Сторінка · с. 11сторінка оригіналу ↗
„JA BĘDĘ DLA WAS PROROKIEM”
Слово Просвіти, №23 за 2011 рік
Kostiantyn STEPANKOW (1928—2004), pierwszy laureat Kijowskiej Nagrody Miejskiej im. Iwana Mykołajczuka, artysta ludowy Ukrainy, laureat Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki: — W latach sześćdziesiątych wykładałem w instytucie teatralnym i dobrze pamiętam, jak na roku Wiktora Iłarionowycza Iwchenki pojawił się student Iwan Mykołajczuk. Kiedy zaczął grać w filmach „Sen” i „Cienie zapomnianych przodków”, poznaliśmy się bliżej, ponieważ w „Śnie” pracowałem i ja, grałem rolę malarza Soszenki. I już później zaprzyjaźniliśmy się rodzinami, tak bardzo, że w naszej rodzinie wytworzyło się coś w rodzaju kultu Iwana. Na początku Iwan bardziej milczał. Wydawałoby się, że sława już przyszła, wyróżniła go spośród innych i pewności siebie przybyło, ale on w licznych towarzystwach trzymał się nie tyle dystansująco, nie, ale jakoś ostrożnie, nie śpieszył się z otwieraniem, nie śpieszył się z wyznaniami. Przeważnie obserwował, słuchał. Tym bardziej, że było kogo. Szybko zaprzyjaźnił się z Liną Kostenko, z Mykołą Winhranowskim, Dmytrem Pawłyczkiem. Bywał u uznanego mędrca Mykoły Bażana (przez Iwana Dracza, z nim Iwan przyjaźnił się aż do samej śmierci). A jeszcze malarze, rzeźbiarze: Heorhij Jakutowycz, Anatolij Fużenko, Andrij Nimenko… Wszyscy ci ludzie lgnęli do siebie, wzajemnie się wzbogacali, dodawali sił i pewności, bez których w sztuce długo się nie utrzyma. Dość szybko Mykołajczuk zdobył prawo do bycia autorytetem moralnym, bycia centrum, obok Serhija Paradżanowa, Jurija Illenki, Leonida Osyki, tego kręgu filmowców, który wyznaczał ton życia nie tylko w kinie, ale i w całym życiu literacko-artystycznym Ukrainy. Swoją drogą, Paradżanow w znacznym stopniu wpłynął na Mykołajczuka, na formowanie jego podstawowych zasad moralnych i estetycznych, wygładzając to, co już było w duszy Iwana, co zostało wychowane przez matkę, pieśń, codzienność, cały sposób życia, który go wyhodował. W nim żyło wołanie gór, wołanie szczytów ludzkiego ducha. Był wyrazistym romantykiem, nastawionym na ruch pionowy — w górę, wzwyż! Wyczerpujący to ruch, oj, wyczerpujący, i często wydaje się ludziom dość bezsensownym donkiszotyzmem. Tylko czego warta byłaby nacja, u której nie znalazłoby się takich donkiszotów, tych, którzy uświadamiali sobie sens i cel naszego bytu. Mówił czasami: „Ja będę dla was prorokiem”. Może nie mówił tego zbyt poważnie, ale dla mnie on jest prorokiem. Bo mówił nierzadko w tym ciężkim, dusznym okresie: „Czas przyjdzie! Tylko dobrze byłoby, żeby odnowa nie zaczęła się od góry, a od dołu…” ROZUM, ZAPRAWIONY SUMIENIEM Leś SERDIUK (1940—2010), artysta ludowy Ukrainy: — Wszystko zaczęło się latem 1977 roku od telefonu do studia „Ukrtelefilm”, gdzie kończyłem zdjęcia do „Natalki Połtawki”. Do głowy mi nie przyszło, że to nie telefon dzwoni, a dzwon bije, wzywając mnie w zupełnie nowe światy. Dzwonili z grupy Mykołajczuka „Wawilon-XX”. A potem przez wszystkie dni, kiedy jeździliśmy do Perejasławia, Iwan przyglądał mi się, oceniał, kalkulował, a co to będzie, jeśli?.. Potem były zdjęcia, praca. Ale nie, chyba nie praca, a jakieś nieprzerwane i, wtedy