Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє
Сторінка · с. 10сторінка оригіналу ↗

BIAŁY PTAK UKRAIŃSKIEGO KINA

Слово Просвіти, №23 за 2011 рік

70. rocznica urodzin Iwana Mykołajczuka będzie obchodzona w całej Ukrainie. Głównymi ośrodkami wydarzeń będą Kijów, Lwów, Czerniowce oraz rodzinna wieś I. Mykołajczuka Czortoryja na Bukowinie, gdzie Iwan Wasylowycz urodził się 15 czerwca 1941 roku. Bukowińczycy zaproszą na etnofestiwal „W gości do Iwana”. Nazywano go twarzą i duszą ukraińskiego kina poetyckiego, arystokratą ducha, genialnym samorodkiem. Był wyjątkowy, ludowy, prawdziwy, najlepszy. „Nie znam bardziej narodowego ludowego geniusza… Przed nim był tylko Dowżenko” — mówił o Mykołajczuku wielki Paradżanow. W jego osobie naród ukraiński ma światowego nieśmiertelnego pozytywnego bohatera, który budził ducha narodowego Ukraińców. Jednak tytułu artysty ludowego Iwanowi Mykołajczukowi tak i nie przyznano, ponieważ ówcześni ideolodzy wydali aktorowi wyrok — „nacjonalista”. Państwową Nagrodę im. Szewczenki Iwan Mykołajczuk otrzymał już pośmiertnie. Dzisiejsza publikacja w „Słowie Proświty” to wspomnienia tych, którzy ramię w ramię z Iwanem Mykołajczukiem przeżywali swoje losy twórcze. Wielu nie ma już wśród żywych. Ale ich imiona na zawsze połączyły się z nazwiskiem Mykołajczuka w ukraińskiej sztuce filmowej. „JESZCZE NIE UMARŁA UKRAINA” Czy Kateryna Ołeksiijiwna Mykołajczuk po urodzeniu syna Iwana mogłaby pomyśleć, że jedna z ulic Czerniowiec zostanie nazwana na jego cześć? A czy starsza siostra Iwana Mykołajczuka Frozyna Wasyliwna spodziewała się, że przez wiele lat będzie przewodnikiem w rodzinnym domu? Ale los ułożył się właśnie tak… I to właśnie jej przypada od 1987 roku opowiadać gościom i dziennikarzom, jakim chłopcem był aktor Iwan Mykołajczuk: — Pamiętam, jak w niewielkiej chatce zbierali się sąsiedzi i przyjaciele, jak mama zasłaniała okna, a ojciec czytał ukraińskie książki. Najbardziej w rodzinie lubili czytać Szewczenkę, wiele rzeczy znali na pamięć. Iwanowi też te „lekcje” ukraińskości się podobały. Nie wiem dlaczego, ale on jeszcze z dzieciństwa był takim patriotą! W wieku sześciu lat śpiewał „Jeszcze nie umarła Ukraina”. A kiedy wychodziłam za mąż w 1947 roku, gości przyszło mało — tylko krewni i sąsiedzi. Zawołali do stołu Iwanka i proszą, żeby zaśpiewał „Jeszcze nie umarła…”, a on mówi: „Przecież nie wolno…” i patrzy na tatę, bo on mu zabraniał przy obcych ludziach śpiewać, mówił, że za to nas wszystkich na Sybir wyślą. Ale tym razem ojciec pozwolił mu cichutko zaśpiewać. Wtedy Iwanowi tyle kopiejek narzucali, że tata żartował potem: mówił, że młodym tyle pieniędzy nie zebrali. Iwan przy rodzinnym domu miał ulubiony kącik — w sadzie, powyżej domu. Stamtąd było dobrze widać Czeremosz. Niejednokrotnie tam jedliśmy. Iwan, gdy był młody, często powtarzał, żeby go, jak Szewczenkę nad Dnieprem, pochowano nad Czeremoszem. Ale kiedy już było mu całkiem źle, kiedy już chory był, to powiedział: „Nie, to żart był. Nie trzeba mnie tam chować. Tam zawsze dzieci się bawią. Czego one mają bać się jakiegoś grobu?”. Średnie wykształcenie Iwan zdobywał w trzech szkołach wieczorowych. Tam też zaczęła się jego „kariera twórcza”. My nigdy nie słyszeliśmy, że jest taki zawód — aktor, a do teatru po raz pierwszy trafiliśmy, kiedy Iwan już uczył się w Czerniowcach, w szkole muzycznej. Jak dziś pamiętam, szedł się uczyć w tatusiowych „kolejowych” spodniach i czapce. Potem była teatr-studio przy Czerniowieckim Teatrze Muzyczno-Dramatycznym im. O. Kobylańskiej. Tutaj dwudziestoletni młodzieniec Iwan spotkał swoją ukochaną — Marię. Dobrze pamiętam, jak Iwan przyjechał do domu i mówi mi: „Spotkałem dziewczynę i chcę się ożenić”. A ja mu: „Może poczekaj, jesteś jeszcze taki młody, oto skończysz naukę, dostaniesz pracę”. A on mi: „Ja chcę już się żenić. Bo kiedy będę miał pieniądze i pracę, to nie będę wiedział: dziewczyna za mnie wychodzi, bo chce pieniędzy, sławy czy mnie? A Maria chce mnie takiego, jakim jestem — w tatusiowym płaszczu, w tatusiowych spodniach”. „JAKBY STRZAŁY PRZELECIAŁY MIĘDZY NAMI…” Maria MYKOŁAJCZUK, narodowa artystka Ukrainy, piosenkarka, wdowa po aktorze: — Poznaliśmy się w Czerniowcach, razem pracowaliśmy w Teatrze im. O. Kobylańskiej, mieszkaliśmy w tej samej dzielnicy: ja — z rodzicami i trzema siostrami, Iwan wynajmował pokój. Kiedy przyszłam wstępować do studia przy teatrze, zapytano mnie: „Jesteś siostrą Mykołajczuka?”. Wtedy Iwana nie znałam, ale wielu mówiło, że jesteśmy podobni jak dwie krople wody. Po raz pierwszy zobaczyłam Iwana, przepracowawszy w teatrze miesiąc. Przyszłam na próbę, a tam wszyscy aktorzy otoczyli wysokiego, szczupłego młodzieńca. Spojrzałam na niego — i jak prądem mnie przeszyło, jakby strzały przeleciały między nami… Po filmie „Cienie zapomnianych przodków” zaczął nazywać mnie Mariczką. Zdjęcia do tego obrazu faktycznie stały się naszym miesiącem miodowym. Iwan był bardzo niewygodny dla ówczesnej władzy. Mówiono mu: „Jesteś zbyt dobrym aktorem, żeby grać te czy inne role”. Tak w „Białym ptaku…” nie dali mu zagrać roli Oresta. A wszystko to zaczęło się po „Anniczce”, gdzie jedynym, który wywoływał prawdziwą sympatię, był Iwan. Dziesięć lat wyleciało w niebyt. Ileż filmów moglibyśmy dzisiaj oglądać! …W ostatnim roku życia bardzo chorował. Kiedy leżał w domu, przeniosłam jego kanapkę z gabinetu do pokoju, gdzie stał telewizor, żeby trochę odwrócić uwagę od bólu. Sam przejść Iwan nie mógł, wzięłam męża na ręce, a on mówi: „Widzisz, zamiast tego, żebym ja ciebie na rękach nosił, ty mnie nosisz”. Doszliśmy do lustra, Iwan spojrzał w nie i powiedział: „O-o-o, Iwanie Wasylowyczu, kiepskie sprawy…”. Wydaje mi się, że czuł zbliżanie się śmierci. Pewnego dnia, rano, zawołał mnie dzwonkiem, który zawsze leżał obok niego. Podbiegam: „Co się stało?”. On wyszeptał: „Mamy dzisiaj 25”. Głosu Iwan wtedy już nie miał, tarczyca została „zaczepiona”. Poprosił: „Pochyl się”. Pochyliłam się… on mnie pocałował. Nie mogłam powstrzymać łez. Dwadzieścia pięć lat wspólnego życia… A cztery dni później Iwan zmarł. UPADŁY ŁABĘDZIE NA CZORTORYJĘ… Pewnego sierpniowego dnia 1986 roku zatrzymało się serce Iwana Mykołajczuka i dusza jego odleciała w wir innych światów, tego samego roku na czortoryjskie jeziora po raz pierwszy przyleciały zimować białe łabędzie — dużo, kilkaset. Tak też zaczęto je nazywać — Iwanowe łabędzie stado. Od tamtej pory, oto już dwadzieścia pięć lat, żyją w Czortoryi, a ludzie mówią: to Iwanowa dusza powróciła na rodzinną ziemię, do mamy. Od tamtej pory przyjaciele, koledzy przychodzą co roku do niego — ale już nie do rodzinnego domu, a na grób na cmentarzu Bajkowym. W lutym 1989 roku siłami pracowników Czerniowieckiego Miejskiego Centralnego Pałacu Kultury, do których dołączyli dziennikarze gazety „Mołodyj bukowyneć”, przeprowadzono trzy wieczory pamięci, poświęcone naszemu sławnemu rodakowi. Wtedy podzielić się swoimi wspomnieniami o artyście przyjechali: wdowa Maria Mykołajczuk, narodowi artyści USRR Kostiantyn Stepankow, Łeś Serdiuk, reżyser filmowy Łeonid Osyka. W kursowej pracy reżyserskiej Łeonida Osyki „Dwoje” jeszcze jako student zadebiutował Iwan Mykołajczuk. W pięknej twarzy, subtelnym uśmiechu i przytłumionym głosie bohatera młodego Mykołajczuka nie można nie zauważyć jakiejś tajemnicy, głębi — tych cech, które po kilku latach legną u podstaw fenomenu osobowości wielkiego aktora. Leonid OSIKA (1940—2001), reżyser filmowy: — W 1964 roku musiałem zrobić pracę zaliczeniową. Nie było ani scenariusza, ani taśmy, ani czasu. Zaprosiłem Iwana i Tonię Leftij, studentkę WGIK-u, i zaczęliśmy pracę. Historia o dwojgu młodych zakochanych, którzy nie rozumieją się nawzajem. Kręciliśmy tak. Powiedzmy, jest kawałek taśmy, siadaliśmy i fantazjowaliśmy: mamy tyle a tyle czasu, co tu można zrobić?.. Oczywiście, że bez aktora-współtwórcy nic by nie wyszło. Ale Mykołajczuk już wtedy nie był wykonawcą roli, a jej pełnoprawnym twórcą. Dla reżysera to, być może, najcenniejsze w aktorze, kiedy przychodzi do ciebie współpracować, współodczuwać, fantazjować… Tylko wtedy wychodzi coś prawdziwego, żywego… Obraz „Dwoje” trwał piętnaście minut. W WGIK-u mnie chwalili. Ale nie o to chodzi — wtedy od tej krótkometrażówki wiele się zaczynało. I przyjaźń, i twórcza współpraca z Iwanem także. W filmie „Zachar Berkut” roli dla Iwana jakoś nie dobrano. Lecz ja Kołyska Iwana Mykołajczuka już nie wyobrażałem sobie, żeby obraz był bez niego. Dlatego też powstał Lubomyr, powstał i stopniowo zaczął obrastać w ciało. Na początku, w zamyśle, był to bardziej charakter-symbol, tak bym to nazwał. Czy może nawet znak. A w istocie, oparcie dla ruchu fantazji. Podobieństwo, obraz człowieka powstają już jako coś gotowego, uformowanego nie jednym życiem — historią narodu. Potrzebne są wysiłki, aby wyrwać się poza granice tego, co dane, jej zewnętrznej formy, pójść w głąb. Iwan fantazjował: on, jak wróżbita, brał do rąk to jedno, to drugie, i wydobywało się nowe. On doskonale znał życie narodu we wszystkich jego formach. Taniec, muzyka, pieśń, rytuał, obrzęd — w nich odłożyło się kolosalne doświadczenie ludzi w poznawaniu wszechświata i samych siebie. Iwan to rozumiał. On przebierał wielką liczbę tych instrumentów poznania, aby zagrać na kilku z nich potrzebną melodię. Swoją technikę aktorską dołączał do tej orkiestry…

с. 12 · сторінка оригіналу ↗

Zakończenie. Początek na str. 10. poważnie, że wszystko zaczyna się od Karpat. Bywało, usłyszymy jakąś nowację, a Mykołajczuk obowiązkowo powie: „U nas, w Karpatach, to już było”. Kochał swój kraj bezgranicznie i za to kochali go rodacy. Widywaliśmy się w ostatnim roku często. W czasie naszego ostatniego spotkania Iwan Wasylowycz był nastawiony bojowo. Scenariusz zatwierdzony. Film już uruchomiony. I, jak powiedział Iwan, pozostało tylko kupić zdrowie. Ale go nie kupisz… Wszyscy wiedzieliśmy o jego chorobie, ale nie wiedzieliśmy, że koniec jest tak bliski. Śmierć Mykołajczuka była niespodziewana… W studiu imienia O. Dowżenki wszyscy go bardzo kochali. Prawda, byli i tacy, którzy zazdrościli, ale to inna rozmowa. Dla wszystkich był bliskim człowiekiem. I w ostatnią drogę artystę odprowadzało całe studio, wszyscy wielbiciele jego talentu. Śpiewał chór imienia H. Weriowki ulubione pieśni Iwana. Pochowali Mykołajczuka na Cmentarzu Bajkowym, obok Wołodymyra Denysenki, reżysera filmu „Sen”, gdzie tak jasno rozbłysnął talent Iwana. A tam niedaleko — Łeonid Bykow. Wszyscy oni byli prawdziwymi przyjaciółmi. Pamiętam, Iwan mówił: „Chcę, żeby jak będą mnie chować, padał deszcz, taki deszcz, żeby nikt nic nie mówił. Bo jak zaczną nad grobem kłamać…”. I deszcz rzeczywiście spadł, i to wielki. BYŁ UCIELEŚNIENIEM HUCULSZCZYZNY Łarysa KADOCHNIKOWA, ludowa artystka Ukrainy: — Gdyby mnie dzisiaj zapytano: „Czy mógłby inny aktor zagrać rolę Iwana Palijczuka?” Odpowiedziałabym: „Nie, nie!” W mojej pamięci zapisało się nasze poznanie… Zdjęcia do filmu „Cienie zapomnianych przodków”… Ja — moskwianka, aktorka teatru „Sowriemiennik”, Iwan — prawdziwy lehiń, hucuł. Pierwsze spotkanie — to zdziwienie, zachwyt urodą Iwana. Już w tej jednej z pierwszych prac wszystkim stało się jasne — pojawił się prawdziwie ludowy bohater. Był ucieleśnieniem tej Huculszczyzny. Pamiętam, jak z Iwanem lecieliśmy do Argentyny na festiwal filmowy w Mar del Plata. Po pokazie tam „Cieni zapomnianych przodków” Iwan był w centrum uwagi, cała sala wstała, na stojąco biła nam brawo. Zachodni krytycy filmowi i gwiazdy kina z zachwytem mówili: „Przywieźliście cud! Genialne kino!” Tak zaczynała się sława Iwana Mykołajczuka. Najbardziej bał się przeciętności, spokoju, dobrobytu. Jego głowa — głowa filozofa — była naładowana jednym: zrobić tak, żeby wszystko, co robi, należało do rzędu sztuki, napełnionej uczuciem, rozumem, życiem. BOLAŁA GO DUSZA I ONA NIE WYTRZYMAŁA Taisija ŁYTWYNENKO, ludowa artystka Ukrainy: — Iwan Mykołajczuk! W tych dwóch słowach jakby znajduje się kod prawdziwego Ukraińca, urodzonego przez matkę Katerynę na tak pięknej ziemi, która nazywa się — Ukraina! Być może dlatego Iwan lubił zatrudniać ukraińskich aktorów. W „Wawilonie-XX” — to Bronisław Brondukow, Iwan Hawryluk, Rajisa Nedaškiwska, Fedir Stryhun, Łeś Serdiuk, Luba Poliszczuk… Iwan był ciekawym opowiadaczem i zawsze dzielił się swoimi marzeniami-snami-fantazjami. W jego snach-marzeniach obowiązkowo musiał być biały koń z luksusową grzywą. Koń leciał po niebie, a Iwan stał w żytnim polu i wołał go. A kiedy koń schodził do niego, ścigali się w szybkości, zwyciężali obaj. Kochałam, kiedy Iwan fantazjował. Często, kiedy słuchałam Iwana, zamykając oczy, wyobrażałam sobie, jak w następnym filmie będzie kręcił swojego białego konia. Ale tak się nie doczekałam. Iwan nie doczekał tego szczęścia, kiedy jego talent będzie potrzebny ukraińskiemu kinu. Teraz tego ukraińskiego „kina”, jak mówił Iwan, — nie ma. Wiele rzeczy nie udało mu się zrobić. Szkoda! Przykro, że nie nakręcił swojego marzenia — „Ukradzionego szczęścia” według Iwana Franki, gdzie chciał zagrać i Mykołę, i Mychajła. A film, według jego zamysłu, powinien był zacząć się od dziecięcej zabawy… Dzieci bawią się w Annę, Mykołę, Mychajła! Myślę, — to byłoby bardzo ciekawe! Nie udało się! Nie pozwolili! Tylko on jeden wiedział, jak to powinno być, jak to nakręcić. Iwan lubił kręcić dzieci. W filmie „Wawilon-XX” moja Jawdoszka miała 12 dzieci, wśród nich był syn Brondukowa, Olhy Mateszko. Nasz syn zagrał rolę wędrownego muzyka w filmie „Zaginiona gramota”, a jego malutka bratanica — w filmie „Tak długa, tak ciepła jesień” w scenie, kiedy tata wywozi do „Hameryki”, niczym małą boginię, swoją córeczkę na siwym wole. A ona w ludowym stroju płynie po śniegu, zostawiając na zawsze Ukrainę. W jego filmach zwierzęta mówiły, wzdychały, buntowały się, marzyły, zakochiwały się. Podkładał im głos sam Iwan Mykołajczuk! A jeszcze… Bociany… To jego ulubione ptaki. Pamiętam pod Czerniowcami zaorane jesienne pole. Czarna rola, a na niej różowe bociany, bo podświetlone jesiennym czerwonym słońcem, które zachodziło. One poważnie chodziły po roli przed odlotem do ciepłych krajów. Ten cud — bociany na roli, i my patrzyliśmy na różowe ptaki. Operatorzy zdążyli nakręcić ten cud, ale nie tak, jak chciano. Bociany odleciały do ciepłych krajów. A po kilku latach za bocianami odleciał i Iwan. Iwan Mykołajczuk — jeden z najpiękniejszych i najbardziej utalentowanych ukraińskich aktorów, scenarzysta i reżyser. Bolała go dusza i ona nie wytrzymała. Gdzieś tam, daleko-daleko kończy swoje „Kino”… „EPOKA W UKRAIŃSKIEJ KINEMATOGRAFII” Rajisa NEDAŠKIWSKA, ludowa artystka Ukrainy: — Pamiętam, kiedy na próbach zapytałam Iwana: „O czym będziesz kręcił „Ukradzione szczęście?” Odpowiedział: „Ty wiesz, o czym będę kręcił…” Dopiero przed rozpoczęciem prób opowiedział mi o swoim zamyśle i opowiedział jedną z najważniejszych scen przyszłego filmu. Później ja z pamięci próbowałam wystawić jego „Ukradzione szczęście” w Wyżnicy, na Bukowinie, z aktorami tamtejszego teatru amatorskiego. Na Międzynarodowym festiwalu twórczości ludowej spektakl wyżniczan otrzymał Grand Prix, a wykonawcy głównych ról — główne nagrody. A wtedy, podczas prób, na dworze mróz tężał… Łeś Serdiuk był taki piękny w czerni na tle białego śniegu, ale cały w wątpliwościach i rozpaczy, szukając rady, opowiedział: „Mi wszyscy mówią: czego ty próbujesz się? I tak Iwan będzie grał. Ale Iwan mówił mi, że będzie grał ten, kto lepszy, u kogo będzie lepsza próba…” Ja wszystkich prób nie widziałam do dzisiaj. I w ogóle nie wiedziałam, co było na radzie artystycznej studia filmowego? Dlaczego zamknięto obraz? Już podczas zdjęć ostatniego w jego życiu obrazu „Na ostrzu miecza”, gdzie graliśmy brata i siostrę, Iwan powiedział: „Szkoda, że my z tobą nie zagraliśmy „Ukradzionego szczęścia”. Ale on był w ciężkim stanie i ja o nic nie mogłam więcej go wypytywać. Już później Wałerij Huzyk, reżyser-dokumentalista, członek rady artystycznej, opowiedział mi, jak nieżyczliwe było to posiedzenie, i powiedział: „Przestraszyli się…” I nie znalazł się ani jeden głos na poparcie. Nie było komu bronić, doradzić, porozmawiać z członkami rady artystycznej i po ludzku, dobrym słowem ogrzać Iwana. My, zazwyczaj, nie słyszymy siebie nawzajem. Nie widzimy siebie nawzajem i dzisiaj. A ktoż, jak nie Iwan, miał kręcić to kino? W końcu, nie uwierzyli wtedy takiej osobowości — takiej głębi, epoce?! Przecież Iwan — cała epoka w ukraińskiej kinematografii. Jestem pewna, jego „Ukradzione szczęście” byłoby jak „Cienie...”, tylko po Iwanowsku. Och, jak szkoda, że nie było wyjścia wielowiekowej znajomości tematu. On przez lata pielęgnował temat, przeżywał ukradzione szczęście… Właśnie ten odwieczny temat — problem ludzkości — był dla Iwan Mykołajczuk w filmie „Cienie zapomnianych przodków” energetyczny wybuch, który zrodził, oprócz arcydzieła Paradżanowa, kilka błyskotliwych obrazów Leonida Osyki i Jurija Illenki (w szczególności „Białego ptaka z czarnym znamieniem” — autobiograficzną wersję dzieciństwa Iwana na Bukowinie). Osiem lat oszałamiającego sukcesu, powszechnej miłości i uznania, a potem — zakaz kina poetyckiego na mocy partyjnej uchwały, półzapomnienie, konieczność grania w przeciętnych taśmach i rozpacz, uparta wola zachowania wierności sobie. Iwan zaczął pisać scenariusze, nakręcił jako reżyser dwa filmy, darując w „Wawilonie-XX” rodzimemu kinu intonację wertepu — starodawnego ukraińskiego teatru lalek, który balansuje na granicy między tragiczną mistyką a tanim jarmarkiem. Ratował się ironią i samoironią, zdrowym ludowym humorem, którym był obdarzony nie mniej niż religijnym instynktem. Śmiał się, żeby nie płakać, przebiegle myląc prawdziwe historie i zmyślenia, historię i mitologię. Żyła w nim pamięć rodu, genetyczna pamięć narodu. Iwan żarliwie kochał swoją ziemię, swój stary dom i matkę, kobiety, dzieci i konie. Ale najbardziej na świecie kochał zanurzać się we własne sny i fantazje, wsłuchiwać się w tajemnicę muzyki świata i przekładać to wszystko na język kina. Nieskończenie przyciągały go te wirtualne gry z duchami, z cieniami na ekranowym płótnie, które karmił swoją żywą krwią, własną autentycznością. Marzył o nakręceniu filmu o Artyście, o jego pasji i bólu, „o najbardziej męczeńskim z niewolnictw — o duchowym niewolnictwie, na które skazuje człowieka talent”, — jak sam mawiał. Iwan zmarł, kiedy przestał słyszeć muzykę świata. Dusza zabolała i złamała się wcześniej, niż zachorowało ciało. Był estetycznym symbolem ukraińskiego kina i głównym bohaterem jego dramatu — za życia. Stał się legendą i mitem po śmierci. SKRZYDLATY Roman BAŁAJAN, reżyser filmowy, członek komitetu organizacyjnego obchodów 70-lecia urodzin I. Mykołajczuka: — Utalentowanych jest niemało, ale ze skrzydłami — jednostki. Iwan — to biały ptak ukraińskiego kina. Wiek ptaków jest krótki przez zazdrość tych, którym nie dano latać. Oni dziobali i dziobią wszystko, co leży na ziemi, a Iwanowy pokarm jest w niebiosach… Przygotowała Maria WYSZNIEWSKA, m. Czerniowce Iwan Mykołajczuk i Łarysa Kadocznikowa w filmie „Cienie zapomnianych przodków”

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин