Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє

IWAN DZIUBA: „KAUKAZ” SZEWCZENKI NA TLE NIEPRZEMIJAJĄCEJ PRZESZŁOŚCI

Слово Просвіти, №28 за 2011 рік

Każda epoka ma swoich rzeczników ducha. To oni, niczym superczułe sejsmografy, wyłapują głębokie ludowe wzburzenia, jako pierwsi pojmują ich istotę i przyczyny. I pobudzeni wewnętrznym obowiązkiem wobec rodaków, sami stają się źródłem nowych idei. Wśród tych, którzy wywarli potężny wpływ na naszą świadomość narodową, wymieniamy imię Iwana Mychajłowycza Dziuby, który 26 lipca kończy 80 lat. Jego praca naukowa „Internacjonalizm czy rusyfikacja?”, napisana w dalekim 1965 roku i w dziwny sposób objawiona czytelnikowi, stała się nie tylko wybitnym zjawiskiem literackim (wszak wyszła spod pióra utalentowanego krytyka literackiego) — wpłynęła ona na rozwój całego naszego społeczeństwa. Niezaprzeczalny autorytet wśród „szestdziesiątników”. Pragmatyk i romantyk zarazem. Człowiek fantastycznej pracowitości. Pomimo kaprysów losu, który doświadczył go zarówno więziennymi pryczami, jak i ministerialnym fotelem — mądry, szczery, życzliwy. Naukowiec, który dostrzega głęboki związek między działaniami a skutkami. Mała obserwacja — po zakończeniu pracy nad wyżej wspomnianą książką Iwan Mychajłowycz od razu zatroszczył się o to, by została ona przetłumaczona na język rosyjski, aby „oświecić” zarówno ówczesne moskiewskie kierownictwo komunistyczne, jak i rosyjską inteligencję zarówno w Ukrainie, jak i w Rosji, ostrzec przed zgubną polityką w kwestii narodowej. Zapewne podobne zamiary skłoniły go również do wydania w języku rosyjskim innej swojej pracy „Kaukaz Szewczenki na tle nieprzemijającej przeszłości”, napisanej na 150-lecie „Kaukazu” (wszak utwór Szewczenki ukazał się w 1845 roku). Nowe wydanie książki jubilata właśnie ujrzało światło dzienne w Wydawnictwie Uniwersyteckim „Pulsary”. Podajemy jej fragmenty. 1 Jedną z „rodowych” cech wojen kaukaskich Rosji było (i jest) to, że każda z nich kończyła się ostatecznym zwycięstwem imperium — po to, by niedługo rozpocząć się od nowa. Każda dawała impuls nastrojom patriotycznym, wzbogacała wielkomocarstwowe samopoczucie, błyskotliwie estetyzowane przez geniuszy rosyjskiego słowa, którzy przekazywali sobie nawzajem temat podboju Kaukazu niczym sztafetę. Od połowy XIX wieku pojawiają się wydania i wspomnienia „bohaterów” ekspedycji karnych, którzy chwalą się swoimi „wyczynami”. Oficjałka wykorzystywała je jako wzorzec w patriotycznym wychowaniu wojska w duchu ślepego oddania „tronowi”. Mało które imperium w historii świata odznaczało się taką szlachetnością motywów, jak Rosyjskie. F. Engels pisał: „Zabór terytorium, przemoc, ucisk carat realizował pod pozorem oświecenia, liberalizmu, wyzwolenia narodów”. Polityka rosyjska wypracowała cały sakralny rytuał wyzwoleńczego misterium. Oto jego wielokrotnie wypróbowany model. Najpierw zwracano życzliwą uwagę na sąsiedni naród, w miarę możliwości jednokrwisty i jednowierczy. Potem okazywało się, że ten naród cierpi od samowoli zewnętrznej i wewnętrznej. Z tym trudno było się pogodzić i trzeba było brać go pod swój protektorat, wprowadzać „rosyjski zarząd cywilny”, „mający wyłącznie na celu dobrobyt narodu”, sprowadzać rosyjską urzędniczą, kupiecką i inną brać. Lecz niestety! Zaczynała się „zdrada” i „bunt” ze strony tubylców, agenci wrogich Rosji państw wciągali w swoje zbrodnicze działania oszukany naród, podjudzając go przeciwko wyzwolicielom. Zamiast wdzięczności — kłopoty utrzymania (prawda, kosztem samych tubylców) ogromnej armii utrzymywanych przez skarb popleczników wolności… I za szczelnie zasuniętą zasłoną długo i żmudnie — kiedy lata, a kiedy i stulecia — dogrywano finał wyzwoleńczego misterium: pętlę zaciągano do końca i bardzo rzadko trzeba było zdejmować z sąsiedniego narodu łaskę darowanej mu wolności i pozwalać mu znowu zagarnąć samego siebie. Jedną z zasad rosyjskiego wyzwolicielstwa było odseparowywanie posłusznych („pokojowych”) od nieposłusznych („niepokojowych”). Do pierwszych stosowano „łaskawość” (ulubione wyrażenie Katarzyny II), z drugimi zaś była tylko wojna na wyniszczenie. To — jeśli chodzi o prosty lud. Miejscową zaś szlachtę i feudałów starano się wykorzystać przeciwko współplemieńcom czy sąsiadom, zapewniając karierę, najwyższe nagrody i inne rodzaje monarszej łaski; ich dzieci — często jako zakładników — kształcono w gimnazjach Petersburga i Moskwy, przygotowując nowe pokolenie wzorowych „sług ojczyzny”. Taka polityka dawała pożądane dla caratu rezultaty. W wojnach kaukaskich po stronie Rosjan brało udział niemało oficerów tubylczego pochodzenia; niektórzy z nich „odznaczali się” nie gorzej niż najwięksi kaci Kaukazu. Z ust carów nie schodziły słowa „łagodność”, „uspokojenie”, „spokój”, „porządek”, „rozwój przemysłu”, „rozkwit”, a pod ten akompaniament wysyłano nowe i nowe posiłki wojskowe. Przy tym stosowano taktykę spalonej ziemi: niszczenie i palenie aułów, zagarnianie stad bydła i niszczenie zasiewów, wycinanie i wypalanie lasów. Wieljaminow na swoim bogatym doświadczeniu doszedł do odkrycia, że takich narodów bronią podbić nie można, a dlatego głód stanowi jeden z najskuteczniejszych środków: „Środek ten polega na niszczeniu pól. Po raz pierwszy użyto go w 1832 roku i teraz wyraźnie widać, do jakiego stopnia wyczerpania doprowadzono Czeczeńców; trzeba działać tak stale, aby doprowadzić do ostateczności i zmusić do poddania się wszystkim wymaganiom rządu…” (Czyż to nie bezpośrednia wskazówka dla komunistycznych katów równo sto lat przed Hołodomorem?! — Red.) 2 Wszystkie te przerażające świadectwa o kaukaskim ludobójstwie caratu, które przytaczaliśmy w artykule pierwszym, ukazały się drukiem przeważnie już w drugiej połowie XIX w. Ale nie były one tajemnicą i wcześniej. W każdym razie szewczenkowski „Kaukaz” zaświadczył o adekwatnym wyobrażeniu poety o wszystkim, co się działo. Przy czym nie było to tylko, rzec można, zasadnicze poznanie na poziomie całościowego myślenia obrazowego o naturze rosyjskiego caratu (to zrozumiałe: Ukraina musiała już wypić „z moskiewskiej czaszy moskiewską truciznę”, i to tragiczne doświadczenie dało Szewczence taką przenikliwość i jasność widzenia, taką siłę ostrzegawczego słowa do ludzkości, na które wtedy nie zdobył się nikt) — ale także wiedza na konkretnym poziomie informacyjnym: uderza historyczna dokładność, niemal dokumentalność wielu szczegółów kolonialnego działania, tak jak przedstawił je Szewczenko. „Kaukaz” poświęcony jest pamięci Jakowa de Balmena. Ten dobry przyjaciel Szewczenki, ilustrator rękopiśmiennego „Kobziarza” z 1844 roku, to znana postać w jego biografii. I głęboko emocjonalny osobisty motyw, wywołany wieścią o jego śmierci w składzie rosyjskiego korpusu ekspedycyjnego na Kaukazie, nadał politycznej inwektywie zmysłowej wybuchowości; ale z kolei on, ten osobisty motyw — co bardzo charakterystyczne dla Szewczenki w ogóle — przyjął na siebie potężny ładunek szerszych refleksji i namiętności o skali narodowo-historycznej i uniwersalno-humanistycznej. Bezpośredni ból straty dobrego przyjaciela jest rozjątrzony świadomością nieprawości tej śmierci — w istocie niewolniczej, za niesprawiedliwą, obcą, rozbójniczą sprawę. I tutaj zaczyna brzmieć jeden z drażniących alikwotów tragicznego tematu ukraińskiego losu: skazanie na służbę wrogowi, skazanie na wyczyny w obronie twojego wroga, przeciwko wrogom twojego wroga. W europejskiej historii nie tylko sama Ukraina znajdowała się w sytuacji, kiedy jej synowie służyli jej ciemiężycielowi i oddawali życie za niego, ginąc śmiercią albo wymuszoną, albo „heroiczną”. Za każdym razem takie sytuacje miały swoje polityczne i życiowe osobliwości, swoje emocjonalne zabarwienie; ale wspólnym dla nich było to, że ujawniały one skrzywienie narodowego losu i głęboko traumatyzowały narodowe uczucie. Choć ten ostatni moment w niektórych przypadkach nie był uświadamiany od razu. Tak, w średniowieczu nie jeden z serbskich „junaków” przebywał na tureckiej służbie. W ciągu XVIII w. Cesarstwo Austriackie z powodzeniem wykorzystywało jako swoich wiernych landsknechtów serbskich wojaków, osadników-graniczarzy, tworząc wokół nich aureolę heroicznych obrońców wspólnej chrześcijańskiej ojczyzny — po to, by, gdy tylko wygaśnie tureckie zagrożenie, „odwdzięczyć” im się całkowitym poddaństwem (jak tu nie wspomnieć zawziętej służby ukraińskich kozaków rosyjskim carom — przynajmniej w tamtym czasie, kiedy pisali już nie sławny list do tureckiego sułtana, a mniej legendarne i pokrętne listy do Piotra I: „Carowi swojemu najmiłościwszemu podnóżki nóg zwycięskich, kurz i popiół…”). Szewczenko jeszcze w czasach pisania „Kaukazu” mógł mieć pewne wyobrażenie o udziale czarnomorskiego kozactwa w ogólnorosyjskim wyczynie uśmierzania Kaukazu i że to drażniące wyobrażenie gdzieś dalekim tłem stoi także za jego gorzkimi słowami o losie Jakowa de Balmena. Tylko „chrześcijańską” zarozumiałością i kolonizatorskim ignoranctwem czy kolonizatorską złośliwością można wyjaśnić imperialne dogmaty o „dzikości” narodów Kaukazu, w szczególności Północnego Kaukazu. W rzeczywistości są oni potomkami i nosicielami dawnych kultur (nie mówiąc już o ich prawach moralnych i kodeksie honorowym — nie darmo Szewczenko tak ostro karcił obłudę „chrześcijańskiej” nauki wobec nich). Nawet jeśli kulturę sprowadzać do jej form pisanych (nieuprawnione, ale popularne podejście), to i wtedy narody Kaukazu daleko nie były „dzikimi”. Głos Szewczenki był głosem w obronie „małych”, „niehistorycznych”, „niecywilizowanych” narodów — w europejskiej poezji tamtego czasu tego tematu jako sfery wolnościowej myśli jeszcze nie było. W istocie Szewczenko chyba pierwszy tak zasadniczo wzniósł się ponad rutynowy podział narodów na wielkie i małe, historyczne i niehistoryczne, cywilizowane i niecywilizowane — i „zdjął” ten podział zwróceniem się do świętego prawa każdego narodu do urządzania swojego życia: „ono nie proszone, nie dane”. Jego wielkie hasło: „W swojej chacie swoja i prawda, i siła, i wola” — miało uniwersalny charakter, i w „Kaukazie” także widzimy bogatą i głęboką wariację tej światopoglądowej prawdy oraz tego żywego odczucia. Na wysokości tej prawdy i tego światopoczucia Szewczenko odrzucił eurocentryczny obraz świata — choć jednocześnie podstawę dla zaprzeczenia tego „geopolitycznego” chrystocentryzmu szuka w samym Chrystusie: jako w Tym, dla Którego i przed Którym wszyscy są równoistotni i równocenni. Oto dlaczego szewczenkowski „Kaukaz” i swoją treścią — nie jest inwektywą, nie jest ideologicznym pamfletem, nie jest polityczną satyrą w języku poezji. I nie tylko sygnałem bólu z jednego punktu kuli ziemskiej, z jednego węzła organizmu ludzkości. To metaforyczny obraz ogólnego stanu porządku świata, choroby społecznej natury ludzkości. Przecież to, co pozwalał sobie caryzm czynić z narodami Kaukazu, charakteryzowało nie tylko sam caryzm, ale i jakość ludzkości w ogóle. Oto dlaczego oskarżenia caryzmu przez Szewczenkę przeradzają się w końcu w przerażające pytania i rachunki do Boga. Jego obnażone serce bije wśród ciężkich krzywd, myśl miota się od rozpaczy do wiary i znów do rozpaczy, słowo wybucha to świętym gniewem, to gorzkim śmiechem, to rozpostartym współczuciem, to ciężką łzą, to sądnym krzykiem. I mowa płynie jak górska rzeka na progach, w każdej chwili zmieniając kierunek, bystrze i bulgotanie potoku… Wir wątpliwości, przekleństw i nadziei… Ale nadzieja — ponad wszystko. Wiara — ponad wszystko. To coś innego niż pewność zwycięstwa górali — dla takiej pewności podstaw nie było i nie ma. To życzenie-rozkaz dla górali i wszystkich „rycerzy wolności”. To pragnienie zwycięstwa dobra nad złem, to stwierdzenie wolności jako przeznaczenia człowieka i ludzkości, to odwaga bronienia prawdy przed Bogiem. I tutaj już nie miało znaczenia, że woła Szewczenko do Boga chrześcijańskiego o prawdę niechrześcijańskich narodów. Bóg Szewczenki — to Bóg wszystkich, którzy chcą prawdy. Walczcie — zwyciężcie, Wam Bóg pomaga! Za was prawda, za was sława I wola święta!

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин