Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє
Сторінка · с. 10сторінка оригіналу ↗

KIEDY DOJRZEJE DUSZA UKRAIŃCA?

Слово Просвіти, №18 за 2011 рік

Wiktor ŻADKO, doktor nauk filozoficznych, profesor, dyrektor Instytutu Komunikacji Społeczno-Kulturowej i Zarządzania Narodowej Akademii Kadr Kierowniczych Pracowników Kultury i Sztuki. Doradca Ministra Kultury Ukrainy „Zew silnego czynu” (Kijów, wydawnictwo „Proświta”, 2004 — 496 s.) to szczera, momentami chwytająca za serce rozmowa pisarza oraz działacza społeczno-kulturalnego Anatolija Pohribnego o języku, jego teraźniejszości i przyszłości dla duchowego odrodzenia narodu. Publikacja ta kontynuuje i uzupełnia jego wcześniejsze, niezwykle aktualne wydania publicystyczno-naukowe — „Rozmowy o tym, co boli, czyli Gdybyśmy się uczyli tak, jak trzeba” (1999), „Po zaczarowanym kole wieków” (2001), „Skoro jesteśmy, to gdzie” (2003) — książki, które zyskały szeroki oddźwięk społeczny oraz zainteresowanie problematyką wśród miłośników ukraińskiego słowa. Co zatem boli Anatolija Hryhorowycza, co w dniach już zdobytej Niepodległości niepokoi pisarza? Jego nieobojętna dusza krzyczy z bólu z powodu zniszczeń duchowo-kulturalnych, w szczególności językowych, które mogą osłabić nawet tak wielkie państwo jak Ukraina w nie mniejszym stopniu niż jakikolwiek szantaż czy dywersje gospodarcze. A niepokoi go to przede wszystkim dlatego, że jesteśmy Ukraińcami! Dlatego, że drogi nam jest honor narodowy i godność, dlatego że od ideału, pielęgnowanego przez wielu największych patriotów naszego narodu, by widzieć Ukrainę jako prawdziwie pełnowartościowe państwo narodowe Ukraińców ze wszystkimi priorytetami narodowymi (językiem, kulturą, gospodarką), nie odstąpimy nigdy. I nie zaznawał spokoju profesor A. Pohribny, widząc, że niszczona jest strażniczka naszej wieczności — język, a co za tym idzie — naród, nacja, nasze przeszłość i teraźniejszość mogą utracić przyszłość, jeśli cała wspólnota nie stanie na straży i nie przypomni sobie proroczych słów: „Ja na straży wokół nich postawię słowo”. I pisarz walczy słowem, krzyczy, woła, wznosi ręce do nieba, aby urzędnicy i państwo usłyszeli tak obnażone problemy językowe i narodowo-duchowe Ojczyzny. A jest się czym martwić nie tylko mistrzowi słowa, ale i całemu narodowi… W książce pisarz przytacza wiele przekonujących faktów, wyciągów z listów czytelników i słuchaczy radiowych, rozmyśla, radzi się, wątpi, dyskutuje ze swoimi sympatykami, proponuje wyjście. Jako profesjonalny językoznawca i Mistrz pióra A. Pohribny prowadzi swój naród przez literacką pustynię i wskazuje drogę z bezwyjściowej sytuacji. Początkowo Anatolij Hryhorowycz doszedł do smutnego wniosku: im większy „staż” naszej odrodzonej państwowości, tym bardziej nienaturalna i potworna wydaje się sytuacja w kraju z językiem ukraińskim. Tak, do dziś, w warunkach, gdy Ukraińcy stanowią większość ludności we wszystkich obwodach Ukrainy (wyjątek stanowi Krym), w dziesiątkach miast, miasteczek i wsi (Wschód, Południe) brakuje ukraińskiej szkoły. Osobiście pisarz A. Pohribny otrzymał tysiące listów, których autorzy kwestionują tę niewiarygodną sytuację, że w wielu punktach Ukrainy problemem jest znalezienie w kioskach choćby jednej ukraińskiej gazety. Porównajmy: w maju 1929 roku M. Skrypnyk podkreślał w sprawozdaniu na XI Wszechukraińskim Zjeździe Rad: „Już do 1927 roku produkcja ukraińskich książek naszych ukraińskich wydawnictw była większa niż przez 130 lat poprzedniego istnienia nowej literatury ukraińskiej. Już