Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє

NA GÓRZE MNISZEJ 100 LAT TEMU W 150. rocznicę pochówku T. H. Szewczenki w Kaniowie

Слово Просвіти, №18 за 2011 рік

Raisa TANANA, kierownik działu Szewczenkowskiego Narodowego Rezerwatu, zasłużony pracownik kultury Ukrainy. 22 maja bieżącego roku będziemy obchodzić 150 lat od czasu, gdy na Górze Mniszej w Kaniowie został pochowany genialny ukraiński poeta i malarz Taras Hryhorowycz Szewczenko. A co działo się na Górze Tarasowej 100 lat temu? Wielbiciele Kobziarza przygotowywali się, by godnie uczcić pamięć poety z okazji 50. rocznicy dnia jego śmierci oraz 50. rocznicy pochówku w Kaniowie. Lecz zrobić tego im się nie udało. Przecież kaniowska policja stale śledziła Górę Tarasową. Zawsze niepokoiły ją masowe odwiedziny grobu poety w dni świąt religijnych, zwłaszcza w Świętą Trójcę. A w tym dniu przychodzili tutaj liczni wielbiciele Kobziarza. Oto jak wspomni o tym ukraiński pisarz, nasz rodak Ołeksij Petrowycz Warawa (Ołeksij Kobec) w swoim szkicu „Co nieco o grobie T. Szewczenki”: „Co roku, w dni Zielonych Świąt, na grobie Szewczenki odbywał się nikim nie zapowiedziany, nikim nie zwoływany, ale zawsze niezmiennie masowy zjazd czcicieli pamięci poety, że czasami ich liczba dochodziła do pięciu-sześciu, albo i dziesięciu tysięcy”. Dlatego miejscowy isprawnik zobowiązany był o grobie Kobziarza, a zwłaszcza o jego odwiedzających, regularnie donosić zarządowi żandarmerii i gubernatorowi oraz podejmować odpowiednie środki. Ten czujny nadzór policji wzmógł się w jubileuszowym 1911 roku. Na polecenie kijowskiego gubernatora 26 lutego (według starego stylu) zabraniano placówkom oświatowym przychodzić na Górę Tarasową. A za tymi ludźmi, którzy przychodzili na grób Szewczenki, starannie śledzono. I śledził miejscowy isprawnik nie tylko wielbicieli poety, ale i księgę wrażeń, która leżała na stole w pierwszym ludowym muzeum poety — w Tarasowej świetlicy. „Często można było widzieć, jak isprawnik Żeżełewski drapał się na górę, wchodził do chatki, uważnie przeglądał zapisy w księdze odwiedzających, coś sobie z niej do notatnika wypisywał, a czasami po barbarzyńsku wyrywał poszczególne arkusze zapisów — zwłaszcza płomienne i „nieprawomyślne” — pisał Ołeksij Kobec w szkicu „Co nieco o grobie T. Szewczenki”. Najwyraźniej właśnie przez taką „opiekę” kaniowskiego isprawnika do naszych dni nie zachowała się księga wrażeń odwiedzających z 1911 roku. A dlatego nie możemy przedstawić zapisów wielbicieli Kobziarza, którzy, wbrew zakazowi, mimo wszystko szli do miejsca wiecznego spoczynku Poety. Przebywał na grobie Szewczenki w 1911 roku wybitny fonetyk, dialektolog, profesor uniwersytetów w Krakowie i Pradze, członek rzeczywisty NTSz Iwan Ziłyński (1879—1952). Swoje wrażenia z pobytu przy tym świętym miejscu opisze w szkicu „Na Tarasowej mogile w Kaniowie”: „Wejście na górę — stromymi, urwistymi drewnianymi schodami jest bardzo uciążliwe. Dobrej ćwierci godziny potrzeba, by dostać się na płaskowyż, gdzie znajduje się sama dość wysoka mogiła. Wysoki biały krzyż na mogile odnowił w 1911 roku jakiś nieznajomy człowiek, który długi czas siedział w guberni archangielskiej. Tam ten człowiek zarabiał dziennie przy pracy państwowej 1 rubel i 30 kopiejek. Za 30 kopiejek się żywił, a po rublu odkładał. Za odłożone pieniądze przyjechał na Tarasową mogiłę i ładnie polakierował krzyż i sztachety. Z mogiły roztacza się czarujący widok daleko na prawo — i lewobrzeżną Ukrainę… Lepszego miejsca nie sposób sobie wyobrazić. Nie darmo marzył Szewczenko o tym miejscu na obczyźnie, by tutaj dożywać wieku (w poemacie „Sen”), albo by choć po śmierci spocząć wśród czarującej przyrody” („Testament”) (Żurn. „Berezil”, 1995, nr 3—4). Wspomniał w tym szkicu gość z Galicji i o tym, dlaczego mniej ludzi przychodziło do grobu T. Szewczenki w 1911 roku: „Dawniej przychodziło z dalekich stron po 100—200 ludzi, ale od 1907 roku, według słów stróża mogiły Iwana, naród odwrócił się z powrotem, bo policja rozpędzała i biła nahajkami chłopów, krzycząc: „Po co? Poszoł won”. Dawniej można było na mogile swobodnie rozmawiać i śpiewać, a teraz wieczorami pełno szpiegów pod oknami, podsłuchują, czy, broń Boże, nie zanosi się na jakąś rewolucję z Ojcem Tarasem na czele. Nawet po śmierci jest im straszny”. Wśród tych, którzy dwukrotnie przebywali na grobie Szewczenki w 1911 roku, był również znany ukraiński malarz, historyk sztuki, pedagog, etnograf, działacz społeczny i kulturalny Nykanor Charytonowycz Onacki (1874—1937). Przyjeżdżał on do Kaniowa i wcześniej: w latach 1908, 1909. A o tym opowiedziała mi przy spotkaniu w Charkowie jego żona Nadija Wasyliwna (obecnie nieżyjąca) w latach 80. ubiegłego wieku: „Do Kaniowa jeździliśmy kilka razy. Lecz szczególnie zapadła mi w pamięć podróż w 1911 roku. Byliśmy wtedy tam dwukrotnie: w maju i lipcu. W maju mijało właśnie 50 lat od czasu pochówku Szewczenki w Kaniowie i na Tarasową górę szło wielu ludzi. Wchodząc po schodach, wszyscy śpiewali „Testament”, „Ryczy i jęczy Dniepr szeroki”. Śpiewali, nie zważając na to, że żandarmi bili nahajkami. Ludzi było dużo i wszyscy oni, tak jak my, zostali nocować przy grobie T. Szewczenki. A noc była cicha, czarująca, śpiewały słowiki. A jeszcze pamiętam chatę przy grobie poety. Była pokryta słomą. W jednym z pokoi wisiało wiele ręczników, duży portret Szewczenki, na stole leżał „Kobziarz” i księga, w którą ludzie zapisywali swoje wrażenia. Nykanor Charytonowycz też robił tam zapis, ale nie w tamtym dniu, a gdzieś po dwóch miesiącach, jak my znowu tam jeździliśmy”. Jak już wspomniano wyżej, nie zachowała się ta księga wrażeń z 1911 roku. Dlatego nie możemy przeczytać zapisu pozostawionego przez malarza. Lecz jego żona pieczołowicie przechowywała w archiwum męża już pożółkły od czasu arkusz z albumu do szkiców, na którym Nykanor Charytonowycz zrobił brudnopis, a potem przepisał go do księgi wrażeń. Na tym arkusiku zwykłym ołówkiem bardzo kaligraficznym pismem było napisane: Nykanor Onacki „Śpij, drogi Kobzarzu, niech Dniepr i wzgórza strzegą twego cichego wiecznego snu. Z każdą falą Dnieprową, z każdym powiewem wolnego wiatru, z każdą gwiazdą, która zajaśnieje w bezkresnym błękicie nad twoją wysoką mogiłą, moje najlepsze święte uczucia będą płynąć do ciebie, Wielki Cierpiętniku!” (14 lipca 1911 roku). Tę karteczkę Nadija Wasyliwna podarowała wtedy domowi Kobzarza na Tarasowej Górze. A jeszcze przypominam sobie, jak pokazywała mi wiele fotografii, wykonanych przez Nykanora Charytonowycza podczas pobytu na Tarasowej Górze w 1911 roku. Są to w szczególności: „Mogiła T. Szewczenki”, „Chata I. O. Jadłowskiego”, „Świetlica Tarasa”, „Iwan Jadłowski z żoną i synem Danyłem”, „Schody na Tarasową Górę”. Je również Nadija Wasyliwna podarowała muzeum Kobzarza w Kaniowie. Obecnie są one zaprezentowane w ekspozycji muzeum oraz w odnowionej Tarasowej świetlicy. W tym samym 1911 roku, przebywając w Kaniowie, Nykanor Charytonowycz dużo pracuje jako artysta. Wykonał szereg szkiców do swoich przyszłych obrazów. A po powrocie do Lebedyna tworzy serię prac o Kaniowie: „Szewczenkowa mogiła”, „Kaniowski krajobraz”, „Chata przy Tarasowej Górze”. Wszystkie te prace były prezentowane na wystawach indywidualnych artysty w Połtawie, Charkowie, Kijowie, Sumach. Dzięki córce Nykanora Charytonowycza, Natalii Nykanoriwnie, wszystkie te prace są teraz przechowywane w Szewczenkowskim Narodowym Rezerwacie. O tym, że w jubileuszowym 1911 roku żandarmi nie pozwalali odwiedzać Szewczenkowej mogiły, wspomina także prawnuczka poety po bracie Josypie, nauczycielka A. Szewczenko w swoim wpisie do księgi wrażeń z 5 sierpnia 1955 roku: „Po raz drugi odwiedziłam mogiłę T. Szewczenki. Pierwszy raz byłam tu jeszcze w 1911 roku, kiedy carscy żandarmi rozpędzali ludzi, którzy obchodzili znamienne szewczenkowskie daty. Jakby wczoraj płynęłam parowcem do Kijowa z Kaniowa. Dopóki widoczna była mogiła Tarasa, dotąd rozbrzmiewał jego „Testament” i inne pieśni do słów T. Szewczenki”. Chciałoby się zaznaczyć, że tradycja przychodzenia na Tarasową Górę żyła i żyje u jego potomków do dziś. Co roku w dniu powtórnego pochówku poety przychodzą oni do jego mogiły. „Mijają lata, stulecia, a tradycja, zapoczątkowana przez braci, siostrę, siostrzeńców, odwiedzania mogiły swojego krewnego zachowuje się. Co roku, odwiedzając mogiłę swojego Tarasa, odwiedzają Szewczenkowi potomkowie także sławną chatynę dziadka Jadłowskiego, w myślach szczerze dziękując mu — pierwszemu strażnikowi mogiły Kobzarza, człowiekowi szczerej gościnności, do którego przyjeżdżali nasi dziadowie i ojcowie, zatrzymywali się na nocleg, słuchali podań, popijali herbaty, parzone na ziołach” — zapisali potomkowie T. Szewczenki M. Łysenko, W. Krasycki, L. Krasycka, W. Newmytyj, T. Hołub, A. Olijnyk 22 maja 2010 roku.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин