Сторінка · с. 11сторінка оригіналу ↗
Starożytne miasto, gdzie twoje oblicze? O toponimii Czernihowa
Слово Просвіти, №18 за 2011 рік
Larysa MASENKO, Switłana NIEMYROWSKA
Czy nie najwyraźniejszym zewnętrznym świadectwem tego, że wciąż znajdujemy się w stanie „postradzieckiego narodu w mocnych objęciach postradzieckiej władzy”, według trafnego określenia Oksany Pachlowskiej, nie jest zachowanie w Ukrainie dawnej sowieckiej toponimii i obiektów monumentalnej propagandy? Wydawałoby się, że zastąpienie pomników epoki totalitarnej nazwami znaczącymi, związanymi z ukraińską historią i kulturą, było najłatwiejszym zadaniem spośród wszystkich, jakie stanęły przed krajem w 1991 roku. Taka zamiana nie wymaga ani znacznego czasu, ani wielkich środków. Dekolonizację toponimii Lwowa i demontaż pomnika Lenina przeprowadzono szybko i sprawnie. Przywrócone historyczne oraz nowe nazwy, nadane ulicom Lwowa, organicznie wpisały jego przestrzeń miejską w ukraiński kontekst kulturowy — zarówno regionalny, jak i ogólnopaństwowy. Inaczej niż w zachodnich miastach, przestrzeń wielu innych ukraińskich miast roi się od sowieckich „znaczników”. Dla przykładu przytoczmy historię przemianowań ulic Czernihowa, które dokonywały się w ciągu ostatnich dwudziestu lat. Zgodnie z oficjalnym wykazem ulic Czernihowa, zatwierdzonym decyzją rady miejskiej 15 czerwca 2009 roku, w mieście jest 548 ulic, alej i zaułków, z których zdecydowana większość nosi nazwy z okresu sowieckiego. Spośród nich za lat niepodległości przemianowano aż (!) 27. W 2001 roku decyzją rady miejskiej przywrócono historyczne nazwy ulicom Magistrackiej (zamiast ul. Kujbyszewa), Piątnickiej (zamiast Urickiego), Mścisławskiej (zamiast Frunzego) i Preobrażeńskiej (zamiast K. Marksa). Wtedy też ul. Lenina przemianowano na al. Pokoju, ul. Swierdłowa — na ul. P. Połubotka, al. Rewolucji Październikowej — na al. Zwycięstwa. W 2002 roku historyczne nazwy przywrócono jeszcze dwóm ulicom — K. Liebknechta stała się Świętomikołajewską, a Proletariacka — ulicą Księcia Czarnego. Jednak pozostałe przemianowania tego roku można rozpatrywać jako próbę dodania do masy zachowanych sowieckich nazw jeszcze kilku nowych. Nie jest jasne, po co zmieniano takie nazwy ulic, jak Wschodniochernihowska, Niepodległości, Ukraińska, Jabłoniowa, Szewczenki i Gagarina na (odpowiednio) ul. O. Młodczego, Wostriszewa, Czerniachowskiego, Fiodorowa, Hrihorenki, Pierwszego Maja? Najwyraźniej w tym czasie sprawę przemianowania ulic Czernihowa wzięli w swoje ręce weterani Wielkiej Wojny Ojczyźnianej, ponieważ niemal wszystkie z wymienionych wyżej nowych nazw mają upamiętniać działaczy ruchu partyzanckiego, Bohaterów Związku Radzieckiego, choć ich imiona są znane jedynie najstarszemu pokoleniu czernihowian. Ponadto trzeba wziąć pod uwagę, że ruch partyzancki na tych terenach, inaczej niż UPA, był organizowany przez sowieckie służby specjalne i zawiera wiele utajnionych kart, które wciąż wymagają zbadania. Szczególnie jaskrawym jest kolejne przemianowanie z 2002 roku — ulicy Zawodskiej na ulicę Balickiego. Nasuwa się pytanie — którego Balickiego postanowiono „upamiętnić” w Czernihowie? Przecież obecnie na całej Ukrainie znane jest imię Wsiewołoda Balickiego — jednego z największych katów narodu ukraińskiego, szefa GPU od 1926 roku, organizatora rozstrzeliwań ukraińskiej inteligencji i Hołodomoru chłopów (zob. Notatkę służbową Balickiego do Stalina z 23 grudnia 1932 r. w pracy Romana Kućyka „Ludowa wojna” (K., 2011). Po przeprowadzeniu specjalnych poszukiwań ustaliliśmy, że w nazwie czernihowskiej ulicy upamiętniono innego Balickiego — Hrihorija, partyzanta, Bohatera Związku Radzieckiego. Pozostaje jednak pytanie — jaki związek z miastem ma ten nikomu nieznany Hr. Balicki, którego nazwiskiem koniecznie trzeba było nazwać czernihowską ulicę, skoro, zgodnie z Ukraińską Encyklopedią Radziecką, pochodzi on nie z Czernihowszczyzny, lecz z Kirowohradszczyzny. Kolejne pytanie — dlaczego nazwiskiem jednofamilnego (a może i krewnego) stalinowskiego pomocnika trzeba było zastąpić niewinną Zawodską, pozostawiając przy tym nietkniętymi takie toponimiczne „perły”, jak: ul. 50-lecia ZSRR, ul. 50-lecia WLKSM, ul. 18. Zjazdu Partii, ul. 1 Maja, ul. Paryskiej Komuny, ul. Czerwonogwardzistów, Październikowa, Komintern, Komsomolska, Kołchozowa itd. Zatem w dwudziestym roku państwowej niepodległości czernihowianin na pytanie, na jakiej ulicy mieszka, odpowiada: „na ulicy pięćdziesięciolecia SRSR” albo „pięćdziesięciolecia WLKSM”. Czy młodzież, która uczyła się już w niepodległej Ukrainie, pyta: „a co to jest WLKSM” albo „jakiego to był Osiemnastego Zjazdu Partii i czym tak się wsławił, że jego nazwę nosi nasza ulica”? Trzeba powiedzieć, że w 2006 roku w mieście podjęto próbę wprowadzenia kilku nazw pochodzących od nazwisk wybitnych ukraińskich działaczy. Wtedy w Czernihowie pojawiły się ul. I. Bahrianego, S. Jefremowa, W. Łypynskiego, I. Szrahy i S. Rusowej. Ale co ciekawe, i one zastąpiły nazwy, z których większość miała zupełnie neutralne znaczenie — odpowiednio ul. Berezowską, Komarowa, Słoneczną, Budowlaną, 9 Stycznia. Należy zwrócić uwagę na niezdecydowanie i ospałość, z jaką wprowadzano zmiany w miejskim nazewnictwie. Przecież te kilka imion jasnych postaci ukraińskiej historii ginie w masie memorialnych sowieckich nazw Czernihowa, które swego czasu służyły jako środek toponimicznej unifikacji w skali całego ZSRR. Są to nazwy ulic Antonowa-Owsiejenki, Woroszyłowa, Kalinina, Kirowa, Krupskiej, Rosy Luksemburg, Pawlika Morozowa, Ordżonikidze, Podwojskiego, Kláry Zetkin itd. Nie zostały zamienione także bezgramotne, surżykowe formy nazw ulic, jak: Syrenjewa, Rozswitna, Ziemlaniczna, Riabinowa, Owrażna, Kuzniecznа, Muzykalnа. Warto zaznaczyć, że czernihowskie organizacje społeczne i komórki partyjne o patriotycznym profilu starają się wpłynąć na lokalne władze, domagając się uporządkowania przestrzeni toponimicznej miasta. Tak więc w 2008 roku miejska organizacja Ukraińskiej Partii Narodowej zaproponowała komisji rady miejskiej Czernihowa ds. porządkowania nazw ulic przemianowanie ulic 50-lecia WLKSM, Pawlika Morozowa i Kasztanowej na Bohaterów Krut, Wiaczesława Czornowoła i Iwana Mazepy. W 2009 roku ta sama organizacja nalegała na przemianowanie ul. 50-lecia ZSRR na ul. Hetmana Mazepy. Jednak ośmiu z dziewięciu członków komisji obecnych na posiedzeniu zagłosowało przeciw nadaniu ulicy imienia „zdrajcy” Mazepy. Nie należy się jednak temu dziwić, jeśli przypomnieć, że również w stolicy niedawno, na przekór Patriarsze Moskiewskiemu Cyrylowi, część ul. I. Mazepy przemianowano na Ławrską, a kijowski burmistrz L. Czerniecki nie pozwolił zmienić nazwy ul. Urickiego na ul. Metropolity Łypkiwskiego. Zatem walka o ukraińską toponimię trwa. Tymczasem zmumifikowane nazwy czernihowskich ulic pozbawiają przestrzeń miejską znaków językowych historyczno-kulturowej wyjątkowości i organicznej narodowej przynależności, przywiązując ją do dawnych, ujednoliconych komunistycznych koszar.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