w 1928 roku pod względem ogólnej liczby produkcji książkowej USRR, w porównaniu z przodującymi krajami kapitalistycznymi, zajmujemy dziewiąte miejsce. Pod względem tempa wzrostu produkcji książkowej USRR zajmuje szóste miejsce, pod względem liczby książek przypadających na każdą duszę ludności stoimy już w porównaniu ze wszystkimi krajami kapitalistycznymi na 7 miejscu. Liczba ukraińskich czasopism wynosi 232 tytuły, łączny roczny nakład 34 970 egzemplarzy. Rosyjskich gazet mamy 19 tytułów i 423 tysiące egzemplarzy. Szkół sowieckich z ukraińskim językiem wykładowym było 81, rosyjskim — 7,1 procenta”. „Czy choćby cząstką takich wskaźników mogą pochwalić się przywódcy dzisiejszej Ukrainy już jako niepodległego państwa?” — słusznie pyta profesor Pohribny i ze smutkiem konstatuje, że gdyby nawet podano jakieś liczby, byłyby to tylko liczby upadku, zniszczenia. Takie, na przykład: „Dzisiaj w Kijowie nalicza się 600 restauracji, 450 stacji benzynowych i… 6 księgarni. Sześć, a było piętnaście—dwadzieścia lat temu — 120!”. Niewesołe liczby przytacza autor na temat druku książek i periodyków: w 2002 roku w języku ukraińskim ukazywało się u nas około 16 milionów egzemplarzy gazet, w rosyjskim — 25 mln, a ogólny odsetek drukowanych mediów w języku ukraińskim stanowił, według danych Izby Obrachunkowej Ukrainy, tylko 20,7 procenta; na jednego Ukraińca przypada 27 egzemplarzy gazet, a na tego obywatela Ukrainy, który uważa się za Rosjanina — 178 egzemplarzy (lub według danych Izby Obrachunkowej: na 100 Ukraińców przypada 46 egzemplarzy drukowanej produkcji w języku ojczystym, a na 100 Rosjan na Ukrainie — 386 egzemplarzy); w porównaniu z 1927 rokiem liczba tytułów gazet w języku rosyjskim wzrosła u nas prawie 63-krotnie i wynosi obecnie 1195 tytułów; na każdego obywatela Ukrainy wydaje się obecnie tylko 0,36 książki rocznie, przy czym na jedną książkę w języku ukraińskim przypada 56 książek w języku rosyjskim; ogółem zaś udział towarów narodowych przemysłu kulturowego stanowi na naszym rynku wewnętrznym: książek — 7, utworów audiowizualnych — 5, produkcji filmowej — około 7 procent… Gdyby mógł dowiedzieć się o tych dzisiejszych przerażających sukcesach w niszczeniu ukraińskości tenże komunista, ludowy komisarz M. Skrypnyk, czy nie zastrzeliłby się po raz drugi? Dosłownie antyukraińską — inaczej nie da się powiedzieć, twierdzi w wydaniu Anatolij Pohribny, jest sytuacja w dzisiejszej przestrzeni telewizyjnej. Tak, udział rodzimych filmów zajmuje tylko 10 procent czasu antenowego, czyli w 90 i więcej procentach repertuar telewizyjny tworzony jest z zagranicy (wbrew ustalonej ustawowo obowiązkowej trzydziestoprocentowej kwocie na pokazywanie filmów narodowych); ciężkie czasy przeżywa także sama produkcja filmowa. Dość powiedzieć, że w porównaniu z początkiem lat 90. produkcja filmów przy wsparciu państwa spadła prawie 30-krotnie. W realiach teraźniejszości jakże często spotykamy się z po prostu zniekształconym, wypaczonym wyobrażeniem o prawach człowieka, o wolności słowa! Rzucenie błotem w samą ukraińską państwowość — odwieczne marzenie Ukraińców — niektórzy uważają za wolność słowa. Szydzenie z Tarasa Szewczenki i innych narodowych wieszczów — wolność słowa. Wyśmianie języka ukraińskiego — wolność słowa. Przedstawienie Ukraińców jako prymitywnych, niezdarnych, tępogłowych itp. „zjadaczy słoniny”, u których „gdzie dwóch Ukraińców, tam trzech hetmanów”, i którzy wszystko oddadzą i sprzedadzą za tę samą „słoninę” — wolność słowa. A cyniczne ogłoszenie