Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє
Сторінка · с. 16сторінка оригіналу ↗

Potrzeba wysokości ducha

Слово Просвіти, №10 за 2012 рік

Natalia KUCZER, pracownik naukowy Narodowego Muzeum Literatury Ukrainy. Pod koniec ubiegłego roku w Narodowym Muzeum Tarasa Szewczenki odbyła się prezentacja nowej książki esejów „Szewczenko ponad czasem” filozofa, dysydenta-szestdziesiatnika Jewhena Swerstiuka. Szewczenko dla szestdziesiatników był postacią symboliczną, punktem wyjścia w rozwoju ich świadomości narodowej. Widzieli w spuściźnie Poety nie tylko materiał do studiowania — był to fundament, na którym budowali samych siebie. Ideały Szewczenki kształtowały ich wybory życiowe. Na grobie Kobziarza w Kaniowie młoda Mychajłyna Kociubynśka przysięgała wierność rodzimej kulturze — przeżywała to jako „pierwsze osobiste spotkanie z Szewczenką”. Zapoczątkowane przez Ałłę Horśką składanie kwiatów 22 maja pod pomnikiem w Kijowie dla wielu szestdziesiatników było osobistym wyrazem szacunku i miłości, za co wielu drogo zapłaciło. Książka Jewhena Swerstiuka to także jego osobiste spotkania z Szewczenką na przestrzeni całego życia. Weszły do niej eseje od połowy lat sześćdziesiątych aż po dzień dzisiejszy — ponad czterdzieści tekstów, czytając które, jakby przemierza się drogi życia samego autora. Zapisywać swoje przemyślenia zaczął w księdze pamiątkowej Muzeum Szewczenki, którą postanowił wykorzystać jako trybunę dla swoich myśli. Oczywiście, tamte strony zostały zniszczone i dopiero później, odtworzone z pamięci, zostały wydrukowane w 1967 roku na początku Praskiej Wiosny w czechosłowackim czasopiśmie „Dukla”. Esej „Ostatnia łza” pojawił się w Dokumentach samizdatu „Szerokie morze Ukrainy” w 1972 roku w Paryżu. Kontynuował Jewhen Swerstiuk swoje rozmyślania „nad gwiazdą Tarasa Szewczenki, przeglądając księgę wysokich losów” w latach zesłania. I, oczywiście, główna część książki to artykuły napisane w Niepodległej Ukrainie; przy czym ostatnie siedem z nich publikowanych jest po raz pierwszy. Kończy się książka wystąpieniem „Potrzebna wysokość ducha!” podczas wręczenia Nagrody im. Szewczenki w 1995 roku. Właściwie o potrzebie Ducha, „aby nie rozminąć się z wysokością Szewczenki”, o misterium wysokiego słowa, o wewnętrznej wolności, o mistycznym sensie sławy mowa jest w esejach. Jewhen Swerstiuk rozpatruje życie i twórczość Szewczenki jako „tajemnicę rozlaną w przestrzeni nad krajem niw i mogił” i w tych wersach jego własnej poezji o Kobziarzu tkwi klucz do odczytania całej książki. Osobliwością i wartością tych tekstów jest to, że zostały napisane przez człowieka o świadomości religijnej, zakorzenionej w duchowym dziedzictwie swojego narodu. Dla Jewhena Swerstiuka Szewczenko jest kimś więcej niż wielkim poetą, „on jest narodowym prorokiem i męczennikiem, ukrzyżowanym i zmartwychwstałym” („Fenomen Szewczenki”). Autor jest przekonany, że „żaden z wielkich poetów nie żył w tak nieustannym dialogu z Bogiem jak Szewczenko” i że słowo Bóg (użyte w tekstach 1281 razy) jest głównym obrazem jego twórczości („Ofiara”). Ponadto Jewhen Swerstiuk wyczuł „wspólnotę modlitewnego ładu „Kobziarza” z duszą narodu” i zaleca, by nowoczesne odczytywanie jego utworów rozpoczynać od biblijnych epigrafów, które odgrywają główną rolę, tak jak u Skoworody, późnego Dostojewskiego i Tołstoja. Autor podkreśla, że „dusza i Bóg były dla Szewczenki najważniejszymi słowami, a dla komentatorów — najmniejszymi” i że pisanie słowa Bóg małą literą we wszystkich wydaniach „Kobziarza” odwróciło pryzmat postrzegania świata przez Szewczenkę i pomniejszyło gwiazdy świata Szewczenki — Miłość, Prawdę, Wolę, Dobro, Matkę, Ukrainę. Mówi on także o „czarach zamiany” Szewczenki w sztukach plastycznych na „zachmurzone, zbolszewizowane portrety”, którymi tworzono „gruby mit w duchu czasu”. Dlatego eseje można rozpatrywać także jako próbę oczyszczenia Szewczenki z późniejszych nawarstwień literaturoznawczych, jako dążenie do postawienia akcentów na tych pojęciach i obrazach Kobziarza, które były niwelowane lub przemilczane w czasach, gdy humanistyka była jednym z narzędzi wpływu na kształtowanie tak zwanej „świadomości radzieckiego człowieka”. Ale książka wyróżnia się spośród innych prac o Szewczence jeszcze swobodą myśli wolnego człowieka, który wierność swoim ideałom udowodnił życiem. „Szewczenki, który przemówił o sławie i wolności Ukrainy — pisze Jewhen Swerstiuk — nie usłyszeliby, gdyby swoim życiem i twórczością nie dał przykładu walki o wolność i umiejętności bycia wolnym w każdych warunkach. Może nawet w tym duchu wolności tkwi zagadka ogromnego wpływu „Kobziarza” — takiego wpływu, jakiego dotąd nie znała Ukraina” („Wewnętrzna wolność”). Być może dlatego tak przekonujące są rozmyślania samego Jewhena Swerstiuka o wolności — „woli w niewoli”, „świętej woli”, którą rozpatruje jako darowaną przez Boga „SWOBODNĄ WOLĘ — jako jedyny sposób samorozwoju indywidualności”. Jego zdaniem Szewczenko miał ten dar od samego początku, bo dla niego „szukanie filarów, które podpierały niebo, było ważniejsze niż szukanie kawałka chleba”. Szewczenko nawet na zesłaniu pozostawał „jednym wolnym człowiekiem na całą Ukrainę”, i jako podsumowanie — właśnie Szewczenko w literaturze ukraińskiej wzniósł się do pełnej wolności twórczości, do całkowitej wewnętrznej wolności („Wolność”). Równolegle z rozmyślaniami o wewnętrznej wolności Tarasa Szewczenki brzmią inne tematy związane z twórczością literacką — historia wydania pierwszego „Kobziarza”, o 1845 roku — Roku wysokiego Słońca — jako czasie najwyższego wzlotu jego poetyckiego geniuszu, o „Testamencie” jako parafrazie ostatniego psalmu, o mistycznym sensie sławy Kobziarza. Słowa „tajemnica”, „zagadka” są częste w książce. Autor nie spieszy się, by postawić kropkę tam, gdzie dla innych badaczy wszystko jest jasne. Rzeczywiście, w książce jest wiele subtelnych obserwacji, pytań, a nawet olśnień. Jego myśli o komunikacji jako niezbędnym składniku natury twórczości szybują od rozmów starego Goethego z Eckermannem, przez intelektualne otoczenie Szewczenki w Petersburgu, aż po środowisko artystyczne jego braci-szestdziesiatników. W eseju „Ostatnia łza”, który w 1973 roku został dołączony do sprawy sądowej jako „antysowiecki”, Jewhen Swerstiuk przedstawia powtórny pochówek Tarasa Szewczenki jako „baśniowy triumf dobra i prawdy”. W tym obrazie prześwituje taki sam powrót na Ukrainę 1989. Swerstiuk J. O. Szewczenko ponad czasem. Eseje. — Łuck; Kijów: WMA „Teren”; Sp. z o.o. „Dom Wydawniczy „Akademia Kijowsko-Mohylańska”, 2011. — 280 s. P R Z E D P Ł A T A — 2 0 1 2 Koszt przedpłaty (z dostawą i kosztami pocztowymi):

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин