Сторінка · с. 4сторінка оригіналу ↗
Szukając wspólnego, szukać siebie…
Слово Просвіти, №19 за 2017 рік
...mologikon, historyczny słownik języka ukraińskiego, czyli pełny objaśniający słownik języka ukraińskiego… Tym bardziej taką radość odczuwa dziś każdy z nas z okazji tej prezentacji. Dwa typowe pytania czytelników dotyczące Słownika: 1) czy można go kupić; 2) czy istnieje wersja elektroniczna książki. Odpowiem. Kupić książkę nie sposób, ponieważ jej nakład jest supermały — 50 egzemplarzy. Wersję elektroniczną można znaleźć w Google na autorskiej stronie „Szkoła języka ukraińskiego Iwana Juszczuka” pod adresem: https://ushchuk.wordpress.com/2017/04/13/…
Dzieląc tę radość z autorem i czytelnikami, pozwolę sobie ją w miarę możliwości lekko podsolić. Wydaje mi się, że w świetle znanej obecnym tu językoznawcom formalnie paradoksalnej myśli Kostiantyna Tyszczenki, że spośród wszystkich języków słowiańskich najbliższy naszemu jest najbardziej oddalony w przestrzeni język górnołużycki, najważniejszym sektorem badań, który przeprowadził i zapewne będzie przeprowadzał dalej Iwan Pylypowycz, powinna być wspólność leksyki właśnie tych dwóch języków. Czy autorowi Słownika udało się w pełni objąć ten sektor? Zestawiłem rejestr Słownika Juszczuka i wybiórczy spis górnołużyckich słów, które Kostiantyn Tyszczenko przytacza za „Historyczno-etymologicznym słownikiem języków górnołużyckiego i dolnołużyckiego” H. Schustera-Šewca ([Schuster-Sewc H. Historisch-etymologisches Wörterbuch der ober- und niedersorbischen Sprache]; wydano w latach 1978–1989). Okazało się, że w spisie Tyszczenki podano łącznie 168 słów, z czego 23 (czyli niemal 14%) zupełnie nie występują w rejestrze Słownika Juszczuka.
Jak widać z załącznika do przedstawionego tu właśnie Słownika, zarejestrowano w nim 7,5 tys. górnołużyckich „wspólnych [z językiem ukraińskim] niezapożyczonych słów”. W porównaniu z innymi językami zestawionymi w Słowniku jest to najniższy wskaźnik (z języka słoweńskiego podano tu 9,3 tys. słów, z serbskiego (chorwackiego) — 10,2 tys., z czeskiego — 10,8 tys.). Gdybyśmy do wspomnianej liczby dla języka górnołużyckiego dodali choćby owe 14 %, byłoby to co najmniej 1050 słów; ale liczba słów „niezauważonych” przez autora zależy od kompletności wykorzystanych źródeł leksykograficznych; i całkiem możliwe, że liczba słów górnołużyckich w obecnie przedstawionym Słowniku może wzrosnąć nie o tysiąc, lecz o wiele tysięcy słów.
W Słowniku zaznaczono, że autor wykorzystał dwa, ogólnie niewielkie, słowniki języka górnołużyckiego: Filipa Jakubaša (1954) i Konstantina Trofimowicza wraz ze współautorami (1974). [1) Jakubaš, Filip: Hornjoserbsko-nemski slownik, Obersorbisch-deutsches Wörterbuch, Budyšin/Bautzen Domowina 1954, 544 s.; 2) Hornjoserbsko-ruski slownik: 36000 slowow = Verkhne-luzhitsko-russkii slovar’: 36000 slowow / Siegfried Michalk; K. K. Trofimovich; Pawol Volkel. — Budysin: Domowina; Moskwa: Russkii iazyk, 1974. 564 s.]
Mnie jednak wydaje się, że pięciotomowe (!) wydanie „Historyczno-etymologicznego słownika języków górnołużyckiego i dolnołużyckiego” Heinza Schustera-Šewca (ukazało się w latach 90. XX wieku) koniecznie należy przestudiować. Dlaczego na tym nalegam? Ponieważ, zdaniem naszego najbardziej autorytatywnego poliglotę K. M. Tyszczenki, spośród wszystkich języków słowiańskich historyczna wspólnota języka ukraińskiego i górnołużyckiego jest najbardziej widoczna, i dotyczy to przede wszystkim pokrewieństwa składu leksykalnego. W kolejnych wydaniach warto uwzględnić, że w próbnym wydaniu Słownika Iwana Pylypowycza porządek alfabetyczny haseł nie został zachowany wszędzie. Na przykład w trójce haseł oznaczających „majestatyczny”, „wielkość”, „wielbić” element 3. powinien być 2.; trójkę haseł oznaczających „wierzbowy”, „wierzbowy gaj”, „wielbłąd” należy ułożyć w odwrotnej kolejności. A w trójce „zielony”, „wiry”, „wrócić” hasło „wiry” powinno być pierwsze. Zwróćmy uwagę na te paralele leksykalne, które istnieją w języku ukraińskim i górnołużyckim, przy czym są one zarejestrowane w „Historyczno-etymologicznym słowniku języka górnołużyckiego” Schustera-Šewca, ale nie są odzwierciedlone w słowniku I. P. Juszczuka. Wymieniam je w porządku alfabetycznym: wjerno [wl. werno], „oni”, „na wszelki sposób” (wł. wšelako [wszelako]), „wrzawa”, „dobrze”, „zaniedbany” (chociaż istnieje „zaniedbać”), „zanurzyć”, „opalenizna”, „bo!”, „ziemski”, „chorągiew”, „najmądrzejszy”, „nakład”, „przykład”, „teraz”, „nikogo”, „pochowanie”, „odczuwać”, „równoczesny”, „strzecha” i inne. W przedstawionym słowniku nie ma hasła oznaczającego „pytać”, jest tylko „pytać się”; nie ma hasła „pokuta”, ale jest „pokuta” w znaczeniu pokuty (?); nie ma hasła „śniadanie”, ale jest „śniadanie” w innym brzmieniu. Ponadto w niektórych hasłach, obok innych słowiańskich odpowiedników polskiego wyrazu, autor nie podał pokrewnych leksemów górnołużyckich, które zarejestrował Schuster-Šewc. Dotyczy to zwłaszcza haseł „mniejszość” (gdzie podano jedynie odpowiednik serbski), „pisk”, „powierzchnia”, „wesele”, „drapać”, „szukać”, które podano w słowniku Heinza Schustera-Šewca. Jako odpowiednik wyrazu „wujek” I. P. Juszczuk podaje
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