przez niektóre rady obwodowe, jak doniecka, ługańska, charkowska, dniepropetrowska, języka rosyjskiego jako oficjalnego — to też wolność słowa? „Stop!” — zatrzymuje niszczycielską falę przeciwko językowi ukraińskiemu pisarz A. Pohribny i pyta: „Czy to wszystko jest wolnością słowa, czy wolnością niszczenia Państwa Ukraińskiego? Prawem człowieka do jakichkolwiek działań w granicach legalności czy prawem do antyukraińskiej, antykonstytucyjnej, wreszcie antypaństwowej działalności? Czy ktoś jeszcze pomyli to, w tym na szczeblach władzy, z demokracją?”. Ale, jak to mówią, uchowaj nas, Wszechmogący, od czegoś takiego. Faktycznie w naszych dniach na terenach Ukrainy, o Niepodległość której marzyły i o którą walczyły miliony Ukraińców, w tym także ci, którzy znaleźli się w diasporze, pełną parą realizowana jest językowa neokolonizacja, której przerażające osiągnięcia przejawiają się w takich, na przykład, faktach: obecnie w 85 procentach po rosyjsku funkcjonują środki masowego przekazu; na każde dziesięć książek na rynku księgarskim tylko jedna jest ukraińska, a dziewięć — rosyjskich; w sferze produkcji audiowizualnej stopień zrusyfikowania sięga 97 procent; pomimo znacznego wzrostu liczby szkół z ukraińskim językiem nauczania, w setkach miejscowości Wschodu i Południa Ukrainy ukraińskie szkoły nie istnieją, a w niektórych miastach, jak Donieck, Dniepropetrowsk, Zaporoże, sprawa doszła przed Kongresem nawet do zamykania niektórych ukraińskich szkół; z wyjątkiem Galicji, strefą niemal całkowitego zrusyfikowania pozostaje większość wyższych uczelni; język ukraiński nie stał się codziennym, dominującym językiem wielu struktur władzy, a co za tym idzie — przemysłu, transportu, armii, handlu, życia codziennego; sztucznie podsyca się atmosferę uprzedzonego, protekcjonalnego stosunku do ukraińskiego słowa jako takiego, które rzekomo nie może konkurować z językiem wczorajszej metropolii. Wszystko to trudno inaczej oceniać, co podkreśla autor książki, jak zjawiska językowego etnocydobójstwa oraz rażącego naruszenia praw narodu i praw człowieka na swojej ojczystej ziemi. Nieprzypadkowo pozostają niewykonane i zapomniane wszystkie postanowienia ukraińskich rządów pierwszych lat Niepodległości, mające na celu naprawę deformacji językowych w kraju; nieprzypadkowo na szczeblu władzy są one — zamiast celowego przezwyciężania — coraz częściej usprawiedliwiane wskroś fałszywymi tezami w rodzaju „tak historycznie się ułożyło” oraz „zachodzą naturalne procesy w warunkach globalizacji”; nieprzypadkowo nie słabną żądania nadania językowi rosyjskiemu statusu również państwowego (oficjalnego) na Ukrainie, co oznaczałoby już ostateczną śmierć języka ukraińskiego. Zwraca na siebie uwagę także fakt, że nawet tak szanujący stosunek do języka każdego narodu dokument, jak Europejska Karta Języków Regionalnych, została ratyfikowana na Ukrainie ze zobowiązaniami, które mają dla języka ukraińskiego skrajnie dyskryminujący charakter. Przejawia się to również w tym, że polityka kulturalna w państwie jest zaniedbana finansowo: 0,3 procenta — to najniższy w Europie obecny poziom jej finansowania w strukturze budżetu państwa. Dla porównania: w Szwecji — 4,8 procenta, Islandii — 4,6, w Danii, Finlandii, Norwegii, Francji — między 3 a 4, w Niemczech, na Litwie, w Belgii — między 2 a 3; nawet w Albanii finansowanie tej sfery jest o 0,5 procenta wyższe niż na Ukrainie. Jednocześnie nawet ten mizerne środki nie zawsze docierają do ukraińskiej kultury. Tak, z przewidzianych w budżecie środków na realizację Kompleksowych działań na rzecz rozwoju języka ukraińskiego finansuje się w granicach 3—5 procent zaplanowanych wydatków. Po raz pierwszy tak profesjonalnie i przekonująco naukowiec i mistrz pióra Anatolij Pohribny analizuje na stronach wydania problem surżyku na Ukrainie jako składowej problemu językowego narodu. Warto pamiętać, jak rozmyśla Anatolij Hryhorowycz, że surżyk nie istniał u nas od zawsze. Powiedzmy, w żaden sposób nie mógł istnieć w dobie naszego państwa starokijowskiego — Książęcej Ukrainy. Już choćby dlatego, że było to samowystarczalne — silne, potężne państwo, którego język nie podlegał językowi innego kraju. Zrozumiałe, że w ukraińskości którego, warto przypomnieć, nie wątpili nie tylko tacy autorytety-Ukraińcy, jak Mychajło Maksymowycz, ale i tacy rosyjscy naukowcy, jak historyk W. Kluczewski czy językoznawca O. Szachmatow. I zrozumiałe dlaczego: surżyk wyrasta tylko w warunkach, gdy kraj, a wraz z nim jego język, popadają w zależność od innego państwa, innego narodu, innego języka. W tym przypadku język metropolii pełni na terytorium podkolonialnym niszczycielską rolę: deformuje je, niszczy, wypiera, co niszczy także samą duszę narodu, z której nagle zaczyna wyrastać językowy potwór — surżyk. I tym skuteczniej to się dzieje, im bliższe są sobie języki, w nierównej interakcji których (jeden się broni, drugi — agresywnie atakuje) tworzy się ta językowa symbioza. Zrozumiałe, że obecnie mowa o tym, iż choć pod względem składu rosyjski i ukraiński mają pełną lub częściową zbieżność, jak wspominano, tylko w 62 procentach, należą one do jednej, wschodniosłowiańskiej grupy językowej. Czyli jest to przypadek, gdy jedna grupa z drugą su- Jak nigdy dotąd aktualne są dziś słowa o języku ukraińskim Anatolija Hryhorowycza Pohribnego (1942—2007) — literaturoznawcy, naukowca, pisarza, krytyka i publicysty, działacza politycznego, kulturalnego i społecznego. To właśnie Anatolij Pohribny w radiu i telewizji, w mediach wzywał naród, by nieustannie stał na straży ojczystego słowa. I nie bez powodu. Znakiem naszych czasów stało się reanimowanie, wydawałoby się pogrzebanych jeszcze w XIX wieku, różnorodnych demaskatorskich „teorii” dotyczących pochodzenia, stopnia samodzielności oraz jakości zarówno narodu ukraińskiego, jak i jego języka; nieprzypadkowo obserwujemy w obecnym czasie lawinę szarpnięć, drwin, oszczerstw, insynuacji, przeinaczania wszystkiego, co związane z ukraińskością. Dość wspomnieć, jak kurczowo siły antyukraińskie dowodzą, jakoby niemal wszyscy Ukraińcy nieodwracalnie się zrusyfikowali i nie pragną odrodzenia narodowego, jakoby zgadzali się istnieć tylko w ogólnorosyjskim rozlewie, w najlepszym razie — na zasadach wciąż tej samej małorosyjskiej etnograficznej „osobliwości”. Analiza pod tym kątem widzenia produkcji współczesnych środków masowego przekazu, działających na Ukrainie, odkrywa przerażający obraz znęcania się nad — mimo wszystko — wciąż żywą duszą narodu ukraińskiego. O wszystkich tych społecznych bolączkach opowiadał A. H. Pohribny w radiu w publicystycznej audycji „Gdybyśmy uczyli się tak, jak trzeba”, żarliwie i konsekwentnie występując w obronie języka ukraińskiego. Jednak zatrzymam się przy wydaniu „Wołanie silnego czynu”, uhonorowanym w 2006 roku Narodową Nagrodą Ukrainy imienia T. H. Szewczenki, gdzie Anatolij Hryhorowycz wyraził protest przeciwko upokarzającemu położeniu, w jakim znajduje się w naszym państwie język ukraiński.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин