Сторінка · с. 7сторінка оригіналу ↗
W poszukiwaniu najistotniejszego składnika Listy jako znaki drogowe na drodze duchowego samostworzenia
Слово Просвіти, №18 за 2012 рік
Mykoła ŻULYNSKI, akademik NAN Ukrainy
Artysta — to nieustanne samostworzenie. W imię twórczego samorealizowania. Samorealizowania w dźwiękach, kolorach, w aktorstwie, w słowie. Ołeksandr Potebnia twierdził: „…poecie trzeba uspokoić duszę w obrazie, w słowie”. Nieposkromione pragnienie obrazowego wcielenia twórczego zamysłu, poszukiwanie owego jedynego słowa, które wreszcie uspokoi duszę, owego najistotniejszego składnika, bez którego, uważa Wasyl Hołoborodko, jego teksty będą dla czytelnika niepełnymi — to, być może, właśnie określa istotę duchowych poszukiwań każdego artysty. „Realne jest tylko duchowe”, — podkreślał Hegel w „Fenomenologii ducha”. Listy Wasyla Hołoborodki do Witalija Ablicowa otwierają tę rzeczywistość duchowego — rozwijają w czasie proces duchowego samostworzenia poety, które tak dramatycznie przez niego było przeżywane i ciężko zdobywane. W imię głębszego poznania twórczego losu tego utalentowanego poety Witalij Ablicow zaproponował do druku listy Wasyla Hołoborodki, które obejmują ich czterdziestoletnią przyjaźń. Witalij Ablicow nie podaje czytelnikom swoich listów do poety, — niestety, one się nie zachowały, chociaż w epistolarnej twórczości Hołoborodki „wyczytuje się” wiele informacji o okolicznościach życia i wewnętrznym świecie samego Ablicowa. Lecz najważniejsze, i tym przede wszystkim kierował się Witalij Ablicow, przygotowując te listy do druku, że na stronach życiowego losu, tego, jak sam poeta siebie nazywa, „wyrzutka, wygnańca” wypisana jest dramatyczna biografia wyrazistej twórczej osobowości, rozdartej między koniecznością przeżycia a wewnętrzną potrzebą tworzenia. Już w pierwszym liście — pocztówce z Władywostoku 7 grudnia 1969 roku Wasyl Hołoborodko podkreśla najważniejszy dla niego problem — zniweczonego, poniżonego ducha słowa. Ani pomoc materialna, ani współczucie, ani jakakolwiek pociecha nie są w stanie uciszyć duchowego bólu, podnieść ducha, którego totalitarny system poniżył, zniweczył. Przecież twórczy debiut osiemnastoletniego poety był nadzwyczaj efektowny. Jego czasopiśmiennicze publikacje poezji powitali literacki opiekun twórczej młodzieży Wołodymyr Pjanow i sam Dmytro Pawłyczko. Lecz oto w kwietniowym numerze czasopisma „Dnipro” za 1965 rok pojawia się artykuł Iwana Dziuby „W cudownym świecie rodzinnego domu”, w którym już autorytatywny w tamtym czasie krytyk podaje nie „kilka słów o poecie, który dopiero się zaczyna”, a szeroko otwiera czarujące obrazowe światy postrzegania świata Wasyla Hołoborodki. Sądząc z treści tego artykułu, Iwan Dziuba przeczytał nie tylko te poezje młodego poety, które pojawiły się w periodykach, ale zdążył zapoznać się z rękopisem zbioru poezji „Latające okienko”, który Wasyl Hołoborodko przekazał do wydawnictwa „Mołod”. Któż wie, gdyby nie to zachwycone powitanie przez Iwana Dziubę tego „osobnego i nieoczekiwanego” zjawiska w ówczesnej poezji i nie krytyczna reakcja na artykuł Dziuby w moskiewskiej „Litieraturnoj gazietie” (15 maja 1965 r.), to ta maleńka książeczka „Latające okienko”, być może, „wyleciałaby” w świat. A tak, brak problematyki społecznej, wątpliwy filozoficzny podtekst, odejście od realistycznych podstaw twórczości artystycznej, co śladem „Litieraturnoj gaziety” wykryli w poezjach debiutanta ideologicznie czujni krytycy, — te oskarżenia skazały książeczkę o objętości do 1 arkusza wydawniczego na zatracenie. Pocięli-pocięli — i na makulaturę. Nie zdążył student-poeta nacieszyć się swoim imieniem, które zabrzmiało na ustach czytelników, jak komunistyczny system odbiera mu jego imię. Nie przypadkiem w 1966 roku Wasyl Hołoborodko napisze wiersz „Bez imienia”. Skradziono moje imię (nie spodnie przecież — można i bez nich żyć!) I teraz mnie nazywają ten, u kogo imię skradziono. Wtedy też zapyta ptaka z surowością, jak mu żyć, bo tak nagle i nieoczekiwanie rujnuje się nadzieja i wiara w swój szczęśliwy poetycki los. Ptaku z surowością, u mnie na szyi naszyjnik dróg, czasem on wydaje mi się pętlą na szubienicy. („I zapytał ptaka z surowością…”). Ten fatalny 1967 rok stał się dla studenta pierwszego roku Uniwersytetu Kijowskiego zwrotnym. Niestety, nie w stronę twórczego wzrostu i sukcesu, a w stronę poniżenia i zniweczenia ducha słowa. A co mówił Hegel? „Duch — to artysta”, a jeśli duch jest osłabiony, przygnębiony, nie napełnia się energią twórczego samorealizowania, wtedy gaśnie, znika artysta, bo wygasa w nim ogień twórczości, dla której duchowość jest najniezbędniejszą koniecznością, swoistym tlenem — podtrzymywaniem świętego ognia. Jak tam u Szewczenki? Żywa Dusza poety święta, Żywa w świętych swoich rzeczach. I my, czytając, ożywamy I słyszymy Boga w niebiosach. („Mnie się zdaje, ja nie wiem…”). Według Szewczenki dusza poety wtedy żywa, kiedy ona żyje „w świętych swoich rzeczach” — kiedy dusza pragnie ujawniać się w słowie, zdolna do wyznania czegoś szczególnego, utajnionego w głębinach podświadomości, zatajonego w intuicji, zrodzonego i odrodzonego wyobraźnią, fantazją artysty. A jeśli duszę nastraszyli, jeśli ona poczuła, że jej nie wolno ujawniać się w słowie, co wtedy pozostaje poecie robić? Jak mu dalej żyć, kiedy jego dusza nie może żyć „w świętych swoich rzeczach”? Bronić się? W tymże szczęśliwym 1966 roku i już nieszczęśliwym, bo publikacje pierwszych wierszy zasiały przyszłe kiełki oficjalnego ich nieprzyjęcia oraz ostracyzmu, Wasyl Hołoborodko pisze wiersz „Bronię się”: Wykopuję po kwadracie cztery studnie wokół siebie, żeby być choć czymś chronionym. Chowam się za posadzone kwiaty. Ale od siebie, od cierpień, od kwilenia własnej duszy niemożliwe jest się obronić. Studia na Uniwersytecie Kijowskim przerwano, od razu zaganiają do „batalionu budowlanego” — na terminową służbę wojskową aż we Władywostoku, gdzie Wasyl Hołoborodko — „właściciel wykopanego imienia „poeta”, „żeby nie latał z piórem w ręku”, otrzymuje w ręce „łopatę rowy kopać”. Ten „Do-Szewczenko” „był jak wszyscy” — bez imienia „po”
et”, bez nadziei na usłyszenie głosu własnej duszy i bez nadziei na wypowiedzenie słowem jej milczenia. Przed-szewczenkowskiemu nie było kiedy wsunąć ręki za cholewę — zapisać choćby wiersza w „zacholewnej książeczce”, który po latach stałby się wersami z „Kobziarza”, wartymi tego, by nauczyć się ich na pamięć. („Przed-szewczenkowskiemu…”). Jednak poeta-żołnierz Do-szewczenko pisze wiersze, z wojskowego przyzwyczajenia chowa je za cholewę. Na skrawkach papieru pisze też listy. Ale rzadko. I niechętnie. Bo wydaje mu się, że „cały świat nie istnieje”, ale stara się skierować całą swoją energię na to, by wrócić na Ukrainę. Do domu. Wszystkie plany — na życie po wojsku. I wraca. W końcu do domu, do swojego Adrianopola w rejonie perewalskim obwodu woroszyłowgradzkiego (obecnie ługańskiego), gdzie trwa jego „szara egzystencja w przemysłowo rozwiniętym Kraju Donieckim”, gdzie panuje „groza. Wszędzie, we wszystkich warstwach naszego szczęśliwego dzieciństwa”, gdzie „pogoda niepewna”, z symptomami pogorszenia. I gdzie nie ma pracy. „Wybór u mnie był niewielki — kopalnia albo sowchoz — wybrałem kopalnię, bo tam 6 godzin pracować, po pracy można choć trochę poczytać”, — donosi Hołoborodźko Witalijowi Ablicowowi jesienią 1970 roku. Ale nawet do kopalni niełatwo było się dostać — nie miał książeczki pracy, bo po wojsku przez cztery miesiące nigdzie nie pracował. Nie podejmował też prób powrotu na uniwersytet — nie wierzył, że to możliwe. System pamiętał o „swoim wyrzutku”. „Drukować nie chcą”. Zresztą poeta nie bardzo aktywnie przypominał o sobie. Wcześniej nie lubił chodzić po redakcjach i wydawnictwach, a teraz tym bardziej, bo wie, że na niego, na jego rękopisy, notatniki i korespondencję z przyjaciółmi czyha „znawca poezji”, który ma uprawnienia do urządzania w jego mieszkaniu rewizji, wygrzebywania „z półki z książkami” przepisanych na maszynie do pisania wczesnych wierszy Tyczyny, niewydanych wierszy Symonenki. To bardzo poważny znawca poezji i ma oryginalną metodę badawczą, — tym ironicznym uogólnieniem kończy Wasyl Hołoborodźko wiersz „Znawca poezji”, który jest rozwiniętą metaforą totalnej kontroli-śledzenia indywidualnych nastrojów i nastrojów społecznych w kraju, gdzie rozgrywa się „wielki spektakl pod nazwą „Naprzód do zwycięstwa!”. Następnym razem przyjdzie i zechce wywiedzieć się o jeszcze nienapisane wersy, które jeszcze chowają się gdzieś pod korą mózgu. Naciśnie, niczym tubkę z pastą do zębów, moją głowę, z której wyskoczą podświadome wersy, starannie wytrze je o nogawkę i powkłada do teczki, żeby w przyszłości dołączyć do sprawy. („Znawca poezji”). Ciąg dalszy nastąpi. 1 Hegel. Fenomenologia ducha. — K. : „Osnowy”, 2010. — S. 31—32. 2 Hegel. Fenomenologia ducha. — S. 476.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
