Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє
Сторінка · с. 15сторінка оригіналу ↗

Historia Ukrainy w twórczości Szewczenki oczami filatelistów

Слово Просвіти, №10 за 2012 рік

Lubomyr PYRIH Pierwotnym źródłem wiedzy Tarasa Szewczenki o historii Ukrainy były podania ludowe, pieśni, dumy historyczne. Od najmłodszych lat słyszał je w kręgu rodzinnym, z ust mieszkańców wsi, kobzarzy. Przez całe życie jego światopogląd poszerzał się dzięki szerokiemu kręgowi znajomości z wybitnymi działaczami kultury i nauki. Najdawniejszą postacią w historii Ukrainy, odtworzoną w filatelistyce, była księżna Olga (znaczek Ukrainy 1997). Jej Szewczenko wspomniał w powieści „Nieszczęśliwy” (1855) w związku z legendą o rozkazie księżnej wzniesienia mogiły na miejscu zabójstwa męża, księcia Igora. Z literatury historycznej T. Szewczenko wiedział o „Nestorze homeryckim” (powieść „Warnak”, 1845) i jego kronice. Stamtąd zaczerpnął wiedzę o księciu Włodzimierzu, którego postać satyrycznie odtworzył w poemacie „Carowie” (1848): „Włodzimierz-książę przed narodem // Zabił starego Rogwołoda, // Pobiwszy naród, księżniczkę wziąwszy // Odszedł w włości swoje, // Odszedł z szumem. I splamił ją, // Tę Rognidę młodą”. W tamtym czasie Włodzimierz jeszcze panował w Nowogrodzie (do 978 r.). Księciu Włodzimierzowi (Wielkiemu, Świętemu) poświęcono blok pocztowy Ukrainy (2000). Kijowski pomnik poświęcony jemu znajduje się na licznych znaczkach (po raz pierwszy — na znaczku Ukraińskiej Republiki Ludowej w 1920 r.) oraz kopertach. Najwięcej materiału filatelistycznego różnych państw oraz ukraińskiej diaspory poświęcono Włodzimierzowi z okazji obchodów 1000-lecia chrztu Rusi-Ukrainy (1998). Odnośnie do zacytowanych słów z poematu „Carowie”, w „Powieści minionych lat” powiedziano: „W roku 6488 (980) Włodzimierz zebrał wojów wielu… i poszedł na Rogwołoda… zabił Rogwołoda i synów jego dwóch, a córkę jego Rognidę wziął za żonę”. Portrety połockiego księcia i księżniczki odtworzono na znaczkach pocztowych Białorusi (1993). Zapoznanie się z „Powieścią minionych lat” kronikarza Nestora, przedstawioną przez rosyjskich historyków, zainspirowało Szewczenkę do stworzenia rysunku „Śmierć Olega, księcia drewlańskiego” (1836), a praca w Kijowskiej Komisji Archeograficznej — do stworzenia rysunku „Kamienny krzyż św. Borysa” (1845). Postacie świętych Borysa i Gleba, których tragizm był znany Poecie, znajdują się na znaczku Rosji z 1997 r. (ikona z pocz. XIV w.). Sądząc po korespondencji, T. Szewczenko miał zamiar przetłumaczyć „Słowo o wyprawie Igora”, w 1860 roku przełożył dwa fragmenty — „Od świtu do wieczora” oraz (parafrazę) „Płacz Jarosławny”. Znane są trzy znaczki ZSRR poświęcone „Słowu” — z 1957, 1975 i 1985 r. Na kopercie ZSRR z 1984 r. przedstawiono pomnik Jarosławny w Nowogrodzie Siewierskim. Ciężki los Ukrainy był bolesną raną naszego Poety-Proroka. Dlatego z rozpaczą pyta: „Kiedy // Doczekamy się Waszyngtona // Z nowym i sprawiedliwym prawem? // „A doczekamy się przecież kiedyś!” („Jurodiwy”, 1857). Portret Waszyngtona znajduje się na licznych znaczkach USA, na jednym ze znaczków Polski. Czyż nie inspirowała taką nadzieją T. Szewczenki epoka kozaczyzny, której w swojej twórczości poświęcił bardzo wiele miejsca i uwagi. Niemało materiału filatelistycznego poświęcono również Kozaczyźnie. Jeden z dwóch pierwszych znaczków współczesnej Ukrainy (1992) był poświęcony 500-leciu ukraińskiego kozactwa. go zapomniano, // W głupich Niemczyków obuto // Wielkomądrego hetmana” (1845—1846); “Tak to Bohdanie! // Zmarnowałeś żeś ubogą // Sierotę Ukrainę! // Za to ci taka i podzięka. // Cerkiew-domowinę // Nie ma komu naprawić! // Na tej Ukrainie, // Na tej samej, co z tobą // Lacha zdusiła! // Bękarty Katarzyny // Szarańczą osiadły” (1845). Oskarżycielsko brzmią słowa: “Czyhrynie, Czyhrynie, // Mój przyjacielu jedyny, // Przespałeś żeś stepy, lasy // I całą Ukrainę. // Śpijże, powity żydostwem, // Póki słońce wstanie… // Śpij, Czyhrynie, niech giną // U wroga dzieci. // Śpij, hetmanie, póki wstanie // Prawda na tym świecie!” (1844). Imię B. Chmielnickiego uczczono blokiem pocztowym “Hetmańskie klejnoty i rzeczy osobiste Bohdana Chmielnickiego” (2004), na sześciu znaczkach którego przedstawiono eksponaty z muzeów Sztokholmu, Warszawy, Krakowa, Kijowa, Moskwy. Po raz pierwszy imię B. Chmielnickiego pojawiło się w filatelistyce w 1920 r. w serii znaczków Ukraińskiej Republiki Ludowej, później — w 1945 roku w ZSRR wraz z wydaniem znaczków dwóch rozmiarów (mniejszy — w wariantach ząbkowanym i nieząbkowanym) z wizerunkiem orderu B. Chmielnickiego, ustanowionego w 1943 roku. Portret B. Chmielnickiego, oprócz wielkiej “hetmańskiej” serii Poczty Ukrainy, widzimy na kopertach ZSRR z 1969 roku i Ukrainy z 1995 roku (400-lecie od dnia urodzin, okolicznościowy stempel z herbem hetmana — Czyhyryn, 27.12.1995). Kopertę z portretem hetmana wydał Związek Ukraińskich Filatelistów Austrii. Na licznych wydaniach pocztowych (znaczki, koperty pocztowe, kartki) przedstawiono pomnik B. Chmielnickiego w Kijowie. Filatelistyka pomogła zapoznać się z pomnikami hetmana w Czernihowie (kop. 1967), w Krzywym Rogu (kop. 2004). W związku z Radą Perejasławską Chmielnickiego “Moskale nie zapomnieli”, co zostało potwierdzone także wydaniami filatelistycznymi: 9 znaczków pocztowych na 300-lecie wydarzenia (1954), po 25 latach — znaczek pocztowy, a jeszcze koperta, okolicznościowe stemple. W serii z 1954 r. — znaczek z wizerunkiem kijowskiego pomnika hetmana autorstwa rzeźbiarza M. Mikieszyna, przyjaciela T. Szewczenki. A Prisia z “Wielkiego lochu”, spotkawszy hetmana, “…wody nabrała // I w pełni drogę przeszła; // A tego i nie wiedziała, // Że on jechał do Perejasławia // Moskwie przysięgać!.. // I już ledwie ja, naledwie // Doniosłam do chaty // Tę wodę… Czemu ja z nią // Wiader nie potłukłam! // Ojca, matkę, siebie, brata, // Psów otrułam // Tą przeklętą wodą!”. Tak nie było pisane po Perejasławiu i Ukrainie… Skazująco zabrzmiało “powiedzenie” Chmielnickiego w powieści “Bliźniacy” (1855): “Co będzie, to to i będzie. A będzie to, co nam Bóg da”. Hetmana Iwana Mazepę wspomina T. Szewczenko w notatkach archeologicznych, w zapisach twórczości ludowej. W powieści “Muzyk” (1854—1855) wspomina się, że jeden z kozackich starszyn Hałahan “…pierwszy odłączył się od Mazepy i oddał się carowi Piotrowi…” Bohaterowie powieści T. Szewczenki mogli wypowiadać się o Mazepie tylko tak: “słynny z anatemą Iwan Mazepa”, “przeklinany Iwan Mazepa” (“Bliźniacy”, 1855). Wersy z poematu “Irzawiec” (1847) można zilustrować licznymi wydaniami pocztowymi (zwłaszcza Rosji) o bitwie pod Połtawą (1709): “Narobili kiedyś Szwedzi // Wielkiej sławy, // Uciekali z Mazepą // Do Bender z Połtawy”. O traktacie wielkobudyszczańskim, zawartym między Mazepą i szwedzkim królem Karolem XII w 1709 roku przypomina arkusz pocztowy “Ukraina — Szwecja: na rozdrożu historii” ze stemplem Pierwszego dnia — “Ukraińsko-szwedzkie sojusze wojskowo-polityczne XVII—XVIII w.” (01.10.2008). Na dwóch kuponach bloku — portrety I. Mazepy i Karola XII. Znaczek Poczty Ukrainy “Tragedia Baturynska” (2008) odpowiada wspomnieniu Prisi z “Wielkiego lochu”, która “…była jeszcze podlotkiem // Jak Baturyn sławny // Moskwa w nocy podpaliła…”, jak “…między trupami walała się // W samych pałacach // Mazepowych…”. Ukarana była za to, “Że carowi moskiewskiemu // Konia napoiła” i dlatego została po śmierci niepochowana i “…nad jarami // I stepami kozackimi // I dotąd latam!”. Jeszcze przed wyjściem znaczka Ukrainy z portretem I. Mazepy (1995) wielki szacunek jego imieniu i sławie niepocztowymi wydaniami oddali ukraińscy filateliści USA, Wielkiej Brytanii, Austrii, Niemiec. Nie pozostaje poza uwagą filatelistów stempel kalendarzowy miejscowości w USA Mazeppa (stan Manitoba). Zrozumiałe, jak odnosił się naród do kozackiej starszyzny Lewobrzeżnej Ukrainy, którą wspierała władza imperialna. I dlatego o hetmanie K. Rozumowskim (znaczek 2003) w poemacie “Niewolnik” (1845—1859) brzmi: “Siczeowcy-zaporożcy… // …I opowiadają i płaczą, // Jak Sicz rujnowali… // …Jak Cyryl ze starszyzną // Pudrem obsypywali się // I u carycy, jak psy, // Trzewiki lizali”. Takich jak oni, podobnych do nich Poeta nazwał “Niewolnicy, podnóżki, błoto Moskwy, // Warszawskie śmiecie…” (“I umarłym, i żywym…”, 1845). Po zburzeniu Siczy Zaporoskiej (1775) kozactwo osiadło za Dunajem, ale później rząd carski, aby okiełznać i wykorzystać kozacko-wojskową potęgę, stworzył Czarnomorskie Wojsko Kozackie między Południowym Bugiem i Dniestrem (1788), przesiedlił część kozaków na Kubań, gdzie zostało sformowane Kubańskie Wojsko Kozackie (znaczek Rosji 2010). Nakaznym atamanem na Kubaniu był Jakiw Kucharenko (znaczek Ukrainy 2010). T. Szewczenko w 1840 roku poznał go w Petersburgu. Poeta pozytywnie ocenił jego sztukę “Czarnomorski byt na Kubaniu”, korespondował z nim, dedykował mu poemat “Studnia Moskala”. Za wsparciem J. Kucharenki w Rostowie nad Donem taganroska trupa w 1843 roku wystawiła “Nazara Stodolę”. Z tęsknotą i ze smutkiem wspomina Poeta minioną sławę Kozaczyzny, Hajdamaczyzny: “Gdzie ich mogiły? gdzie leży // Resztka sławnego Bohdana?.. Gdzie Naływajki? Nie ma! // …Gdzie ten Bohun… // Gdzie Honty mogiła, — // Męczennika sprawiedliwego // Gdzie pochowali? // Gdzie Zalizniak, dusza szczera // Gdzie odpoczywa?”. T. Szewczenko główną przyczyną wrogości między Ukraińcami i “Lachami” uważał ucisk religijny ze strony kościoła katolickiego, zwłaszcza po unii brzeskiej 1596 r. “Jeszcze jak byliśmy kozakami, // A o unii nie słychać było, // Tam-to”

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин