Сторінка · с. 8сторінка оригіналу ↗
Bohdan-Ihor ANTONYCZ (1909—1937) Tajemniczy sam dla siebie
Слово Просвіти, №18 за 2012 рік
Opracowanie i autor studiów literacko-krytycznych, laureat Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki Wołodymyr BAZYLEWSKI
W dno, w istotę, w korzeń rzeczy, w łono, w pokłady słowa… B.-I. Antonycz jest jednym z tych poetów, którzy stawiają opór oswojeniu. Dlatego tak wiele prawd o nim istnieje i są one tak sprzeczne czy wręcz polarne. Różne odczytania są potwierdzeniem zjawiska. Ale i dowodem niedoskonałości myśli krytycznej, która nie może tego zjawiska opanować w pełnej mierze. W każdym konkretnym przypadku są ku temu swoje powody. Tym bardziej, gdy mowa o poecie, który zauważył, że on sam dla siebie jest tajemniczy. Antonycz pomnażał tajemniczość od tomu do tomu, za każdym razem dziwiąc jakąś nieznaną dotąd stroną. Tajemnica — składnik
Wiosna
Rośnie Antonycz i rośnie trawa, i zielenią się kędzierzawe olchy. Oj, nachyl się, nachyl się tylko, usłyszysz najtajniejsze ze wszystkich słowa.
Deszczem kwietniowym, wiosno, nie trwóż! Kto stłukł, jak dzban szklany, błękitne niebo, kto sypie liście — kawałki szkła na ciebie? W sito łowić chcesz deszcz?
Ze wszystkich najdziwniejsza mowa gajowa: w strzelbę nocy włożył ktoś gwiazdy-kule, na olchach księżyc rozdziobią kukułki, rośnie Antonycz i rośnie trawa.
Wiśnie
Antonycz był chrabąszczem i żył kiedyś na wiśniach, na wiśniach tych, które opiewał Szewczenko. Moja kraino gwiezdna, biblijna i pyszna, kwiecista ojczyzno wiśni i słowika!
To — próba opanowania materiału, wyjaśnienia jego możliwości — składniowych, fonicznych, rytmicznych, estetycznych. To napięte wpatrywanie się: słowo jako barwa, i nie mniej napięte wsłuchiwanie się: słowo jako dźwięk, jako ruch intonacyjny. Często używana powierzchowna czy wręcz wymuszona aliteracja: „i lśni lipowy, lipcowy lipiec, lepiący i lśniący”, „szumi i szamoce szumka szuma”, „w żłobach jaru jasny jastrząb jątrzy jastrzębia” itd. W „Powitaniu życia” Antonycz wypróbowuje efekty zewnętrzne, konstrukcję frazy, ćwiczy się w wersyfikacji, stara się unikać rytmicznej jednostajności. To zainteresowanie formą już się nie powtórzy i po kilku latach zakończy się konserwatyzmem. Nie powtórzy się i młodzieńcza rozpacz, która wyrwała się tak bezpośrednio w zwróceniu się do muzy: „Ja nie potrafię, ja nie zdołam, ja nie zdołam dla ciebie wycinać, jak diamenty, wiersze, jak dni wokoło coraz gorsze, coraz gorsze”. Zapewnienie impulsywne, przelotne. Z wycinania Antonycz nie zrezygnuje. Mniejsza o to, że jego końcowy rezultat nie zawsze jest udany: „W
16 kwietnia 1935
wazach strof kwitną słowa pachnące, jak kwiaty”. Pysznie, ale wizualnie niezbyt zgrabnie: wyobrazić sobie wazę strof jest dość trudno. On to zrozumie później i waza zamieni się w pudełko. Tak jak zrozumie niepłodność naśladowania angielskich romantyków i bliższego dla zrozumienia Rylskiego. Tym bardziej, że morza on, góral, nie widział. „Fontannujące metafory” (Nowyczenko) dopiero się zapowiadały, jak i bardzo długi wielozgłoskowy wers, który Antonycz już próbuje rozciągać jak gumę. Ale nie do pełnego wydechu. Za tę wielozgłoskowość oberwie mu się od wielu, w szczególności od Małaniuka i Pawłyczki. Ale czy sprawiedliwie? Właśnie taka strofa — z wydłużonymi aż do wyczerpania wersami — to konstrukcja wsporcza wiersza Antonycza. Nie tylko składniowa, ale i duchowa. Drogę do siebie po wydaniu pierwszej książki Antonycz pokonał jednym zamachem. Pędem, jak w bajkowych butach. Mówił o swojej tęsknocie „za dalekim, wyższym”. Starał się przebić do dna pejzażu, dna ciszy, dna słowa, by w końcu dojść do wniosku — „dno niezgłębione”.
mój przyjaciel najlepszy i mój wróg najbardziej zawzięty, Boże miły!
Natchnienie ciemne, muzo wieczna! Bije noc i cieni czarne dzwony. Na czarnym tle, jak krew tragiczna, piwonii młodość czerwona.
Jaworowa opowieść Mała ballada
Miał diak we wsi najpiękniejszą córkę, dziewczynę jawor pokochał. Poczuła płód w swoim łonie po nocy, pijanej od grzechu.
Dowiedziawszy się, diak umarł ze niesławy, jak noc ponury był i gniewny. Krzakiem, jak matka, kędzierzawym rośnie syn jawora i diakówny. 31 marca 1935
Zima
Krawcy lisom futra szyją, wiatry na burzę groźnie trąbią. O boże, strzeż w zawieję i ludzkie, i zwierzęce legowiska.
W stu młynach zima pszenicę na śnieg srebrzysto-siny miele. Naprzeciw burzy noc iskrzy się, przywalając niebem wioski.
31 marca 1935
Pieśń o niezniszczalności materii
Zabłąkawszy się w gąszcze, otulony w wiatr, nakryty niebem i owinięty pieśniami, leżę, jak mądry lis, pod paproci kwieciem, i stygnę, i chłodnę, i twardnieję w biały kamień.
Roślinnych rzek podnosi się zielona powódź, godzin, komet i liści nieprzerwany łopot.
W swoich dążeniach wcielał się w różne role, wypróbowywał różne środki. Niezmiennym pozostawał tylko kult przyrody. Niezliczone formy jej świętowania wymagały „kompleksowego” oswojenia. Dlatego płonne są próby przeciągnięcia poety na jakąś jedną stronę. On jest idealistą, mistykiem i… grubym materialistą. Poganinem i chrześcijaninem. Spuszczał niebo na ziemię, ale i wszczepiał jej niebiańskość. On jest realistą, imażynistą, symbolistą i surrealistą jednocześnie. Jest w otoczeniu i ponad nim. Bo tylko w ten sposób możliwe są poszukiwania uniwersalnego klucza, którego obrotami otwiera się brama wszechświata. Antonycz zadeklarował rozumienie sztuki jako syntezy szału i rozumu, ale nie był konsekwentny w bronieniu tej tezy. Skłaniał się ku agnostycyzmowi. Twierdził o niewidzialnych i zamkniętych dla rozumu drzwiach, otworzyć które pod siłą tylko „czuciom nieomylnym”. Nazywał swoje strofy formułami ekstazy, wprost podsuwając myśl, że olśnienia możliwe są tylko w stanie zachwytu. I on sam wątpił w prawdziwość i efektywność własnych rekomendacji: „Czy samo-
Zaleje mnie potop, zmiażdży białym słońcem, i ciało stanie się węglem, z pieśni będzie popiół.
Przetoczą się, jak lawa, tysięczne stulecia, gdzie my żyliśmy, rosnąć będą bezimienne palmy i węgiel z naszych ciał kwitnąć będzie czarnym kwieciem, zadzwonią w moje serce kilofy w kopalni.
Do zimnych gwiazd
Nakryta nieba burym dachem, jak brąz, noc ciemnieje i stygnie. Jak wbite w noc gorące gwoździe, chłodną gwiazdy w sinym lodzie.
Zachmurzony, cierpki, zapiekły zasłonisz oczy lunatyczne, bo twoje serce — czarne piekło, średniowieczne i mistyczne.
Drżyj w ten wieczór zabobonny, jak astrolog, patrz w gwiazdy! Niech wszystkich, niech wszystkich, jak ty, bezdomnych przygarnie noc, ogień i morze!
Duet
Powoli wracamy w ziemię, jak w kołyskę, węzły zielonego ziela wiążą nas — dwa splątane akordy. Siekiera słońca wbita w pień dębowy ostrzem blasku, muzyka mchu, pieszczota wiatru, dąb, jak bożek, dumny.
Na tratwie dnia, która nas niesie, ciała posłuszne i ciepłe zrastają się ze sobą, jak dwa sny, dwa wierne kwiaty. Jak sierść kota, nas grzeje mech. Zamienisz gwiazdy w szept,
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
