Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє

Szewczenko-200 Refleksje w 158. rocznicę urodzin Kobziarza

Слово Просвіти, №10 за 2012 рік

Mykoła ŻULYŃSKI, dyrektor Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, akademik NAN Ukrainy. Taras Szewczenko — symbol ukraińskości, rzecznik etnonarodowego bytu i duchowy konsolidator narodu ukraińskiego. Jest on bodaj jedynym poetą-artystą w światowej kulturze, który ocalił naród przed wynarodowieniem w warunkach kolonizacji. Bez wątpienia dzisiejsza Ukraina powstała na fundamencie ducha, myśli i słowa Szewczenki. Dlatego należy jedynie witać inicjatywę Ogólnoukraińskiej Fundacji Charytatywnej „Wielka Rodzina” dotyczącą przeprowadzenia Międzynarodowego konkursu projektów filmowych pełnometrażowego fabularnego filmu artystycznego, poświęconego 200. rocznicy urodzin Tarasa Szewczenki. Na uwagę opinii publicznej oraz wsparcie zasługuje także taki projekt twórczy, zaproponowany i zatwierdzony do realizacji przez Fundację „Wielka Rodzina”, który przewiduje przeprowadzenie w Charkowie w maju 2012 roku Art-pleneru „Szewczenko. Obecność”. Miło, że do udziału w tym art-plenerze zgłosili się znani ukraińscy artyści i rzeźbiarze. Jestem przekonany, że ta inicjatywa i sam projekt zainteresują inne ośrodki obwodowe. Można mieć nadzieję, że Fundacja Charytatywna „Wielka Rodzina” w roku 200-lecia urodzin Tarasa Szewczenki zorganizuje Międzynarodowy art-plener tutaj, w Kijowie, lub w Kaniowie. Rozmyślając nad tym, jak może być przedstawiony Szewczenko na charkowskim art-plenerze, należałoby, naszym zdaniem, zwrócić uwagę jego uczestników — artystów i rzeźbiarzy na to, że Szewczenko musi ukazać się jako twórca, który, obrazowo mówiąc, ma dwa skrzydła. Jest on genialnym poetą, jest utalentowanym artystą. Uderza już to, że w ciągu swojego krótkiego ziemskiego życia (przeżył zaledwie 47 lat) Szewczenko pozostawił potomnym ogromną spuściznę literacko-artystyczną. Jeśli pamiętać, że Szewczenko opuścił Ukrainę w wieku piętnastu lat i tylko trzykrotnie odwiedził Ukrainę (pierwsza podróż trwała 8 miesięcy: 25.05.1843—5.02.1844; druga — dwa lata: 5.04.1845—5.04.1847; trzecia — trzy miesiące: 5.06.1859—27.08.1859) oraz 10 lat spędził na zesłaniu w Orenburgu, w Twierdzy Orskiej i Twierdzy Nowopietrowskiej (1847–1857), to pozostaje jedynie dziwić się i zachwycać tym genialnym twórcą, jego talentem i darem proroczym. Spuścizna literacka Szewczenki — poety i prozaika liczy 240 utworów poetyckich, z nich — 8 poematów, dramat „Nazar Stodola”, fragmenty 2 niedokończonych dramatów. Do naszych czasów dotarło 9 powieści z 20 napisanych przez Szewczenkę, jego dziennik, autobiografie, około 250 listów. Spuścizna artystyczna Szewczenki-malarza, która liczy 835 dzieł — płócien malarskich, rysunków, akwafort i szkiców (z nich około 300 nie zostało odnalezionych), świadczy o tym, że był on pierwszorzędnym akwarelistą, prekursorem europejskiego impresjonizmu. Znanych jest 210 akwarel, przede wszystkim pejzaży, które pod względem doskonałości artystycznej stają w rzędzie światowych osiągnięć sztuki; — błyskotliwym portrecistą-psychologiem. Szewczenko wykonał 150 portretów, z których 43 to autoportrety. Artyście przypisuje się 20 płócien olejnych; — akwaforcistą. Szewczenko — akademik grawerstwa wykonał 6 akwafort z serii „Malownicza Ukraina” oraz 21 akwafort z okresu ostatnich lat życia w Petersburgu; — wirtuozerskim rysownikiem. Szewczence przypisuje się ponad 230 ołówkowych rysunków krajobrazów Ukrainy, przede wszystkim etiud z natury, wykonanych podczas ekspedycji na Morze Aralskie i w góry Karatau. Na szczególną uwagę zasługuje także laboratorium twórcze Szewczenki-artysty — szkice, etiudy, zarysy, utrwalone na 360 stronach rękopisów i albumów. Spuścizna Szewczenki ma kolosalne znaczenie zarówno dla narodu ukraińskiego, jak i dla kultury światowej. Dlatego dla pełnowartościowego twórczego zgłębienia fenomenu Szewczenki należy, naszym zdaniem, unikać ilustracyjności i wznosić się do poziomu obrazowo-symbolicznego uogólnienia. Właśnie w emocjonalno-symbolicznym kluczu artyści mogliby odtworzyć ideowo-estetyczną istotę jego poglądów, jego wizji, odkryć decydujące idee, mity, obrazy i symbole, zakodowane w twórczości Szewczenki, w jego postrzeganiu świata, w systemie obrazów artystycznych. Oczywiście, mogą istnieć różne poziomy estetyczne obrazowego zgłębiania fenomenu Szewczenki — od artystycznego odtworzenia konkretnych obrazów i motywów po symboliczne ich uogólnienie. Jasna sprawa, czy nie centralnym obiektem zainteresowania artystycznego jest i będzie obraz samego Tarasa Szewczenki w różnych okresach jego życia — od dzieciństwa, młodości, petersburskiego okresu intensywnej nauki, raczej samokształcenia, uwolnienia z poddaństwa, podróży na Ukrainę, aresztu, zesłania i aż do powrotu do Petersburga oraz ostatnich miesięcy i dni jego życia. Zakończenie na str. 10. RÓD WASYLA NE CZEPY. O CZYM OPOWIE ZNACZEK POCZTOWY

с. 10 · сторінка оригіналу ↗

Zakończenie. Początek na str. 1. Wiele tematów, obrazów, motywów już wielokrotnie, jeszcze za życia Szewczenki, znajdowało swoje artystyczne ucieleśnienie w różnych gatunkach i rodzajach sztuki. Jednakże nie wyklucza to możliwości powrotu w świetle 200-letniego jubileuszu do tych samych tematów — wszystko zależy od talentu artysty i jego zasad estetycznych. Sądzę, że współcześni malarze, rzeźbiarze, kompozytorzy, filmowcy, pisarze nie będą mogli pominąć swoją uwagą takich obrazów, tematów, wątków, symboli, motywów, którymi wypełniona jest twórczość literacko-artystyczna Tarasa Szewczenki: 1. Kobziarz. Pierwsza książka poezji Tarasa Szewczenki z 1840 roku, która nabrała wyjątkowego znaczenia ideowo-symbolicznego. I właśnie dlatego, że ta książka rozbudziła i skonsolidowała ukraiński naród, napełniła go wiarą w duchowe odrodzenie Ukrainy, w jej wyzwolenie i rozkwit, wezwała do walki i wlała nadzieję na samodzielne życie w rodzinie wolnych narodów. 2. Kobziarz — kozak-bandurzysta Perebendia. Ludowy śpiewak. Wiersz „Perebendia” z dedykacją dla Jewhena Hrebinki został po raz pierwszy opublikowany w „Kobziarzu” w 1840 roku. W tym wierszu Szewczenko wyraził swoje literacko-estetyczne poglądy na rolę artysty w społeczeństwie. Taki oto Perebendia, Stary i dziwaczny! Zaśpiewa, zaśmieje się, A na łzy zwróci. 3. Kobziarz Darmohraj — pseudonim Szewczenki, którym podpisywał swoje powieści na zesłaniu. Szewczenko nazywał siebie „beztalenckim kobziarzem Tarasem Darmohrajem” (List do J. H. Kucharenki z 5 czerwca 1857 r.). Wiadomo, że Szewczenko zbiór dwóch poezji „Utoptała ścieżynkę…” i „W ogrodzie koło brodu” przedstawił pod tytułem „Dwie pieśni Kobziarza Darmohraja”. 4. Bandurzysta. Jeden z najbardziej ulubionych obrazów Szewczenki. Symbol wolnego śpiewaka, wyraziciela ludowych dum i nadziei. Wiersz „Bandurzysto, orle siwy!” poświęcony jest Mykole Markewyczowi, poecie, historykowi, autorowi pięciotomowej „Historii Małorosji”. Bandurzysto, orle siwy! Dobrze ci, bracie: Masz skrzydła, masz siłę, Jest kiedy latać. 5. „Sad wiśniowy koło chaty…” Symboliczne uosobienie harmonii człowieka i przyrody, dobra, zgody i dostatku ukraińskiego życia rodzinnego, szczęśliwej matki z małymi dziećmi swoimi. 6. Maria. Obraz-symbol upadłej kobiety. Szewczenko w poemacie „Maria” wykorzystał biblijną legendę o narodzinach Chrystusa z ziemskiej kobiety Marii. Uosobienie wierności macierzyńskiemu obowiązkowi i sprawiedliwej nauce. Poeta utwierdza w obrazie Marii wielką duchową siłę Słowa, którym pokonuje ona zwątpienie i strach uczniów Chrystusa. I ty, wielka wśród niewiast! I ich zniechęcenie i strach Rozwiałaś, jak tę plewę, Swoim świętym, ognistym słowem! Ty ducha świętego swego wniosłaś W ich dusze ubogie! Chwała! I pochwała tobie, Mario! 7. Kobieta. U Szewczenki w „Kobziarzu” kobieta występuje jako archetyp człowieka. Jest to uosobienie ukraińskiej kobiecej duszy, symbol uduchowienia, szlachetności, człowieczeństwa, samego życia. Dla Szewczenki ideałem człowieka jest Maria. Jest ona w jego poetyckim postrzeganiu i wyrażeniu — „łagodna”, „wszechświęta”, „prześwietny raj”, „kwiat różany”… Maria — bogorówna, bo ona, ziemski człowiek, wzniosła się na poziom swojego syna Jezusa, obroniła go swoją ofiarną miłością i wypuściła w imię zbawienia ludzi na krzyżowe ukrzyżowanie. Ta idea wypełnia poemat „Neofici”, w którym odsłania się nie tylko ofiarność Marii, jej bóle, cierpienia, jej smutek za ukrzyżowanym synem, ale i duchowe oświecenie. I zbawił Ciebie ukrzyżowany syn Marii. I ty słowa jego żywe W żywą duszę przyjęłaś. I na targowiska i w pałace Żywego prawdziwego boga Ty słowo prawdy poniosłaś. 8. Słowo. U Szewczenki słowo ma sakralno-symboliczny sens i znaczenie. Słowo dla poety jest „święte”, „Boże”, „Pańskie”, „wielkie”, „ogniste”, „ciche, dobre, łagodne”. Powołaniem jego, jako poety-wyraziciela ludowych nadziei, i jego Słowa — powiedzieć „świętą prawdę na ziemi”, podać za Ukrainę „głos nowy”, dlatego modli się do „świętej sprawiedliwej matki”: Poślij mi święte słowo, Świętej prawdy głos nowy! I słowo rozumem żywym I ożyw, i oświeć! Misja Szewczenki-poety polega na tym, aby to słowo donieść do ludzi. Poety cel, jego nadzieje, jego misja — Żeby słowo płomieniem się stało, Żeby ludziom serce roztopiło, I na Ukrainie święciło się To słowo, Boże kadzidło, Kadzidło prawdy. 9. Prorok. Szewczenko uświadamiał sobie swoją proroczą misję zmartwychwstania ukraińskiego słowa. I — słowa Bożego. Poeta — mesjasz. On — wyraziciel woli Pana. Słowo w duszy poety musi dojrzeć i nabrać takiej duchowej siły, by samo zaczęło prosić się, by iść „między ludzi”: otwierać niewolnicze usta, ogrzewać oziębłe dusze, zapalać ludzi świętym ogniem prawdy i wolności, stać się duchowym pasterzem rodzonego narodu. Jakby sprawiedliwe dzieci, Pan, kochając tych ludzi, Posłał na ziemię im proroka; Swoją miłość błogosławić! Świętą prawdę obwieścić! Walerij Franczuk. „Lecz niedługo słońce grzało”. 2011 r. 10. Muza. Szewczenko ze szczególną miłością zwraca się do swojej Muzy, nazywając ją „przeczystą, świętą”, czule spowijając ją takimi epitetami: „czarodziejko moja”, „złotoskrzydła”, „porado święta”, „dolo młoda”… Poeta zwraca się do swojej Muzy („Moja ty, mamo!”) z prośbą: Ucz niekłamanymi ustami Powiedzieć prawdę. Pomóż Modlitwę czynić do końca. 11. Modlitwa. U Szewczenki modlitwa — duchowy klucz do jednoczenia go, poety-proroka, z Bogiem; dzięki niej on, jako medium, przekazuje Stwórcy bóle, cierpienia i nadzieje swojego narodu oraz prosi Go o wstawiennictwo, przebaczenie za grzechy zmarłych i żywych rodaków swoich. Głównie, Szewczenko modli się za Ukrainę i zapowiada swoim potomkom: Swoją Ukrainę kochajcie, Kochajcie ją… W czasie srogim W ostatnią ciężką minutę Za nią Pana módlcie się. 12. Sława. Dla Szewczenki sława ma kilka znaczeniowych wyrażeń. Przestrzega on swoich rodaków przed pysznym wywyższaniem dawnej sławy i wzywa do samokrytycznego i odpowiedzialnego spojrzenia na czyny swoich przodków: Przeczytajcie znowu Tę sławę. I czytajcie Od słowa do słowa, Nie zostawiajcie ani tytułu, Ani tej przecinka, Wszystko rozbierzcie… Poeta wierzy, że natchnienie, zrodzone z bólu za Ukrainę i szczerą prawdą nowe słowo wzejdzie między ludźmi i oni zapomną „haniebny dawny czas” i ożywią „dobrą sławę, Sławę Ukrainy”. 13. Dumy. W imię duchowego przebudzenia Ukrainy, oświecenia przytłumionych niewolniczym losem, przygnębionych dusz, zagłuszonych „moskiewską blekotą w niemieckich szklarniach” rodaków swoich w stolicach samowładnego Imperium Rosyjskiego. Szewczenko z miłością hodował, doglądał swoje dumy, które „nieszczęście na świat na śmiech zrodziło”. Swoje dumy poeta czule nazywa „kwiaty moje, dzieci!” i posyła, jak duchy, anioły, boże gołąbki na Ukrainę: Na Ukrainę idźcie, dzieci, Na naszą Ukrainę… On wierzy, jest przekonany: Tam znajdziecie szczere serce I słowo łaskawe, Tam znajdziecie szczerą prawdę, A jeszcze, może, i sławę… 14. Marzenie. Wiele znaczeń i treści wkłada Szewczenko w to słowo, które jest wypełnione szczególnym symbolicznym brzmieniem. To marzenie o tym, że jego Słowo będzie stać na straży przy „małych owych niewolnikach niemych”, że jego myśli dolecą do Ukrainy i tam zostaną przyjęte szczerym sercem rodaków, że Ukraina doczeka się wreszcie narodowo świadomego, demokratycznego i patriotycznego lidera: …Kiedy my doczekamy się Waszyngtona Z nowym i sprawiedliwym prawem? A doczekamy się wreszcie kiedyś! Lecz największym marzeniem Szewczenki jest wyzwolenie Ukrainy spod kolonialnego niewolnictwa, ale to marzenie może spełnić się nie tylko dzięki siekierze i wielkiej krwi, lecz także pod warunkiem, że Niemym otworzą się usta; Przerwie się słowo, jak woda i wtedy człowiekowi otworzy się święta prawda, sens bytu i tajemnica szczęśliwego życia. Dlatego Szewczenko modlitewnie zapowiada i życzliwym, czystym sercem rodakom swoim, i tym, którzy zamachnęli się na popełnienie zła, ale zatrzymali swoją rękę w chwili moralnego oświecenia: A wszystkim nam razem na ziemi Jednomyślność daj I braterską miłość ześlij. 15. Ideał. Szewczenko wierzył, że uzdrowiona świętym słowem prawdy dusza narodowa jest zdolna otworzyć się na braterską miłość, porozumienie i zgodę, wykrystalizować się jednomyślnością i napełnić się poczuciem narodowej jedności, solidarności. Ideałem wspólnego, niekonfliktowego współżycia narodowego dla Szewczenki jest czynienie dobra: wzajemna przychylność „w domu cichym, W rodzinie tej wielkiej”, braterstwo, porozumienie, sprawiedliwość społeczna. Czy jest co lepszego, lepszego na świecie, Jak razem żyć, Braciom dobrym dobro pewne Przeżyć, nie dzielić? Niezwykle trudno odtworzyć w systemie obrazów artystycznych lub w obrazowo spersonifikowanym symbolicznym uogólnieniu wyrażony poetycko w tych wierszach „posłania” „I umarłym, i żywym, i nienarodzonym rodakom moim…” Ideał przyszłego współżycia na Ukrainie: Obnięcie się więc, bracia moi, Najmniejszego brata — Niech matka się uśmiechnie, Zapłakana matka. Pobłogosławi dzieci swoje Twardymi rękami I dzieciątka pocałuje Wolnymi ustami. I zapomni się sromotna Dawna godzina, I ożyje dobra sława, Sława Ukrainy, I świat jasny, nie wieczorny Cicho zajaśnieje… Obnięcie się więc, bracia moi, Modlę was, błagam! Mykoła ŻULYNSKYJ, dyrektor Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki NAN Ukrainy, akademik NAN Ukrainy

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин