie. Więc porównując wydarzenia 1918 i 2014 roku, widzimy w nich wiele wspólnego. …100 lat temu 29 stycznia 1918 r. w pobliżu miasteczka Kruty o godzinie 9 rano rozpoczął się bój. Siły były nierówne. Młodzi bohaterowie to widzieli, ale trwali. Rozgrzewały ich słowa Chrystusa: „Nikt nie ma większej miłości od tej, gdy ktoś życie swoje oddaje za przyjaciół swoich” (J 15, 13). W tym boju, na odcinku między Bachmutem a Niżynem, brał udział także 16-letni Wasyl Palamarczuk ze wsi Wyszcze-Olczedajiw, która znajduje się na naszej rodzinnej ziemi murowanokuryłowieckiej. Kim on jest, z jakiego rodu, że w swoje 16 lat uświadomił sobie odpowiedzialność dojrzałego męża za bezpieczeństwo ojczystej ziemi? W książce „Nasza chata nie z brzegu” utalentowanej krajoznawczyni Ołeny Romanewycz zobaczyłam fotografię z 1911 roku, na niej rodzina Iwana i Chrystyny Palamarczuków. Między nimi jasnowłosy 9-letni chłopiec beztrosko patrzy na świat, jest mu przytulnie opierać się o rękę ojca i matki. Z napisu na odwrocie fotografii, z opowieści autorki książki, ze wspomnień krewnych wyjaśniło się: Wasyl Palamarczuk pochodzi z cnotliwych, godnych rodów Malowanych i Palamarczuków. Pradziadek młodzieńca — Owerko Malowany z żoną Tetianą słynęli z umiejętnej pracy na ziemi. W Wyszczym-Olczedajiwie uprawiali niesłychane zbiory pomidorów, winogron, arbuzów, za co na jarmarku-wystawie Owerko Malowany został nagrodzony złotym medalem. Wujek Wasylka Palamarczuka — Pyłyp Owerkowycz wykształcił się na lekarza-chirurga, ofiarnie, bezinteresownie ratował życie i zdrowie ludzi. Starsi mieszkańcy pamiętają jego dobre uczynki: komuś przywrócił wzrok, wyciął nowotwór, w głodnym roku dał mąkę, pieniądze na dom. Ojciec Wasylka wyrósł w kulturalnej, inteligentnej rodzinie, znał wiele języków, był wysoko wykwalifikowanym pracownikiem w cukrowni. Wnuk małżeństwa Palamarczuków — Jurij Iwanowycz Chymycz — utalentowany malarz, jego obrazy były na wystawie w Kijowie, Los Angeles, Nowym Jorku, Waszyngtonie, w stałych ekspozycjach Białego Domu, Pentagonu (to już w czasach radzieckich). Wasyl Palamarczuk marzył, by być godnym swojego cnotliwego rodu. Za radą ojca uczył się w szkole realnej w mieście Smiła. Lecz bardziej pociągały go myśli ojca o wyzwoleniu Ukrainy. Pamiętał, jak tata cytował uniwersał B. Chmielnickiego: „Przykładem sławnych i wielkich Rusów, przodków swoich przy swojej prawdzie za pobożność świętą, za całość ojczyzny i za połamanie dawnych praw wolności swoich stańcie”. A w styczniu 1918 r. usłyszał i przeczytał uniwersał M. Hruszewskiego. Tak to przecież sama Ukraina-matka wzywa, by ją obronić! Zebrał się i pospieszył ze Smiły do Kijowa. Odnalazł sotnię Honczarenki — i ten nie mógł odmówić bezwąsemu młodzieńcowi. …Krwawiło pole boju, czerwieniło się niebo — jątrzyła się głęboka bolesna rana Ukrainy. Do Wyszczego-Olczedajiwa Iwanowi Palamarczukowi przysłano zawiadomienie o śmierci syna. Nieszczęsny ojciec przyjechał do Krut, widział na zaczerwienionym od krwi śniegu martwych bohaterów, rannych, oszpeconych, okaleczonych. Chciał zabrać ciało Wasylka, żeby pochować je w domu. Władza bolszewicka nie pozwoliła. Zrozpaczony ojciec wrócił do domu i tego samego dnia zmarł z żalu i tęsknoty. Jeszcze kilka dni rosyjscy okupanci odmawiali wydania poległym obrońcom miejsca na grób na ojczystej ziemi. Nie wytrzymali takiej zniewagi nad zmarłymi mieszkańcy Krut i bez żadnego pozwolenia pochowali sławnych obrońców. 17 marca 1918 r., kiedy bolszewicy opuścili Kijów, a w stolicy ustanowiła się władza Centralnej Rady, ciała 27 młodzieńców, którzy zginęli w boju pod Krutami (i nasz rodak z Wyszczego-Olczedajiwa rejonu murowanokuryłowieckiego obwodu winnickiego), przewieziono do Kijowa i pochowano ponownie na Górze Askolda. Kruty 1918 roku oraz Iłowajśk 2014 roku — to jaskrawa historyczna paralela, która świadczy o trzystuletniej podstępnej przebiegłości, oszustwie, krwawych atakach rosyjskiej ordy, o dzisiejszej koncepcji tak zwanego „ruskiego miru” — o najpodlejszych środkach, by utrzymać Ukrainę pod ręką imperialnej Rosji.
Sotnik Honczarenko wydał rozkaz opuszczenia pola walki, aby ocalić resztę jeszcze żywych towarzyszy broni… Wycofywali się do pociągu, który ocalał, po drugiej stronie stacji Kruty. Najpierw — sotnia studencka, potem — druga, trzecia i czwarta sotnia junkrów… Pierwsza sotnia młodzieżowa powstrzymywała wroga gęstym ogniem… …Wichura — żarliwa i rozchełstana do szaleństwa, jeszcze szeleściła nad ciałami zabitych junkrów, studentów, gimnazjalistów i uczniów szkół technicznych, kiedy resztę siczo-wików — 32 studentów nagle otoczono i wzięto do niewoli. Jedynie czwórce młodych cudem udało się uratować. A dwudziestu ośmiu studentów przyjęło męczeńską śmierć. Strasznie czyta się wspomnienie uczestnika bitwy, gimnazjalisty Łewka Łukasewycza, który w książce „Rozmyślania u schyłku życia” świadczy: „Prawie wszyscy, których wzięto do niewoli, zostali przez bolszewików po zwierzęcemu okaleczeni podczas rozstrzeliwania. Trupy miały rozbite głowy, wybite zęby, czasem także wyłupione oczy. Kilku trupów zupełnie nie udało się rozpoznać, na tyle były zniekształcone. Jednego z nierozpoznanych dopiero w Kijowie rozpoznała matka po monogramie na koszuli…” Ukrzyżowane Kruty ...Leży rozrzucona i marznie Kozacka sława na śniegu. Wiktor Teren Rozdarty styczniowy dzień Armatnim wystrzałem naprzeciw. Ostatnie odliczanie czas prowadzi, Lecz twardo stanął studencki opór! A karabin maszynowy siecze w takt, Pluje ołowiem wściekle. Od szatańskich rzeźników Ukraińskie słońce pociemniało. Ich pierwsza bitwa. Ostatnia bitwa. I wieczór był. I poranek płakał. Ilu Oksan i Marii Ubierze zima w czarną suknię! Bagnetem dźga czerwona trwoga... Ta noc odezwie się śmiertelnym krzykiem. Ukrzyżowane szlochają Kruty, I Kijów zawodzi dziko. W żałobie skomlący świst wiatru Askolda cień zgiął niby. Ten książę nie w los — w młodych wierzył, A Ukraina ich opłacze. ...Tutaj smutek swój niosę, Szeptam modlitwę w rodzimym słowie Nie nadgrobowemu krzyżowi — Kozackiej sławie w ich krwi. 15 czerwca 1992 roku
Машинний переклад
100 lat temu, 29 stycznia 1918 roku, doszło do bitwy między kijowską młodzieżą a bolszewikami pod stacją kolejową Krути, gdzie w nierównej walce polegli młodzieńcy — kwiat narodu ukraińskiego.
Dalej Uniwersał wzywał do obrony Kraju przed „tak zwanymi bolszewikami i innymi najeźdźcami”, ale kto miał zająć się tą świętą sprawą, skoro niżej w tym poważnym dokumencie zalecano „rozwiązać armię zupełnie”?.. Zamiast tego proponowano „utworzyć ludową milicję”, a przedstawiciel rządu Ukraińskiej Republiki Ludowej, minister poczty i telegrafu URL Mykyta Szapoval, wręcz przekroczył Rubikon ignorancji, kiedy oświadczył: „Ludność ukraińska składa się przeważnie z chłopów. Chłopstwo walczy o ziemię i lasy i tylko za to jest gotowe narażać życie. Zatem trzeba zreorganizować Armię Ukraińską w armię ochrony ziemi i lasów, a na jej czele postawić ministra spraw ziemskich”. A gdy z zimnej północy na Kijów runęła półpijana, zdziczała od smaku ludzkiej krwi, wielotysięczna bolszewicka zgraja pod wodzą awanturnika i byłego carskiego żandarmerii podpułkownika Michaiła Murawjowa, okazało się, że bronić Ukrainy nie ma kogo, prócz kilkuset młodzieńców z Pierwszej Ukraińskiej Szkoły Młodzieży Kozackiej imienia Bohdana Chmielnickiego pod dowództwem setnika Awierkija Hončarenki oraz setki Studenckiego Kurenia Siczowego pod dowództwem starszyny Omelczenki — studenta Ukraińskiego Ludowego Uniwersytetu w Kijowie…
Ich pierwsza bitwa. Ostatnia bitwa… „Jeszcze w nocy z 26 na 27 stycznia miałem rozmowę przez bezpośredni przewód z Muraujowem — wspominał później pułkownik UNR Awerkij Hončarenko. — Jego żądanie w formie rozkazu brzmiało tak: »Prigotowitieś k wstriecze pabiedonosnoj krasnoj armii, prigotowit obied. Zabłużdieniija junkierow prasczaju, a oficierow fsio rawno rasstriela ju«. Odpowiedziałem, że na spotkanie wszystko jest gotowe — kontynuował Hončarenko”. …29 stycznia 1918 roku. Kilka minut po dziewiątej rano czerwonogwardziści ruszyli na pozycje ukraińskiego wojska. Szli nie kryjąc się, szerokim krokiem okupantów. Huknęła salwa karabinowa — zdrętwiałymi od mrozu palcami młodzi żołnierze przeładowywali karabiny. Jak szalony rój zabzyczały kule ukraińskich karabinów maszynowych. Lecz wojownicza bolszewicka horda uparcie parła naprzód, nie zwracając uwagi na pokoszone kulami przednie szeregi własnej znienawidzonej zgrai…
…„Koło godz. 10 rano przyjechała na pancerce jedna armata, a przy niej sam jeden setnik Łoszczenko, — wspomina komendant frontu pod Krutami setnik A. Hončarenko. — Kto go tam przysłał — nie wiem, ale myślę, że była to jego osobista inicjatywa. Ten starszyzna, z godną podziwu samoofiarnością, wprowadzał wielkie zamieszanie swoimi celnymi strzałami na tyłach czerwonych, i to zatrzymywało triumfalny marsz Muraujowa. Niezapomnianą obsługę tego starszyzny uważam za swój obowiązek tutaj podkreślić”.
Bitwa trwała cały dzień. Powstrzymać wielotysięczne wojsko bolszewickie siłami kilku setek młodych żyć — to więcej niż wyczyn. Padali, obejmując zmarzniętą czernihowską ziemię, nierozkwitłe pączki ukraińskiej państwowości. Krzyknął z bólu skoszony starszyzna Omelczenko. Zdawało się, że sama wolność zstąpiła nad gorzkie pole rozpaczy i smutku i wzniosła się ku niebu w przestrzelonej rozpaczą koszuli… I wtedy
Машинний переклад
Mykoła TYMOSZYK, doktor nauk filologicznych, profesor, dziennikarz
Zakończenie. Pocz. w nr 6 z 2018 r.
Sieć w działaniu Londyńscy wydawcy rozumieli, że znalezienie środków i wydanie potrzebnymi nakładami zaplanowanych publikacji to połowa sukcesu. Ważne było nawiązanie rozgałęzionej, niezawodnej i nieprzerwanej sieci dostarczania tej literatury za żelazne granice ZSRR. Chodziło, rzecz jasna, zarówno o legalne, jak i nielegalne kanały przesyłania. Na połowę lat 60. XX wieku w aktywie nacjonalistów diaspory było już kilka jednorazowych akcji, do których angażowano nieobojętnych studentów z rodzin emigrantów lub nawet obcokrajowców. Dla przykładu, grupa młodych śmiałków, którzy podjęli się pomocy w tej sprawie, uformowała się na Ukraińskim Wolnym Uniwersytecie (Monachium). Grupą tą kierował wykładowca UWU Wołodymyr Łenyk. Za pośrednictwem Międzynarodowego Stowarzyszenia Literackiego, którego siedziba mieściła się w Rzymie, młodzi monachijczycy ustanowili niezawodny most przesyłowy literatury na trasie Londyn—Monachium—Rzym—Lwów—Kijów. W imieniu tego stowarzyszenia studenci zwracali się do ukraińskich adresatów z prośbą, by w zamian za swoje paczki książkowe przesyłali im wydaną w ZSRR literaturę o tematyce ukrainoznawczej. Ogólnie rzecz biorąc, stworzona sieć rozszerzała się kosztem dwóch głównych składników: 1. Legalne przesyłki pocztowe (banderole, paczki, listy). 2. Kanały turystyczno-prywatne (wcześniej uformowane grono osób prywatnych spośród obcokrajowców i obywateli radzieckich, zaangażowanych na określonych warunkach, często za gratyfikację pieniężną, do przerzutu literatury). Drugi składnik sieci formował się w następujących kierunkach: — turyści-obcokrajowcy, którzy sympatyzowali z Ukraińcami lub sprzyjali pozytywnemu rozwiązaniu „kwestii ukraińskiej”; — turyści pochodzenia ukraińskiego, którzy nabyli już obywatelstwo państw zachodnich; — obywatele radzieccy, którzy przebywali za granicą w sprawach służbowych (specjaliści, pracownicy transportu kolejowego i samochodowego, sportowcy, działacze kultury, naukowcy); — pośrednicy mieszkający w krajach obozu socjalistycznego (Europa Wschodnia, Kuba).
Polowanie KGB na kurierów Praca nad formowaniem sieci kurierów była skomplikowana i niebezpieczna. Przecież po zakończeniu II wojny światowej Moskwa zwiększyła wydatki i wzmocniła działalność wywrotową w środowisku ukraińskiej emigracji. Aby się o tym przekonać, warto wymienić choć kilka odtajnionych niedawno dokumentów, przyjętych do wykonania na podstawie wytycznych z Moskwy w USRR: decyzja Kolegium KGB USRR z 18 maja 1965 roku „O pracy kontrwywiadowczej w zakresie wykrywania powiązań organizacyjnych zagranicznych centrów ukraińskich z sympatykami na Ukrainie”; postanowienie Kolegium KGB przy Radzie Ministrów USRR z 24 czerwca 1967 roku „O wzmocnieniu pracy w zakresie agenturalnej infiltracji zagranicznych ukraińskich centrów nacjonalistycznych”; dyrektywa przewodniczącego KGB przy Radzie Ministrów USRR do naczelników zarządów KGB z 24 listopada 1967 roku „O wzmocnieniu walki z organizacjami ukraińskich emigrantów”. Rezultaty nie kazały na siebie długo czekać. Jak świadczą materiały byłego archiwum KGB, o niektórych zamiarach ukraińskich nacjonalistów w tym projekcie dowiadywali się tajni współpracownicy KGB. Zatem ich macki mimo wszystko przenikały do wydawałoby się najbardziej zakonspirowanego środowiska OUN poprzez samych emigrantów-moskwofilów. Dowiadujemy się o tym z odnalezionego w tym archiwum tajnego dokumentu — informacji KGB przy Radzie Ministrów USRR do KC KP Ukrainy z 9 grudnia 1985 r. o działalności wywrotowej Ukraińskiej Służby Informacyjnej: „Członkowie OUN podejmują działania w celu poszukiwania kurierów literatury na Ukrainę za odpowiednim wynagrodzeniem spośród specjalistów radzieckich przebywających za granicą, pracowników transportu kolejowego i samochodowego, a także osób prywatnych. Przeznaczone dla ZSRR publikacje antyradzieckie przewiduje się wydawać w małym formacie i kamuflować pod radzieckie wydawnictwa periodyczne”. Rozważmy na konkretnych przykładach, jak działał każdy z takich składników stworzonej sieci przesyłania emigracyjnej literatury na Ukrainę.
Legalne przesyłki pocztowe W początkowym okresie chruszczowowskiej odwilży radziecka służba pocztowa nieco się zdemokratyzowała. Zagraniczni Ukraińcy otrzymali możliwość przesyłania do swoich krewnych listów, banderoli czy paczek z rzeczami. Zrozumiałe, że służby specjalne w każdym czasie kontrolowały zawartość przesyłek z zagranicy. Ale do końca lat 60. robiono to wybiórczo i nie tak skrupulatnie. Na to właśnie liczyli londyńscy wydawcy. Rozpocząwszy od epizodycznych wysyłek, wkrótce przeszli do masowych. Pierwszymi adresatami stawały się radzieckie instytucje, oficjalnie zarejestrowane organizacje społeczne, redakcje gazet i czasopism, związki twórcze, radzieccy aktywiści, przedstawiciele inteligencji. Adresy takich instytucji czy poszczególnych znanych osób nadawcy paczek i banderoli brali ze stron radzieckiej prasy. Od początku lat 70. krąg adresów się powiększa. Dodają się: Towarzystwo Łączności Kulturalnej z Ukraińcami za Granicą, Instytut Historii Akademii Nauk USRR, uniwersytety w Kijowie i Charkowie, wydawnictwa „Naukowa Dumka”, „Ukraińska Encyklopedia Radziecka”. Tak, właśnie na te adresy 28 grudnia 1972 roku nadeszły pakiety z książkami „Ukraińskiego Wisnyka” oraz zbiorem materiałów samizdatu z Ukrainy „Szyroke more Ukrajiny”. W lutym 1974 r. na adresy MSZ Ukrainy, Centralnej Biblioteki Naukowej Akademii Nauk USRR, redakcji ukraińskich gazet odnotowano nadejście książek o treści antyradzieckiej. Wśród nich — wydane w 1973 r. broszury „Wykład noblowski z literatury” A. Sołżenicyna, „Wid Hulaj-Pola do Nju-Jorka” A. Haka i inne. A oto materiały IV Wielkiego Zjazdu OUN przesyłano przeważnie na tereny wiejskie na adresy przewodniczących i sekretarzy rad wiejskich, przewodniczących kołchozów, dyrektorów sowchozów, kierowników klubów. W poszczególnych przypadkach — do sekretarzy organizacji komsomolskich i dyrektorów szkół (bez podawania nazwisk odbiorców).
Turystyczne, prywatne kanały Obie strony, które się umawiały, rozumiały: na terytorium radzieckim książki mogą zostać wykryte — albo na samej granicy, albo wewnątrz kraju. Wiadomo, że w tamtym czasie funkcjonariusze KGB faktycznie potajemnie śledzili tych zagranicznych turystów, którzy oddalali się od grupowych wycieczek i udawali się na zaplanowane prywatne spotkania. Dlatego „turyści-przewoźnicy” musieli działać z podwójną ostrożnością. Organizatorzy akcji każdemu swojemu sprawdzonemu agentowi dawali wydrukowaną na oddzielnej kartce drobnym drukiem ulotkę, która nazywała się „Przykazania podziemnej gazety”. Ten tekst został po raz pierwszy przedrukowany w Londynie jako dodatek do książki P. Połtawy „Kim są banderowcy i o co walczą” z ulotki jednej z podziemnych drukarni UPA na Ukrainie. Oto jej treść: „Jestem Twoim zaufanym przyjacielem, który w warunkach okrutnej stalinowsko-bolszewickiej rzeczywistości przychodzi do Ciebie, by powiedzieć słowo prawdy, opowiedzieć o Ukrainie, doradzić, co masz robić i jak walczyć o lepszy los. Nie bój się mnie, bo o Tobie nikomu nie powiem, ale pamiętaj: — za wydanie i kolportaż mnie Twoi towarzysze kładą swoje głowy i dlatego strzeż mnie jak źrenicy oka; — ostrożnie mnie czytaj — w polu lub w pokoju, przy zamkniętych drzwiach i oknach, cicho lub szeptem, żeby wróg nie widział i głupiec nie słyszał; — czytaj szybko i przekaż drugiemu, bo na mnie czekają tysiące takich jak Ty i dlatego zbrodnią jest trzymanie mnie; — z domu do domu, z rąk do rąk; — przekazuj mnie tylko tym, do których masz zaufanie i którzy, tak jak Ty po przeczytaniu, przekażą mnie dalej; Zapisane przez autora wspomnienia tych, którzy świadomie zgłaszali się różnymi kanałami, by dostarczać na Ukrainę „książkową kontrabandę”, a także analiza spraw z byłego archiwum KGB w Kijowie daje podstawy do rozpatrywania postawionych wyżej pytań w dwóch płaszczyznach: wysoki poziom konspiracji, mężny, patriotyczny czyn uczestników tego ruchu oraz niezdolność organów karnych do poradzenia sobie z nieodwracalnymi procesami niszczenia radzieckiego imperium. Takie książki konfiskowały organy KGB na jednym z etapów ich przerzutu na Ukrainę
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
— zniszczyć mnie można tylko wtedy, gdy wróg naciera, a zachować mnie już nie ma czasu; w przeciwnym razie szanuj mnie dalej, bo idę budzić naród do wielkiego rewolucyjnego dzieła — budować Ukraińskie Samostijne Soborne Państwo”. Skala przywiezionych “przeciwpancernych” wydawnictw Realne zagrożenie dla systemu sowieckiego od napływu do USRR diasporycznych produktów drukowanych sternicy władzy sowieckiej zaczęli odczuwać od połowy lat 60. Nieprzypadkowo moskiewski KC Kompartii zamówił u sowieckich naukowców specjalne badanie tego problemu. Polecenie wkrótce zostało wykonane. Na stół głównych kremlowskich ideologów trafiła notatka analityczna, która zaświadcza, jakie rozmiary przybrał ruch prasowy i wydawniczy Ukraińców w zachodnich krajach ich zwartego osadnictwa. Oto przekonujący wyciąg z tej notatki. W tym dokumencie po raz pierwszy zaznaczono liczby skonfiskowanych “antysowieckich i ideologicznie szkodliwych dokumentów” na różnych etapach przenikania ich na Ukrainę w ciągu zaledwie jednego roku — 1967. I nie mogą one nie zadziwiać: — 33 tysiące egzemplarzy — taki był “wkład” w walkę z tak zwanym ukraińskim burżuazyjnym nacjonalizmem sowieckich pograniczników na punktach kontrolno-przepustowych, które należały do ukraińskiego odcinka sowieckich granic; — 11 tysięcy 300 egzemplarzy — taką liczbę osiągnęli wszyscy szperacze, którzy formowali ogólnorepublikańską sieć tajnego Szóstego Wydziału KGB; — ponad 11 tysięcy egzemplarzy — na koncie organów Głowlitu (sowieckiego hybrydu byłego Głównego Urzędu Cenzury carskiej Rosji, którego oddziały na Ukrainie pracowały szczególnie okrutnie). Chodzi tu o egzemplarze różnych wydawnictw — gazet, czasopism, książek, broszur, kalendarzy, pocztówek. Co roku skala przesyłek literatury z zagranicy zwiększała się. Można się o tym przekonać z dokumentu archiwalnego, porównując liczbę egzemplarzy takiej literatury, która została przechwycona i skonfiskowana tylko w linii KGB: jeśli w 1967 roku liczba ta wynosiła 11300 jednostek, to w 1970 roku — 19582, a w ciągu 9 miesięcy 1971 roku wskaźnik ten sięgnął daleko poza 20000. W przekroju literatury według poszczególnej tematyki czy tytułów na pierwszym miejscu stoją materiały IV Wielkiego Zboru OUN. W byłym archiwum KGB odnaleziono dwa tajne dokumenty, które dotyczą reakcji organów KGB na pojawienie się na Ukrainie tych szczególnie niebezpiecznych wydawnictw. Po raz pierwszy wykryto je w kwietniu 1969 roku w wyniku wyrywkowej kontroli otrzymanych z Anglii paczek pocztowych w kilku obwodach: kijowskim, charkowskim — po 10 egz., ługańskim, dniepropetrowskim, rówieńskim — po 8, kirowohradzkim — 14, tarnopolskim — 12, donieckim — 9, odeskim — 15 egz. To skłoniło organy karne w następnym miesiącu do objęcia szczególną kontrolą działalności urzędu pocztowego w całej republice. Wyniki tego swoistego “pocztowego rajdu” zostały zapisane w dokumencie skierowanym z KGB do KC partii 4 czerwca tego samego roku: “W tym czasie KGB przy RM USRR wykryło i skonfiskowało ponad 1000 egz. dokumentów IV Wielkiego Zboru OUN, przysłanych kanałem pocztowym. Oto jak te egzemplarze rozchodziły się po Ukrainie: Kijów i obwód kijowski — około 300 egz., czernihowski — 80, winnicki — ponad 50 itd.”. Dodatkowa informacja KGB przy RM USRR o przesyłaniu na Ukrainę dokumentów IV Wielkiego Zboru OUN z 4 czerwca 1969 r. Natrafiamy w dokumentach KGB także na “areszty” książek-pułapek. Oto o dwóch z nich: “Komitet Bezpieczeństwa Państwowego drogą operacyjną przechwycił dwa listy, które podążały z Anglii na adresy oficjalnych instytucji. W nich przesyłano zakamuflowane pod wydania prac ukraińskich sowieckich autorów L. Nowyczenki i A. Petrowa dwie broszury o treści antysowieckiej, nacjonalistycznej z wyłożeniem materiałów konferencji tzw. „Antybolszewickiego Bloku Narodów” i „Europejskiej Rady Wolności”, która odbyła się w sierpniu 1973 roku w Londynie pod tytułami „Jedyna alternatywa narodowego wyzwolenia” i „Walka wyzwoleńcza zniewolonych w ZSRR narodów i jej perspektywy”. Organy KGB republiki podjęły środki w celu wzmocnienia kontroli korespondencji, która napływa z krajów kapitalistycznych, i konfiskaty antysowieckich dokumentów. Przewodniczący Komitetu Bezpieczeństwa Państwowego przy RM Ukraińskiej SRR W. Fedorczuk”. Dotychczas mowa była o przesyłkach pocztowych. A jaka sytuacja była na odcinku prywatnych przewoźników? Tutaj sukcesy organów kontrolujących były wyraźnie mniejsze. “Agent” OUN — czystej krwi Brytyjczyk W kwietniu 1988 roku organy bezpieczeństwa państwowego zatrzymały w Kijowie obywatela Wielkiej Brytanii 23-letniego Taylora Camerona, mieszkańca Londynu. Po tym, jak dokładnie przeszukano rzeczy osobiste cudzoziemca, można wyciągnąć wniosek, że służby specjalne miały ku temu powody — “prowadzili go” od 4 do 10 kwietnia przez całą trasę turystyczną od Lwowa do Kijowa. Kompromitujące materiały, przy tym poważne, znaleziono w specjalnie wszytych po wewnętrznej stronie odzieży wierzchniej: około 1000 “antysowieckich” ulotek. O ich treści — językiem dokumentu: “Są to materiały o treści antysowieckiej „Głód na Ukrainie w latach 1932—1933”, wydany za granicą 7. numer przekazanego na Zachód przez nacjonalistów Czornowoła, Horynia i in. tzw. „Ukraińskiego Wisnyka”, instrukcje dotyczące wytwarzania i rozpowszechniania „podziemnej literatury”, antysowieckie ulotki i inne (łącznie 19 tytułów w 62 egzemplarzach). Niektóre z nich zawierają wytyczne dotyczące wykorzystania procesów demokratyzacji i jawności, które zachodzą w ZSRR, w celu inspirowania przejawów nacjonalistycznych…”. Autorzy notatki służbowej KGB pod adresem KC KPU, podpisanej przez ówczesnego przewodniczącego republikańskiego KGB M. Hołuszka, nazywają tego młodego czystej krwi Brytyjczyka “emisariuszem ounowskim”, który, “jako turysta-indywidualista, wykonywał funkcje emisariusza zagranicznego centrum antysowieckiego — Zagranicznego Przedstawicielstwa Ukraińskiej Głównej Rady Wyzwoleńczej (ZP UGRW)”. W cytowanym fragmencie obszernego tajnego dokumentu uznaje się fakt, że w ostatnim czasie wzrosła liczba zagranicznych posłańców na Ukrainę z Zachodu, którzy są wysyłani w celu nawiązania nielegalnych kontaktów z nacjonalistami, dostarczenia im konstruktywnych i innych wrogich materiałów, udzielenia wsparcia moralnego i materialnego. Skrytka w “Mercedesie” O tym, że antysowiecką literaturę przywoziło na Ukrainę wielu cudzoziemskich przewoźników, a nie tylko Ukraińcy z diaspory, świadczy również historia ze skrytką w niemieckim “Mercedesie”. Wykryli ją czerniowieccy celnicy na punkcie przepustowym “Porubne” w październiku 1981 roku na ówczesnej granicy sowiecko-rumuńskiej. W górnej części takiego samochodu
W nim wykonano specjalną skrytkę, w której zmieściły się 844 egzemplarze książek i 1360 ulotek o treści propagandowej. Przewoźniczkami tego ładunku okazały się dwie młode obywatelki Republiki Federalnej Niemiec: Liesel Dürr i Tamara Drendel. Ładunek przeznaczony był dla Czerniowiec, Winnicy i Odessy. Tajna służba KGB wyśledziła i zablokowała zorganizowany most przerzutu nielegalnej literatury z Monachium, który w 1980 roku zorganizowali studenci tamtejszego Ukraińskiego Wolnego Uniwersytetu. Wysłane w czerwcu około sto paczek z odpowiednimi materiałami drukowanymi tak i nie dotarły do adresatów we Lwowie, Charkowie, Odessie, Winnicy, Użhorodzie oraz Iwano-Frankiwsku. Ukraińskojęzyczną Biblię uratował wyszywany ręcznik. A oto historia ze szczęśliwym zakończeniem. Opowiedział ją autorowi tych wierszy 95-letni mieszkaniec prawosławnego klasztoru we włoskiej Grottaferracie, ojciec Partenij. To ten mnich greckokatolicki spod ukraińskiego Przemyśla, który jako młodzieniec rozpoczynał naukę pomocnika zecerza w Żółkiewskiej drukarni ojców bazylianów. W połowie lat 30. ubiegłego wieku znalazł się w Rzymie wśród takich jak on wysłanników metropolity Andrzeja Szeptyckiego w celu założenia przy tym klasztorze kółka ukraińskich drukarzy i zapoczątkowania wydawania tam świętych ksiąg w naszym języku. Pierwsza podróż do radzieckiej Ukrainy przypadła temu mnichowi w 1965 roku. Granicę przekraczał pociągiem na stacji Czop. I miał się czym martwić: wiózł w walizce Pismo Święte, po raz pierwszy przetłumaczone za granicą na język ukraiński. Radzieccy celnicy z wyjątkową starannością sprawdzali wtedy bagaż obcokrajowców, aby nie przepuścić antyradzieckiej propagandy. Za taką w tamtym czasie uznawano każde ukraińskojęzyczne wydawnictwo, które ukazywało się w tak zwanych nacjonalistycznych wydawnictwach Zachodu. Celników było dwóch. Ich ponury wygląd nie zapowiadał niczego dobrego. Jeden z nich wyciągnął zawiniątko z ukraińskim ręcznikiem, pomacał je i…, nie rozwijając, milcząc oddał pasażerowi. „Ten, już starszy celnik, był zapewne dobrym chrześcijaninem. Modlę się za niego do dziś” – powiedział na zakończenie opowieści ojciec Partenij. Kijów-Londyn-Kijów. Profesor Mykoła Tymoszyk w centrum Londynu podczas akcji starszej ukraińskiej emigracji „Zwróć ze skrzyń swoich krewnych pierwsze książki emigrantów na Ukrainę”.
Машинний переклад
„Wiosna Ludów” 1848 r. sprzyjała przebudzeniu świadomości narodowej ludu ukraińskiego Galicji, Bukowiny i Zakarpacia. Towarzystwa „Główna Rada Ruska” oraz „Sobór Uczonych Ruskich” stały się pierwszymi forami ukraińskiej społeczności, które postawiły pytanie o państwową niepodległość narodu ukraińskiego, „zjednoczenie jednokrwistych braci od Sanu po Don” oraz rozwój kultury narodowej i oświaty. We Lwowie rozpoczęto budowę Domu Narodowego, tworzono ukraińskie ośrodki kulturalne w Wiedniu, Przemyślu, Kołomyi, Stanisławowie, Czerniowcach oraz innych miastach i miasteczkach. Pod naciskiem austriackiego aparatu policyjno-biurokratycznego oraz polskiej szlachty większość działaczy ukraińskiego odrodzenia lat 40.—50. XIX w. poddała się słowianofilskim wpływom wielkomocarstwowej Rosji, licząc na wsparcie carskiego rządu. Żywy język ludowy w wydawnictwach „Instytutu Stauropigijnego” i „Galicyjsko-Ruskiej Macierzy” zastąpiono sztucznym „jazyczijem”, uważając, że w ten sposób bronią się przed narzucanym przez władze łacińskim alfabetem. Jedynie grupa patriotów nie poddała się moskiewskiemu złudzeniu, wśród nich byli: Iwan Huszalewycz, Bohdan Dydycki, Josyp Zajaczkiwski i Stepan Kaczała. Wsparła ich młodzież studencka i uczniowska, młoda patriotyczna inteligencja, przebudzona „Kobziarzem” T. Szewczenki. W opozycji do „moskalofilów” rodził się nowy ruch społeczno-polityczny — „narodowcy-ukrainofile”. W programie swojej działalności narodowcy stawiali na pracę oświatową i organizacyjną w masach ludowych, używali w mowie i piśmie czystego języka ludowego oraz starali się wprowadzać go do użytku literackiego, życia towarzyskiego, prasy, teatru, szkoły i nauki. W 1861 r. we Lwowie założono Towarzystwo „Ruska Besida”, przy którym w 1864 r. utworzono teatr. Dojrzewała potrzeba utworzenia ukraińskiej instytucji oświatowej, której inicjatorem stał się polityk i działacz społeczny, poseł do Sejmu Krajowego (od 1861 r.) i Parlamentu Austriackiego, greckokatolicki ksiądz ks. Stepan Kaczała. Wsparła go młodzież narodowa. Na początku 1868 r. we Lwowie zwołano komitet organizacyjny, do którego weszli profesorowie gimnazjum akademickiego i seminarium nauczycielskiego we Lwowie: Anatol Wachnianyn, Ołeksandr Borkowski, Julian Romanczuk, Omelan Partycki, urzędnicy Kornyło Suszkewycz, Mychajło Kossak, studenci Andrij Siczynski, Ołeksandr Ohonowski. I już 2 września 1868 r. Wiedeńskie Ministerstwo Oświaty przyjęło statut do wiadomości i zezwoliło na założenie Towarzystwa „Proświta”. 8 grudnia 1868 r. we Lwowie zwołano Pierwsze Walne Zgromadzenie Towarzystwa „Proświta” w sali polskiej Strzelnicy przy ul. Kurkowej (obecnie ul. M. Łysenki), ponieważ „moskalofile”, którzy zarządzali wówczas Domem Narodowym, nie udostępnili pomieszczenia na przeprowadzenie zgromadzenia założycielskiego Towarzystwa. Na Pierwszym Walnym Zgromadzeniu faktycznie zapoczątkowano działalność tej zasłużonej dla Ukrainy organizacji społecznej. Do organu kierowniczego Towarzystwa wybrano profesorów gimnazjum akademickiego Ołeksandra Borkowskiego, Omelana Ohonowskiego i Juliana Romanczuka, profesora seminarium nauczycielskiego Omelana Partyckiego, studenta uniwersytetu Iwana Komarnyckiego, urzędników Mychajła Kossaka i Kornyłę Suszkewycza, doktoranta prawa Maksyma Mychajlaka, malarza i pisarza Kornyłę Ustijanowycza. Prawie wszyscy oni odegrali ważną rolę nie tylko w „Proświcie”, ale i w ukraińskim życiu społecznym w ogóle. Maria PAWLUK, przewodnicząca oddziału dzielnicy Halickiej m. Lwowa Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, O. MANIUK, zastępca przewodniczącego oddziału dzielnicy Halickiej m. Lwowa Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki
Stepan Teodorowycz Kaczala – znany działacz religijny, społeczny i polityczny, utalentowany publicysta, jeden z czołowych przedstawicieli ukraińskiego ruchu narodowego w Galicji w drugiej połowie XIX wieku. Urodził się 27 maja 1815 r. w dawnym królewskim miasteczku Firlejów (obecnie wieś Lypiwska w rejonie rohatyńskim obwodu iwanofrankiwskiego) w wielodzietnej rodzinie. Uczył się w gimnazjum w Brzeżanach, kontynuował studia w lwowskim seminarium duchownym, święcenia przyjął w 1842 r., został proboszczem we wsi Szelpaki w powiecie zbaraskim (obecnie obwód tarnopolski). Z przerwami pełnił funkcję dziekana zbaraskiego Ukraińskiej Cerkwi Greckokatolickiej. W polityce odgrywał znaczącą rolę jako dziennikarz, historyk i ideolog ugrupowania narodowców. Jest autorem prac historycznych oraz licznych publikacji w prasie. Stepan Kaczala i sędzia Julian Ławriwski to jedyni autorytatywni politycy starszego pokolenia, którzy w latach 60. XIX wieku poparli „narodowców”, co nadało temu ruchowi niezbędne minimum autorytetu i szacunku. Podczas „Wiosny Ludów” w 1848 r. S. Kaczala włączył się w tworzenie pierwszej organizacji politycznej galicyjskich Ukraińców – Głównej Rady Ruskiej, która ogłosiła założenie towarzystwa „Galicyjsko-Ruska Matyca” (1848 r.). Był członkiem-założycielem Ruskiego Towarzystwa Pedagogicznego, Narodnego Domu, Towarzystwa im. T. Szewczenki (później NTSz) oraz Rady Narodowej. W 1868 r. wspólnie z pisarzem i malarzem Mykołą Ustijanowyczem oraz księdzem Wołodymyrem Terłeckim Stepan Kaczala opracował pierwszy tymczasowy Statut towarzystwa „Proświta”. Według jego słów „Proświta” powinna „wspomagać ludową oświatę w kierunkach moralnym, materialnym i politycznym poprzez wydawanie praktycznych książek i broszur w tym języku, którym lud mówi”. Ojciec Kaczala był przekonany, że palące problemy galicyjskich Rusinów może rozwiązać przede wszystkim oświata i samorząd, „gdyż ciemny lud nie jest zdolny do postępu”. Przy jego bezpośrednim udziale zakładano czytelnie w Zbarażu, Szelpakach i wielu innych wsiach ówczesnego powiatu zbaraskiego. Wśród ludu rozpowszechniał utwory Szewczenki, Hrebinki, Kwitki-Osnowjanenki. Szeroką i owocną działalność rozwinął ksiądz na niwie walki politycznej. W 1861 r. po raz pierwszy do Sejmu Krajowego wybrano 47 posłów-Ukraińców, wśród nich S. Kaczalę. W Sejmie Krajowym, do którego wybierano go niezmiennie, bronił interesów partii narodowców. Z inicjatywy S. Kaczali w 1883 roku ukraińscy posłowie utworzyli wspólny klub i podnieśli kwestię szkół narodowych oraz gimnazjów w Galicji. Początkowo wywalczyli nauczanie katechizmu w języku ojczystym, później otwarto oddzielne klasy ukraińskie. Już w 1888 r. w Przemyślu zaczęło działać pierwsze ukraińskie gimnazjum. A w 1872 r. forum Sejmu, mimo oporu znacznej części polskich posłów, zatwierdziło propozycję ukrainizacji Gimnazjum Akademickiego we Lwowie i przedłużyło finansowanie „Proświty”. Ojciec S. Kaczala interesował się historią. Jego wielka prywatna kolekcja w Szelpakach na Tarnopolszczyźnie, gdzie był stałym proboszczem, liczyła 16 tomów monografii M. Kostomarowa, 13 tomów „Kijewskoj stariny”, prace znanego ukraińskiego uczonego-historyka Wołodymyra Antonowycza oraz dzieła galicyjskich historyków cerkiewnych. Był płodnym publicystą, wydawał książki na tematy społeczne: „Pochód Sobieskiego pod Wiedeń roku 1683”, „Wspomnienie o śp. Grzegorzu Jachimowiczu, metropolicie Rusi Galicyjskiej”. „Co nas gubi, a co nam pomóc może”, „Pismo dla ruskich chłopów” – to popularne rozmowy o potrzebie samoobrony, oszczędności i trzeźwości, zakładaniu społecznych kas zapomogowych. Ta książka, która ukazała się w trzech nakładach w różnych latach, zapoczątkowała pracę oświatową na polu gospodarczym. Dziesiątki jego artykułów, wystąpień polemicznych o sytuacji prawnej i politycznej Rusinów, Rusi i Polski, autonomii, szkole drukowano w wydawnictwach „Słowo”, „Diło”, „Prawda”, „Osnowa”, wśród nich – „Prawno-polityczne położenie Rusinów”, „Austria, Niemcy i Rosja. Spojrzenie na położenie polityczne”, „Czesi i Rusini”, „Polityka Rusinów” i inne. W gazecie „Diło” (1881 r.) w dużym artykule „Nasze partie polityczne” S. Kaczala dał godną odpowiedź polskim szowinistom, którzy krzyczeli, że „nie ma Rusi, ani Rusinów, a język ruski to polski dialekt”. Oświadczył: „Dbajcie o siebie, o swój zaniedbany lud, a Ruś zostawcie Rusinom”. Jednak najważniejszą pod względem znaczenia i objętości była jego rozprawa historyczna „Polityka Polaków względem Rusi”, napisana w 1879 r. w języku polskim, gdyż przeznaczona była przede wszystkim dla polskiego czytelnika i była przepełniona „cierpkimi słowami” pod adresem polskich polityków. Ta broszura weszła do ukraińskiej nauki historycznej jako pierwszy przegląd historyczny stosunków polsko-ukraińskich. Dlatego Ołeksandr Barwiński, w tamtym czasie profesor Tarnopolskiego Seminarium Nauczycielskiego, wraz ze znanym historykiem Wołodymyrem Antonowyczem w Kijowie, planując stworzenie „Ruskiej Biblioteki Historycznej”, postanowili rozpocząć pierwsze seryjne wydanie fachowej literatury historycznej w języku ukraińskim od tłumaczenia wspomnianej pracy ks. S. Kaczali. Idea „Ruskiej Biblioteki Historycznej” miała nie tylko akademicki, ale i wyraźny kierunek polityczny. Uczony-historyk Wołodymyr Antonowycz przywiązywał wielką wagę do patriotycznego wychowania młodzieży poprzez historię, sam stworzył krótki kurs historii Ukrainy, który czytał grupom wtajemniczonych studentów w Kijowie i bardzo niepokoił się przewagą moskalofilów w galicyjskiej historiografii. Zatem publikacja poważnych prac historycznych na łamach „Ruskiej Biblioteki Historycznej” miała w praktyce dowieść jedności wszystkich rozdzielonych granicami ziem ukraińskich i zademonstrować istnienie odrębnego od Rosjan i Polaków doświadczenia historycznego. Pierwsza część pracy S. Kaczali w języku ukraińskim w tłumaczeniu ks. Mykoły Mychałewycza ukazała się w Tarnopolu pod tytułem „Krótka historia Rusi” (1886 r.) i kończyła się słowami: „Zamierzając zgubić Ruś-Ukrainę, Polacy nie rozumieli, że w rzeczywistości gubią Polskę. Polonizacją Rusinów i niszczeniem ich samorządu kopali i sobie grób. I sprawdziło się nad nimi ewangeliczne słowo: „Jaką miarą mierzycie, taką i wam mierzyć będą”. Lekceważenie cudzych praw to prosta droga do zguby własnych przyrodzonych praw”. Wielkie oburzenie ta książka wywołała u rosyjskich cenzorów. „Nie pozwolę płodzić kostomarowszczyzny nawet w Galicji – mówił cenzor Rafalski. – ...Jeśli Barwiński chce, aby jego wydanie przechodziło do Rosji, niech przedrukowuje oryginały, nie tłumacząc ich na ten przeklęty żargon”. Drugi tom „Ruskiej Biblioteki Historycznej” miał już ostrze antyrosyjskie: publikowano pracę M. Kostomarowa „Dwie ruskie narodowości” – według słów M. Drahomanowa, manifest ukraińskiego nacjonalizmu. Od 1886 do 1904 r. ujrzały światło dzienne 24 tomy „Ruskiej Biblioteki Historycznej”, które drukowano początkowo w Tarnopolu, później we Lwowie, a w latach 1889–1901 kosztem Sejmu Krajowego. Od 1894 roku wydawnictwo „Ruskiej Biblioteki Historycznej” przejęło Towarzystwo Naukowe im. T. Szewczenki. „Ruska Biblioteka Historyczna” odegrała ważną rolę w kształtowaniu metodologii historii Sobornej Ukrainy, ogólnie przyjętej dla Naddnieprza i dla Galicji, oraz w formowaniu ukraińskiej terminologii naukowej. I choć S. Kaczala nie był zawodowym historykiem, to mając bezpośredni związek z powstaniem „Ruskiej Biblioteki Historycznej”, na zawsze wszedł do historii ukraińskiej nauki historycznej. Na równi z działalnością duszpasterską i oświatową ks. S. Kaczala był znanym mecenasem. Jako zastępca marszałka Sejmu występował jako obrońca interesów „Proświty”, wspierał przyznawanie jej pomocy materialnej na cele edukacyjne. Przy „Proświcie” założył fundusz stypendialny. Będąc zamożnym człowiekiem, w swoim testamencie, zapisując pewne środki swojej córce Wiktorii Studynskiej i wnuczce Stefanii Studynskiej-Sluzar, zapisał czasopismu „Diło” – 500 złotych reńskich, Ruskiemu Towarzystwu Pedagogicznemu – 1000 złr., „Ruskiej Besidzie” we Lwowie na zakup ziemi pod budowę ukraińskiego teatru – 5000 złr., towarzystwu „Proświta” we Lwowie na wydawanie popularnych książek dla ludu, nagród dla autorów i wydanie mapy Ukrainy – 8000 złr. Na sumę 1000 złr. miały zostać założone dwa stypendia dla dwóch chłopców, którzy chcieliby uczyć się handlu. Już w 1889 r. kosztem S. Kaczali towarzystwo „Proświta” wydało pierwszą mapę Ukrainy, opracowaną przez Hryhorija Wełyczkę. Jak zaznaczał ówczesny czasopismo „Batkiwszczyna”, on „każdą dobrą sprawę wspierał hojnie zaoszczędzonym swoim majątkiem, tak że na cele narodowe wydał za życia swojego zapewne więcej niż 10 tysięcy złotych reńskich”. Warto wspomnieć także o za życia wniesionym wkładzie mecenasowskim ks. S. Kaczali na bursę (internat) dla tarnopolskich gimnazjalistów. Inicjatorem budowy był jego rodzony brat ks. Andrij Kaczala, który ofiarował na ten cel 8000 złr. Był to jeszcze jeden hojny mecenas towarzystwa „Proświta” i NTSz. Bursę zbudowano w 1893 r., później nadano jej imię ks. Andrija Kaczali. Zatem ojciec S. Kaczala to jeden z pierwszych mecenasów ukraińskiego ruchu narodowego w Galicji, ponieważ do tego czasu pieniądze na wsparcie galicyjsko-ukraińskich inicjatyw społecznych z reguły napływały z Kijowa. Zmarł ks. Stepan Kaczala 29 października 1888 roku w 73. roku życia i 46. roku kapłaństwa. Pochowany na cmentarzu we wsi Szelpaki w rejonie podwołoczyskim na Tarnopolszczyźnie. W 1892 roku na grobie S. Kaczali poświęcono pomnik autorstwa lwowskiego rzeźbiarza Juliana Markowskiego. „...Silny rozumem, gorący miłością do ludu..., a każde słowo jego więcej warte było niż złoto” – takim pozostał Stepan Kaczala w pamięci współczesnych. Wśród godnych potomków tej sławnej rodziny – syn Wołodymyr (1843–1894), absolwent Uniwersytetu Lwowskiego, chemik z zawodu, który w Kijowie założył pierwszą na Ukrainie produkcję wód mineralnych i sanatorium. Akademik Kyryło Studynśkyj (1868–1941) – wnuk ks. S. Kaczali, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego i Lwowskiego, wybitny historyk Galicji, przewodniczący NTSz w latach 1923–1932. Sofija Sluzar – praprawnuczka ks. S. Kaczali – doktor filozofii Uniwersytetu Columbia, amerykański historyk, doradca Z. Brzezińskiego, starszy analityk przy sekretarzu stanu USA ds. problemów Ukrainy i krajów bałtyckich.
Literatura: 1. Na podstawie materiałów ze zbiorów Muzeum Mychajła Hruszewskiego we Lwowie. 2. Zarys historii „Proświty”, 1993. 3. Za co powinniśmy szanować księdza Stefana Kaczałę // www.risu.org.ua 4. Stepan Kaczała: Praca dla przyszłości // info.library.te.ua 5. Stepan Kaczała. Personalia // www.ukrainians-world.org.ua
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
Autor publikacji O. Horobec o nich nie wie. Nie wie, że Josyp Dombczewski po Wierzchnim Jasenowie i Liskach przez 21 lat był proboszczem mojej rodzinnej wsi Wiktorów. Tutaj zmarł, tutaj go, jeszcze młodego, pochowano, tutaj w cerkwi św. Mikołaja wierni odsłonili mu tablicę pamiątkową. A materiały o Dombczewskich zbierałem dziesiątki lat, aby weszły do historii Wiktorowa. Kiedy zmarł dziekan i proboszcz Antonij Bobykewycz, to jego syna przeniesiono do Wyżnicy na Bukowinie, gdzie grekokatolików prawie nie było — zaledwie jedna-dwie rodziny na miasteczko czy wieś. Josyp Dombczewski służył nad Czarnym Czeremoszem w Wyżnim Jasenowie, a Sydir Bobykewycz — nad Wielkim Czeremoszem, który tworzą Biała i Czarna rzeka oraz Putyła, aby najbardziej poetycka górska rzeka przyniosła swoją wodę do Prutu, a Prut — do Dunaju. Huculszczyzna w rodzinie Dombczewskich głębokiego śladu nie pozostawiła. Myślę, że proboszcza przeniesiono na parafię do dużej galicyjskiej wsi, aby „starł” w niej wszystko to, co pozostawił po sobie dziekan Antonij Bobykewycz, który służył tu ponad dziesięciolecie. Przed śmiercią zastąpił go syn Sydir, którego przeniesiono do Wyżnicy. Właśnie u niego i jego żony Marii, córki księdza i pisarza Mykoły Ustianowycza, gościła Łesia Ukrainka, podróżując z Kłymentem Kwitką z Czerniowiec od Olhy Kobylańskiej do Burkuta. Niestety, nasi akademiccy uczeni, porządkując zbiór dzieł Łesi Ukrainki, pomylili dwóch różnych Bobykewyczów. Zwrócili uwagę na to, że o jednym z nich pisał Iwan Franko, i przyciągnęli go za uszy do komentarza do listów poetki. Nie, nie u stryjskiego Bobykewycza gościła Łesia Ukrainka z muzykiem Kłymentem Kwitką, a u tego Bobykewycza, który w Wiktorowie w 1883 roku żenił się z młodą poetką, córką sławnego poety i prozaika Mykoły Ustianowycza. Ojciec Marii był ze Skolszczyzny, tak jak ona sama, jak i jej brat Kornyło, pisarz i malarz, który ozdobił w Wiktorowie cerkiew św. Mikołaja. Długo nie mogłem zrozumieć, jak wiktorowscy wierni trafili na Kornyłę Ustianowycza. Przecież mój przodek Snycar kupował w Porożach drewno na świątynię św. Mikołaja, umówił się, żeby flisacy dostarczyli materiały Złotą Bystrzycą do Jezupola, ale budową świątyni kierował dziekan i proboszcz Antonij Bobykewycz. Dopiero później zrozumiałem, że Bobykewycz to teść poetki Marii Ustianowycz. Właśnie ta Maria przyczyniła się do tego, że jeszcze przed jej ślubem brata Kornyłę zaproszono do Wiktorowa, aby ozdobił świątynię św. Mikołaja, która wyrosła w tym miejscu, gdzie w dobie Księstwa Halicko-Wołyńskiego były klasztor i szkoła. Tutaj do dziś w ziemi znajduje się kamienny sarkofag któregoś z książąt (kiedyś aż tutaj sięgał gród Halicz). Prawdopodobnie tutaj był też dwór książęcy. I mógł mieszkać w dworze z popadią i synami syn Jarosława Ośmiomysła i Olgi Juriewny Dołgorukiej, Wołodymyr. Kiedyś pod górą Puszykową była rezydencja proboszcza. Lecz kiedy wieś się rozrosła, zbudowano drugą cerkiew Bogurodzicy. Świątynię tę z jakiegoś powodu przemianowano na cerkiew Opieki Matki Bożej. W pobliżu świątyni wzniesiono niemałą rezydencję, która za władzy radzieckiej stała się na długi czas przychodnią rejonową i nie tylko. A poniżej tej cerkwi są ślady jeszcze starszej.
Машинний переклад
Zakończenie. Pocz. w nr 5, 6 z 2018 r. Ale Ukraińska Republika Ludowa przetrwała niedługo, a następnie Roman Dombczewski i jego żona Iryna z córką Chrystyną przeprowadzają się do Stryja. Tutaj Iryna występuje w prasie jako dziennikarka, a jako działaczka społeczna zakłada miejskie towarzystwo „Proświta” i pracuje w tej organizacji społecznej, tworzy, tak jak w Mikołajowie, bibliotekę. Jej mąż Roman Dombczewski pisze i wydaje w 1934 roku książkę swojego życia „Prawo wyboru” — o takim samym prawie języka ukraińskiego, jakie mają wszystkie inne języki. Książkę doktora prawa kilkakrotnie wznawiano i nadszedł czas, aby mogli ją przeczytać nasi współcześni. Najwyraźniej Iryna przekazała wielkiemu Frankowi zeszyt z pieśniami ludowymi, zapisanymi w Wiktorowie ręką J. Dombczewskiego od Dmytra Supa (10 kołomyjek), Fedia Charuna (64 kołomyjki) i 16 pieśni tanecznych. Jeszcze kilka O. Dej wyciął i nakleił do przedruku, kiedy przygotowywał pierwsze wydanie pieśni w zapisach Iwana Franki, ale reszta zapisów czeka na badacza i wydawcę. Była w Wiktorowie starodawna fisharmonia. Dombczewski z Domu Społecznego zabierał ten instrument muzyczny do rezydencji, a później przynoszono go z powrotem do cerkwi. Ale grać na fisharmonii nikt nie umiał i kiedy proboszcz zmarł, a żona z córką przeprowadzili się do Lwowa, to instrument ktoś ukradł. Była to druga strata dla wsi. Pierwsza — kiedy pocisk z rosyjskiej haubicy trafił w Dom Społeczny i zniszczył go. Teraz zaś złodziej ukradł fisharmonię. Możliwe, że właśnie ją kupił stanisławowski muzyk i kompozytor Mychajło Mahdij, który przez długi czas kierował grupą orkiestrową Huculskiego Zespołu Pieśni i Tańca, a kiedy zmarł, to iwanofrankiwczanin Seniuk kupił jego dom, gdzie była twórcza spuścizna M. Mahdija. Całe archiwum muzyka zabrał syn dyrygenta i pedagoga Iwana Lehkoho, który przez pewien czas kierował Huculskim Zespołem Pieśni i Tańca, a fisharmonię Seniuk zaniósł do komisu i sprzedał ją za 300 zdewaluowanych sowieckich rubli, chociaż był to bardzo cenny rarytas, którego dotykały ręce nie tylko Denysa Siczynskiego. Wiktorowski chór wiejski działał do połowy lata 1914 roku, a na początku Pierwszej wojny światowej zakończył swoje istnienie. Dziaka i dyrygenta Mykołę Sałyhę (nawiasem mówiąc, jego były uczeń Iwan Andrijowycz Szaturma z Bludnik też był — w latach 1909—1910 — dziakiem w Wiktorowie) zabierają do austro-węgierskiego wojska. Chorowity od urodzenia, ostatecznie podważył swoje zdrowie i zmarł. A założyciela chóru D. Siczynskiego na tamten czas znano już daleko poza granicami Galicji jako autora opery „Roksolana”, chórów, pieśni oraz innych utworów muzycznych, wśród których warto wymienić takie arcydzieła, jak „Ne pora” oraz „Jak poczujesz w nocy” do słów I. Franki, „Czom, czom, ziemio moja” (słowa K. Małyckiej) i inne. 26 maja 1909 roku kompozytor i dyrygent Denys Siczynski zmarł na raka gardła. Pochowano go w kącie centralnego stanisławowskiego cmentarza. Mijały lata i po trzech dziesięcioleciach ukraińska inteligencja wreszcie zrozumiała wielkość pierwszego profesjonalnego kompozytora w Zachodniej Ukrainie, dyrygenta, pedagoga, wydawcy, który odszedł w wieczność bez koszuli na ciele w żydowskim hotelu „Bristol”. Kiedy rozpoczęła się Druga wojna światowa, postanowiono go pochować ponownie, postawić na grobie pomnik. Przeprowadzono konkurs, na którym wyróżniono trzy prace rzeźbiarzy. Ale w 1943 roku komisja doszła do wniosku, że choć praca stanisławowskiego rzeźbiarza Mychajła Zorija zdobyła tylko drugą nagrodę, najgłębiej i najlepiej odkrywa życiowy i twórczy wyczyn klasyka ukraińskiej muzyki. Kompozytora pochowano ponownie, a na jego grobie do dziś stoi czteroskrzydła kobza — dzieło Mychajła Zorija. Tego samego Zorija, który wykonał dekoracje do przedstawień, które szły na scenie nowo wybudowanego wiktorowskiego Domu Ludowego. Członkowie kółka dramatycznego mieli nadzieję jeszcze nie raz wykorzystać te deski w placówce kultury odbył się wielki koncert, w którym brzmiały pieśni kompozytora, napisane do słów ukraińskich poetów. To widowisko bardzo przestraszyło pracowników Iwano-Frankiwskiego komitetu obwodowego partii, bo właśnie wtedy pracę ideologiczną w obwodzie sprawdzała komisja z KC KPU, a obwodowi ideolodzy obawiali się, że członkowie komisji rozliczą to jako zaniedbanie w pracy ideologicznej. Ale, dzięki Bogu, wszystko skończyło się dobrze: kontrolerzy nie dowiedzieli się o odsłonięciu tablicy pamiątkowej D. Siczynskiego we wsi, gdzie stworzył chór ludowy, uczył miejscowych mieszkańców gry na instrumentach muzycznych, śpiewu i dyrygowania, napisał szereg swoich nieśmiertelnych utworów. Wiktorowski chór zaczął drugie życie, kiedy wiejskim dziakiem został Fedir Sałyha, syn Nagrobek Denysa Siczynskiego w Iwano-Frankiwsku dekoracje i u siebie, i na scenach placówek kultury w sąsiednich miejscowościach, ale z przyjściem Armii Czerwonej i ustanowieniem nowej władzy Domy Ludowe przemianowano na kluby wiejskie, większość przedstawień, które wcześniej wystawiali amatorzy, uznano za ideologicznie szkodliwe lub przestarzałe. Wiktorowskie kółko dramatyczne zamarło, a pewnego dnia do wsi ze Stanisławowa czy z Halicza przyjechał samochód, na który załadowano dekoracje do przedstawień, zrobione przez Mychajła Zorija, i dokądś wywieziono. Najwyraźniej je spalono lub porąbano. Nie wykluczone, że w centrum obwodowym te dekoracje dokumentalnie sformalizowano jako zamówienie dla teatru, a pieniądze kombinatorzy podzielili między sobą. W 1982 roku w Wiktorowie zainstalowano na Domu Ludowym tablicę pamiątkową na cześć pobytu we wsi kompozytora D. Siczynskiego i założenia przez niego jednego z pierwszych w kraju wiejskich chórów ludowych. Po otwarciu Mykoły. Odnowić ten amatorski zespół skłoniło aktywistów wsi zbliżanie się jubileuszu Towarzystwa „Proświta”, do którego postanowiono zbudować największy w województwie stanisławowskim Dom Ludowy. Od 1934 roku po czytelniach rozpoczęły się próby chóru, do którego wchodziło 24 śpiewaków i śpiewaczek. Wiktorowski „Bojan” był jednocześnie chórem cerkiewnym. Wystąpił z wielkim sukcesem na otwarciu nowego Domu Ludowego. Wiktorowski chór słynął w całym kraju. W latach 1938—1941 jego śpiew słuchano w Haliczu, Załukwi, Pobereżu, Medyni, Tiazewie, Jamnicy, Kryłosie-Podgrodziu, Sapohowie, Komarowie, Bryniu i innych miejscowościach. W cerkwiach chór wykonywał „Boże wielki, jedyny”, „Boże, posłuchaj błagania”. We wsi talentem wokalnym dało o sobie znać kilku śpiewaków i śpiewaczek, ale jedną z najlepszych była Afija Mazuryk-Kostiuk. Wspaniale wykonywała arię
Natalki z opery „Natalka Połtawka”. Mąż kołchoźnicy, która swoim głosem mogłaby ozdobić obwodową scenę teatralną, a gdyby zdobyła wykształcenie muzyczne, to i republikańską, był muzykiem — stale grał w orkiestrze dętej na różnych imprezach, zabawach, weselach, pogrzebach. Tradycyjnym stało się wykonywanie przez orkiestrę melodii kolęd pod oknami domów współmieszkańców w noc noworoczną, po kolędowaniu karnawałowej Małanki, którą na Bukowinie nazywają Pereberią. A do ukrywania we wsi Myrosława Siczynskiego, który dokonał zamachu na ukrainożercę, namiestnika cesarza w Galicji Mieczysława Potockiego, mieli stosunek Josyp Dombczewski oraz jego dzieci Ołeksandra i Roman. Dmytro Witowski znalazł w Wiktorowie patriotów, którzy podjęli się ukrywania Myrosława, kiedy go wykradziono z więzienia. Tak, dziecięce i młodzieńcze lata Ołesi i Romana Dombczewskich upłynęły w położonym niedaleko Halicza i Stanisławowa Wiktorowie, gdzie ich ojciec Josyp przez 21 lat służył jako proboszcz, a matka Warwara, córka księdza w Dubowcach, nie raz przywoziła swoje dzieci do rodziców w tę wieś za Dniestrem. To tak bliziutko od Wiktorowa — Kozynę przejechać i przeprawę promową na Dniestrze pokonać. I Dombczewscy dobrze wychowywali córkę i syna. Ołesia (Ołeksandra) była starsza, Roman — młodszym. Ich ojca-księdza po ukończeniu seminarium skierowano na parafię do nadczeremoskiej wsi Wierchnij Jaseniw, która graniczy z Kryworiwnią, za którą znajduje się dzisiejsza Werchowyna. Tutaj Roman przyszedł na świat 25 maja 1884 r. Jego żona Iryna Rybczak była o dwa lata młodsza. Romana Dombczewskiego O. Horobec nazywa Hucułem, bo przecież śpiewa się w pieśni-kukułce, że „Nie ten Hucuł, nie ten Hucuł, co pohuculił się, a ten Hucuł, a ten Hucuł, co w górach urodził się”. Tak, Roman urodził się we Wierchnim Jaseniwie i J. Dombczewskiego, a nie tylko O. Wolanskiego, krajoznawcy powinni wyróżniać jako pierwszych budzicieli Hucułów. I w żadnym wypadku nie wypada ignorować proboszcza Iwana Popela z Dowhopola, który przyjechał na tę parafię z Halicza. Dzieci popadia urodziła w górach nad Czeremoszem, we Wierchnim Jaseniwie, który jest w odległości 12 kilometrów od Żabia (obecnie Werchowyna) i 42 km od Worochty. Ale ich ojciec i matka Hucułami nie byli. Kiedy na parafię przyszedł O. Wolanski, to J. Dombczewski przeprowadził się do Liszek w pobliżu Kołomyi, a z Liszek — do Wiktorowa, który jest niedaleko Halicza i Stanisławowa. Rzeki Dniestr, Łukwycia, Łukwa, Bystrzyca Złota, ze dwa tuziny potoków kołysały księżowskie dzieci… Tutaj też pomyślałem sobie, że my jeszcze tak mało wiemy o niezwykle ciekawych ludziach przeszłości. Tenże Roman Dombczewski był wybitnym prawnikiem, orędownikiem języka ukraińskiego, publicystą, ale i na tym jego zasługi przed naszym narodem się nie wyczerpują. Dlatego mnie najbardziej uderzyło, że choć materiałów o rodzinie Dombczewskich zachowało się niemało, au-
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
bomyr Pyrih, który odpowiada za medycynę, a Jewhen Hołowacha — za socjologię, Iwan Hamkało — za muzykę... Niewypowiedzianie żal, że na zawsze opuścił nas Jarosław Isajewycz, był on wraz ze Stanisławem Kulczyckim nie tylko redaktorem odpowiedzialnym działu „Historia”, ale i najlepszym doradcą oraz pomocnikiem we wszystkich sprawach, pomagał tworzyć naszą bibliotekę, rozpowszechniał egzemplarze ESU w kręgach naukowych za granicą. Nie można nie wspomnieć jeszcze kilku szanowanych uczonych i entuzjastów pracy encyklopedycznej, którzy odeszli w zaświaty. Są to: Wałerij Burkat, specjalista-agrarzysta; Dmytro Makarenko, historyk geologii, dzięki któremu redakcja posiada setki artykułów o geologach Ukrainy, w szczególności o represjonowanych naukowcach tej specjalności; profesor Ołeksandr Marynycz, pod którego redakcją wyszła bodaj najlepsza branżowa „Geograficzna encyklopedia Ukrainy”. Nie ma z nami również członka Głównej redakcji ESU akademika Dmytra Hrodzynskiego, który odpowiadał za dział „Biologia. Ekologia”, oraz jego współpracowniczki Marii Chomlak. Jej hasło „ESU ponad WSZYSTKO!” inspirowało. Ta niezwykła osoba z ogromną energią i miłością do Ukrainy mobilizowała do przygotowania artykułów dla ESU najlepszych specjalistów-przyrodników. Nie szczędziła ani czasu, ani swoich środków, ponieważ dzwoniła, pisała listy, konsultowała, przypominała, a czasem nawet „wyciągała” od autora obiecaną notkę. Wiele dla ESU zrobili niezapomniani Kostiantyn Medwedyk z obwodu tarnopolskiego, Petro Rotacz z obwodu połtawskiego. Niech każdy nowy tom ESU będzie pomnikiem ich pełnego poświęcenia życia. Trudno byłoby znaleźć na Ukrainie przynajmniej miasteczko, w którym nie mieszkałby choćby jeden z naszych korespondentów. Nie można wyobrazić sobie Encyklopedii bez artykułów Hryhorija Samojłenki z Niżyna, Tadeja Sułatyckiego z Czerniowiec, Witalija Chanka z Połtawy, Tetiany Basaneć z Odessy, Anatolija Podolynnego z Winnicy, Mykoły Kostryci z Żytomierza, Jurija Biriulowa i Kima Naumenki ze Lwowa, Ludmyły Twerskiej z Dniepru, Jewhena Mirosznyczenki z Mikołajowa, Wasyla Cyrwy z Symferopola. Nie wystarczy szpalty gazetowej, aby wymienić wszystkich naszych najaktywniejszych autorów; właśnie dzięki ich entuzjazmowi, pomocy, ofiarności ESU istnieje i, jestem pewien, z powodzeniem będzie żyć do zakończenia projektu. Jeśli mówić o autorach z diaspory, to, prawdę mówiąc, chciałoby się ich większej aktywności. Oczywiście, istnieje „Encyklopedia ukraińskiej diaspory”, która jako wydanie specjalistyczne pełniej i szerzej naświetla życie Ukraińców w tych czy innych krajach. A jednak ukrainistyka Słowacji i Czech jest bardzo dobrze przedstawiona w ESU staraniem akademika Mykoły Muszynki. Dawne i owocne, jeszcze od pierwszych tomów, są związki z Mychajłem Wasyłykiem z Argentyny; prof. Oksana Boruszenko z Brazylii — nasza niezastąpiona pomocniczka w tym kraju; Roman Senkuś z Kanady — nie tylko autor, ale i wraz z Andrijem Makukhem nasz koordynator na kontynencie północnoamerykańskim. W Polsce mamy rzetelnych autorów — Stefana Zabrowarnego, Jurija Hawryluka, Ołeksandra Kolanczuka. Diaspora wschodnia jest u nas reprezentowana przez Wiktora Czumaczenkę z Krasnodaru, Wiaczesława Czornomaza z Władywostoku, Jurija Barabasza z Moskwy. Pomagają w przygotowaniu ESU kierownik Encyklopedii Mołdawskiej Kostiantyn Manolake, Gruzińskiej — Zurab Abaszydze, wykładowczyni Uniwersytetu w Homlu Walentyna Lebiediewa, polski slawista Bogusław Bakuła. — W toku pracy nad ESU pojawiło się niemało nowych ciekawych zamysłów. Jeden z nich realizuje się jako „Wielka ukraińska encyklopedia”. Czy to alternatywa dla ESU? — Warto przypomnieć, że od 2013 roku rozpoczęto nowy projekt encyklopedyczny — „Wielka ukraińska encyklopedia” (WUE), do realizacji którego również włączono Narodową Akademię Nauk. Zresztą idea stworzenia takiej Encyklopedii pojawiła się w redakcji ESU, wprawdzie pod roboczym tytułem „Ukraińska encyklopedia uniwersalna”. ESU i WUE to różne pod względem swojego ukierunkowania wydania. Jeśli ESU formuje obraz Ukrainy we wszystkich jej „wymiarach”, to WUE podaje obraz świata ukraińskimi oczami. W tym roku wyszedł drukiem pierwszy tom... Ale to temat osobnej rozmowy. Dzisiaj trzeba wyraźnie uświadomić sobie, że takie wydania jak ESU to nie tylko zbiór społecznie ważnych informacji, ale strategicznie ważne źródło wiedzy, potężny instrument rozpowszechniania wartości narodowych, wychowania uczuć patriotycznych i dumy ze swojego kraju. Jak zaznaczał Iwan Dziuba, ESU to wydanie, które uogólni i usystematyzuje sumę naszej wiedzy o świecie i o sobie, poświadczy intelektualny, kulturowy potencjał naszego społeczeństwa, jego zdolność do samoreprezentacji w światowej przestrzeni informacyjnej. Realizacja tego wielkoskalowego projektu sprzyja intelektualnemu, kulturowemu i duchowemu rozwojowi ukraińskiego społeczeństwa, jego jednoczeniu. Rozmawiał Andrij TOPACZEWSKYJ
Машинний переклад
— Mykoło Hryhorowyczu, kiedy i dlaczego powstała, jak rozwijała się ta doniosła idea? — Myśl o stworzeniu takiej encyklopedii pojawiła się w Europie; w Ukrainie poparto tę ideę. Faktycznie jest to jeden z pierwszych wspólnych projektów naukowców Ukrainy i diaspory, którzy długo byli rozdzieleni politycznym murem. Towarzystwo Naukowe im. Szewczenki (NTSz) w 1947 roku zapoczątkowało tworzenie „Encyklopedii ukrainoznawstwa” (EU) o życiu kraju i jego etnosu. Na czele kolegium redakcyjnego EU stali W. Kubijowycz i Z. Kuzela, a wśród autorów byli tacy wybitni specjaliści, jak N. Wasylenko-Połonska, S. Hordynśkyj, J. Szewelow, I. Ohijenko, O. Ohłoblin i dziesiątki innych sławnych uczonych, którzy znaleźli się na emigracji. Brak informacji i niekompletność archiwów przeszkodziły twórcom EU w wszechstronnym przedstawieniu szeregu postaci i naświetleniu wydarzeń. Dlatego nowy kierownik NTSz w Europie prof. Arkadij Żukowśkyj w 1995 roku zwrócił się do Narodowej Akademii Nauk Ukrainy z propozycją kontynuacji tego wydania, uzupełniając je materiałami z lat 1980—1990. To spowodowało utworzenie Biura Koordynacyjnego Encyklopedii Współczesnej Ukrainy, które w 2004 roku zostało przekształcone w Instytut Badań Encyklopedycznych NAN Ukrainy. Kolegium redakcyjne EWU objęli I. Dziuba, A. Żukowśkyj, O. Romaniw. We współpracy NTSz oraz NAN Ukrainy narodziło się niemało wspólnych projektów, z których najważniejszym jest 30-tomowa „Encyklopedia współczesnej Ukrainy”. Tę nazwę redakcja traktuje jako formowanie całościowego obrazu Ukrainy XX wieku. Przecież właśnie wtedy działali najwybitniejsi politycy, zostały stworzone obecne instytucje, a świat uznał nasze państwo. — Po wyjściu pierwszego tomu EWU nazwał Pan Encyklopedię sumą wiedzy, którą należy przyswoić chociażby dla poczucia własnej godności. Co przede wszystkim wyróżnia ją spośród innych wydawnictw informacyjnych i naukowo-poznawczych? — Od innych książek różni się wiarygodnością i sprawdzalnością faktów, obiektywizmem ich doboru, naukowością wiadomości i ocen. Encyklopedie są nie tylko wygodnym źródłem zdobywania i przyswajania wiedzy. Często mówi się o nich jako o wzorcowym szczycie drukarstwa, swoistej wizytówce państwa, a nawet jego symbolu. Należy zaznaczyć, że mamy dawną tradycję tworzenia encyklopedii. Zdaniem znawców encyklopedii, „Izbornik Światosława” z 1073 roku, zawierający materiały z gramatyki, poetyki, retoryki, chrześcijańskiej moralności, można uważać za pierwszą ukraińską książkę gatunku encyklopedycznego. Wśród znanych ukraińskich encyklopedii o randze narodowej są „Ukraiński naród w jego przeszłości i teraźniejszości” (1916 r.), „Ukraińska encyklopedia ogólna”, „Encyklopedia ukrainoznawstwa”, „Ukraińska encyklopedia radziecka” pod redakcją Mykoły Bażana. Nasz projekt wśród współczesnych podobnych wydawnictw jest najbardziej skalowalny; opieramy się na osiągnięciach poprzednich, uwzględniamy ich cechy i niedostatki. Na dziś opublikowano 17 tomów (do litery „M”), które rozprowadzamy po wszystkich ośrodkach kulturalnych Ukrainy: bibliotekach, uniwersytetach, instytucjach państwowych. Zapoznać się z nią można także w Internecie, ponieważ EWU posiada elektroniczną wersję multimedialną. — Niejednokrotnie przekonujemy się o tym, zwłaszcza w ostatnim czasie... — Tak, zeszłoroczna próba „przywłaszczenia” Anny Jarosławówny (Anny Kijowskiej) jako rosyjskiej księżniczki, brak godnej reakcji na taką bezczelność po raz kolejny udowodniły, że wiadomości o Ukrainie na świecie są niewystarczające i powierzchowne. Można to powiedzieć także o naszym kraju, bo wiedza o własnej historii, języku, formowaniu i utwierdzaniu świadomości narodowej, odtwarzaniu pamięci historycznej narodu ukraińskiego, budowie i ochronie przestrzeni informacyjnej są zawsze aktualne. O tym wymownie świadczą wydarzenia związane z zamachem na integralność terytorialną Ukrainy, które stały się możliwe przede wszystkim dlatego, że nasze państwo jest jeszcze na drodze formowania silnego, zintegrowanego narodu politycznego. Przykład z Jarosławówną to problem zagłębienia się w naszą historię, systematyczności jej studiowania i rozumienia. W końcu nasza teraźniejszość także staje się obiektem manipulacji, często jest „anektowana”. Warto zajrzeć do jakiegokolwiek rosyjskiego informatora, encyklopedii czy wreszcie rosyjskojęzycznej Wikipedii, aby przeczytać, jakoby Serhij Korolow i Ihor Sikorśkyj byli rosyjskimi konstruktorami. Tworzenie współczesnego obrazu Ukrainy, naświetlanie drogi życiowej wybitnych przedstawicieli naszego narodu, ich dorobku, osiągnięć, wkładu na poziomie światowym, to strategicznie ważny kierunek przestrzeni informacyjnej, w tym także z punktu widzenia bezpieczeństwa narodowego, jedno z wiodących zadań humanitarnych państwa, które do dziś muszą wykonać siły intelektualne społeczeństwa. Jednym z kierunków takiej działalności jest tworzenie EWU. Jest to wielotomowy projekt Instytutu Badań Encyklopedycznych Narodowej Akademii Nauk Ukrainy. Przewiduje się wydanie 30 tomów o łącznej objętości ponad 150 tysięcy artykułów. — Co jest decydującą cechą właśnie tej encyklopedii, jak wpisujecie się w pojęcie „współczesna Ukraina”? — EWU to pierwsza encyklopedia narodowa, która odtwarza całościowy obraz Ukrainy w wydarzeniach, postaciach, instytucjach, urzędach, dziedzinach działalności od początku XX wieku do teraźniejszości. Tutaj przeważa materiał współczesny, szczególną uwagę poświęcono procesom i zjawiskom, które charakteryzują epokę niepodległości państwowej Ukrainy. Wydanie obejmuje wszystkie „wymiary” życia kraju, naświetla współczesne poglądy na wydarzenia historyczne. Główną cechą EWU jest jej ukrainocentryczna treść. Z uwagi na aktywizację i zaostrzenie kwestii życia regionalnego oraz integracji europejskiej, EWU jest aktualna tym, że na jej stronach przedstawiono nie tylko różnorodne kierunki tematyczne, których naświetlenie tworzy obraz Ukrainy, ale także objęto wszystkie regiony naszego państwa. Autorami artykułów, nawiasem mówiąc, są przedstawiciele wszystkich obwodów i Krymu; poświęcają uwagę nie tylko Ukrainie w obecnych granicach, ale także innym ziemiom etnicznym Ukraińców (Kubań, Ziemia Dońska, Wschodnia Słobożanszczyzna, Łemkowszczyzna, Nadsanie, Podlasie, Brzeszczyzna, Marmaroszczyzna, Praszowszczyzna itd.) oraz wschodnim i zachodnim ośrodkom diaspory (Rosja, Australia, USA, Kanada, Argentyna, Brazylia i in.). Zatem EWU sprzyja naszej integralności, a tym samym tworzy obraz świata ukraińskiego w przeciwwadze do „ruskiego miru”. Czy nie po raz pierwszy w ukraińskiej tradycji encyklopedycznej podajemy obszerne artykuły o historii Tatarów krymskich, ich etnografii, folklorze, sztuce, literaturze, muzyce, architekturze, instytucjach politycznych, wydawnictwach, najwybitniejszych osobistościach, ruchu obrony praw człowieka tego jednego z rdzennych narodów Ukrainy. Nie pominięto w EWU także mniejszości narodowych — Żydów, Polaków, Greków, Bułgarów i innych narodów, które w różnych czasach, w określonych okolicznościach osiedliły się na ziemiach ukraińskich... Jeszcze jedną znamienną cechą Encyklopedii jest priorytetowość materiałów o wybitnych postaciach. Z tego względu EWU pretenduje do roli swoistego narodowego banku danych bibliograficznych, gdyż na dziś nie istnieje pełniejsze źródło informacji o wybitnych Ukraińcach. Największym bogactwem narodu są jego ludzie, przede wszystkim elita naukowa, artystyczna, kulturalna, która myśli kategoriami państwowymi, pracuje na polu rozwoju swojego narodu, szuka i znajduje idee jednoczące. EWU to encyklopedia o Ukraińcach i Ukrainie, napisana przez Ukraińców. — Do wcielenia takiego zamysłu, oprócz intelektu, niezbędny jest niemały zapał autorski. Kim oni są, wasi autorzy? — Chociaż mamy już niezłe archiwum, elektroniczną bazę danych, tworzymy bibliotekę, to naszym największym bogactwem jest właśnie zespół autorski. Tym bardziej, że u nas wszystkie artykuły są autorskie. Nieocenioną pomoc świadczą koordynatorzy EWU w instytucjach naukowych, „uczelniach”, związkach twórczych. Ich praca jest bardzo ważna z uwagi na osobisty charakter EWU. Jeden tom mieści około 3 tysięcy artykułów, z nich 50—70 % stanowią artykuły biograficzne. A to nie tylko znane osoby, które obecnie pracują, tworzą, ale także ci, którzy już odeszli na tamten świat lub zmienili miasto, a nawet kraj zamieszkania. Niestety, nie w każdej instytucji są dobre archiwa, nie zawsze prowadzona jest historia placówki edukacyjnej, naukowo-badawczej, teatru czy związku. Dlatego opieramy się na erudycji i sumienności autorów. Wykorzystujemy wiedzę i dorobek krajoznawców, chociaż oczywiście głównymi twórcami naszych artykułów są naukowcy instytutów NAN Ukrainy, akademii branżowych, uniwersytetów. To entuzjaści, nasi wierni i niezawodni pomocnicy. Wśród autorów i koordynatorów naszych są światowej sławy naukowcy, prezydent NAN Ukrainy Borys Paton, członek kolegium redakcyjnego i redaktor odpowiedzialny działu „Astronomia. Kosmonautyka” Jarosław Jackiw; Lu-
Машинний переклад
Petro HNYDA, m. Lwów
Życie literackie na tle niełatwych lat 90. — tak podsumowałbym powieść Pawła Wołwacza „Sny neofity”. Poeta Paszok, Hułyj — kierownik kółka literackiego, koledzy z telewizu, przyjaciele, kryminalne „autorytety” i wreszcie ona — Daryna. No jakże bez tego! Złożone relacje głównego bohatera, młodego poety Paszka, ze starszym — Hułym, autor opisuje charakterystycznie i rozgranicza różnym postrzeganiem literatury. Jeśli pierwszemu na przykład podoba się pewna poezja, to drugi woli inną. Tutaj „nie ma tłuszczyku”, — dowodzi swego. Wreszcie w życiu Paszka pojawiają się inni poeci i właściwie on sam już powoli zaczyna wyrastać i wrastać w wielką literaturę. Winhranowski, który nazywa go „bratem po krwi”, Mykoła Chołodny, choć epatujący, to jednak wielki poeta. Wszystko to nie podoba się Hułemu. Tym bardziej, że bohater powieści gdzieś tam, chociaż jeszcze zawoalowanie, wypowiada się krytycznie o jego utworach. Konflikt zaostrza się w scenie, gdy na stadionie Paszok, nie wytrzymawszy kolejnych oskarżeń o niewdzięczność, chociaż sam bohater temu zaprzecza, wreszcie odważa się wypowiedzieć także o poezji Hułego. Szczerze i otwarcie, jednak nieprzyjemnie dla jego ucha. Napięta sytuacja. Tutaj nawet Daryna zmuszona jest występować w roli arbitra, który ciągnie Paszka za rękaw i próbuje usprawiedliwiać go przed starszym kolegą. Wszakże życie literackie w przemysłowej metropolii kręci się nie tylko wokół Hułego. Tutaj jest jeszcze ktoś ze stanowiskiem wyżej. Ławro — „główny miejscowy poeta”. „Dokładniej, był głównym do niedawna, póki go nie zmienił Hułyj…”. A jest jeszcze wspomniana litstudio, którą kieruje poetka Mariana… Bałujew, Czudin, Parubocki… Całe wydarzenie w powieści dzieje się w połowie lat 90., niełatwych, delikatnie mówiąc, lat. Choć i „stromość”, jako główna osobliwość tego czasu, nie wyróżnia się zbytnio, w odróżnieniu od stromych lat 80. w poprzedniej powieści autora „Klasa”, jednak jej obecność, jej oddech jest wyczuwalny i przechodzi niewidzialnym cieniem w powieści. Tutaj nie tylko handlarze z bazarowych „punktów”, kryminalne autorytety, i sam bohater ma pewną styczność z nimi.
Antonina CARUK m. Kropywnycki
Czasem samo życie stwarza nam „sprzyjające” warunki do odkrycia twórczych predyspozycji. Do realizacji zamysłów, na które nie znalazłoby się czasu, gdyby nie poczuli… oddechu śmierci na plecach. Gdyby nie podstępne choroby, które wybijają nas z przyzwyczajonego rytmu, z kręgu kontaktów i wymagają przeprowadzenia rewizji. Przede wszystkim — sposobu życia, priorytetowych wartości, częściowo — przewartościowania ideałów, które funkcjonują w społeczeństwie konsumpcyjnym. Dlaczego nie pełnej rewizji? Niestety, oprócz wewnętrznej wolności istnieje jeszcze niezależność finansowa, a ten poziom nie każdemu z artystów jest dostępny. Raczej odwrotnie. Śmierć ojca zmusiła Jurija Rohowego do wzięcia na swoje barki krzyża wydania niepublikowanych wcześniej utworów szewczenkowskiego laureata. Z synowskiego obowiązku porządkuje rękopisy Feodozija Rohowego i jego literackiego brata Mychajła Bułacha, upublicznia zachowany epistolarny dorobek szestdesiatnykiw jako hołd pamięci tym, którzy pragnęli uczynić ten świat lepszym, bardziej ludzkim („Rosa w czerwoną noc”, 2006; „Trzynasty apostoł, albo Nadzieja dobra i sprawiedliwości”, 2014; „Zamyślone okna”, 2015). Próbuje dobić się do potencjalnych mecenasów i dowołać do sumienia wydawców... J. Rohowy nazywa siebie biologiem nie tylko z wykształcenia, ale i z duchowego powołania. Nie wiem, jak to łączy się ze strzelbą na zdjęciu przy ognisku. W mojej świadomości talent artystyczny z instynktami myśliwego — to rzeczy przeciwległe. Chyba że polowanie na wrażenia… Na cienkiej granicy
Wreszcie literatura i „bandytura” krzyżują się. Czyżby Czudin naprawdę chciał „załatwić” Paszka? Ale „zawsze jest chwila, żeby odskoczyć, uchylić się, w ruchu powrotnym zadać cios w odpowiedzi”, w każdym razie „nie zapominając kątem oka pilnować czudińskiej prawicy”. Kto taki Czudin? „Ciemny ptak Czudin i ścieżki jego ciemne”, „…jakieś dziesięć lat temu wybierał się do Wozniesieńskiego do Moskwy. Miał solidny maszynopis zbioru, którego tak i nie wydał”. Wreszcie bohatera, zdaje się, jednak kusi „dotknąć innej rzeczywistości”. Ale „jak je połączyć?”, te dwie rzeczywistości. Powiedzmy, bandyckiego autorytetu Niedźwiedzia z poetą Ławrem? Czy „ich obu ze złotoustym żulikiem”. Wreszcie, jak mówi Daryna, „całe Zaporoże śpi pod jednym kocem”, dlatego, być może, i tym „kocem”, umownie mówiąc, można i połączyć. A co z telewizem? Zwykły, codzienny rytm. „Życie telewizji trwa. Zapalają się czujniki, migoczą monitory. Wideokasety, klikając, miękko wchodzą i wychodzą z otworów magnetofonów. Pełne biznesowego pośpiechu korytarze wygładzają się, przeplatają, kołyszą, spadkami pięter, wszystko rozszerzając się — wizażyści, blok inżynieryjny, redakcja artystyczna, małe studio, dyktorska, operatorska, warta na portierni, żeby oprzeć się o ściany, które białą cegłą i szklaną werandą wejścia zwisają nad ulicą Matrosowa”. Wyjazdy, podróże na miejsce zdarzenia, właściwie od tego i zaczyna się powieść. Groteskowo przedstawia się delegację na peryferie, gdzie przewodniczący rady wiejskiej, taki sobie, powiedziałbym, wynnyczenkowski mini-Harpun-Zadunajski, dokładniej tutaj Czub-Bezruczko. Tak, w tamtych latach jeszcze można było przywieźć z takiej oto delegacji i bańkę z olejem. A co, towar deficytowy na tamten czas, dlatego na cały zespół „po trzy litry w jedne ręce”. Daryna… Kobieta z tego samego przemysłowego centrum. Ciekawym w jej relacjach z głównym bohaterem wydaje się psychologiczny moment poznania jego twórczości. Przypadkowo natrafiwszy na rękopis jego wierszy, nie jest tak zdziwiona odkryciem i tym, że napisane one są właśnie po ukraińsku, jak stosunkiem ich autora do swojego dzieła. „To coś już całkiem mojego! Coś intymnego!” — odgradza się Paszok. A dalej idzie jeszcze głębiej: „On nie tylko pisze wiersze, ale i myśli po ukraińsku”. Tak-tak. „Jeśli gdzieś i jest jego „ja”, to najbardziej tutaj”. Ale konflikt nie następuje, za tydzień Darka już zaczyna też mówić po ukraińsku, a za miesiąc nawet myśleć. Ukrainizacja na poziomie codziennym jest najbardziej skuteczna, zresztą. Daryna, być może, na równi z Hułym, jest w „głównych rolach” utworu. Jest z właściwym bohaterem Paszkiem nie tylko w intymności, która potem przerodziła się w coś więcej, ale i w procesie literackim. Jednak to drugie, naturalnie, wyraźnie ustępuje pierwszemu. „Niejasno, za co ona jest darowana, dlaczego właśnie ona, ale gdyby jej nie powstało z chaosu bytu, to co byłoby? Byłaby całkiem inna rzeczywistość. Innej Pawło nie chce sobie wyobrażać”. „Prawdziwie: szczęście — zawsze obok. Po prostu go nie zauważasz, gdzieś biegniesz, gonisz, coś odkładasz i masz nadzieję — przyjdzie czas, i wtedy… A ono jest wokół ciebie, tu i teraz. Je po prostu trzeba poczuć i być wdzięcznym. Z tym u nas, zresztą, nie zawsze wychodzi”.
Daryna… “Wszystko, co jest najcieplejszego, skoncentrowane jest w niej. W tej średniego wzrostu śniadej kobiecie z zaokrąglonym na czubku nosem”. “Oprócz niej i marzeń są jeszcze wiersze, ale one, w odróżnieniu od Daryny, mogą stawać się bezradne, odpowiadając co najwyżej niemotą i chłodem”. Ot tak! “Ciepło jej szyi i policzka jest pełniejsze niż jakiekolwiek słowa”. Nic dziwnego, że na koniec bohaterowi robi się “ciasno” w rodzinnym mieście. Wabi go Kijów. “Wyjeżdża na zawsze, jak nigdy przedtem, i ta nieodwracalność stawia kreskę pod wszystkim, co było od urodzenia i teraz kończy się właśnie tym peronem i linią przy dworcowych budynków, które ciemnieją na tle zmęczonego nieba”. W końcu, być może, to wszystko przyśniło się nie tylko “neoficie”, ale i nam wszystkim, w każdym razie czytelnikom. Może nie ma i nie było żadnego Paszki, Hułego, Daryny i wszystkich innych. Nie na darmo przecież autor nazwał tak swoją powieść. Jeszcze Freud pisał kiedyś o snach jako wizji, zwróconej raczej ku przeszłości niż przyszłości. Ale jeśli to był sen, to jakiś zbyt realistyczny. Decyzja pozostaje kwestią indywidualną każdego z nas.
Машинний переклад
Choć jak banalnie to brzmi, natura twórczości jest niepojęta. Klasyczny przykład: Czechow podarował nam aforyzm „Zwięzłość — siostra talentu”, a sam martwił się tym, że nie napisał powieści. Wyrazista lakoniczność jego opowiadań stała się nie tylko materialnym wsparciem dla rodziny, a i… Nie będę jednak powtarzać ogólnie znanych faktów. Podróż na Daleki Wschód w celu zebrania materiału życiowego do wymarzonej powieści obróciła się w chorobę, która doprowadziła do śmierci znanego pisarza i dramaturga…
bytu i niebytu? Być może. Czy nie z takich obserwacji wyłaniają się odkrycia siebie — Innego: „Nie wie pisklę, że myśliwy garnie się do mnie skrzydłami” („Zaufanie”), „Uczę się od przyrody: jest powolna, a jednak — wytrwała” („Nauczyciel”), „Chyba urosłem — widzę drobne owadziki na stromej ścieżce” („Wzrost”), „Boża krówka pasie się na mojej dłoni, grzesznego” („Pasterz”). Czy nie dlatego człowiekowi rozumnemu przeciwstawia człowieka zaradnego: „Duszodział przeszedł między ludźmi rozumnymi… Czekać na zaradnych?” („Most”). Właśnie pod takim tytułem w 2017 r. ukazał się już ósmy tomik Jurija Rohowoho. Zbiór haiku „Człowiek zaradny” trafił do czytelnika, a jego autor wciąż ćwiczy swoją rękę po paraliżu. Ćwiczy fizycznie i poetycko. Bo prawdziwe olśnienia muszą przejść przez nas także przez ból, miłość i otchłań samotności. Obraz samotności nieustannie odbija się w zbiorku jak cień: „Jakby sroka, dziad skrada się do skrzyni — byle nie spłoszyć listu” („Oczekiwanie”), „Pocztę dziś, zdaje się, po raz siódmy zerknąłem… Pajęczyna wszędzie” („Pajęczyna”). Egzystencjalna samotność sięga wyżyn duchowości: „Boję się o małych: oni jeszcze
oczywiście wierzą, że WSZYSCY ich kochają” („Lęk”), „Drugi dzień niebo milczy: samoloty, pewnie, zmęczyły się płakaniem…” („Milczenie”). Pod powściągliwością przebija ironia: „Człowiekowi zachciało się powiedzieć coś pięknego… Ale jednak zabrakło słów”. Autor wydaje wyrok na duchowe „bogactwo” i pozorną „ludzkość” zabójczym określeniem stanu naszej duchowości. Tę istotną cechę wyniesiono do tytułu haiku „Ubóstwo”. Myśli ostre jak odłamki: „Gnida to gnida, a kłaniać się musisz, myjąc buty” („Mycie”), „Matka, urodziwszy dziecko, myśli, czy ono nie jest wieczne?” („Myśl”). Pytająca dialogiczność, spowiedzna szczerość, filozoficzna spostrzegawczość… Jak u każdego artysty, nie pozostał bez uwagi motyw związku poety z narodem: „Na »Kobzarz« kładę haiku: czy przesiąkną duchem Tarasa?” („Kobzarz”); subtelna sieć literackich aluzji: „Sąsiad muruje… Ja na haiku zdołałem napisać maleńkie za dzień” („Praca”), „Śniły mi się mamuty: jakbym pasł je na łąkach, a one się cieszą…” („Pasterz”), „Wszyscy jesteśmy prorokami. Oto wiernych na tym świecie czy wystarczy wszystkim?” („Wszystkim”).
Zapewne sztuka haiku sięga swoich szczytów, gdy zrównoważone ramy treściowo-formalne (u Ju. Horowoho miniatura składa się przeważnie z siedmiu pełnoznacznych słów) dają impuls do refleksji o sensie ludzkiego życia, moralnym wyborze osobowości, ogólnoludzkich wartościach: „Uciekajmy, Duszo!…” — Ciało nie czekając zerwało się… i rzuciło pod własne nogi” („Ucieczka”); „Ślepnie mężczyzna. Teraz tylko »widzi«, jak mama piecze chleb” („Widziadło”); „Wybuch stworzył nas. Wybuch może i zabrać… Po co ci był?” („Wybuch”). Właściwie ten odzew pojawił się z dwóch powodów: po pierwsze, by dać zdolnemu autorowi haiku znać, że nie wszyscy czytelnicy są „niemi” i że czasem wesołki i żurawiki lecą razem, wbrew finansowej krótkowzroczności państwa.
Машинний переклад
Natalia DZIUBENKO-MEJS, zasłużona pracownica kultury Ukrainy
Zdjęcia dostarczone przez teatr
Przed Kijowskim Narodowym Akademickim Teatrem Operetki, który podjął się przygotowania spektaklu „Marusia Czuraj” na podstawie genialnego utworu Liny Kostenko, stanęło niełatwe zadanie: zmieścić w dwóch godzinach obszerny dzieło poetyckie. Byłam gotowa na to, że bez pewnych strat takie przedstawienie się nie obejdzie, a mimo to bezgranicznie wierzyłam w siłę tekstu Liny Wasyliwny, ponieważ jest on tak „palący” i potężny, że powinien przebić się przez wszystkie przeszkody. Od razu powiem, że wiele wątków powieści pozostało, jak to się mówi, „za kadrem”. Scenarzysta i reżyser Serhij Pawluk wydzielił tylko jeden, naprawdę najważniejszy – historię miłości i zdrady. I oczarował serca widzów. Mamy nadzwyczaj czułe, pełne duszy przedstawienie, widz śmieje się, martwi i płacze razem z aktorami. Cały spektakl trzyma w napięciu, piosenki, wstawki choreograficzne, ciąg wizualny – wszystko jest podporządkowane akcji, wszystko jest w rozwoju, z każdą mizanscenę narasta napięcie; zwyczajne piaszczyste hałdy przekształcają się to w proch, to w upływ czasu, to w wieże, to w ubitą, spaloną ziemię; kociołki – niezmienny atrybut wiejskiej chaty – zamieniają się w hełmy, a potem w kościelne dzwony, które niespokojnie biją na alarm. Zaskakująco organiczna jest Tetiana Didukh w roli Marusi Czuraj. Jej głos wręcz koloryzuje wszystkie dźwięki, którymi przesycone jest przedstawienie. Marusia Czuraj jest dziecięca, bezbronna, a zarazem silna, bardzo jednolita osobowość. A Hryć (Ołeksij Kyryłow) jest dosłownie wzięty z natury. Z naszej współczesności. Drogi, które prowadzą go do zdrady, są banalne, zrozumiałe i przez to jeszcze bardziej upiorne. On się usprawiedliwia, znajduje dla siebie wyjaśnienia, więc widzowi pozostaje albo go pożałować, albo potępić, a jednak zastanowić się, czy wszystkie skarby świata są warte utraconej, zdradzonej miłości, skoro razem z nią traci się duszę. To właśnie sprawiło maksymalne przybliżenie do widza, niezwykły aншлаг, ciepły i szczery odbiór spektaklu. A jednocześnie takie odczytanie, moim zdaniem, uwarunkowało pewną wąskość, przyziemność, brak tej wysokiej nuty patriotycznego brzmienia, za którą właśnie ukraiński czytelnik na zawsze pokochał powieść Liny Kostenko. Bo odbierał ją, mimo tragicznego losu głównej bohaterki, nie jako obyczajowy dramat, lecz jako dramat heroiczny, w którym w symbolicznych obrazach ukazana jest tragiczna i piękna historia przeciwstawienia prawdy i krzywdy, historia walki narodu ukraińskiego o wolność, o jego odwieczne prawo do tej ziemi, tych wód, tej pieśni. Gdzie sąd nad pieśniarką odbiera się jako sąd nad ojczystym słowem, a zdrada Hryćka Bobrenki jest w istocie uosobieniem większej, masowej zdrady, która jest źródłem wszystkich naszych nieszczęść, dawnych i obecnych. Głos Liny Kostenko, jej akcenty przebijają się w monologach Marusi czy Iwana Iskry w pięknym wykonaniu Dmytra Szaburina, jednak zaproponowana fabuła spektaklu i tak pozostawia wiele pytań, bo wojna toczona za kulisami wydaje się jakaś nieprawdziwa, nieważna na tle namiętności, które rozgorzewają na scenie. Bo co może odsłonić, na przykład, monolog o ruinach Kijowa, po których wędruje na pielgrzymkę Marusia, kiedy nie zaakcentowano,
...co przemaszerowało wojsko Radziwiłła? Wszyscy recenzenci zwracają uwagę na słowa Marysi: „Kiedyś potomkowie zmyją tę żałobę z krwi i głupoty. Bo władcy są ciężko winni. A co naród zrobił narodowi?!”. Właściwie te słowa należą nie do Marysi, lecz do wędrownego dziaka, z którym pieśniarka szła na pielgrzymkę. Tak jest w powieści. W jej ustach mają one nieco zniekształcony, jeśli nie wręcz wypaczony wygląd. Zwłaszcza że brak jest finalnego monologu Czurajówny, ujętego w powieści w rozdziale „Życie i śmierć i wieczne zmartwychwstanie”. Spektakl kończy się słowami Marysi: „Tak i żyję, bez głosu, niema. Pieśni nie ma — i mnie nie ma”. A w powieści żałosnym, dumnym, triumfującym pieśniowym klekotem:
Wiosna przyszła. Układ zniesiono,
Cała Ukraina znów w ogniu.
Kwitnie ziemia, zapatrzona w wolność,
Aż chce mi się żyć.(…)
Znów zagrały trąby do wyprawy, zawiało grzmotem z rzeki Tiasmin. Bohdan podniósł kozaczyznę do walki o wolność, rozesłał uniwersały do pułków (…)
Wychodzi pułk. Iwan pod chorągwiami. A ja stoję na poboczu drogi. Moja dusza zadrżała od słów. Śpiewają pieśń, Boże mój, moją! (…)
Maruśa Czuraj to wieczne odrodzenie duszy i pieśni — dlatego też „wieczne zmartwychwstanie”. Wielu widzów chciałoby usłyszeć właśnie w finale ten monolog w całości. Bez skrótów. Właśnie o to wielu żałowało, dyskutując spektakl w mediach społecznościowych. Nikt nie kwestionuje prawa reżysera do własnej artystycznej interpretacji i realizacji swojej wizji. Finał zaproponowany przez Serhija Pawljuka jest artystycznie uzasadniony самym ciągiem wydarzeń. A jednak nie jest to ten finał, którego oczekiwał czytelnik Liny Kostenko. Na który liczyłam ja sama, choć oczywiście rozumiem logikę, którą kierował się reżyser, wybierając tę linię fabularną za podstawę. Jest ona zrozumiała dla widzów, jest bliska każdemu, bo każdy przeżywał to na swój sposób. Tu w powieści Wyszniak, który tak pysznie się pręży, na sądzie, podczas oblężenia Połtawy, okazuje się podłym tchórzem, gotowym iść na negocjacje z wrogiem. Gotów nawet na kapitulację. Oto na jakich „możnowładców” aluduje wędrowny dziaczok. Sama zaś Maruśa, z jej przenikliwym poczuciem osobistej odpowiedzialności, przeszedłszy cierpiętniczymi drogami Ukrainy, dobrze widziała, co może zrobić naród z narodem, gdy poddaje się chorobie własnej wielkości i wszechwładzy. O, oczywiście, twórcy spektaklu mieli do czynienia z tekstem tak genialnym, że o żadnych aluzjach do ballady „W niedzielę rano zioła kopała” nie może być mowy. Warte są uwagi choćby jedno wyjście na scenę Bohdana Chmielnickiego w niepowtarzalnym wykonaniu Narodowego Artysty Ukrainy Ołeksandra Kraweczenki. Słynny monolog hetmana, w którym usprawiedliwia śpiewaczkę. I tym samym stawia kropkę w niekończącym się sporze o winę Marusi. Jedyny raz, gdy sala dosłownie wybuchnęła owacjami, przerywając akcję. Sam sąd w dramaturgii stale o czymś przypomina. Telewizyjne show polityczne czy posiedzenia naszych deputowanych. Demonstracja pychy i gra ambicji. Spektakl naprawdę współczesny i aktualny. Po prostu koncentracja na psychologii aktorów, na ich przeżyciach, nie pozwoliła jednak twórcom spojrzeć na te wydarzenia z szerszej perspektywy. Zawęziła skalę wydarzeń. Obniżyła rejestr brzmienia. A poza tym wydarzenie jest naładowane
Машинний переклад
Eduard OWCZARENKO
Zespół Kijowskiego Narodowego Akademickiego Teatru Operetki wspólnie z reżyserem przedstawienia Serhijem Pawlukiem zaprezentowali jedną z najbardziej znanych legend narodu ukraińskiego – poetycką dramę „Marusia Czuraj”.
W przeddzień premiery odbyła się konferencja prasowa z udziałem twórców spektaklu. Bohdan Strutynski, kierownik Narodowej Operetki Ukrainy: — Rok temu spotkaliśmy się z reżyserem Serhijem Pawlukiem i od razu pojawił się pomysł, by wystawić „Marusię Czuraj”. Jestem wdzięczny zespołowi naszego teatru, który jest otwarty na współpracę i zgadza się na eksperymenty. Jesteśmy bowiem pełnoprawnym teatrem syntetycznym, który pozycjonuje się jako teatr szerokiego profilu. Kiedy studiowałem na trzecim roku naszego instytutu teatralnego, odbywałem praktykę w Charkowskim Teatrze Dramatycznym im. T. H. Szewczenki, którym kierował Ołeksandr Boris. Tam zrealizowałem swoją pracę „Wiosna i jasne zmartwychwstanie”. To było moje pierwsze odwołanie do twórczości Liny Kostenko. W naszym arsenale jest Międzynarodowy Festiwal Sztuki Krajów Regionu Prykarpackiego „CARPATHIAN SPACE”. W ubiegłym roku w ramach festiwalu zorganizowaliśmy czytania „Iwan Franko jednoczy”. A 4 maja przeprowadzimy flash mob „Lina Kostenko jednoczy”, podczas którego będziemy czytać poezje Liny Wasyliwny w różnych językach. Czytania odbędą się na uniwersytecie, w teatrze, w radiu, na placu, w księgarniach. Niektórych zdziwiło, że nasz teatr sięgnął po wystawienie tego romanu. Istnieje duże uprzedzenie co do różnicy między teatrem muzycznym a dramatycznym. Oczywiście są one różne, jednak w naszym teatrze było już wiele projektów, dzięki którym odchodzimy od starego teatru. W perspektywie, jeśli będą sprzyjające warunki do rozwoju ukraińskiej sztuki teatralnej, w naszym teatrze będą pracować dwie trupy — jedna będzie grać operetki i opery, a druga pójdzie do innego laboratorium i nie będzie się bała eksperymentować. Serhij Pawluk, reżyser-realizator: — Miałem 10 lat, gdy po raz pierwszy usłyszałem w radiu słuchowisko „Duma o braciach azowskich” Liny Kostenko. A po wielu latach kończyłem wydział reżyserii Narodowego Uniwersytetu Teatru, Kina i Telewizji im. I. Karpenki-Karego, a moja praca dyplomowa dotyczyła właśnie tego utworu. Dla mnie nie ma żadnej różnicy, czy pracuję w teatrze muzycznym, czy dramatycznym. Przede wszystkim ważne jest, by pracowali tam utalentowani ludzie. A każdy utalentowany człowiek powinien się rozwijać. Wymagam od aktorów nie grania, lecz życia na scenie. Inscenizacja „Marusi Czuraj” stała się wyzwaniem dla aktorów Teatru Operetki, i sprostali temu. W podstawie spektaklu leżą pieśni ludowe. To one kształtowały plastykę. Przedstawione są zarówno szeroko znane, jak i mało znane autentyczne utwory. Praca była bardzo trudna, lecz rezultat jest tego wart. Również o pracy nad spektaklem opowiedzieli Serhij Nesteruk, dyrygent i chórmistrz-realizator, Jurij Bus, balletmistrz-realizator, Serhij Ridwanecki, scenograf-realizator, Natalia Ridwanecka, kostiumolog. Oprócz tego w konferencji wziął udział pierwszy zastępca przewodniczącego zarządu AB „Ukrhazbank” Andrij Krawec, który poinformował, że w 2018 roku bank będzie głównym partnerem teatru, a wynikiem tej współpracy ma być wiele ciekawych projektów.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
różnymi energiami, właśnie to tłumaczę sobie tym, że głosy aktorów nie zawsze są wyraziste i zrozumiałe, słowa się „połykają”. Czasem zupełnie gubi się sens pod głośnymi krzykami. Tak, na poziomie aktorskim scena słownego pojedynku Wyszniakowej i Bobrenczichy zagrana jest bez zarzutu. W kilku chwilach zmieszczono praktycznie fabułę „Baby Paraski i baby Palażki” Iwana Necuja-Lewyckiego. I mogłoby to być absolutne arcydzieło, pod względem plastyki, filigranowej gry mimiki… Gdyby nie jedno, ale istotne „ale”. Widz w ogóle nie zrozumiał, o czym mowa. Nie dało się wyodrębnić żadnego słowa. Autorskiego głosu Liny Kostenko trzeba słuchać. I wiele wtedy stanie na swoim miejscu. To dotyczy także niektórych męskich ról, których widz po prostu nie usłyszał. Chciałoby się wierzyć, że przedstawienie będzie się szlifować, z każdym pokazem będzie brzmieć wyraźniej, przejrzyściej. W spektaklu obserwujemy śpiewaczkę, która nie śpiewa. Nawet biorąc pod uwagę, że wszystko to dzieje się w teatrze operetki. Jeszcze raz podkreślę, że gra Tetiany Diducha jest tak drżąca i przekonująca, że właśnie o tym się nie myśli. Ma w sobie coś uduchowionego, skrzydlatego, a głos tak urzeka, że przy nim fizycznie odczuwa się obecność daru pieśni. Dlatego zupełnie organicznie brzmią ukraińskie pieśni w pięknym wykonaniu chóru teatru operetki. Znane i zapomniane arcydzieła pieśni. A jednak wyobrażam sobie w finale, zamiast żałobnego lamentu, te same „Zasvit wstali kozaczenky…”. I nie są to osobiste kaprysy smaku. Zbiegają się bowiem czasy walki o wyzwolenie pod przewodnictwem Bohdana Chmielnickiego z naszymi — pełnymi niepokoju i niebezpieczeństw, między życiem a śmiercią naszych „kozaczków”, które bronią Ukrainy. W tamtych czasach w młodych sercach dumnie powiewała pieśń legendarnej Czurajówny, wzywająca do walki. I zupełnie niezrozumiałe jest, skąd w spektaklu bierze się staropolska… a dokładniej dawna rosyjska pieśń? Jest piękna, ale nie tutaj, nie do tego dramatu. Mówiłam już o niezwykle nasyconym wizualnym rzędzie, o bogatej warstwie dźwiękowej spektaklu. Twórcza fantazja reżysera i scenografa rzeczywiście zadziwia. Jakimś cudem zdołali stworzyć i utrzymać do końca samą atmosferę przedstawienia, bo podstawowy obraz wydarzenia się nie zmienia. Nawet w drugim akcie nie zmieniły się dekoracje, oświetlenie. Zupełnie nic. Wszystkie te same drzewka, na których to splata się, to rozplata wstążki, koło, które toczy chłopiec, dając sygnał do zmiany mizanscen, żonglowanie kociołkami, manipulacje z piaszczystymi nasypami. Ta stylistyka jest utrzymana aż do finału. Tylko wydarzenia rozwijają się w coraz szybszym tempie. Coraz dynamiczniejsze stają się kompozycje choreograficzne — są lekkie, powietrzne. Kozacy niby bezcielesne duchy, dziewczęta wylatują na scenę jak piękne miraże utraconego, sponiewieranego szczęścia (reżyser choreografii — Jurij Buss). Orkiestra symfoniczna pod dyrekcją Serhija Nesteruka wchodzi jakby niezauważalnie, lecz zawsze czuje się jej obecność, żywego, płomiennego organizmu. I oczywiście łzy w oczach widzów i długie owacje. Właśnie w tym punkcie wybacza się twórcom spektaklu to, na co liczyłam, a czego nie zobaczyłam, nie usłyszałam, bo wokół ciebie krąży w całości „russkogowariaszczaja” publiczność, i szczerze liczysz, że wracając do domu, ktoś z nich sięgnie po „Marusię Czuraj” i spróbuje jeszcze raz przeżyć katharsis otrzymane podczas przedstawienia, że wreszcie zakocha się w melodyce słowa, poczuje w duszy jego głęboki szum. Uświadamiasz też sobie, jak długo czekałaś na coś podobnego, jak bardzo tęskniłaś za takimi premierami, gdzie triumfuje, jęczy, boli, śmieje się, łka ukraińskie słowo. I nawet za to, że po prostu masz możliwość pomyśleć, przemyśleć, przeżyć to dzieło, je zrozumieć. Niech więc nikt nie weźmie moich krytycznych uwag za obrazę, bo nie tylko teatr przeszedł długą, cierniową drogę do tego spektaklu, ale i jego widz, który długo marzył o nim i również nosił go w sobie. Serdecznie gratulując twórczemu zespołowi sukcesu, podkreślę, że w powieści „Marusia Czuraj” Liny Kostenko zakodowano wiele sensów, obrazów, symboli. Wszystkich nie da się pojąć. A każda artystyczna jej interpretacja ma prawo istnieć. Mimo to trzeba uświadamiać sobie, że najważniejsze przesłanie naszej genialnej poetki jest całkowicie zrozumiałe, zwięzłe i na wierzchu. Bez niego każde czytanie jej utworów traci swoją główną treść i dopełnienie. To miłość we wszystkiej jej wielogranności, wielkości i czystości.
Машинний переклад
W Muzeum-Pracowni Iwana Kawaleridze zaprezentowano wydanie „Katalog rzeźby I. P. Kawaleridze w miejskich muzeach Kijowa”. Książka została poświęcona 130. rocznicy urodzin znanego rzeźbiarza i reżysera filmowego.
Eduard OWCZARENKO Zdjęcia autora
„Prezentacja katalogu prac Iwana Kawaleridze to ważne wydarzenie w życiu naszego muzeum. Pomysł tego projektu narodził się w 2015 roku. Pomogły nam wcielić go w życie władze miejskie Kijowa. Jesteśmy też bardzo wdzięczni kolegom z innych muzeów za udostępnienie materiałów do wydania. To nasza wspólna praca. Planujemy zrealizować jeszcze kilka wydań, aby w pełni przedstawić kijowską twórczość Iwana Pietrowicza”, — zaznaczył generalny dyrektor Muzeum-Warsztatu Ołeksandr Junin. O pracy nad wydaniem, o jego znaczeniu dla kulturalno-artystycznego życia stolicy opowiedzieli Gela Dumbadze, nadzwyczajny i pełnomocny ambasador Gruzji na Ukrainie, Ihor Fedorenko, deputowany Rady Miejskiej Kijowa, Dmytro Szlonski, dyrektor Muzeum Jednej Ulicy, Tamaz Awaliani, gruziński malarz, Olha Spiwak, kierowniczka projektu. Wydanie otwiera artykuł wstępny historyka sztuki Serhija Belmegi oraz członka NSPU Mykyty Hryhorowa. Autorzy opowiadają, że Iwan Kawaleridze jest człowiekiem renesansowego formatu dla kultury ukraińskiej. Rzeźbiarz, reżyser, dramaturg, przeżył trudne życie, stał u źródeł najważniejszych zjawisk kulturowych swoich czasów, takich jak rzeźba kubistyczna czy ukraińskie kino poetyckie. Iwan Pietrowicz znał wielu wybitnych artystów pierwszej połowy XX wieku, wśród nich genialnego rzeźbiarza Auguste’a Rodina, kompozytora Claude’a Debussy’ego, narodowego żydowskiego poetę Chaima Bialika, laureata Nagrody Nobla Ilję Miecznikowa. Kawaleridze brał czynny udział w losach Ołeksandra Dowżenki, Stepana Szkurata, Wołodymyra Wojtenki, Ludmiły Hurczenko. Jego wpływ na kulturę ukraińską pierwszej połowy minionego stulecia trudno przecenić. Iwan Pietrowicz urodził się na Połtawszczyźnie. Pochodzący z rodziny chłopskiej, dzięki protekcji swojego wuja, archeologa, pracownika muzealnego, historyka sztuki i malarza Serhija Mazaraki, młody Iwan otrzymał solidne wykształcenie — najpierw w prywatnym gimnazjum Walkera, potem w Kijowskiej Szkole Sztuk Pięknych oraz w Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu, gdzie jego mistrzami byli uznani mistrzowie rzeźby — Fiodor Baławenski i Illa Ginzburg. W 1910 roku Kawaleridze przeprowadza się do Paryża na zaproszenie Naum Aronsona, przez rok uczy się w światowej stolicy kultury, chłonąc arcydzieła europejskiej sztuki i atmosferę francuskiej swobody. W 1911 roku, już w Kijowie, pierwsze znaczące osiągnięcie — projekt pomnika księżnej Olgi, apostoła Andrzeja i słowiańskich świętych Cyryla i Metodego, stworzony przez 24-letniego rzeźbiarza, wygrywa miejski konkurs. Olga na placu Michajłowskim staje się jednym z najbardziej rozpoznawalnych kijowskich pomników. Kawaleridze szuka inspiracji w tradycjach bizantyjskiego i staroruskiego malarstwa ikonowego. Jego wczesne rzeźby sztalugowe („Jarosław Mądry z papirusem”, „Światosław w boju”) zmierzają ku monumentalności i epice. Znacznie później, już w latach 20., pracując nad serią „rewolucyjnych” pomników (najbardziej znane — „Ofiarom Rewolucji” w Romnach, 1920, „Artem” w Bachmucie, 1924, „Artem” w Słowiańsku, 1927), Iwan Pietrowicz radykalnie przemyśli monumentalną poetykę swoich wczesnych prac i w gruncie rzeczy stanie się ojcem-założycielem impresjonizmu (pierwszy projekt pomnika Hrihorija Skoworody dla Kijowa, 1972) oraz ekspresjonizmu (rzeźba sztalugowa „Bunt”, 1967). Postać Iwana Kawaleridze jest złożona, sprzeczna i w wielu aspektach tragiczna. Jego ascetyczne, surowe, kolosalne obrazy dają naszemu spojrzeniu tak ważny dziś punkt równowagi i oparcia. Jego życie to przykład wierności bezkompromisowym ideałom sztuki, mimo głodu, zimna, życiowej niepewności i okrutnej dyktatury ideologicznej, wewnątrz której był zmuszony egzystować. W katalogu przedstawiono zdjęcia prac
Iwana Kawaleridze, które znajdują się w Narodowym Muzeum „Kijowska Galeria Obrazów” — „Fiodor Szalapin w roli Iwana Groźnego w operze »Pskowitianka« (szkło organiczne), »Portret Lwa Tołstoja« (galwanoplastyka, lata 50. XX wieku); w Muzeum wybitnych działaczy kultury ukraińskiej — »Wysokoreliefowy Prometeusz« (szkło organiczne tonowane, 1961); w Muzeum sztuki teatralnej, muzycznej i filmowej Ukrainy — »Iwan Paторżyński (Karaś) i Maria Łytwynenko-Wolhemut (Odarka) w operze »Zaporożec za Dunajem« (statuetki, terakota kolorowa), »Ambrozy Buczma w roli Mykoły Zadorożnego, sztuka »Skradzione szczęście« (brąz), »Ihor Iljinski w roli Akima, sztuka »Władza ciemności« (gips tonowany), »Fiodor Szalapin w roli Iwana Groźnego w operze »Pskowitianka« (gips tonowany), »Portret Fiodora Szalapina« (szkło organiczne); w Literacko-memoriałowym Muzeum-Mieszkaniu Pawła Tyczyny — »Portret Hryhorija Skovorody« (ceramika, wypał, farba), w Kijowskim literacko-memoriałowym Muzeum Maksyma Rylskiego — »Barelief Maksyma Rylskiego« (szkło organiczne tonowane, 1967). Lecz najwięcej prac artysty przechowuje się w Muzeum-Pracowni Iwana Kawaleridze. W katalogu zamieszczono fotografie prac związanych z Tarasem Szewczenką, Hryhorijem Skovorodą, Fiodorem Szalapinem. Osobne działy poświęcono portretom w rzeźbie, gatunkowi historycznemu, twórczym poszukiwaniom artysty.
...in, a kiedy wrócił na Ukrainę, — pojawiły się znowu. A to wiele mówi. Tetiana Filewska, badaczka twórczości K. Malewicza, producentka kreatywna i autorka scenariusza filmu „Malewicz”: — Wiedzieliśmy, że Kazimierz Malewicz urodził się w 1879 roku w Kijowie, a pierwszym miejscem jego zamieszkania był dom przy ulicy Bulwarno-Kudrawskiej (dziś Malewicza) 15. Obecnie w tym miejscu znajduje się Instytut Patona. Trzeba było tylko znaleźć dokumentalne potwierdzenie tych powszechnie znanych faktów. Kiedy sprawdzałam katalogi właścicieli domów według adresów i nazwisk, zrozumiałam, że w rzeczywistości dom pod tym adresem nie należał do rodziny Malewiczów ani Orżechowskich. Natomiast dowiedzieliśmy się, że Marii Orżechowskiej, rodzonej ciotce Malewicza, w domu której urodził się on pod koniec XIX wieku, należała posiadłość przy ulicy Żylańskiej. Była to duża posiadłość zamożnej rodziny, która mieszkała w tej części ulicy Żylańskiej, należącej w XIX wieku do prestiżowej dzielnicy. W różnych okresach ta posiadłość na Żylańskiej miała numery 62, 63 lub 65. Niestety, posiadłość, podobnie jak większa część tej dzielnicy Kijowa, nie przetrwała. Hennadij Kurocz, współzałożyciel Ukraińskiego Centrum Medialnego ds. Kryzysów: — Rosjanie dążą do całkowitego pochłonięcia naszej przestrzeni kulturowej. Naszym celem jest udowodnienie związku Malewicza z ukraińską ziemią. Niestety, nasi przywódcy są mniej postępowi niż społeczeństwo obywatelskie. Walka o Ukrainę toczy się nie tylko na zewnątrz, ale i wewnątrz kraju. A film „Malewicz” jest odpowiedzią naszego oporu wobec przedstawicieli „russkiego mira”.
Машинний переклад
W Ukraińskim Centrum Kryzysowych Mediów odbyła się konferencja prasowa poświęcona filmowi dokumentalnemu „Malewicz” (roboczy tytuł „Czarny kwadrat”). Podczas spotkania z dziennikarzami ogłoszono wcześniej nieznane archiwalne znaleziska dotyczące narodzin Kazimierza Malewicza.
Eduard Owczarenko
Ten film opowiada o życiu i twórczości jednego z najsłynniejszych artystów XX wieku, Kazimierza Malewicza, oraz o jego wpływie na światową kulturę. Główna idea to opowiedzenie o związku artysty z Ukrainą i jego powrocie do Kijowa pod koniec lat 20. XX wieku. Proponujemy uwadze czytelników fragmenty wystąpień uczestników konferencji prasowej.
Ołeh Szczerbyna, producent filmu:
— Jestem wdzięczny autorce pomysłu na taśmę, Olze Zacharowej. Ponieważ Malewicz jest postacią na wielką skalę, nie wiedzieliśmy, od czego zacząć. Nowy film to projekt ukraińsko-włoski (20% środków przydzieliło Ministerstwo Kultury Włoch). Praca nad taśmą znajduje się w końcowym etapie. Zdjęcia zostały praktycznie zakończone. Do końca lutego planujemy zakończyć obraz i już pracować nad strategią promocji tego filmu. Na rynek zewnętrzny — poprzez europejskie i światowe festiwale filmowe, a na Ukrainie — poprzez dystrybucję, która jest zaplanowana na jesień.
Pylyp Iłłenko, przewodniczący Państwowej Agencji Kinematografii Ukrainy:
— Wybraliśmy ten film ze względu na aktualność tematu. Trzeba przywracać takie postacie, jak Kazimierz Malewicz, do ukraińskiego dyskursu kulturowego. Tak samo staramy się przywrócić wielu innych twórców, których Rosja uważa za rosyjskich z nieznanych nam powodów. Na przykład Ołeksandra Dowżenkę. Ważne jest także to, że przy zdjęciach do obrazu pracuje doświadczona firma Fresh Production Group, w dorobku twórczym której są seriale, kino artystyczne, fabularne i dokumentalne. „Malewicz” — film-badanie, film-odkrycie, co jest bardzo interesującym gatunkiem filmu dokumentalnego.
Wołodymyr Łuckyj, reżyser filmu (Mińsk, Białoruś):
— Malewicz urodził się w Kijowie, tutaj stworzył swoje pierwsze prace. A pod koniec lat 20. artysta wrócił na Ukrainę, wykładał w Instytucie Sztuki, dzielił się doświadczeniem twórczym. O tym jest nasz film. Podczas pracy nad taśmą dokonałem wielu odkryć dla siebie. Kino dokumentalne jest piękne tym, że przywracamy naszą pamięć, zapomniane lub utracone karty historii, stajemy się duchowo bogatsi. Nasze zadanie było dość proste: żeby ludzie poznali prawdę, jakim był Malewicz, jakie korzenie go karmiły. A ziemia ukraińska dała to, czego nie mogła dać żadna inna. Kiedy artysta pracował w Petersburgu, to jasne kolory zniknęły z jego kar-
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
użyte intermedia „Biedna moja główko” i „Musij”, pieśń-taniec „Jakiw”. Sukces premiery to rezultat pracy całego zespołu „Berehyni”: zasłużonych artystów Ukrainy Anatolija Pachomowa (gospodarz Opanas), Nadiji Burawskiej (gospodyni Wasylyna), aktorów teatru Haliny Taturiewicz (Halina), Anżeliki Skawrońskiej (Daryna), Mariny Korohody (Chrystyna), Ołeksandra Brychincia (Ostap), Walentyna Wielykorodа (Myron), Antoniny Brychinec (Horpyna), Pawła Łaskawczuka (Paweł), Ołeksija Czerniaka (Musij), Anny Mudrej (Kuma), Ludmiły Bliznjuk (Odarka), a także muzyków Jurija Milewskiego (kierownik grupy orkiestrowej), Jewhena Żarinowa, Iwana Mohylewca, twórczyni choreografii, zasłużonej artystki Ukrainy Lilii Czornous, baletmistrza teatru Natalii Hołowko, choreografa Wołodymyra Koniahina. W najbliższym czasie „Ukraińskie wieczornice” pokażą się w miastach obwodu kijowskiego. A dalej, być może, to przedstawienie zobaczy cała Ukraina. Przynajmniej już są zamówienia z Mukaczewa. Wyraził chęć nagrania inscenizacji i pokazania jej przez jeden z wiodących ukraińskich kanałów telewizyjnych. A w planach „Berehyni” — nowy program, który nosić będzie nazwę „Poleska legenda”. Zostanie on stworzony na podstawie folkloru regionu Polesia. Także tutaj zamierzają w najbliższym czasie wznowić spektakle „Czumacki szlak” i „Kołodija”.
Машинний переклад
Kijowski Akademicki Teatr Ukraińskiego Folkloru „Berehynia” zaprezentował niedawno swój nowy spektakl „Ukraińskie wieczornice”, stworzony na podstawie wzorców twórczości ludowej Naddnieprza. Eduard Owczarenko Zdjęcie autora Teatr „Berehynia”, który w tym roku obchodzi swoje 30-lecie, jest jedynym na Ukrainie profesjonalnym zespołem, który bada i propaguje autentyczny folklor naszego narodu oraz za pomocą środków scenicznych odtwarza utracone wartości historyczne: obrzędy ludowe, zwyczaje, rytuały jako ważne warstwy kultury duchowej narodu. Teatr ten na wysokim profesjonalnym poziomie artystycznym inscenizuje wzorce dziedzictwa folklorystycznego, odkrywa osobliwości kulturowo-historycznych tradycji narodu ukraińskiego. Stworzone przez teatr widowiska folklorystyczne odradzają bezcenne skarby ukraińskiej kultury narodowej. W programach „Berehyni” słowo, pieśń, muzyka i taniec są ze sobą połączone i eksponują najbardziej charakterystyczne cechy narodu ukraińskiego: życiodajny optymizm, pełną duszy lirykę i dowcipny humor. Głównym celem teatru jest powrót ludzi do rodzimej kultury. Artyści dużo pracują dla uczniów, aby wychowywać młode pokolenie, które zupełnie nic nie wie o ukraińskim folklorze. W repertuarze „Berehyni” przedstawione są spektakle, programy teatralizowane zgodnie z cyklem obrzędowo-kalendarzowym, teatralizowane widowiska obrzędowe, pieśni ludowe, gry, intermedia z życia codziennego Ukraińców, tańce ludowe, koncerty tematyczne. Wśród teatralizowanych programów teatru znajdują się: „Sławni kozacy zaporoscy”, „Wesele naddnieprzańskie”, „Ukraińska szopka”, „Rusalia”, „Droga mleczna”, „Szczodry wieczór, święty wieczór”, „Folklorystyczne barwy”, „Żniwiarze”, „Uczcie się, bracia moi…”, „Hajdamacy”, „Ja twoim losem”, „Kanty, psalmy XVII—XVIII wieku”, „Ognie kupałowe”, „Ukraińska wielogłosowość ludowa”, „Sława partyzancka”, „Niebiańska sotnia” i inne. Pomysł wystawienia osobnego spektaklu poświęconego ukraińskim wieczornicom zrodził się u założyciela i niezmiennego kierownika artystycznego teatru, artysty ludowego Ukrainy Mykoły Burawskiego jeszcze 30 lat temu. Poszczególne epizody z wieczornic wykorzystywano przez cały ten czas. W repertuarze teatru jest wiele różnorodnych gatunkowo spektakli, ale widzowie prosili o zrobienie przedstawienia rozrywkowego. Właśnie takimi stały się „Ukraińskie wieczornice”. Podczas pracy nad spektaklem wykorzystano materiały z wieloletnich ekspedycji badawczych po Ukrainie, a także wydanie „Źródło pieśni Naddnieprza”. W odróżnieniu od większości poprzednich prac teatru, ta inscenizacja jest nasycona środkami teatralizacji, co dało możliwość pokazania nowego oblicza „Berehyni”. Na finałowym etapie pracy do projektu dołączył znany reżyser Iwan Wojtiuk. W spektaklu brzmią pieśni „A ja wczoraj u kumy”, „Toczyła się groszyna”, „Jedna góra wysoka”, „Oj na górze sucho, sucho…”, „Kalinka”, „Darmo dziewczyna kwiaty sieje”, „Młódki młode”, „Oj gaj zielony”, „Do domu, do domu”; Bądźmy razem! PRENUMERATA—2018 PRENUMERATA—2018 Koszt prenumeraty Koszt prenumeraty
Машинний переклад
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» im. Tarasa Szewczenki. Świadectwo rejestracyjne KB nr 4066 z 02.03.2000 r.
Redaktor naczelny Pawło MOWCZAN
Машинний переклад
Redaktor dyżurny Olga ŻMUDOWSKA Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Nakład ogólny w lutym — 12 800 Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Wydrukowano w spółce z o.o. „Interekspresdruk”, ul. Simji Sosninych, 3.
Машинний переклад
Redaktor naczelna Lubow HOŁOTA Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK Zastępczyni redaktora naczelnego ds. produkcji Natala SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks) na 1 miesiąc na 1 miesiąc 14 hrywien 56 kopiejek. na pół roku na pół roku 80 hrywien 90 kopiejek.
Машинний переклад
Odpowiedzialna sekretarz Iryna SZEWCZUK
Dział pracy proświtiańskiej Olha ŻMUDOWSKA
Dział kultury Eduard OWCZARENKO
Dział korekty Tetiana SZCZERBAK Iryna STELMACH
Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Wołodymyr ŻYHUN
Redaktor internetowy 279-39-55
Машинний переклад
Odpowiedzialność za rzetelność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji odniesienie do „Słowa Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617
Машинний переклад