wydawało się, nieskończone święto twórczości, któremu towarzyszyły najzwyklejsze cuda. Dzięki temu, że cały czas starałem się być obok Iwana, że przeszedłem całą drogę z „Wawilonem” — od prób kamerowych do premiery w moskiewskim Domu Kina, mogę zaświadczyć — żaden tydzień nie mijał bez czujnego, niezmrużonego oka. Jego to męczyło fizycznie, ale on się bronił, trwał. A redaktor! Człowiek, który powinien był walczyć razem z Mykołajczukiem o każdy kadr, o każde słowo, czasem go zdradzał. Iwan marzył o filmie pełniejszym, z dwóch części, i tak go kręcił. Ale i to trzeba było przebijać. Wspólnymi siłami i reżyser, i grupa operatorska, i aktorzy pracowali tak oszczędnie, że nawet nie trzeba było żebrać o dodatkową taśmę. Lecz przekroczyć urzędnicze „nie wolno” było niemożliwe. Trzeba było ciąć, wyrzucać, odrywać od serca 1500 użytecznych metrów. To 50 minut czasu ekranowego. Znikały całe sceny. I jakie! Ale i tutaj Iwan był dzielny. Cierpiał, męczył się, ale w imię idei, w imię ludzi, którzy mu uwierzyli i pracowali, nie mógł dopuścić, żeby „Wawilon” nie ujrzał ekranu. Ciął, ale nie można wyciąć Daru Bożego, talentu. Po obejrzeniu materiału roboczego „Wawilonu-XX” najważniejszy szef od kina wyjdzie z sali czerwony i będzie wyrzucał: „U nas w studiu napięta sytuacja z komediami. My na was, Iwanie Wasiljewiczu, tak liczyliśmy, wydawało nam się, że posiadacie subtelny humor, a zobaczyliśmy jakieś filozofowanie, tęsknotę za starzyzną”. Wszystko to słyszałem na własne uszy. Po „Wawilonie-XX” nakręcił tylko jeden film „Taka późna, taka ciepła jesień”. Mówią, że Iwan w „Cieniach zapomnianych przodków” przeżył swoją przyszłość. On nie tylko przeżył, ale i nam z Hryhorijem Hladiem opowiedział o naszej w obrazie „Taka późna, taka ciepła jesień”. Wyszło dokładnie według scenariusza. Hryćko w Kanadzie „gryzie ziemię”, a ja zostałem w domu, jak i mój Meletij, z okaleczonym bocianem za pazuchą. W życiu miałem i tytuły, i festiwale, ale najdroższa nagroda to kiedy dobrze zagrałeś scenę, a Iwan cichutko do ciebie podejdzie i powie: „Dziękuję, przyjacielu”. Wyrazisty, napełniony fantastycznymi i jednocześnie realnymi obrazami film „Wawilon-XX” wchłonął w siebie wszystko, co najlepsze, co mógł mu dać Mykołajczuk-scenarzysta, Mykołajczuk-reżyser i wreszcie Mykołajczuk-aktor. Ktoś z krytyków filmowych nazwał „Wawilon-XX” tragifarsą, ktoś zakwalifikował jego stylistykę jako barok ludowy. W końcu tak oryginalny film w studiu filmowym imienia Dowżenki nie pojawiał się od bardzo dawna. W 1980 roku obraz zdobywa nagrodę „Za najlepszą reżyserię” na Wszechzwiązkowym Festiwalu Filmowym w Duszanbe. Ciągłe wstrząsy, zakazy zamysłów twórczych, „tabu” na filmy odegrały nie ostatnią rolę w losie młodego aktora. 3 sierpnia 1987 roku Iwana Mykołajczuka zabrakło. Ostatnie, czym mu się przysłużyłem — wyprasowałem spodnie od smokingu, w którym go pochowano… Kiedyś pewien korespondent zapytał, kim dla mnie był Iwan Mykołajczuk. Odpowiedziałem — księdzem. To szczera prawda. Można było się przed nim spowiadać. Potrafił uspokoić i zrozumieć, nauczyć niepostrzeżenie i wybaczyć. Mógł oddać ostatnie. Pewien abchaski pisarz powiedział: „Mądrość — rozum, zaprawiony sumieniem”. Dokładnie o Iwanie.
Fedir Stryhun, artysta ludowy Ukrainy, laureat Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki, główny reżyser Lwowskiego Narodowego Teatru im. Marii Zańkowieckiej, członek komitetu organizacyjnego obchodów 70. rocznicy urodzin I. Mykołajczuka: — Przede wszystkim był to uczciwy artysta, który kochał swój naród, rozumiał go, widział perspektywę. Chyba rzadko natura obdarza takimi ludźmi, jak Iwan Wasylowycz. Nie był tylko aktorem filmowym, reżyserem, scenarzystą. Był Artystą przez duże „A” we wszystkim. Pisał wiersze, malował. Mógł pracować w teatrze, w kinie i na każdej innej niwie artystycznej. Z Iwanem Wasylowyczem obaj ukończyliśmy Kijowski Państwowy Instytut Sztuki Teatralnej im. I. Karpenki-Karego. Po raz pierwszy spotkaliśmy się w 1968 roku podczas zdjęć do filmu „Anniczka”, a razem zagraliśmy w sześciu obrazach. Zaprzyjaźniliśmy się jakoś od razu. Chyba przez wspólnotę zainteresowań i myśli. A jeszcze pieśni… Dużo obaj śpiewaliśmy. Iwan Wasylowycz znał mnóstwo pieśni. Zaczynałem jakąś ja, on od razu podchwytywał. Zaczynał on — podchwytywałem ja. Na planie podczas przerwy czy jakichś przestojów szliśmy śpiewać do lasu, w pole. Miał niegłośny głos, ale głęboki, duszny. Bardzo lubił, gdy śpiewała jego żona Mariczka z Niną Matwijenko i Walą Kowalśką. Kiedy to trio zbierało się u nich w domu, on całkowicie się zmieniał, doradzał, jak lepiej śpiewać tę czy inną pieśń… Mykołajczuk był filozofem, mądrym filozofem. Ale jego mądrość nie była książkowa, a raczej z kontaktów z ludźmi. Mógł godzinami opowiadać o swoich znajomych, krewnych, o siostrach i braciach. I ile w jego opowieściach było miłości, humoru, ciepła! Opowiadał o towarzyszach, znajomych — przewodniczących kołchozów, traktorzystach, szoferach. Byli jego przyjaciółmi, kochali go. Drzwi mieszkania Iwana w Kijowie prawie się nie zamykały. Przyjeżdżali rodacy, mieszkańcy wsi. Na ulicy podchodzili do niego ludzie, poznawali się. Wszystkim dawał swój adres, telefon. Przyjmując gości, lubił dzielić się swoimi planami. Pamiętam, jak opowiadał o filmie „Biały ptak z czarnym znamieniem” — nie jeden wieczór, nie dwa i nie trzy. I za każdym razem inaczej. Dofantazowywał, domalowywał, dopisywał. Wyobraźnię miał bogatą. Trudne sytuacje były w jego życiu. Nie wszystko udawało się zrobić tak, jak chciał. Sami rozumiecie — czas był taki. Ale na manowce nie zszedł. Łatwego chleba artysta nie szukał, za długim rublem nie gonił. Strzegł honoru artysty. Myśli swoje wyrażał otwarcie. Nie znosił kłamstwa. Jego rozmowy zawsze były twórcze. W nich tworzył fabuły, obrazy. Wszystko. Prawie w trzydziestu filmach Iwan Mykołajczuk albo wystąpił w głównej roli, albo był autorem scenariusza. Zostały scenariusze, które nie doczekały się ekranizacji, niezagrane role… Został niezagrany Dowbusz, a on marzył o nim. Nie nakręcił obrazu według liryczno-romantycznej powieści Hnata Chotkewycza „Kamienna dusza…”. Kiedy przyjeżdżałem do Kijowa i zachodziłem do niego, mogliśmy całą noc rozmawiać. Miał zabrać się za „Niebylice o Iwanie Kalycie”. O tym scenariuszu wiedziałem już sześć lat. Jak długo to się ciągnęło… Bardzo kochał swój kraj: Bukowinę, Karpaty. I dowodził prawie. Zakończenie na str. 12. Przyjaciele Iwana Mykołajczuka Leonid Osyka i Łeś Serdiuk na wieczorze pamięci w Czerniowcach. Iwan Mykołajczuk i Fedir Stryhun w filmie „Zaginiona gramota”. Iwan Mykołajczuk i Bohdan Stupka w filmie „Biały ptak z czarnym znamieniem”.
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
