Сторінка · с. 13сторінка оригіналу ↗
Nieudany desant
Слово Просвіти, №18 за 2012 рік
Te czerwono-brązowe szaty Wypędzają chłopca z chaty Doganiają wszędzie chłopczynę I przerażają go do zgonu W czerwono-brązowej kurtce Wśród Korca wśród Zaturzec Wybrał znowu sercem Olykę Skonem mamy czerwonojęzyczną I przyjechał tutaj bo zawołała Pełna grozy nieznośna Olyka Precz zaszczuta siwa Siwiała Ta twierdza czasów Radziwiłła Była książęca możnowładcza samowolna Dziś chłopska licha obłąkańnia Te przybite przygnębione mury Grały konie tu grają kury I w swoim zatwardziałym smutku Niby widma snują się chorzy Prowadzi dziewczyna białofartuchowa Dwóch pacjentów i bezpłatna Czyha nad nimi licha medycyna Wodzi ciężkimi lichymi oczami I rozdziela brązową paszczę Na duszę czyha na duszę przepadłą Lecz promień jeszcze bije w duszy nieprzemijającej Dzień pragnący Krzyk wszechobecny 29.09.2011 PRAWDA I KRZYWDA Śniegiem Prawdy zabieliło świat — Wieje czysta i jasna zamieć. Zniknął Krzywdy karkołomny lód. Ciężko iść. Do dołu wali ciężar. Krzywda wszędzie pod Prawdą leży. Miej się na baczności — krzywo nogi noszą. Oj śnieży nad lodem, śnieży. U ciebie śniegiem zasypane włosy. Idziesz po Prawdzie czy po Krzywdzie idziesz? Czy prawdujesz ty, a czy krzywdujesz? Z jakich ty wyślizgnąłeś się odzieży I kogoż ty, serduszko, pokonałeś? Śniegiem Prawdy zamroczyło świat. Uderzy Słońce — będzie sroga Krzywda. No a potem, jak stopnieje lód? Nas nie będzie… Będzie Nienawiść… Lecz jej nie wpuszczę do czoła. Byle wnuki będą słońcu radzi. Krzywda bardzo szybko wszystko pokonuje. Ale świat wlecze się po Prawdzie… BRAK WĘCHU PO ANTYBIOTYKACH Nic mi nie pachnie i nie śmierdzi… Jak to strasznie! A nic nie pachnie… Oczu twoich zroszona błękitność Mojego pocałunku wybolała pragnie. Nic mi nie pachnie i nie śmierdzi. Jak to potwornie! Gdzie ten srogi smród? Obrzydzić się — o, jak mi się chce! Nie ma obrzydzenia. Zero. O, ajm sori! A dąb kwitnie. Wiechy złote. Jak dziwnie pachniały te gęste wiechy. W przeszłym wszystko zostało, a jednak Konwalią oddychają włosy, Twoje włosy złote i pachnące, Jeszcze zapach czuję, a siwizn nie widać, Ledwo drżą, bujne i lekkie, W perfumach ledwo zmierzcha nienasycenie. Piołun ledwo-ledwo przebije się z piołunu. Jego prędzej w paszczę samogonu, To może stamtąd węch swój zwrócę — Jego ja czuję i będę czuł do zgonu. Cebula oto uratuje, ogórek — W kadzi z kopru zielonkawa dynia. Oto będzie strzał. Zaciąga się kurek. Soczyście bije kuma moja cebula. Lecz wciąż nie odwrócę się od bytu. Nie potknę się ja w swoim smutku… …… Przebiegła wnuczka — jak pachnie dziecię! Idzie sukinsyn — jaki od niego smród!.. Wiktor KOSTUCZENKO 62 lata temu, w kwietniu 1950 roku, duża i poważna grupa pisarzy z Kijowa odwiedziła Lwów. W jej skład wchodzili Pawło Tyczyna, Maksym Rylski, Mykoła Bażan, Andrij Malyszko, Natan Rybak, Ostap Wysznia, Leonid Nowyczenko, Lubomyr Dmyterko, Płaton Woronko, Stepan Olijnyk. We Lwowie przebywał wtedy zastępca Przewodniczącego Rady Ministrów USRR D. Z. Manuilski. Można sądzić, że i formowanie tak potężnego pisarskiego desantu odbyło się nie bez jego udziału. W zachodnich obwodach Ukrainy było wtedy niespokojnie: trwała walka OUN-UPA przeciwko władzy radzieckiej. Wykonywano i przeterminowywano plan zsyłki miejscowych mieszkańców na Syberię. Pod ścisłą kontrolą były plany-rozdzielniki mobilizacji młodzieńców i dziewcząt na odbudowę kopalń Donbasu, przesiedlenia na Krym na zagospodarowanie ziem, które do niedawna były we władaniu deportowanych Tatarów, skreślania studentów z wyższych uczelni za podejrzenie o antyradzieckie nastroje, przesiedlenia chłopów z chutorów do wsi, zamykania cerkwi, organizację kołchozów itp. Pomimo odmiennych politycznych i socjalno-psychologicznych osobliwości (ziemie Zachodniej Ukrainy zostały przyłączone do Radzieckiej Ukrainy dopiero w 1939 roku), technologie sowietyzacji były tutaj te same, co i w latach 20. na Wschodniej Ukrainie — siłą ujarzmić ludzi. W partyjno-radzieckich gabinetach tworzy się obraz nacjonalisty-banderowca. Ideologia ukraińskiego nacjonalizmu ogłaszana jest wrogą swojemu własnemu ukraińskiemu narodowi. Tego jeszcze nie znały ideologie narodowe. Ani polski, ani fiński, ani nacjonalizm naszych sąsiadów-Rosjan, i żaden inny nie był i nie jest wrogi własnemu narodowi. Przeciwko oddziałom powstańczym rzucono wojska, technikę. A ile zginęło ludzi, tylko podejrzanych o związki z banderowcami, o antyradzieckie nastroje, o niechęć do wstępowania do kołchozu itp. Wszystkie kulturalno-artystyczne, oświatowe centra Ukraińców, które funkcjonowały za granicą, ogłoszono nacjonalistycznymi śmietnikami, a ich drukowane organy — nacjonalistycznymi gadzinówkami. Świat nie zna takich krajów, żeby tak odwróciły się od diaspory — swoich ludzi w różnych zakątkach ziemi. Chruszczow na naradach, które przeprowadzał na Zachodniej Ukrainie, nie szczędził czarnych farb dla nakreślenia obrazu nacjonalisty-bandyty. Nie dobierał słów i wyrażeń: „…albo szubienica, albo droga na Syberię”; „zsyłać jeszcze wielu trzeba, ziemi u nas dużo”. Nawet o partyjnych aktywistach, którzy tutaj narażali się na niebezpieczeństwo, a nawet ginęli, nie znajdowało się u niego dobrych słów: „Komuniści, którzy nie zdołali zgrupować wokół siebie aktywu, nie mogą obronić swojego życia i giną, — diabli z nimi, tam im droga”. W samym Lwowie trwa wzmożona rusyfikacja. Obwodowa gazeta „Lwowskaja prawda” wychodzi w języku rosyjskim. Nawet lojalni wobec nowej władzy artyści są oburzeni. Iryna Wilde pisze do Stalina list w języku ukraińskim, protestując przeciwko polityce asymilacji ukraińskiego narodu. W obwodowych gazetach przeważają tematy „za całkowitą kolektywizacją” i przygotowania do wyborów do Rady Najwyższej ZSRR. Oto w takich warunkach (rzec można, podwyższonego niebezpieczeństwa) pisarski desant znalazł się we Lwowie. Pisarze wystąpili we Lwowie, Żółkwi, Sokalu, Gródku, Drohobyczu. Spotkania odbywały się według zwykłego wtedy scenariusza, organizowano je bez „niewygodnych” pytań i dyskusji. W operze zebrano najlepszych uczniów. W domu partyjnej oświaty — robotników-stachanowców. A jeszcze gdzieś — przodowników kołchozowej produkcji, studentów itp. Po spotkaniach, w kuluarach, odbywało się omawianie usłyszanego i zobaczonego. I, jak zwykle, w potrzebnym miejscu były czujne państwowe oczy i uszy. Z tych skąpych doniesień składano notatkę służbową na imię sekretarza KC KP(b)U I. D. Nazarenki „O reagowaniu kadry wykładowej i studentów wyższych uczelni na przyjazd do m. Lwowa pisarzy Ukrainy”. Wśród innych przytacza się i takie retoryczne pytania, niepożądane wnioski-konstatacje: „Dlaczego wszyscy oni czytali swoje utwory tylko te, w których wychwala się wodza narodów?”, „czuć, że ich twórczość jest mocno włożona w polityczne ramy”.
jak odebrali oni całe to widowisko, swoją rolę w nim? Pierwszy próbował sformułować cel przyjazdu do Lwowa krytykowany przez władze „burżuazyjny nacjonalista” Maksym Rylski: „Przyjechaliśmy do was do Lwowa wzmacniać władzę radziecką”. Kategorycznie zaprzeczył mu Wołodymyr Sosiura, którego rok później również wpiszą do rejestru burżuazyjnych nacjonalistów: „A ja oto nie jestem tego pewien. Nas po prostu przewietrzają, żebyśmy nie zasiedzieli się w Kijowie, nie obrośli mchem, oto nas tutaj i przywieźli. My tutaj pijatykujemy i rozrabiamy, tym my nie wzmacniamy władzy radzieckiej, a nawet przeciwnie. Najskromniejszy wśród nas — to Pawło Tyczyna, on wzmacniałby, gdyby rozumieli go czytelnicy”. Co do celowości wyjazdu niby nie miał żadnych wątpliwości Ostap Wysznia, który niedawno powrócił po dziesięcioletnim zesłaniu, ale organizację jej on też skrytykował: „Zachodnie obwody Ukrainy przeżywają teraz nasz 1929 rok. Chłopów gonią do kołchozów, a oni idą i oglądają się na las, amerykańskiego wujaszka. My przyjechaliśmy tutaj, żeby ułatwić im przejście na nową formę gospodarowania, czytamy im, śmieszymy ich, podnosimy patriotycznego ducha. Tak, wydaje mi się, my powinniśmy robić. Ale wydaje mi się, że źle zrobił (imię sekretarza CK KP(b)U) (Tak w tekście. — W. K.), że przygnał nas tutaj całe stado. Wyobrażacie sobie, wyjedziemy do kołchozów Lwowszczyzny, pokażemy się sytymi, odzianymi, wypielęgnowanymi, pijanymi, a chłopi pomyślą „oto oni, nowi panowie” i jeszcze śmieją się naszym językiem. Nas należało wozić, ale w pojedynkę, a nie wszystkich. Na tle galicjan my wyglądamy rzeczywiście na panów, radziecką burżuazję, ostro różnimy się zewnętrznie od masy chłopstwa”. Niespodziewanie do ataku na władzę ruszył umiarkowany, z reguły, Stepan Olijnyk, zahaczając przy tym o bardzo bolesny dla zachodnich obwodów problem: „Wożą nas jak zwierzęta na pokaz, wśród nas są już muzealne eksponaty, może, ich i trzeba przywozić, a najbardziej ze wszystkiego my jeździmy dla wysokiej polityki. My wzmacniamy miasto Lwów jako ukraińskie miasto. Sprawa w tym, że u was język ukraiński stał się już językiem obcym. Tutaj przyjechała różna hołota i wszystko „cztoka” i „kaka” i tym rusyfikuje ludność. Oto my i zbijamy pychę z tych rozzuchwalonych wielkomocarstwowych nacjonalistów. Oprócz tego, my pokazujemy, że Ukraina — to nie tylko pojęcie geograficzne, a że ona jest samodzielna i ma bogatą kulturę i literaturę. My pokazujemy, że literatura ukraińska jest silna, potężna i tym rozbrajamy agitację banderowców i ich amerykańskich gospodarzy. Ma rację Wołodźka Sosiura, że my czujemy się gośćmi i pijatykujemy, rozrabiamy, i tym pokazujemy, że my szlachta, bogaci, a tymczasem naród w masie zazdrości nam i złości się” (CDA GO Ukrainy, F. 1. — Opis 24. — Spr. 15). Tak oto krytycznie i samokrytycznie… Zaproponowali im (dokładniej, zapewne, nakazali) pojechać — i pojechali. Ale czyż można kogoś przekonać do tego, w co samemu się wątpi albo co się neguje? Czyż można zainspirować się nieprawdą? Kogo wzruszy wyrażone nie ze szczerego serca? Panegiryczny charakter utworów literacko-artystycznych w czasach socrealizmu był narzucany przez oficjalną propagandę, podręczniki oświatowe i pomoce, pioniersko-komsomolskie dogmaty, partyjne szablony. Często (szczególnie na Ukrainie) pieśń o Stalinie lub wiersz na jego cześć ratowały autora od więzienia i zesłania. A ludność Zachodniej Ukrainy, która nie znała takiego kultu wodza, oczywiście, dziwiła się zalewowi słów, które wychwalały Stalina. W regionie, gdzie przez tyle lat lała się krew za samodzielną Ukrainę, strasznym dysonansem na tle bratobójczej wojny brzmiały słowa pochwały: Kłaniamy się naprzód Porannemu słoneczku I całemu wojsku Krzewno*radzieckiemu. A jeszcze nisko kłaniamy się Wielkiemu ojcu Józefowi Stalinowi Za nasze wyzwolenie. (Literatura ukraińska. Klasa X, 1948 rok) I takie zmuszano uczyć dzieci, których bracia, siostry, ojcowie, matki byli albo zabici, albo wywiezieni na Sybir… Za pomocą podobnych do wspomnianego „pisarskiego desantu” działań do ideologicznej obróbki narodu władza próbowała zaangażować najbardziej utalentowanych twórców. A ci, nie mając prawa odmówić, zgadzali się, ale, zdaje się, wykonywali zadanie byle jak, formalnie, i, bojąc się być zupełnie szczerymi nawet z przyjaciółmi, zalewali czasem własne sumienie wódką… Słowem, tamten pisarski desant 1950 roku był skazany na porażkę.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
