Сторінка · с. 13сторінка оригіналу ↗
DOŚWIADCZENIA SIĘ NIE PRZEKAZUJE. A MIŁOŚĆ?
Слово Просвіти, №23 за 2011 рік
15 czerwca 2010 roku, około południa, na mojej komórce wyświetlił się numer Jurija Iljenki — pamiętam go z czasów redagowania „powieści-charamanu” Jurija Herasymowycza „Raport dla Apostoła Piotra” (2008 r.). Odebrałam i usłyszałam głos Ludmyły: „Jura umarł…” Później żona Iljenki, zadziwiająca, membranowa jego aktorka Ludmyła Jefymenko powie mi, że Jurij Herasymowycz, wiedząc o swojej ciężkiej chorobie, wpisał w swoim telefonie imiona i numery, za pomocą których Ludmyła miała zawiadomić o jego śmierci… Minął rok. Nieustannie przywołuję całe fragmenty tekstu jednego z najmocniejszych utworów, jakie czytałam, czasem — frazy z powieści: „Spaliłem się sam swoim maksymalizmem i… miłością do kina”. Trylogia wyszła kilkoma nakładami w tarnopolskim wydawnictwie „Bohdan”, a obecnie zoba-
…Jedyne i prawdziwe, co muszę zrobić — to nakręcić film, który stałby się próbą przed narodową rewolucją. Katalizatorem narodowej rewolucji. Temat sam wynurzył się z tej samej wyżej wspomnianej podświadomości, zbiorowego doświadczenia mojego narodu — to było krwawe słowo „Anatema”. Z mroku wieków, z jednolitej mgły historii płynęła na mnie rzeka umarłych — piętnaście tysięcy moich praojców, przeważnie starsi ludzie, kobiety i dzieci, zarżnięci jak bydło przez Piotrowego satrapę Mienszykowa w stolicy hetmana Mazepy — Baturynie, rozpięci na tratwach i puszczeni wodą na strach Ukrainie, aby ona na zawsze zapomniała nawet potajemnie myśleć o Niepodległości. Rzeka umarłych płynęła przeze mnie każdej nocy, ledwie zamykałem oczy. Moi umarli praojcowie patrzyli na mnie martwymi oczami w milczeniu. Wszystkie piętnaście tysięcy. W milczeniu. Każdej nocy. Zacząłem rozpoznawać wielu z tych zmarłych. Byli to moi krewni z Czerkas. Rozstrzelani podczas wojny domowej. Ci, którzy skonali w 33. z głodu. Ci, których rozstrzelano w 37. Pewnego razu rozpoznałem Kurbasa. Kurbas został zastrzelony prosto w serce. I bosy. W więziennej kufajce z Sandarmoch. Z obozowym numerem, który pokrywał się z numerem mojego telefonu. Po miesiącu nocnych mar wyjąłem z szuflady stary scenariusz o Mazepie „Nienasyt” i wpisałem w niego epizod „Rzeka umarłych”. Rzeka umarłych już mi się więcej nie śniła. Do moich snów zaczął wdzierać się nagi jeździec w smole i pierzu na koniu. Czasami jeździec był martwy. Czasami — był to ja sam. Martwy. Na koniu. Za nami gnały wilki. Koń zawsze przynosił mnie na pole bitwy pod Połtawą. Bitwy nigdy nie widziałem we śnie, bo pole spowijała gęsta i różowa jak siara mgła. Słyszałem tylko partyturę dźwiękową bitwy. Kiedy dwumiesięczne nocne filmowanie nagle się skończyło, zrozumiałem — takiego filmu nikt mi nie pozwoli nakręcić. Jakakolwiek władza by na Ukrainie nie była. Bo każda władza finansuje tylko te projekty, które ją wprost lub pośrednio wychwalają. A za oknem coraz bardziej się chmurzyło, w dzień było ciemno jak w nocy. Tak samo ciemno było. To, co mi się przyśniło, było przeciwko każdej władzy. To, co mi się przyśniło, było proroctwem ukraińskiej Ukrainy. To, co mi się przyśniło, było prowokacją narodowej rewolucji. …Dla Ukrainy było to na czasie od chwili ogłoszenia przez cara Piotra „Anatemy” wobec Ukrainy. …Doświadczenia nie da się przekazać. A jednak opowiem wam, jak udało mi się nakręcić i doprowadzić na główny ekran planety film z Ukraińską Rzeką Umarłych. Film jako katalizator procesów rewolucyjnych w społeczeństwie, film-kruszynka lodu… Stało się jasne, że trzeba zastosować tę samą taktykę, której używałem przy zdjęciach do „Białego ptaka z czarnym znamieniem”, „Studni dla spragnionych”: Po pierwsze — scenariusz musi być taki, by podobał się prawie wszystkim. Prawdziwy scenariusz, według którego zostanie nakręcony film, musi być głęboko ukryty między wierszami pokazowego tekstu. Po drugie — od samego początku twardo wiedziałem (w rzeczywistości wszystko się sprawdziło z minimalnym błędem statystycznym), wiedziałem, że scenariusza nigdy nie uda się nakręcić w całości tak, jak został pierwotnie zapisany. Nieuniknione bolesne przeróbki, nieunikniona cenzura, nieuniknione absurdalne korekty i, co najważniejsze, nieuniknione przymusowe wycięcia ze scenariusza scen, epizodów, całych wątków, kwestii, monologów, a nawet ról.
czyta świat w wersji opracowanej samodzielnie przez autora, jako jednotomowe wydanie. Jurij Illenko zdążył to zrobić. Zdążył zrobić wiele, chociaż, jak nikt inny, przeżył niemało zakazów, prześladowań i „niesprzyjania”. Jego filmy przez dziesięciolecia były wycofywane z dystrybucji kinowej. „Studnia dla spragnionych” – na 22 lata. „Studnię…” nakręcił 28-letni ukraiński geniusz; ten film miał przełamać dno radzieckiego kina i, z dużym prawdopodobieństwem, ocalić tradycyjną wiejską kulturę… M. Bułhakow powiedział, że im więcej szarości staje przeciwko artyście, tym bardziej jest on genialny. Cała twórczość Illenki to bunt przeciwko szarości twórczej, społecznej, politycznej, ludzkiej. On ją palił. Ona go nienawidziła. Oni poświęcili temu swoje życie, on odpowiadał mimochodem: Illenko słyszał Logos Krzaka Ognia, a Logos prowadził go ku nowym zamysłom… Ku takiemu rozumieniu Bytu, które przewyższyło jego filmy i doprowadziło do urzeczywistnienia najważniejszego projektu – ukraińskiej Ukrainy. Scenariusz jest napisany. Pozostało go urzeczywistnić. Rok bez Illenki? Ależ nie. Objawił się w nim szczególnie zdecydowanie: w pokazach filmowych, wydawnictwach książkowych, sukcesie „Swobody”, w działalności synów Pyłypa i Andrija, w cierpliwym, kochającym sercu Ludmiły, której powiedział na pożegnanie: „Będę Wam pomagał i stamtąd…”. Powiedział tak, bo wiedział: tu, na ziemi, zostawia swoją Miłość. I jeśli „doświadczenie się nie przekazuje”, to miłość staje się czynem, osłoną, siłą napędową. Jurij Illenko teraz jest w polu torsyjnym Miłości. Chcecie wiedzieć, czym to jest? Obejrzyjcie jego filmy, przeczytajcie jego książki. Porozmawiajcie z nim – jego teksty, jego kadry filmowe są niezniszczalne. Ljubow HOŁOTA
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
