Kolaż Jewhena Buketa “Krótko, jak diagnoza” — tym wersem Kostenko możemy określić przedstawione tutaj maksymy z “Zapisek ukraińskiego szaleńca” — książki, która otworzyła literacki rok 2011, wywołała największe zainteresowanie czytelników, którego przyczyną jest nie tylko nazwisko autorki: po raz pierwszy od dwudziestu lat niepodległości dokładnie sformułowano i wypowiedziano pytania do społeczeństwa, w którym “coś kipi... szuka wyjścia i uderza w głuchą ścianę”, a “samej Ukrainie nie ma dokąd iść ze swoją prawdą na świecie”. Czy odpowiedzieliśmy na te pytania? Czy słyszymy swoich pisarzy, którzy nie milczą? Czy naród stanął na “linii obrony”, którą “trzymają żywi”? Publikacje pisarskie w dzisiejszym numerze “Słowa Proświty” są naszą próbą nawiązania dialogu “pisarz-czytelnik”: jesteśmy gotowi kontynuować go na łamach tygodnika. “Ukraina to rezerwat dla Ukraińców. Żaden Ukrainiec nie czuje się u siebie w swoim państwie. Jest tu obcy samym faktem używania swojego języka. Ale jeśli język to Dom Bytu, to dlaczego wy mnie wyżywacie z mojego własnego domu?!” “Nigdy nie pozwalałem sobie myśleć, że na Ukrainie jest piąta kolumna. Ależ ona już depcze po mojej duszy! Wcześniej przynajmniej nienawiść do Ukraińców jakoś się kamuflowała, a teraz po prostu gotowi są cię zniszczyć: “Chcieliście swojej niepodległości? Oto wam!”. Wyjedli Ukrainę od środka, jak lis bok u Spartanina, a jeszcze się dziwią — dlaczego ona taka skrzywiona? Dlaczego kuleje do Europy, trzymając się za zakrwawiony bok? Całą obgryzą, jak piranie, i rozbiegną się w różne strony. Z Ukrainy zostanie tylko szkielet”. “Trzysta lat chodzimy w kółko. Z czym przyszliśmy w dwudziesty wiek, z tym wcho- IWAN DZIUBA: NADZIEJA — PONAD WSZYSTKO. WIARA — PONAD WSZYSTKO LLiinnaa KKOOSSTTEENNKKOO:: CZAROWNY ŚWIAT HALYNY SEWRUK
Машинний переклад
Початок тексту може бути неповним — звірте зі сторінкою оригіналу
Idziemy i w dwudziesty pierwszy. I przerażenie nie w tym, że coś się zmieni, lecz w tym, że wszystko może pozostać bez zmian”.
“Kultywuje się pornografię, blatnactwo, wulgaryzmy. Mamy teraz taką swobodę, jakby pękł rurociąg ze śmieciami. Swoboda chamstwa, swoboda ignorancji, swoboda nienawiści do Ukrainy. Wszystko, co podłe i wrogie, grzeje się pod słońcem naszej demokracji. Ukrainą rządzą ludzie, którzy jej nie kochają i która jest im obca. Co to jest? Plebejstwo, czarna dziura świadomości? Nasza niezdolność do zbudowania własnego państwa? Wyniszczenie narodu do całkowitej utraty sił życiowych? A może to po prostu Straszna zemsta imperium — chcieliście własnego państwa — no to macie. Oto wasza kultura, oto wasza swoboda. Oto wasz koń trojański, z którego wyskoczą wszyscy ci sekretarze partyjni i komsomolscy, działacze rejonowi i obwodowi, i dyrektorzy kompleksu wojskowo-przemysłowego. Oni wasze państwo obejmą, oni je także rozłożą. Wieczna paradygmat historii: o wolność walczą jedni, a do władzy dochodzą inni. I wtedy nastaje przebiegła, najbardziej podstępna forma nie-wolności, ubrana w narodową symbolikę, zaklejona narodowym patosem, udekorowana atrybutami demokracji”.
“Wiernadski mówił: “Trzeba myśleć globalnie, a działać lokalnie”. A my ani nie myślimy, ani nie działamy. Ani lokalnie, ani globalnie. My tylko reagujemy odruchowo. Nazywają nas nacjonalistami, nacjonalno-patriotami. A gdzie ten naród, gdzie patrioci? Tę nację faktycznie oddano do historycznego hospicjum. Ktoś ją jeszcze odwiedza, a w większości już się od niej odsunęli. Ona jest beznadziejnie chora, tak długo umiera, że niektórym już się znudziło, tylko że nie mówią tego głośno: “Umierając, umieraj!” Podczas gdy u nas gadano o wyzwaniach czasu, czas nas rzeczywiście wezwał. A my nie jesteśmy gotowi. Nigdy na nic nie jesteśmy gotowi. U nas na każdy problem można się położyć i zasnąć. Obudzić się po stu latach — a ona ta sama. Idziemy w kółko jak uległe konie w kieracie historii, tłukąc w tym samym moździerzu tę samą oliwę. Myślimy, że to u nas szlachetna tolerancja, a to u nas wołowa cierpliwość”.
„Oto wyrosły — pierwsze pokolenie naszej Niepodległości. My, którzy wczoraj byliśmy młodzi, już utknęliśmy. Oto młodzi. Idą, splótłszy ręce, i skandują. Jest ich naprawdę wielu i nie da się ich pokonać. Są wolni i swobodni. Ich twarzy nie wykrzywia ból podwiżniczej służby. Bez lęku idą na ten sam mur, na który szliśmy my. Ale my się o niego rozbiliśmy, a przed nimi on się rozstąpi. Patrzę na nich oczami swojej młodości i rozpoznaję”.
WALENTYNA I OLEś — PRZESTRZEŃ MIŁOŚCI
12–13
NOWOŚCI KSIĄŻKOWE
14–15
Машинний переклад
Dzisiaj Ukraina przeżywa być może najtrudniejsze dla siebie czasy, nowy, prawdopodobnie jeden z największych, akt rosyjskiej imperialnej agresji. Współczesna Rosja ogłosiła się następczynią carskiej Rosji, o której Stalin powiedział: „W istocie rzeczy reżim hitlerowski jest kopią tego reakcyjnego reżimu, który istniał w Rosji za caratu”. O tym zgodnie kiwa dwiema głowami orzeł-herb. Moskiewscy ideolodzy, uczeni-pseudo-uczeni wdzierają się w samą duszę, w serce Ukrainy. oddawane są jako „Wzory rosyjskiej sztuki” i leżą w petersburskich i moskiewskich magazynach; już nawet scytyjskie baby w ukraińskim stepie są „dziedzictwem” Moskali. Dzisiaj zaś na grobie Szewczenki w Kaniowie odprawiają służbę moskiewscy popi, przewodnicy „kanonicznego prawosławia” — ideologicznego ostrza tej Moskwy, którą Szewczenko nienawidził i gardził do głębi swojej żarliwej, prawdziwej duszy. A w Odessie do pomnika Szewczenki niosą kwiaty ukraińscy patrioci, a ponad nimi z megafonów krzyczą „rosyjscy patrioci”: „Patrzcie, idą faszyści”, a milicja ochrania właśnie ich. Kto więc jest podstawą, a kto następcą, kto jest poprzednikiem, a kto spadkobiercą? Spróbujmy się w tym rozeznać. Nie zamierzam odpierać moskiewskich pseudo-uczonych, moskiewskiego kłamstwa, kłamstwa wszystkich tych Pogodinów, Karamzinów, ich gołosłownych twierdzeń, na niczym nieopartych, o tym, że najpierw było cielątko, a potem krowa, że Ukraińcy nigdy nie żyli na Ukrainie, albo żyli, a potem nagle porzucili błogosławione naddnieprzańskie ziemie i poszli w zimne zaockie i zawołżańskie lasy — tak jakby ktoś nagle wydał im rozkaz przez radio lub telewizor; cała kultura archeologiczna, wszystkie zagraniczne kroniki świadczą, że od dawna żył tu słowiański (ruski) naród, który miał już dość wysoką kulturę, stworzył państwo Ziemia Ruska, podczas gdy tam, na obecnych moskiewskich i włodzimierskich ziemiach, biegały w niedźwiedzich i wilczych skórach Czudź, Merya, Mordwa, Wiaś. I nazwy Moskwa, Wołga — są mordwińskie. A tu nagle ruszyła się Ruś i poszła cała do Moskowii, i tę pogodinowską galimatias, pomimo licznych wykopalisk archeologicznych, które potwierdzają ciągłość Rusinów, ich kultury materialnej na protoukraińskich ziemiach Naddnieprza, powtarzają i dzisiaj moskiewscy dzicy ideolodzy, którzy prawdopodobnie jeszcze nie zrzucili z siebie tych skór. Naczynia, budynki mieszkalne pobielone z zewnątrz i wewnątrz, oblepione, przystrojone żółtą gliną przyźby były typologicznie tylko tutaj, a tam — czarne chaty, zręby z dziurami pozatykanymi mchem i z pluskwami w szczelinach, te pluskwy były i pozostały oznaką ciągłości Moskali. „Należy powiedzieć — pisze w swojej głębokiej pracy naukowej „Ukraińcy. Skąd jesteśmy i nasz język” akademik H. Piwtorak — że naukowo udowodniona i potwierdzona bezspornymi materiałami archeologicznymi ciągłość rozwoju kultury materialnej na protoukraińskich ziemiach…”. Nie chcę zbytnio naciskać też na słowa ojca światowej historii Herodota o tym, że tam, na tamtych ziemiach „żyli ludożercy”. Sankt-petersburski historyk akademik książę Aleksiej Uwarow przekopał ze swoją ekspedycją ziemie Moskowszczyzny, Suzdalszczyzny, Włodzimierszczyzny, rozkopał około ośmiu tysięcy grobów, nie znajdując ani jednego słowiańskiego pochówku — wszystko to były pochówki Czudzi, Meryi, Mordwy. Napisał o tym książkę, ale bliski mu rosyjski rząd skonfiskował ją i zniszczył. Przypadkiem pozostało jej 6 (sześć) egzemplarzy w Rosji. Nie zamierzam twierdzić, że jesteśmy bezpośrednimi potomkami trypolczyków (tutaj jeszcze trzeba szukać i analizować), choć szereg cech trypolczyków niesiemy, tak samo jak mamy i scytyjskie wpływy, jest to szczególnie widoczne w trypolskich ornamentach, na jarzmach wołowych i naczyniach — do nich podobne są współczesne malowidła petrykowskie. Wielu poważnych badaczy uważa, że na terytorium współczesnej Ukrainy istniał szereg wspólnot plemiennych, główną z których byli Polanie i istniał Kaganat Askolda i Dira, ze swoimi „obyczajami, podaniami i naturą”, jak wskazuje pierwszy kronikarz. Od czego więc mamy zaczynać i skąd wszystko się zaczęło? A realnie zaczyna się wszystko od najstarszej księgi naszej ziemi „Powieści minionych lat” Nestora czerniowca Teodozjuszowskiego Monasteru Pieczerskiego (Kijowskiego) „skąd wyszła ziemia Ruska i kto w niej zaczął najpierw kniazić i jak Ruska ziemia powstała” z lat 996—997. Od razu zaznaczmy, że Ruska ziemia nie ma nic wspólnego z Rosją, ta nazwa została nam ukradziona wraz z naszą historią, przywłaszczona w 1721 roku, kiedy Piotr I nakazał nazywać swoją Moskowię (Czudź i Meryę), jak ją znano na całym świecie, Rosją, a kiedy zaczęła być pisana kronika Nestora, jej, Rosji, nawet w planach nie było. „Termin ruscy — pisze W. Bałuszok — na ukraińskiej ziemi używany jest w dawnych źródłach jedynie jako przymiotnik w połączeniu z rzeczownikiem („ruscy ludzie”, „ruscy wojownicy”, „ruscy kniaziowie” i in.). Nazwa zaś „Rusini”, najwyraźniej, jest wytworem gabinetowej etnonimii”. To tam, gdzie rzeki Roś, Roska, Rosawa, Rostawica, stamtąd zapewne i nazwa, a nie z tych przypadkowych powiązań, które robią różni uczeni do przypadkowych, podobnych w brzmieniu słów innych krajów i narodów. Dalej Nestor opowiada o Kiju, Szczeku i Chorywie, i pisze: „Kiedy zaś Polanie żyli osobno i władali rodami swoimi, — bo i do tych braci istnieli Polanie i żyli każdy z rodem swoim na swoich miejscach…”. I przez długi czas Ruś, a dalej państwo Kijowska Ruś było ostro odizolowane nawet od swoich bliskich sąsiadów-plemion — Drewlan, Uliczy i innych. Do Rusi należeli jeszcze tylko mieszkańcy obecnej południowej Czernihowszczyzny i Perejasławszczyzny. W połowie I tys. n.e. po upadku Cesarstwa Rzymskiego śledzi się rozwój narodów europejskich (Francuzów, Hiszpanów, Anglików i in.) i z nimi, obok, europejskiego ukraińskiego narodu. Wtedy też na tym terytorium powstało ponad dziesięć udzielnych księstw, które zjednoczyły się w potężną Kij-
Машинний переклад
Oto wam najnowsze przykłady: moskiewscy popi bezkarnie zajmują dawną ukraińską świętość, Dziesięcinną cerkiew, mówiąc, że to „nasze rosyjskie dziedzictwo”. Dziesięcinną cerkiew ufundował kijowski książę Włodzimierz Wielki w latach 989–996, a Moskwa po raz pierwszy wzmiankowana jest jako osada (wieś) w 1147 roku. To tak, jakby pradziad twierdził, że jest „spadkobiercą” swojego prawnuka. Dziś w Moskwie ogłoszono „dziedzictwem” Ewangelię Peresopnicką, przetłumaczoną z cerkiewnosłowiańskiego na staroukraiński w wsiach Dwirce i Peresopnica w obecnej obwodzie rówieńskim w latach 1556–1561; na tej Ewangelii ukraińscy prezydenci składali przysięgę wierności… może już nie narodowi ukraińskiemu? Sobór Mądrości Bożej w Kijowie przedstawia się w Moskiewii jako „rosyjski zabytek, znajdujący się na terytorium Ukrainy”, podobnie jak ukraińskie ikony Włodzimierska i Piotrowska Bogurodzica, podczas gdy rosyjska szkoła ikonopisarska powstała dopiero w XVII w. Kozackie i hetmańskie klejnoty, sztandary gniją w moskiewskich piwnicach, podobnie zaporoskie; archiwum Zaporoskiej Siczy jest ukryte w podziemnych moskiewskich magazynach, abyśmy nie odczytali naszej chwały; nawet ozdoby z scytyjskich kurhanów Ukrainy, scytyjskie złoto, na przykład z Towstej Mohyły, Kul-Oby po-
Ukraina. Zatrzymana chwila: rok 2003, rok 2004. Zdjęcie Ołesia DMYTRENKI
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
ruskiej z centrum w Kijowie. Weszły do niej tylko Polanie, południowi Siewierzanie, Pereiasławcy, a dalej już Drewlanie i południowi Dregowicze. Dopiero pod koniec IX wieku władza książąt kijowskich rozciągnęła się na Połocjan i smoleńskich Krywiczów. Potem książęta kijowscy zaczęli podporządkowywać sobie ziemie pskowskie i ilmeńskie, a jeszcze dalej Uliczów i Tiwerców. Dalej, już na przełomie XII wieku, ta władza rozciągnęła się na niesłowiańskie plemiona fińskie: Merów, Wesów, Czudów, Gołędź, praprzodków Moskwiców, których zasymilowali Rusini. I nie zdołali oni zatrzymać się wcześniej we własnych ziemiach etnicznych, tak jak nie może zatrzymać się i utrwalić oraz strzec pierwszych granic żadne imperium. A teraz ci dziwacy mówią, że byli wcześniej niż Polanie. W XI–XII wieku na Ukrainie notuje się szereg etnicznych tworów ziemskich („ziem”), które nazywały się: Ruś, czernihowianie, wołodymirzy (wołynianie), halicjanie… Kto więc ma prawo nazywać ukraińskie ziemie swoimi? Czudowie, Mordwini, Merowie? Państwo kijowskie należało do jednego etnosu, jednego narodu, wszystkie inne etnosy zostały przez nich podbite (zapewne ku własnej zgubie) i weszły do niego na prawach kolonii. Powtórzmy jeszcze raz: to państwo istniało pierwotnie tylko w środkowej Naddnieprzańszczyźnie, gdzie żyli protoukraińcy, a etnonim „Ruś, Rusin” pozostał ukraińską nazwą własną aż do XVIII wieku. Strój mieszkańców Rusi Kijowskiej przetrwał w czasie dalej i dalej, aż do epoki kozackiej. Spójrzmy na księcia Światosława, przedstawionego w zagranicznych kronikach: wąsy, ogolona broda, kozacki kosmyk, kolczyk w uchu. Co wspólnego można znaleźć z tymi skołtunionymi, zabrudzonymi Moskwicami, którzy pozostawali tacy przez całe stulecia? To my, Ukraińcy, później ubraliśmy Moskali w spodnie (bryczesy), inaczej do dziś chodziliby w swoich zabrudzonych koszulach. Kijanie-rusini handlowali i wojowali z Bizancjum, pływali łodziami przez Morze Czarne, kuli miecze, walczyli ze Stepem – z Pieczyngami i Połowcami – i wszystko to przekazali swoim następcom, zaporoskim Kozakom, którzy również pływali w chwiejnych łodziach przez morze i kuli szable, i walczyli ze Stepem, już wtedy z Tatarami. Tak, ta walka ze Stepem – z Chazarami, Pieczyngami, Połowcami – wyczerpała centrum, Kijowszczyznę, a margines (Suzdal, Włodzimierz, Moskwa), zasymilowany w tym czasie, nie został dotknięty i umocnił się. Tam już rządzili książęta dynastii kijowskiej ze swoimi wojskowymi drużynami. Tak więc już wtedy istniała jedna Ruś Kijowska. Rusi-kijanie i ich (nasi) praojcowie to bezpośredni poprzednicy Ukraińców. A kozackie kobzy i bandury wywodzą swój początek od Rusi Kijowskiej, od Bojana, zatem to właśnie Bojan z „Słowa o wyprawie Igora” jest poprzednikiem naszych kobzarzy. A kobzarskie pieśni i dumy swoim ładem, swoim rytmem, swoją ludzkością, mitologią powtarzają i uzupełniają sławne „Słowo o wyprawie Igora”, powstałe na terytorium ukraińskim, o naszym księciu; a także swoim duchem, artystyczno-obrazowym systemem, środkami językowo-stylistycznymi, sposobem postrzegania świata i myślenia swojego autora jest czysto ukraińskie. Powtarzam: więc jak nie wysilają się, jak nie nadymają i nie krzyczą moskiewscy pseudonaukowi badacze, by przywłaszczyć sobie to arcydzieło, ogłosić je moskiewskim, to wszystko daremne wysiłki. Co dziwne, nawet taki stronniczy człowiek jak Wissarion Bielinski zauważał, że „Słowo o wyprawie Igora” nosi na sobie piętno poetyckiego i ludzkiego ducha Rusi Południowej, który jeszcze nie znał barbarzyńskiego jarzma tatarszczyzny i był obcy grubości i dzikości Rusi Północnej”. Dalej pisze: „Tak wiele ludzkiego i szlachetnego… to wszystko nie jest właściwe Rusi Północnej…” „Również to przekonuje o słuszności naszego wniosku o południowym pochodzeniu „Słowa o wyprawie Igora”. „Nie można nie zauważyć czegoś wspólnego między „Słowem o wyprawie Igora” a kozackimi pieśniami małoruskimi”. Niczego z tego nie dostrzegł akademik Ligaczow, nie interesował się historią Ukrainy, w swoich wyjaśnieniach i komentarzach nakręcił takich rzeczy, że aż brak słów. Kultura ukraińska wyrosła z kultury Rusi Kijowskiej, a dusza Ukraińca wyrosła z rusa-polanina. Jesteśmy bezpośrednimi potomkami tej kultury i tego ludu, a Moskwa-Moksel jedynie przejmowała i przywłaszczała nasze osiągnięcia. Moskale nigdy nie byli Rusinami. Poczytajcie „Latopis Ruski”, nasz pierwszy latopis, podstawę naszej historii, przeczytajcie o życiu Jerzego Dołgorukiego i Andrzeja Bogolubskiego. Znajdziecie tam wielokrotnie słowa książąt włodzimierskich, suzdalskich, moskiewskich i ich otoczenia: „Do nas przybywają kupcy z Rusi”, „Nasi pojechali na Ruś, do Kijowa”, a to już koniec XII wieku, a oni nie uważali się za Rusinów; oni tylko każdy po kilka razy niszczyli i grabili Kijów i Wyszogród jak ziemię wroga, jak Andrzej Bogolubski wywozili stamtąd święte ikony (zwłaszcza Wyszogrodzką Bogurodzicę, która obecnie jest największą świętością Moskwy), a potem ogłaszali je moskiewskimi, rosyjskimi. Albo czytajmy w Latopisie Hustyńskim, gdzie patriarcha Teofan pisze: „…powrócił z Moskwy na Ruś”, czyli na Ukrainę (W. Bałuszok), i spójrzmy na książkę francuskiego inżyniera Beauplana i jego mapę: „Opis Ukrainy od granic Moskowii do granic Siedmiogrodu”, Moskowii, nie Rosji, a to już 1650 r. Tak, rosyjska kultura wywodzi swój początek od starokijowskiej – i nie ma w tym nic przykrego – ale już pośrednio, przez ukraińską, starając się po drodze ją stłamsić. Rosja to kraj wielki i bogaty, lecz po co zabierać wszystko sąsiadom! Ruś Kijowska była wczesnym państwem ukraińskim; dopiero później rozrosła się, włączając ziemie włodzimierskie, suzdalskie, moskiewskie, a jej etnosem byli protoukraińcy. A potem nastąpiła najazd mongolsko-tatarski. Moskwicie, włodzimierzanie szybko przystosowali się do swoich panów, książęta pobiegli do Ordy po jarlyki, na kolanach pełzali u stóp chanów, zdobywali te jarlyki i wracali do swoich ziem (ulusów) z tatarskimi baskakami (wodzami). Moskwicie mieszali się z Mongołami-Tatarami, Tatarzy żenili się z miejscowymi kobietami (Merki, Czudki, Mordwinki), ściśle się spowinowacali. Tak, Aleksander Newski, wywyższony przez rosyjską historiografię pod niebiosa, był przyrodnim bratem Batu, a syn Batu, Sartak, bratem po krwi syna Newskiego. Na czele mongolsko-tatarskiego wojska Newski trzykrotnie niszczył doszczętnie swój Wielki Nowogród; większość moskiewskich książąt była spokrewniona z Mongołami-Tatarami, a niektórzy po prostu byli Tatarami. Tak na przykład „wielki zbieracz ziem ruskich” Kalita był Tatarem (jego prawdziwe nazwisko to Kalga); metropolici nazywali się kijowskimi, a siedzieli w stolicy Ordy, Sarai. Niedawno odnaleziono siedem chańskich jarlyków na mianowanie metropolitów (wszystkie inne, jak i jarlyki na mianowanie książąt włodzimierskich, suzdalskich, moskiewskich, riazańskich, później zostały zniszczone – zacierano ślady). W Moskwie stał mongolski bałwan (idol), Moskwicie chodzili do niego się kłaniać, składali mu ofiary, a jednocześnie Mongołowie-Tatarzy przyjęli chrześcijaństwo. Cała moskiewska historia to ciągłe kłamstwo, co przekonująco wykazał w swojej gruntownej książce „Kraj Moksel-Moskowia” Wołodymyr Bilinski. Za Katarzyny II utworzono specjalną komisję fałszerską do przekręcania i podrabiania prawdziwej historii; wtedy w klasztorach były latopisy, których pierwszą część sporządzał „Latopis Ruski”, a dalej każdy klasztor prowadził latopis swojej ziemi. Ze wszystkich klasztorów zabrano latopisy – ponad 100 – i wszystkie spalono. Pozostawiono dwa: tak zwane Ławrentijewski i Ipatiewski, które fałszowano dziesięcioma rękami pod osobistym nadzorem Katarzyny-kucharki: wycierano wiersze, wyrywano strony, wpisywano, wkładano, a potem ogłoszono tę breję prawdziwym latopisem. I mimo to, jak krew z rany, przebija się tam prawdziwa historia. Do spraw historycznych nie dopuszczano prawdziwych, uczciwych historyków, a jedynie oszukańczych kłamców, nie dopuszczano nikogo do zagranicznych kronik,
historii, i w czasy carskie, i w sowieckie. Obecnie można już zapoznać się z niektórymi z nich. Czym jest historia moskiewska, przytoczę choćby jeden przykład z Wołodymyra Biłyńskiego. We wszystkich rosyjskich podręcznikach opowiada się o sławnej bitwie na Kulikowem Polu, czyli o Mamajewej rzezi, w podręcznikach szkolnych, uczelnianych, a także napisano całe badania, w których opisano, gdzie i co robiła ta czy inna rać moskiewsko-włodzimierska, napisano powieści, nakręcono filmy fabularne… Ogłoszono: po tej bitwie Moskowia na zawsze wyzwoliła się spod jarzma mongolsko-tatarskiego. To wszystko prawda, ale jak pokazał W. Biłyński, takiej bitwy nie było. Po prostu jej nie było! W tym samym czasie toczyła się bitwa chana Złotej Ordy Tochtamysza z wojskami Timura Tamerlana. W wojsku Tochtamysza były także rati włodzimierska i suzdalska, i Tochtamysz poniósł klęskę, i mongolsko-tatarzy, Moskiewianie, uciekali z pola bitwy, a potem jeszcze ponad sto lat Moskiewianie płacili daninę mongolsko-tatarom, nadal stał pośrodku Moskwy mongolsko-tatarski bałwan i Moskiewianie nadal składali mu ofiary, a moskiewskie kobiety wychodziły za mąż za mongolsko-tatarów, i stąd wszyscy ci Szeremietiewowie, Karamzinowie (Kara-Murza), Tołstojowie i inni. Księstwo halicko-wołyńskie natomiast wyzwoliło się wcześniej i kontynuowało kronikę Rusi Kijowskiej. W czasach sowieckich, aby choć trochę zrównoważyć kłamstwo, wymyślono teorię „trzech braterskich narodów”: rosyjskiego, białoruskiego, ukraińskiego, które rzekomo wyszły z jednej kolebki, z jednego gniazda. Na czele stał starszy brat, choć nie był on nie tylko starszym, ale nawet bratem. Lecz idąc dalej za tą teorią, w tym gnieździe było jedno jajo — kukułcze (moskiewskie), a następnie to pisklę wypchnęło, wyrzuciło z gniazda swoich braci. I nazywano to pisklę „starszym bratem”, w rzeczywistości zaś naród rosyjski był najmłodszy! Jednak historia Ukrainy jest dość trudna. Jak już powiedziałem wyżej, dopóki Ruś Kijowska walczyła ze Stepem, z najazdami Pieczyngów i Połowców, jej marginesy, peryferie (Włodzimierz, Suzdal, Moskowia), zaszyte w lasach i bagnach, nie znały tego nieszczęścia, a później sami zaczęli napadać na Ruś Kijowską, plądrować ją. I już centrum Rusi — trzeba powiedzieć prawdę — stopniowo zaczęło przesuwać się na północ. Jeszcze w XII wieku Moskowia pozostawała jednak odległą, zapadłą prowincją Rusi Kijowskiej, za borami, za ciemnymi lasami. Ruś Kijowska — Ukraina dostała się pod władzę Litwy i Polski i przez pewien czas sama znalazła się na marginesie. Oczywiście, również wtedy nie była ona „przedmurzem” Moskwy, jak złośliwie wykrzykują nieuczciwi moskal-
Zakończenie na str. 4–5
Ukraina. Zatrzymana chwila: rok 2005, rok 2006. Zdjęcie Ołesia DMYTRENKA
Машинний переклад
Zakończenie. Początek na str. 2
kali. Po raz pierwszy słowo „Ukraina” pojawia się w Latopisie Kijowskim w 1187 roku, gdzie obwieszczono, że w tym roku zmarł książę perejasławski Wołodymyr Hlibowycz „i cała Ukraina po nim bardzo rozpaczała”. Zatem o Ukrainie jako o rubieży Moskwy nie może być mowy, gdyż Moskwy, właściwie, wtedy jeszcze nawet nie było. Słowo to oznaczało kraj, krainę, a jak inaczej rozumieć Polaków z ich pieśniami „polski kraj, cudowny kraj” oraz samą Rosję-Moskwę, wszak „czego szuka on w kraju dalekim, co rzucił on w kraju rodzinnym”? Czyja więc rubież to Moskwa? Chin? Do tego, być może, to zmierza, bo już od gór Uralu do Władywostoku tamtejsi mieszkańcy nie nazywają siebie Rosjanami, a Sybirakami. „Ukraina” była nazwą wewnętrzną, a szerzej, w skali międzynarodowej, wciąż była to Ruś. Tak nazywano ją także za Bohdana Chmielnickiego – tak korespondował z cudzoziemcami, a później, za hetmanowania Iwana Wyhowskiego, nazywano ją „Wielkim Księstwem Ruskim”. A potem zaczęła się rywalizacja Moskwy i Polski o Ukrainę. Wyczerpane wojną Ukraina i Polska nie miały już sił do walki i wtedy Bohdan Chmielnicki zwrócił się do Moskwy. Nam teraz wszędzie wypominają ugodę perejasławską. Nawiasem mówiąc, tej ugody nikt nie czytał, Moskale ją natychmiast zniszczyli. Wiadomo przecież, że był to głównie sojusz wojskowy. W pierwszych punktach ugody właśnie o tym była mowa, że Moskwa i państwo kozackie prowadzą wojnę z Polską aż do całkowitego wyzwolenia ziem ukraińskich. Ale zaraz potem Polacy wzięli Moskali na lep, obiecując im po śmierci polskiego króla wybór moskiewskiego cara na polski tron (takie rzeczy się wtedy zdarzały, tak polski król przez pewien czas był także królem Prus i Saksonii), a Moskale, wbrew ugodzie z Kozakami, zawierają z Polakami pokój pod Wilnem, zdradzają tę samą ugodę, kozackiej deputacji nie dopuszczono do namiotów, gdzie zawierali pokój, Bohdan Chmielnicki zrywał się ze śmiertelnego łoża, chwytał za szablę: „Do Turków pójdziemy, choćby do diabła”, ale nie poszedł. Nawiasem mówiąc, turecki sułtan oferował Chmielnickiemu protekcję bez oddawania terytoriów i płacenia daniny, i Chmielnicki prawie się zgodził, ale w ostatniej chwili zmienił zdanie. Myślał o ugodzie ze Szwecją i Siedmiogrodem, ale nie doprowadził tej sprawy do końca. Chmielnicki wysłał jeszcze na Polskę korpus pod wodzą hetmana nakaznego Żdanowicza i Kozacy w sojuszu z księciem siedmiogrodzkim Rakoczym zajęli Kraków i Warszawę, ale Moskale wysłali swój korpus, by rozkładać korpus kozacki: zastraszaniem, łapówkami, i osiągnęli cel, korpus zdemoralizował się, wrócił, i to dobiło Chmielnickiego, zmarł. Chmielnicki pod koniec widział już podstępność Moskali i nie nakazywał swojemu synowi Jurijowi trzymać się z nimi sojuszu. Ugoda z Moskwą to ciężki błąd B. Chmielnickiego. Jak sprawiedliwie pisał Wiaczesław Łypynski: „I pamiętajcie wy, inteligenci ukraińscy, że naród ukraiński wyzwolić się może tylko wtedy, gdy z paszczy moskiewskiej i warszawskiej metropolii on swoją głowę wyrwie”. Z hetmanowania następnego hetmana Iwana Wyhowskiego warto wspomnieć jego traktat hadziacki, na mocy którego trzy państwa: Polska, Litwa i Wielkie Księstwo Ruskie (Ukraina) zawierały konfederację, z jednym wspólnie wybranym królem, własnym wojskiem w każdym państwie, własną administracją, systemem monetarnym, edukacją. Unia była znoszona. O tej ugodzie za czasów carskiego imperium, a także sowieckiego, nie można było nawet wspominać. Ale ta ugoda nie utrzymała się długo: Moskwa zaczęła podjudzać przeciwko Wyhowskiemu naród ukraiński, początkowo na wszelkie sposoby wspierała pretendenta do buławy, pułkownika połtawskiego Puszkara, a kiedy Wyhowski go rozgromił, dalej Bezpałego, i ten został rozgromiony. Wtedy na Ukrainę ruszyło rosyjskie wojsko pod dowództwem bojarzyna księcia Trubeckiego. Pod Konotopem Wyhowski rozgromił w pył wojsko moskiewskie: jak pisze znany rosyjski historyk Sołowjow, „na brzegach rzeki Sosnówki w dwie godziny został zniszczony kwiat rosyjskiej konnicy, najlepszej w Europie”, resztki wojska moskiewskiego uciekają do Putywla, car ucieka z Moskwy. Ale tutaj zaczęły się odwieczne ukraińskie niepokoje, atamańszczyzna – czego nie można przemilczać, rozkwitała ona trującym kwiatem we wszystkich czasach i rozkwita teraz – wyrusza od razu kilku pretendentów do buławy (Jurij Chmielnicki, Somko, Zołotarenko, Brzuchowiecki, Chanenko i in.), a naród, który tyle wieków cierpiał od Polaków, usłyszawszy, że zawarto wspólne pakty z Polakami, zaczął się burzyć, na czarnej radzie pod wsią Hermanówka koło Obuchowa Wyhowski został z buławy zrzucony, a jego pułkownicy Sułyma i Wereszczaka, którzy chcieli odczytać artykuły hadziackie, zostali porąbani. Dzisiaj w Hermanówce stoi krzyż w miejscu ich śmierci. Przy wyborze na hetmana Wyhowskiego Moskale podsunęli mu artykuły, jakoby to były artykuły perejasławskie, Bohdanowe. Wyhowski spojrzał na nie i powiedział: „To kłamstwo, to nie te artykuły”. „A ty skąd wiesz?” – „Jak mam nie wiedzieć, skoro ja je pisałem”. Wtedy Moskwa od razu zapałała wściekłością przeciwko Wyhowskiemu, nie uznawała go za hetmana, uciekała się do wszelkich podstępów. I oto, w tymże samym Perejasławiu, otoczony ze wszystkich stron przez wojsko moskiewskie, pod wycelowanymi w niego berdyszami, Jurij Chmielnicki podpisał kabalne, niszczycielskie artykuły. Jeśli za ugodą perejasławską Bohdana Chmielnickiego (rekonstruuje się ją według tak zwanych artykułów marcowych) wojewoda moskiewski i wojsko moskiewskie miały stacjonować tylko w Kijowie, to teraz także w Czernihowie, Nieżynie, Połtawie, Białej Cerkwi i innych miastach, wcześniej podatki zbierano na potrzeby wojska kozackiego, a teraz zbierano je do skarbca moskiewskiego, wcześniej hetman i starszyzna mieli prawo kontaktów z państwami obcymi, a teraz to prawo jest likwidowane itd. Z każdym nowym podmoskiewskim hetmanem wzmaga się ucisk moskiewski, narodowi ukraińskiemu odbiera się tak zwane „starodawne prawa”, powiedzmy, ten sam Brzuchowiecki powiedział Moskalom: „Zróbcie mnie hetmanem, a ja wam wszystko oddam”. I oddał. I zaczęła się wielka Ruina Ukrainy. Polacy wracają na swoje siedziby, naród nie wpuszcza, jest bity, zmuszany, potem przychodzą tam Moskale: „A, wy Lachom się poddaliście”, i nowe kary, nowe grabieże, a potem nadlatują Tatarzy i wybijają wszystko do korzenia. Ruina! Jurij Chmielnicki zrzeka się buławy, Moskwa ustanawia hetmanem Iwaszkę Brzuchowieckiego, nadaje mu rangę bojarską, żeni z bojarską córką, a on już oddaje Moskwie wszystko na świecie. Nie mogę nie przekazać choćby jednego epizodu ówczesnej ukraińsko-moskiewskiej „przyjaźni”. Po ustanowieniu hetmanem J. Chmielnickiego Moskwa wznawia wojnę z Polską (mit o rosyjskim królu na polskim tronie okazał się złudny), na wyprawę przeciwko Polsce idzie potężne wojsko moskiewskie pod dowództwem bojarzyna Wasyla Szeremietiewa. Wojsko szło dwiema kolumnami: w pierwszej, głównej, całe wojsko moskiewskie i hetmańskie pułki lewobrzeżne, druga, na czele z J. Chmielnickim, z tyłu w pewnej odległości i nieco na lewo – pułki ukraińskie prawobrzeżne – by odcinać Tatarów, ówczesnych sojuszników Polski. Ale Tatarzy przeszli już wcześniej, a trasę wojska moskiewsko-ukraińskiego Polacy śledzili i, nie dochodząc do Cudnowa, otoczyli pierwszą kolumnę. Armatnia grzmoty, chmury strzał – sytuacja bez wyjścia. Kozacy proponują odwrót swoim sposobem: ze wszystkich stron po kilka rzędów wozów, na wozach armaty, piszczele, muszkiety, włócznie – by się bronić. Na dziś dla mnie to niewyobrażalne: wozy w ośmiu rzędach i toczą je Kozacy – konie w środku. Polacy i Tatarzy nadlatują, kolumna powoli się porusza. W jednym miejscu Kozacy proponują obejście, Szeremietiew się nie zgadza, idą prosto, natykają się na górę, Polacy przekopują drogę i znowu straszne oblężenie, brak jedzenia i paszy dla koni. Szeremietiew wywiesza białą flagę i idzie na negocjacje z polskim hetmanem koronnym Potockim. Wraca z negocjacji i ogłasza, że Polacy wypuszczają wojsko, ale wszyscy wychodzą bez broni. Z przodu wychodzą Kozacy. Rozgrodzili wozy, Kozacy wyszli w pole i wtedy rzucili się na nich Tatarzy: rąbią, ciągną na arkanach. Kozacy rzucili się z powrotem, ale Moskale zagrodzili przejście i zaczęli strzelać do nich. Kozaków dalej rąbią, ciągną na arkanach Tatarzy, a Moskale rechoczą, tańczą z radości na ten widok, szaleją. Jednak nadszedł i ich czas, potem z nimi zrobili to samo, co z Kozakami. Wasyl Szeremietiew też trafił do niewoli i dwadzieścia jeden lat siedział koło Bakczysaraju w podziemnej twierdzy Czufut-Kale, w czasach radzieckich przewodnicy pokazywali to podziemie: „Tutaj siedział sławny rosyjski patriota, wielki wódz Wasyl Szeremietiew”. Car zabronił wykupywać go z niewoli za tę porażkę. Potem Polacy i Tatarzy otoczyli wojsko Jurija Chmielnickiego i znowu była sytuacja bez wyjścia, ale tutaj wtrącił się Iwan Wyhowski, w tamtym czasie wojewoda kijowski, i jakoś załagodził pokój. Jurij uznał zwierzchność króla. Potem dalej rządzili krótkotrwali hetmani: Brzuchowiecki, Mnohohriszny, Samojłowicz, wszyscy oni gorliwie służyli Moskwie i za-
Ukraina. Zatrzymana chwila: rok 2007 rok 2008 Zdjęcia Olesia DMYTRENKI
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
kończyli swoje życie na Syberii. I tak samo długo i wiernie służył Moskwie Mazepa, a potem zdecydowanie zszedł z tej ścieżki, odkupując tym swoim czynem wcześniejsze grzechy. I padł ofiarą sławny Połubotok, skazany w Twierdzy Pietropawłowskiej na rozkaz szalonego Piotra, długi czas trzymał się Petro Doroszenko, człowiek potężny, porywczy, czymś podobny do Bohdana Chmielnickiego, który mógł na radzie rąbnąć nieposłuszną rękę starszyzny. To Doroszenko, w trzydniowej bitwie, kiedy już wojsko straciło siłę i zapał, sam poszedł z obnażoną szablą pod „metelicę” na polski obóz, albo, w pełnej rozpaczy, kiedy starszyzna proponowała poddać się, on, siedząc na beczce z prochem, zaczął podnosić do otworu fajkę z ogniem, i starszyźni zawołali: „Będziemy bić się, ojcze”. A dalej zniszczono Sicz Zaporoską. I dzisiaj (biada!) na Chortycy świętują zniszczenie Siczy Zaporoskiej, tej, według słów Karola Marksa, „pierwszej na świecie demokratycznej republiki, która uratowała Europę przed turecko-tatarską ekspansją”. To to samo, co tańce na grobie własnej matki. I znowu nikogo to nie obchodzi. A jak nie wspomnieć, jak ci bezgłowi atamani pogrzebali ukraińską sprawę za hetmanowania Wyhowskiego i jak rozproszyli, rozwiali ukraińskie siły w ukraińskiej rewolucji, kiedy nikt nie słuchał centrum, kiedy każdy ataman wolał działać i walczyć tylko po swojemu. I często stajemy się renegatami, sługusami tej Moskwy, albo też polegamy na tym, że ktoś nas wyzwoli — ta sama Ameryka — a czy my jesteśmy jej potrzebni?.. Nie pielęgnujemy, zdradzamy ojczysty język. A jego upokarzano, deptano i depczą tak samo, jak i naszą narodową godność, jak naszą wolność i prawo do wolnego życia. Ukraina ginie: korupcja — jedna z największych na świecie, moskiewscy oligarchowie władają zasobami energetycznymi, fabrykami, zakładami, ceny rosną, naród ubożeje. Ukraińcy zawsze uświadamiali sobie, że są potomkami Rusi Kijowskiej, i tę świadomość Moskwa ze wszystkich sił stara się wytruć. Książkowy staroukraiński język powstał na bazie cerkiewnosłowiańskiego, zapożyczonego od Bułgarów, ale obok, w dialogach, istniał język ludowy, który legł u podstaw ukraińskiego języka literackiego, którego twórcami stali się I. Kotlarewski, T. Szewczenko i inni pisarze. Walka Moskwy przeciwko językowi ukraińskiemu również toczy się od dawna, głosi się albo po prostu jego nieistnienie, albo nazywa się go zepsutym przez język polski dialektem języka rosyjskiego. (Zaznaczmy jeszcze raz, że Rusini-proto-Ukraińcy są starsi i od Polaków, i od Moskali). Już car Aleksiej Michajłowicz („Najcichszy”), z którym zawierano ugodę perejasławską, prorokował: „A twórców małoruskich ksiąg, a także ich drukarzy i nakładców wydawać na karę śmierci”. Ot tak! To znaczy wszystkich od H. Skoworody, T. Szewczenki aż po P. Tyczynę i O. Honczara. A oni żyją i piszą! Piotr wyłupiasty zakazał wydawania cerkiewnych ksiąg w języku ukraińskim, a Katarzyna ta ladacznica szalała na stronach kronik, z których wyłaniała się ukraińskość i jej język. Wysyłając na Ukrainę prezydenta Małorosyjskiej Kolegium poddanego Rumiancewa, dała mu tajny rozkaz, w którym pisała: „Znana każdemu rozległa obszerność tej ziemi, wieloludność żyjącego na niej narodu… i różne przed wieloma miejscami naszej imperium jej zalety, a także spostrzeżenia w nim wewnętrzne, przeciwko wielkorosyjskiej nienawiść…” I dalej punkt po punkcie — jak pobierać daniny: „Niezbędnie pod jakimkolwiek innym tytułem, oprócz pogłównego” pobierać do skarbca zyski. „Tamtejszy naród wszystkimi dogodnymi sposobami” zapędzić w poddaństwo, pilnie nadzorować „duchownych” i ich działalność, i trzeba, żeby wszędzie tam były „dla spokoju i bezpieczeństwa należne policyjne instytucje”. A dalej wszystkie te dziesiątki i setki carskich ukazów o zakazie języka ukraińskiego; wystawiania sztuk w języku ukraińskim, obchodzenia szewczenkowskich i innych jubileuszy. Zaprawdę, jak pisał T. Szewczenko: „Bękarty Katarzyny szarańczą usiedli”. I potem mówią, że „ono zawsze było nasze”, ich jeszcze nie było, a ono było ich! Tak, ukraińska nić nigdy nie przerywała się, nawet w najcięższe, w te same katarzyńskie czasy pracował autor „Historii Rusów” — najbardziej patriotycznego dzieła Ukraińców, W. Kapnist jeździł po Europie i namawiał europejskich monarchów do wystąpienia przeciwko Rosji, i nie gasła ukraińska iskra w piersiach Poletyków, Chudorby, a nawet Bezborodki. A dalej byli Kotlarewski, Szewczenko i do naszych dni. I do naszych dni prowadzi się zacięta walka przeciwko wszystkiemu, co ukraińskie, bo przecież jaka Rosja bez Ukrainy to imperium, a niektórym Rosjanom, zwłaszcza ich zwierzchnikom, marzy się, marzy się trzeci Rzym, jak hitlerowcom marzyła się „Trzecia Rzesza”. Właśnie o tym myślą i dzisiejsi budowniczowie Państwa Rosyjskiego, które wiekami rozszerzało swoje granice (powiększyło swoje terytorium 521 razy), zawisało nad narodami, straszyło Europę, było jej żandarmem. Czas imperiów minął. Ostatnie stoi przed upadkiem. Dwa czy trzy lata temu czytałem w „Nowym Mirze” artykuł Rosjanina z Jakucji. Zwraca się on do swojego rządu: gdybyście wiedzieli, jakie napięcie jest tutaj u nas, jak nienawidzi nas miejscowa ludność, tylko ich rozbicie nie pozwala im wybuchnąć. Ziemia ich całkowicie splądrowana, Jakuci żyją w barakach, a dla przyjezdnych rosyjskich grubasów zbudowano superhotele,
superrestauracje; jakuckie diamenty, jakucką ropę Rosja wywozi i za zarobione pieniądze klepie broń przeciwko Czeczenii, przeciwko Gruzji i na postrach tym samym Jakutom i innym członkom federacji, a także zagranicy. Ile Rosja dręczyła Kaukaz, i jak srogo! Przeczytajcie „Hadżi-Murata”, a zwłaszcza „Wyrąb lasu” Lwa Tołstoja, tam pokazano, jak „podbijano” Kaukaz, palono wioski, niszczono ludność. Imperium po prostu nie może istnieć, kiedy na jego granicach żyją wolne narody. Dotyczy to również narodu ukraińskiego. Rosjanom warto dzisiaj zastanowić się nad sobą, Syberia w połowie wypełniona jest Chińczykami. A jak nie wspomnieć o problemie Krymu? Rosyjscy historycy w większości wiążą go z krwią. „Ile rosyjskiej krwi przelano za Krym”. A ile na przestrzeni wieków przelano ukraińskiej kozackiej krwi? I w tym samym miejscu: „Chruszczow podarował Krym Ukrainie”, i „zapomina się”, że Krym przed wojną był w składzie Ukrainy, że w tamtym czasie Rosja nie mogła wyżywić Krymu, i dlatego postanowiono przyłączyć go do Ukraińskiej SRR (w tamtym czasie kilka „zakotwiczonych” ukraińskich obwodów żywiło takie miasta jak Moskwa i Leningrad), że przyłączenie Krymu do Ukrainy odbyło się poprzez głosowanie Rady Najwyższej Krymskiej ASRR, i głosowanie Rady Najwyższej RFSRR, Rady Najwyższej Ukraińskiej SRR i Rady Najwyższej ZSRR. A mądrale z rosyjskich mediów plecą: „Chruszczow nażarł się ukraińskiej wódki z słoniną i oddał Krym”. To wychodzi na to, że ukraińskiej wódki „nażarły się” aż cztery rady najwyższe. A teraz na Krymie piąta kolumna niszczy wszystko, co ukraińskie. Sowiecka tendencja przeciwko Ukrainie istniała przez wszystkie lata władzy radzieckiej. Kiedy w 1918 roku do Kijowa wkroczyły rosyjskie wojska na czele z Murawjowem, wszędzie po Kijowie wisiały plakaty: „Bij burżujów i Ukraińców”. Za co? Za to, że ufnie przyjęli rosyjską przyjaźń? I bili. W 1929 roku pod egidą wymyślonej sprawy Związku Wyzwolenia Ukrainy (SWU) wyniszczono ukraińską inteligencję, dobijano ją w kolejnych latach 1934—1938 — tylu pisarzy, jak na Ukrainie, nie zostało więcej represjonowanych w żadnej republice, najwięcej Ukraińców — po Białorusinach — zginęło w II wojnie światowej. I oto teraz dożyliśmy się, że w kioskach z czasopismami nie znajdziecie ukraińskiej gazety czy czasopisma (setki rosyjskich stoją na półkach, oprócz przysłanych z Moskwy, tutejszych — politycznych, literackich, technicznych, wszelakich tam „Otdohni”; na kanałach telewizyjnych rzadko kiedy usłyszysz język ukraiński. Pamiętam, kiedy tylko nastała niepodległość, słyszałem język ukraiński w urzędach i na ulicach, a teraz prawie nie słychać go w Radzie Najwyższej, i nie rozebrać, czy deputowani są tak tępi, że nie mogą go wyuczyć, czy ignorują świadomie. „Do walczyła się Ukraina do samego skraju...” Teraz rosyjscy szowiniści aż pępki rwą: „Oni zachcieli niepodległości”. Od słów „niepodległa Ukraina” po prostu dostają drgawek. Bo bez Ukrainy nie istnieje Imperium Rosyjskie. I już nadto rozkrzykują się „rosyjskojęzyczni” szowiniści wewnątrz Ukrainy — piąta kolumna. Oni gotowi tę ziemię, na której żyją, spopielić, byle tylko nie była ukraińska. O, w telewizji przygłupi słaboumny Kisielow w szewczenkowskie dni zbiera bandę przygłupów, żeby szydzić z Szewczenki. I nikt tej warcholstwa nie powstrzyma, nikt z naszych najwyższych zwierzchników nie powie: „Opanujcie się, co wy robicie!”. I kto wtedy będzie nas szanował z tych krajów, gdzie szanują naszego geniusza?.. Pomniki Szewczenki stoją na całym świecie: w Paryżu (trzy!), Winnipeg, Toronto, Palermo, Waszyngtonie, Los Angeles, Buenos Aires, ja pamiętam, jak w Chinach Chińczycy z dumą zaprowadzili mnie na Uniwersytecie Pekińskim do pokoju Szewczenki, gdzie, między innymi, wisi portret Szewczenki, namalowany przez najlepszego chińskiego artystę. Tak, natarcie idzie szalone, być może stoimy na ostatnim rubieży, nad przepaścią. Nasza historia — historia Ukrainy-Rusi została skradziona, przywłaszczona, ale Ukraina żyje. Nasza niepodległość nie spadła nam z nieba, ona wywalczona została w wiekach przez sławnych zwycięzców ziemi naszej od Włodzimierza Wielkiego, Jarosława Mądrego, Włodzimierza Monomacha, Daniela Halickiego, Chmielnickiego, Krzywonosa, Bohuna, Wyhowskiego, Doroszenki, Iwana Sirki, Zalizniaka, Karmeluka, Hruszewskiego, Petlury, Konowalca, Olżycza i Ołeny Telihy — aż do Czornowoła i Stusa. My tylko odnawiamy swoją niepodległość: to nieuchronny rozwój historyczny, rezultat wielowiekowej walki narodu ukraińskiego o wolność i niepodległość: było państwo Ruś Kijowska, było państwo kozackie Bohdana Chmielnickiego, ogłosiło o sobie Wielkie Księstwo Ruskie Iwana Wyhowskiego, była Ukraińska Republika Ludowa, była heroiczna UPA i jest niepodległa Ukraina. Ona ma swój potencjał narodowy, ma swój naród, inteligencję, własną historię, którą szowiniści chcą wygryźć z naszą krwią. Więc brońmy się, Ukraińcy! Stójmy twardo na swojej ziemi, nie dajmy zepchnąć się do przepaści. Ukraińscy uczeni, poczynając od Kostomarowa, Maksymowicza, Hruszewskiego, Łypynskiego napisali prawdziwe prace o korzeniach naszej historii, i potem pisali o tym Brajczewski, Apanowycz, Dzyra, a obecnie H. Piwtorak, W. Biliński, W. Bałuszok, inni, ale Moskale ich pod uwagę nie biorą, udają, że nie zauważają. Ja mam nadzieję, że dzisiaj młodzi ukraińscy naukowcy wezmą tę sprawę w swoje ręce i zedrą całą bielmo z naszej historii. 8.VII.2011 Zdjęcie Olesia Dmytrenki Dmytro PAWŁYCZKO NIE ŚPIJCIE! On stanie się jak złośliwy cham, Bo on nie zna prawa, A sumienie u niego — to rozkaz Najwyższego sanhedrynu, Nie cieszcie się, polityczne gnomy, Że skazał na śmierć i nas, Że Julię sądzą, a nie was, I nas, kto jeszcze żyje w miłości Że jej więzienie, a wam komnaty, Do Ukrainy, i tych, kto umarł Gdzie świeci złotem sedes, Z bronią na polu krwi Nie otworzy to smutne państwo, Za prawdę, a nie za stos, Gdzie zdeptano prawa święte, Co ma w popiół obrócić Nie cieszcie się, będzie i wam zardzewiała Dobytki naszych stu stuleci; Pościel w więziennym kącie! Więc nie cieszcie się, liliputy, Zbrodniarz na sędziowskim krześle I wy, bracia moi, nie śpijcie. Werdykt czytać będzie i wam, Na Ukrainy rany pęknięte
Машинний переклад
Zdjęcie Jewhena Buketa. Nina WIRCZENKO, doktor nauk fizyczno-matematycznych, profesor NTUU „KPI”, akademik Akademii Nauk Wyższej Szkoły Ukrainy, zasłużony pracownik oświaty Ukrainy. Kontynuacja. Początek w nr 7, 17—23 lutego 2011 r.
1784 r. Na polecenie Synodu metropolita kijowski nakazał, aby we wszystkich cerkwiach diacy i księża czytali modlitwy i odprawiali mszę świętą „głosem właściwym narzeczu rosyjskiemu”. Synod nakazuje metropolicie kijowskiemu i halickiemu Samuelowi karać studentów i zwalniać z pracy wykładowców Akademii Kijowsko-Mohylańskiej za używanie języka nierosyjskiego. 1784 r. Rozkaz Katarzyny II, aby we wszystkich cerkwiach imperium odprawiać mszę świętą w języku rosyjskim. Język rosyjski wprowadzono we wszystkich szkołach Ukrainy. 1785 r. Synod ponownie nakazuje metropolicie kijowskiemu kontrolować drukarnię ławrską, aby nie było żadnej różnicy z wydaniem moskiewskim, a w Akademii Kijowsko-Mohylańskiej natychmiast wprowadzić system nauczania, zalegalizowany dla całego imperium. 1789 r. Rozporządzenie Komisji Edukacji Narodowej Sejmu Polskiego o zamknięciu wszystkich ukraińskich placówek oświatowych. W Petersburgu z inicjatywy Katarzyny II wydano „Słownik porównawczy wszystkich języków”, w którym język ukraiński figuruje jako rosyjski, zniekształcony przez polski. 1808 r. Zamknięcie „Studium Ruthenum” — ukraińskiego oddziału Uniwersytetu Lwowskiego. 1817 r. Wprowadzenie języka polskiego we wszystkich szkołach ludowych Wschodniej Galicji. 1833 r. Żołnierze moskiewscy na rozkaz z Petersburga w ciągu jednego dnia skonfiskowali we wszystkich meczetach Krymu dokumenty pisemne, księgi, manuskrypty historyczne w językach tatarskim, tureckim i arabskim, wśród których było wiele materiałów o stosunkach Rusi-Ukrainy z narodami południowymi. Na centralnych placach zapłonęły ogniska. „...W XVIII wieku Dzikie Pola zalała Krym nową falą barbarzyńców... Ci barbarzyńcy to Moskale...” (poeta Maksymilian Wołoszyn). 1834 r. Założenie Uniwersytetu Kijowskiego w celu rusyfikacji „Kraju Południowo-Zachodniego”. 1839 r. Likwidacja Ukraińskiej Cerkwi Greckokatolickiej na okupowanej przez Rosję Prawobrzeżnej Ukrainie. Setki chrześcijan, wielu księży zostało zabitych, a 593 z nich zesłano na Syberię. Zamiast nich przysłano moskiewskich „batiuszek”, urzędników-nadzorców w sutannach. 1847 r. Rozbicie Bractwa Cyrylo-Metodiańskiego i rozkaz dla cenzorów, by surowo śledzili ukraińskich pisarzy, „nie dając przewagi miłości do ojczyzny nad miłością do państwa”. 1847—1857 r. Dziesięcioletnia żołnierska katorga z „zakazem malowania i pisania” genialnego poety, malarza i myśliciela Tarasa Szewczenki. A oto co napisał o Tarasie Szewczence „szalony” „rewolucyjny demokrata” W. Bielinski w grudniu 1847 r.: „Zdrowy rozsądek w Szewczence musi widzieć osła, głupca i łajdaka... Ten chachłacki radykał napisał dwa paszkwile — jeden na cara imperatora, drugi — na carycę imperatorową...”. 1853 r. Okaleczono wydanie „Kroniki” Grabianki. 1859 r. Ministerstwo Wyznań i Oświaty Austro-Węgier we Wschodniej Galicji i na Bukowinie zastąpiło alfabet ukraiński łacińskim. 1862 r. Zamknięcie na Naddnieprzu bezpłatnych niedzielnych szkół ukraińskich dla dorosłych. Wstrzymano wydawanie ukraińskiego czasopisma literackiego i naukowo-politycznego „Osnowa”. 1863 r. Cyrkularz ministra spraw wewnętrznych Imperium Rosyjskiego P. Wałujewa o zakazie wydawania podręczników, literatury i książek o treści religijnej w języku ukraińskim, którego „nie było, nie ma i być nie może”. 1864 r. Przyjęcie w Rosji Statutu o szkole początkowej, według którego nauczanie ma być prowadzone wyłącznie w języku rosyjskim. Po reformie sądowej 1864 r. do Moskwy wywieziono z terytorium Ukrainy tysiące pudów materiałów archiwalnych. Zgodnie z okólnikiem Ministerstwa Sprawiedliwości z 3 grudnia 1866 r., trafiła tam wielka liczba dokumentów zlikwidowanych instytucji z guberni wołyńskiej, kijowskiej, katerynosławskiej, podolskiej, chersońskiej i czernihowskiej. 1869 r. Wprowadzenie języka polskiego jako urzędowego w placówkach oświaty i administracji Wschodniej Galicji. Ustawa, zgodnie z którą urzędnikom wszystkich resortów w Imperium Rosyjskim przyznawano znaczną dopłatę za rusyfikację. 1870 r. Wyjaśnienie ministra oświaty Rosji D. Tołstoja o tym, że „ostatecznym celem edukacji wszystkich obcoplemieńców, niezaprzeczalnie, powinno być zrusyfikowanie”. 1874 r. W Rosji wprowadzono statut o początkowych szkołach ludowych, w którym potwierdzono, że nauczanie ma być prowadzone tylko w języku rosyjskim. 1876 r. Imperator Aleksander II wydał ukaz emski o zakazie wwożenia do Rosji jakichkolwiek książek i broszur napisanych w „narzeczu małoruskim”, drukowania oryginalnych utworów i tłumaczeń w języku ukraińskim, organizowania przedstawień scenicznych, drukowania ukraińskich tekstów do nut i wykonywania utworów muzycznych w języku ukraińskim. Ukaz o zobowiązaniu do „przyjęcia jako ogólnej zasady”, aby na Ukrainie mianowano nauczycieli-Moskali, a Ukraińców kierowano do pracy nauczycielskiej w okręgach petersburskim, kazańskim i orenburskim. Ta „ogólna zasada” obowiązywała także za władzy radzieckiej — aż do ogłoszenia przez Ukrainę niepodległości w 1991 r. W rezultacie przez ponad 100 lat z Ukrainy w ten sposób wysiedlono kilka milionów ukraińskiej inteligencji, a na Ukrainę „oddelegowano” tyle samo Rosjan. 1876—1880 r. Ukraińskich naukowców i pedagogów M. Drahomanowa, P. Żyteckiego i wielu innych zwolniono z pracy za prace naukowe z zakresu ukrainoznawstwa, a P. Łobodockiego — tylko za przetłumaczenie jednego zdania z Ewangelii na język ukraiński. „Niezwłocznie wysłać z kraju Drahomanowa i Czubinskiego jako niepoprawnych i zdecydowanie szkodliwych w kraju agitatorów... z zakazem wjazdu do guberni południowych i stolic, pod tajny nadzór”. 1881 r. Zakaz nauczania w szkołach ludowych i wygłaszania kazań cerkiewnych w języku ukraińskim. 1884 r. Zakaz Aleksandra III dotyczący ukraińskich przedstawień teatralnych we wszystkich „guberniach małoruskich”. 1888 r. Ukaz Aleksandra III o zakazie używania języka ukraińskiego w urzędach oficjalnych i chrzczenia ukraińskimi imionami. 1889 r. W Kijowie na zjeździe archeologicznym pozwolono czytać referaty we wszystkich językach, oprócz ukraińskiego. 1892 r. Zakaz tłumaczenia książek na język ukraiński z rosyjskiego. 1895 r. Zakaz głównego zarządu ds. druku wydawania ukraińskich książek dla dzieci. 1896 r. B. Hrinczenko w jednym z czasopism pisał: „Ukraińskie wzmianki narodowe, ukraińską historię wyrzucono z czytanek szkolnych... A zamiast historii ukraińskiej wszędzie historia moskiewska wykładana jest tak, jakby była naszemu człowiekowi bliska. A jeszcze jaka historia! Co uderzysz, to wszędzie pochwały i hymny ziemskim bożkom: Pawłowi, Mikołajowi, Katarzynie, Piotrowi: pochwały Suworowom, Korniłowom, Skobielewom i całej rosyjskiej soldatesce! Tutaj wszelkie „wyczyny” niewolniczej wierności”. 1900 r. i kolejne lata. Cenzura usuwa z tekstów takie słowa jak „kozak”, „moskal”, „Ukraina”, „ukraiński”, „Sicz”, „Zaporoże” i inne, które mają ukraińską treść narodowo-symboliczną. 1903 r. Na otwarciu pomnika Iwana Kotlarewskiego w Połtawie zabroniono przemówień w języku ukraińskim. 1905 r. Gabinet ministrów Rosji odrzucił prośbę Uniwersytetu Kijowskiego i Charkowskiego o zniesienie zakazów dotyczących języka ukraińskiego. Rektor Uniwersytetu Kijowskiego odmówił 1400 studentom otwarcia czterech katedr ukrainoznawstwa z ukraińskim językiem wykładowym, oświadczając, że uniwersytet to „instytucja ogólnopaństwowa” i w jego murach nie może być żadnego języka oprócz rosyjskiego. 1905—1912 r. Ministerstwo Oświaty Imperium Rosyjskiego zamknęło 12 prywatnych gimnazjów, zwolniło 32 dyrektorów i 972 nauczycieli, 822 nauczycieli „przeniosło” do innych szkół za próby wprowadzenia w nauczaniu tematyki ukrainoznawczej. 1906 i 1907 r. Zamknięcie „Proświty” w Odessie i Mikołajowie. 1908 r. Cztery lata po uznaniu przez Rosyjską Akademię Nauk języka ukraińskiego jednak za „język”, Senat ogłasza ukraińskojęzyczną działalność kulturalną i oświatową za szkodliwą dla imperium. 1910 r. Zamknięcie na rozkaz rządu Stołypina wszystkich ukraińskich towarzystw kulturalnych, wydawnictw, zakaz czytania wykładów w języku ukraińskim, tworzenia jakichkolwiek nierosyjskich klubów. 1910, 1911, 1914 r. Zamknięcie „Proświty” w Kijowie, Czernihowie, Katerynosławiu (Siczesławiu). 1911 r. Uchwała VII zjazdu szlacheckiego w Moskwie o rosyjskojęzycznej edukacji i niedopuszczalności używania innych języków w placówkach oświatowych Rosji. 1914 r. Zakaz obchodzenia 100-letniego jubileuszu Tarasa Szewczenki; Ukaz Mikołaja II o zakazie całej prasy ukraińskiej (w związku z wybuchem wojny). 1914—1916 r. Kampania rusyfikacji w okupowanej Wschodniej Galicji, zakaz ukraińskiego druku, edukacji, Cerkwi. 1914 r. Notatka służbowa gubernatora połtawskiego von Baggohufwudta do ministra spraw wewnętrznych Imperium Rosyjskiego, która daje najpełniejszy obraz stosunku władzy imperialnej do problemu ukraińskiego na Ukrainie. Te wytyczne obowiązywały za carów, sekretarzy generalnych i faktycznie nie straciły mocy do dziś w „niepodległej” Ukrainie. Do 1917 r. wszystkim urzędnikom na Ukrainie dopłacano 50% do wynagrodzenia za „obrusienie kraju”.
NOTATKA o raporcie gubernatora połtawskiego von Baggovuta do Ministra spraw wewnętrznych w sprawie środków przeciwko narodowi ukraińskiemu. Zatrudniać na stanowiskach nauczycieli w miarę możliwości tylko wielkorusów. Na stanowiska inspektorów i dyrektorów szkół ludowych mianować wyłącznie wielkorusów. Każdego nauczyciela przejawiającego skłonności do ukraińskości natychmiast usuwać. Sporządzić prawdziwą historię ludu małoruskiego, w której wyjaśnić, że „Ukraina” to „obrzeża” (okraina) państwa w dawnych czasach. Ustanowić obowiązkowe wycieczki uczniów wszystkich placówek oświatowych do Moskwy, Niżnego Nowogrodu i innych miejscowości historycznych, ale nie do Kijowa. Całkowicie nie dopuszczać kursów ogólnokształcących dla uczniów. Zwrócić szczególną uwagę na duchowieństwo wiejskie i jego przekonania polityczne. Dziekanów mianować ze szczególną rozwagą. Na czele eparchii stawiać biskupów wyłącznie wielkorusów, przy tym stanowczych i energicznych. Wywrzeć jak najostrzejszą presję na tych spośród księży, którzy są zarażeni ukrainofilstwem. Eparchialnych obserwatorów szkół mianować wyłącznie spośród wielkorusów. Zwrócić szczególną uwagę na seminaria i stawiać na ich czele jako rektorów wyłącznie wielkorusów, usuwając innych. Personel nauczający musi składać się wyłącznie z wielkorusów. Za seminaria trzeba się wziąć i wykorzenić gnieżdżącego się w nich ducha ukraińskości. Niezbędne jest subsydiowanie niektórych gazet w Kijowie, Charkowie, Połtawie, Jekaterynosławiu itd. w celu walki przeciwko Ukraińcom. W gazetach dowodzić tożsamości wielkorusów z Ukraińcami i wyjaśniać, że język małoruski uformował się drogą polonizacji w dawnych czasach języka rosyjskiego. Wyjaśnić, że „ukraina” oznacza obrzeża Polski i Rosji i że nigdy narodu ukraińskiego nie było. Dowodzić niezbędności języka wielkoruskiego jako ogólnopaństwowego i literackiego oraz tego, że małoruski, jako ludowy, nie posiada ani literatury, ani przyszłości. Wszelkimi sposobami wykorzeniać używanie nazw „ukraina”, „ukraiński”. Starać się, aby Żydzi nie przyłączyli się do ruchu ukraińskiego, wysiedlać ich z miejscowości wiejskich, nie tworzyć nowych miasteczek i przeszkadzać we wzroście gospodarczym żydostwa. W ogóle nie dopuszczać na różne stanowiska ludzi, którzy kiedykolwiek, choćby w odległej przeszłości, mieli styczność z elementem ukraińskim. Ciąg dalszy nastąpi.
Машинний переклад
Każda epoka ma swoich rzeczników ducha. To oni, niczym superczułe sejsmografy, wyłapują głębokie ludowe wzburzenia, jako pierwsi pojmują ich istotę i przyczyny. I pobudzeni wewnętrznym obowiązkiem wobec rodaków, sami stają się źródłem nowych idei. Wśród tych, którzy wywarli potężny wpływ na naszą świadomość narodową, wymieniamy imię Iwana Mychajłowycza Dziuby, który 26 lipca kończy 80 lat. Jego praca naukowa „Internacjonalizm czy rusyfikacja?”, napisana w dalekim 1965 roku i w dziwny sposób objawiona czytelnikowi, stała się nie tylko wybitnym zjawiskiem literackim (wszak wyszła spod pióra utalentowanego krytyka literackiego) — wpłynęła ona na rozwój całego naszego społeczeństwa. Niezaprzeczalny autorytet wśród „szestdziesiątników”. Pragmatyk i romantyk zarazem. Człowiek fantastycznej pracowitości. Pomimo kaprysów losu, który doświadczył go zarówno więziennymi pryczami, jak i ministerialnym fotelem — mądry, szczery, życzliwy. Naukowiec, który dostrzega głęboki związek między działaniami a skutkami. Mała obserwacja — po zakończeniu pracy nad wyżej wspomnianą książką Iwan Mychajłowycz od razu zatroszczył się o to, by została ona przetłumaczona na język rosyjski, aby „oświecić” zarówno ówczesne moskiewskie kierownictwo komunistyczne, jak i rosyjską inteligencję zarówno w Ukrainie, jak i w Rosji, ostrzec przed zgubną polityką w kwestii narodowej. Zapewne podobne zamiary skłoniły go również do wydania w języku rosyjskim innej swojej pracy „Kaukaz Szewczenki na tle nieprzemijającej przeszłości”, napisanej na 150-lecie „Kaukazu” (wszak utwór Szewczenki ukazał się w 1845 roku). Nowe wydanie książki jubilata właśnie ujrzało światło dzienne w Wydawnictwie Uniwersyteckim „Pulsary”. Podajemy jej fragmenty. 1 Jedną z „rodowych” cech wojen kaukaskich Rosji było (i jest) to, że każda z nich kończyła się ostatecznym zwycięstwem imperium — po to, by niedługo rozpocząć się od nowa. Każda dawała impuls nastrojom patriotycznym, wzbogacała wielkomocarstwowe samopoczucie, błyskotliwie estetyzowane przez geniuszy rosyjskiego słowa, którzy przekazywali sobie nawzajem temat podboju Kaukazu niczym sztafetę. Od połowy XIX wieku pojawiają się wydania i wspomnienia „bohaterów” ekspedycji karnych, którzy chwalą się swoimi „wyczynami”. Oficjałka wykorzystywała je jako wzorzec w patriotycznym wychowaniu wojska w duchu ślepego oddania „tronowi”. Mało które imperium w historii świata odznaczało się taką szlachetnością motywów, jak Rosyjskie. F. Engels pisał: „Zabór terytorium, przemoc, ucisk carat realizował pod pozorem oświecenia, liberalizmu, wyzwolenia narodów”. Polityka rosyjska wypracowała cały sakralny rytuał wyzwoleńczego misterium. Oto jego wielokrotnie wypróbowany model. Najpierw zwracano życzliwą uwagę na sąsiedni naród, w miarę możliwości jednokrwisty i jednowierczy. Potem okazywało się, że ten naród cierpi od samowoli zewnętrznej i wewnętrznej. Z tym trudno było się pogodzić i trzeba było brać go pod swój protektorat, wprowadzać „rosyjski zarząd cywilny”, „mający wyłącznie na celu dobrobyt narodu”, sprowadzać rosyjską urzędniczą, kupiecką i inną brać. Lecz niestety! Zaczynała się „zdrada” i „bunt” ze strony tubylców, agenci wrogich Rosji państw wciągali w swoje zbrodnicze działania oszukany naród, podjudzając go przeciwko wyzwolicielom. Zamiast wdzięczności — kłopoty utrzymania (prawda, kosztem samych tubylców) ogromnej armii utrzymywanych przez skarb popleczników wolności… I za szczelnie zasuniętą zasłoną długo i żmudnie — kiedy lata, a kiedy i stulecia — dogrywano finał wyzwoleńczego misterium: pętlę zaciągano do końca i bardzo rzadko trzeba było zdejmować z sąsiedniego narodu łaskę darowanej mu wolności i pozwalać mu znowu zagarnąć samego siebie. Jedną z zasad rosyjskiego wyzwolicielstwa było odseparowywanie posłusznych („pokojowych”) od nieposłusznych („niepokojowych”). Do pierwszych stosowano „łaskawość” (ulubione wyrażenie Katarzyny II), z drugimi zaś była tylko wojna na wyniszczenie. To — jeśli chodzi o prosty lud. Miejscową zaś szlachtę i feudałów starano się wykorzystać przeciwko współplemieńcom czy sąsiadom, zapewniając karierę, najwyższe nagrody i inne rodzaje monarszej łaski; ich dzieci — często jako zakładników — kształcono w gimnazjach Petersburga i Moskwy, przygotowując nowe pokolenie wzorowych „sług ojczyzny”. Taka polityka dawała pożądane dla caratu rezultaty. W wojnach kaukaskich po stronie Rosjan brało udział niemało oficerów tubylczego pochodzenia; niektórzy z nich „odznaczali się” nie gorzej niż najwięksi kaci Kaukazu. Z ust carów nie schodziły słowa „łagodność”, „uspokojenie”, „spokój”, „porządek”, „rozwój przemysłu”, „rozkwit”, a pod ten akompaniament wysyłano nowe i nowe posiłki wojskowe. Przy tym stosowano taktykę spalonej ziemi: niszczenie i palenie aułów, zagarnianie stad bydła i niszczenie zasiewów, wycinanie i wypalanie lasów. Wieljaminow na swoim bogatym doświadczeniu doszedł do odkrycia, że takich narodów bronią podbić nie można, a dlatego głód stanowi jeden z najskuteczniejszych środków: „Środek ten polega na niszczeniu pól. Po raz pierwszy użyto go w 1832 roku i teraz wyraźnie widać, do jakiego stopnia wyczerpania doprowadzono Czeczeńców; trzeba działać tak stale, aby doprowadzić do ostateczności i zmusić do poddania się wszystkim wymaganiom rządu…” (Czyż to nie bezpośrednia wskazówka dla komunistycznych katów równo sto lat przed Hołodomorem?! — Red.)
2 Wszystkie te przerażające świadectwa o kaukaskim ludobójstwie caratu, które przytaczaliśmy w artykule pierwszym, ukazały się drukiem przeważnie już w drugiej połowie XIX w. Ale nie były one tajemnicą i wcześniej. W każdym razie szewczenkowski „Kaukaz” zaświadczył o adekwatnym wyobrażeniu poety o wszystkim, co się działo. Przy czym nie było to tylko, rzec można, zasadnicze poznanie na poziomie całościowego myślenia obrazowego o naturze rosyjskiego caratu (to zrozumiałe: Ukraina musiała już wypić „z moskiewskiej czaszy moskiewską truciznę”, i to tragiczne doświadczenie dało Szewczence taką przenikliwość i jasność widzenia, taką siłę ostrzegawczego słowa do ludzkości, na które wtedy nie zdobył się nikt) — ale także wiedza na konkretnym poziomie informacyjnym: uderza historyczna dokładność, niemal dokumentalność wielu szczegółów kolonialnego działania, tak jak przedstawił je Szewczenko. „Kaukaz” poświęcony jest pamięci Jakowa de Balmena. Ten dobry przyjaciel Szewczenki, ilustrator rękopiśmiennego „Kobziarza” z 1844 roku, to znana postać w jego biografii. I głęboko emocjonalny osobisty motyw, wywołany wieścią o jego śmierci w składzie rosyjskiego korpusu ekspedycyjnego na Kaukazie, nadał politycznej inwektywie zmysłowej wybuchowości; ale z kolei on, ten osobisty motyw — co bardzo charakterystyczne dla Szewczenki w ogóle — przyjął na siebie potężny ładunek szerszych refleksji i namiętności o skali narodowo-historycznej i uniwersalno-humanistycznej. Bezpośredni ból straty dobrego przyjaciela jest rozjątrzony świadomością nieprawości tej śmierci — w istocie niewolniczej, za niesprawiedliwą, obcą, rozbójniczą sprawę. I tutaj zaczyna brzmieć jeden z drażniących alikwotów tragicznego tematu ukraińskiego losu: skazanie na służbę wrogowi, skazanie na wyczyny w obronie twojego wroga, przeciwko wrogom twojego wroga. W europejskiej historii nie tylko sama Ukraina znajdowała się w sytuacji, kiedy jej synowie służyli jej ciemiężycielowi i oddawali życie za niego, ginąc śmiercią albo wymuszoną, albo „heroiczną”. Za każdym razem takie sytuacje miały swoje polityczne i życiowe osobliwości, swoje emocjonalne zabarwienie; ale wspólnym dla nich było to, że ujawniały one skrzywienie narodowego losu i głęboko traumatyzowały narodowe uczucie. Choć ten ostatni moment w niektórych przypadkach nie był uświadamiany od razu. Tak, w średniowieczu nie jeden z serbskich „junaków” przebywał na tureckiej służbie. W ciągu XVIII w. Cesarstwo Austriackie z powodzeniem wykorzystywało jako swoich wiernych landsknechtów serbskich wojaków, osadników-graniczarzy, tworząc wokół nich aureolę heroicznych obrońców wspólnej chrześcijańskiej ojczyzny — po to, by, gdy tylko wygaśnie tureckie zagrożenie, „odwdzięczyć” im się całkowitym poddaństwem (jak tu nie wspomnieć zawziętej służby ukraińskich kozaków rosyjskim carom — przynajmniej w tamtym czasie, kiedy pisali już nie sławny list do tureckiego sułtana, a mniej legendarne i pokrętne listy do Piotra I: „Carowi swojemu najmiłościwszemu podnóżki nóg zwycięskich, kurz i popiół…”). Szewczenko jeszcze w czasach pisania „Kaukazu” mógł mieć pewne wyobrażenie o udziale czarnomorskiego kozactwa w ogólnorosyjskim wyczynie uśmierzania Kaukazu i że to drażniące wyobrażenie gdzieś dalekim tłem stoi także za jego gorzkimi słowami o losie Jakowa de Balmena. Tylko „chrześcijańską” zarozumiałością i kolonizatorskim ignoranctwem czy kolonizatorską złośliwością można wyjaśnić imperialne dogmaty o „dzikości” narodów Kaukazu, w szczególności Północnego Kaukazu. W rzeczywistości są oni potomkami i nosicielami dawnych kultur (nie mówiąc już o ich prawach moralnych i kodeksie honorowym — nie darmo Szewczenko tak ostro karcił obłudę „chrześcijańskiej” nauki wobec nich). Nawet jeśli kulturę sprowadzać do jej form pisanych (nieuprawnione, ale popularne podejście), to i wtedy narody Kaukazu daleko nie były „dzikimi”. Głos Szewczenki był głosem w obronie „małych”, „niehistorycznych”, „niecywilizowanych” narodów — w europejskiej poezji tamtego czasu tego tematu jako sfery wolnościowej myśli jeszcze nie było. W istocie Szewczenko chyba pierwszy tak zasadniczo wzniósł się ponad rutynowy podział narodów na wielkie i małe, historyczne i niehistoryczne, cywilizowane i niecywilizowane — i „zdjął” ten podział zwróceniem się do świętego prawa każdego narodu do urządzania swojego życia: „ono nie proszone, nie dane”. Jego wielkie hasło: „W swojej chacie swoja i prawda, i siła, i wola” — miało uniwersalny charakter, i w „Kaukazie” także widzimy bogatą i głęboką wariację tej światopoglądowej prawdy oraz tego żywego odczucia. Na wysokości tej prawdy i tego światopoczucia Szewczenko odrzucił eurocentryczny obraz świata — choć jednocześnie podstawę dla zaprzeczenia tego „geopolitycznego” chrystocentryzmu szuka w samym Chrystusie: jako w Tym, dla Którego i przed Którym wszyscy są równoistotni i równocenni. Oto dlaczego szewczenkowski „Kaukaz” i swoją treścią — nie jest inwektywą, nie jest ideologicznym pamfletem, nie jest polityczną satyrą w języku poezji. I nie tylko sygnałem bólu z jednego punktu kuli ziemskiej, z jednego węzła organizmu ludzkości. To metaforyczny obraz ogólnego stanu porządku świata, choroby społecznej natury ludzkości. Przecież to, co pozwalał sobie caryzm czynić z narodami Kaukazu, charakteryzowało nie tylko sam caryzm, ale i jakość ludzkości w ogóle. Oto dlaczego oskarżenia caryzmu przez Szewczenkę przeradzają się w końcu w przerażające pytania i rachunki do Boga. Jego obnażone serce bije wśród ciężkich krzywd, myśl miota się od rozpaczy do wiary i znów do rozpaczy, słowo wybucha to świętym gniewem, to gorzkim śmiechem, to rozpostartym współczuciem, to ciężką łzą, to sądnym krzykiem. I mowa płynie jak górska rzeka na progach, w każdej chwili zmieniając kierunek, bystrze i bulgotanie potoku… Wir wątpliwości, przekleństw i nadziei… Ale nadzieja — ponad wszystko. Wiara — ponad wszystko. To coś innego niż pewność zwycięstwa górali — dla takiej pewności podstaw nie było i nie ma. To życzenie-rozkaz dla górali i wszystkich „rycerzy wolności”. To pragnienie zwycięstwa dobra nad złem, to stwierdzenie wolności jako przeznaczenia człowieka i ludzkości, to odwaga bronienia prawdy przed Bogiem. I tutaj już nie miało znaczenia, że woła Szewczenko do Boga chrześcijańskiego o prawdę niechrześcijańskich narodów. Bóg Szewczenki — to Bóg wszystkich, którzy chcą prawdy. Walczcie — zwyciężcie, Wam Bóg pomaga! Za was prawda, za was sława I wola święta!
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
ciało smutnymi ostrzami snu i pyłu korę powietrza niszczą kwiaty na wyższym stopniu twojego ciała ono zmienia się w wiatr i ptaki na nim wybijają ślady i zwierzęta po nim idą na zapach pokonując skóry gorący dreszcz ono dorasta do poziomu znaku ono w sobie osiąga sens śpi bóg spowity w ciemność jaskini kapłani wielookich kamiennych piersi łamią palce swoich misteriów a ty zapominasz swój każdy atom zanurzasz palce w całkowity logos i bogu słodko w tobie spać i on odmawia bycia bogiem a ty odmawiasz bycia pyłem nie duch nie proch już coś innego na wyższym stopniu twojego ciała ono zmienia się w ciszę
* * * lato bliskie. to nasza rozpacz łaskocze nas w paluszki. ciemne balkony. wodą podmyło pale. bez się zaczyna. bez już nie puszcza. lato bliskie. sublimujemy. płaczemy.
chroniki od oriona. komety. zaćmienia. zmierzch, jak tafla, zamyka się nad głową. białe koronki snu zaplatasz ręką — drugą palisz. bezsenność napawa tematami.
drzewa stoją na tratwach drzewa kołysze strach gwiazdy wielkości pstrągów drzemią u nich na rękach nas nie zabiła wojna. nas zabił brak wojny. wieczory. zapalniczki. sentencje. stacje. dzieci. lato drżało i niebem puszczało gromy, jak puszcza strużki śliny stary paralityk my w nadziei dokądś się podziać jedliśmy grunt. co dzień, to ziemia stawała się coraz bliższa i większa. lato ciężsło. lato już nastawało na piersi. liście nocami skrobały się w ciemności, jak myszy.
drzewa niosą swoje sny sto lat nie będzie wojny sto lat nie będzie wojny drzewa niosą swoje sny jeszcze jednego takiego lata nie przeżyć, nie wypić. rozkręca się sprężynka bezwyjściowości w ciele. chroniki od oriona. domy białe. nachylasz się — palce drą całe garście ziela. morze gdzieś obok głucho warczy na wszelki wypadek.
to nie lato. to tak olśniła cię twoja śmiertelność. dźwięki wody zaczęły się od dźwięków kamieni. wszystko dobiegało początku. bolały kolana. niebo jaśniało. gęsto drżała piana. ptaki patrzyły milcząco — czujnie, z wyższością.
cień nabiera kształtów cień nabiera kształtów światła to mój cień nabiera kształtów światła to mój cień pogromcy węży węże wychodzą z nor w chrupiących aluminium,
wszyscy odlatują nawet wieloletni wszyscy odlatują kto i nie chciał lecieć miastem idzie pożar jeszcze niewidoczny już nieodwracalny w mieście zapachniało dymem coś rozpuściło się coś przerwało się cicho po podwórkach błądziło małe zło coś nieżywego oczarowanego jeszcze żywymi rano na naszych drogach rozstawiało znaki
* * * u aniołów łuszczy się skóra tak pada śnieg. ciężki nieuchronny jak wyrok gruntowny jak teza tak pada śnieg albo może tak kruszy się świat czy sypią się z nieba nadmiernie zaostrzone ostrza to łuski białej farby wszędzie i nigdzie to maska zasłona twarz już nieistotna to obłąkany malarz swój każdy kolejny arcydzieło wściekle zdziera z krwią nalanych płócien to dawne kosmiczne ryby tracą łuskę a nagie szkielety jeszcze świecą w pienistych chmurach to po prostu klepsydra gdzie zamiast piasku bezwymiarowy śnieg który chowa wszystkie wczoraj i teraz tak pada śnieg jakby świat dobiegał końca tak pada śnieg jakby coś co pozostanie wiecznym u aniołów łuszczą się dusze i białe serca i farba ołowiana zmywa się razem z twarzą
* * * wątła tkanina wieczoru napina się nad mostami czerwone staje się różowym od tego tylko bardziej odczuwalna droga leci jak przestępca wypuszczony za kaucją lutnia drutów prowadzi śpiew o cudzej przyszłości o spójrz jak się oddalamy jak płyniemy jak przyspieszamy jak elektryczna siła wystrzeliwuje nami w przestrzeń mnożą się nasze wątpliwości ciągną się nasze korzenie każdy rośnie i pozostaje nieodwracalną wyspą co tracimy? tylko czas ale to fatalne w naszej karcie natalnej znowu nie te kwadraty gwiazdy leczą po prostu ostro i manualnie gwiazdy nie przeciw trochę pyłu do rąk przybrać płomień wieczoru potężnieje łuki niebios gorące kto cię wołał? kto cię wywabił na równiny? każdy w sobie małym choćby to coś tam znaczy każdy w sobie małym choćby to w czymś tam winien ucieczki prowadzą do źródeł wyroki tylko następstwa szczodrych powrotów i rozpaczy przed początkiem własnym noc rozwinie obrusy nam pełne trujących potraw tylko dajmy wytrzymamy wieczór smakuje cierpko nam wieczór podniósł lusterko spójrz jaki on piękny
Машинний переклад
Tegoroczna laureatka Międzynarodowej ukraińsko-niemieckiej nagrody imienia Olesia Honczara i zeszłoroczna zwyciężczyni konkursu literackiego wydawnictwa „Smołoskyp” Iryna Szuwałowa (ur. 1986) to kijowianka, absolwentka wydziału filozoficznego Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Tarasa Szewczenki. I chociaż jej utwory mają się dopiero ukazać w formie osobnej książki („Ran”), zostały już przetłumaczone na języki angielski, niemiecki, polski, rosyjski i francuski, a także pojawiły się na łamach szanowanego „International Poetry Review”. Poetka pisze pracę doktorską na temat problematyki filozofii języka w tradycji fenomenologicznej, bierze udział w projektach przekładu literatury ukraińskiej w krajach anglojęzycznych, aktywnie występuje jako krytyk literacki. Wysoka erudycja artystyczna uczyniła z Iryny niemal najciekawszą postmodernistyczną autorkę-mitopoetkę, czyli twórczynię autorskiego mitu na bazie różnych kodów artystycznych, z przewagą antycznego. Co ciekawe, starogreckie odczucie rzeczywistości zdumiewająco wyraźnie uwidacznia współczesne pojmowanie czasu i człowieka w nim. Czas, który przeżywa większość z nas, czas codzienny, nieoznaczony medytacyjnym lub ekstatycznym współodczuwaniem z otoczeniem, może jedynie od czasu do czasu rozrywać się i nabierać cech poetyckiej tożsamości podmiotu i przedmiotu (Człowieka i Boga, Rzeczy, Ducha, Kosmosu, Logosu — od nazwy istota się nie zmienia), co stanowiło antyczną wszechobecność w chwili. Wydaje się, że właśnie w obrazowaniu-przeżywaniu takich oto stanów tkwi szczególny czar poetyckiego słowa. Czy człowiek jest wieczny czy śmiertelny? Czy naprawdę istnieją światy duchowy i cielesny? Ostatecznej odpowiedzi na te odwieczne pytania w bogatych w obrazy misteriach i medytacjach-wątpliwościach Iryny Szuwałowej nie znajdziemy. Jednak jej twórczość, jak każda poezja metafizyczna, skłania nas do wiary w możliwość duchowego przenikania w byt, kiedy „cień nabiera kształtów światła”… Dmytro CZYSTIAK węże samotnie wychodzą z nor przed nocą. a pogromcy węży wkładają chitynowe chitony, gęsto i ciężko antymonem podkreślają oczy. węże krzyczą — ich krzyki już zebrano w dzbany, węże krzyczą — głosy zastygają w powietrzu. potem je wreszcie odnosi daleko#daleko, potem one ostatecznie znikają w wietrze. a pogromcy węży — delikatni lniani wizjonerzy — ci wielkoocy synowie pokoleń pasterzy, miedzianymi stopami wężom szpecą twarze, wężom nożami ścinają rozplecione pasma. a pogromcy węży — ci chorąży zaćmień — wężom pięć palców żelaza wbijają w ciemię. węże krzyczą — w nich ciała utykają między mrokami, w palców i nóg niewiarygodnie podstępnych splotach. węże pulsują, cichną, gniją pod gołym niebem, ich ciała — marmurowe wyszczerbione kolumny, a pogromcy węży — mali krwawi efebowie — paznokciami własne wąskie rozdzierają dłonie. w norach ledwie opium trąci od zgaszonych fajek w norach ledwie struny na skrzypcach drżą, jednak, choć jeszcze ciepłe ciała, jeszcze rany parują, znów pogromcy węży nabrzmiałe powieki malują żałobną czernią — i płaczą i płaczą i płaczą. * * * lato zostawało na mieliznach odciskami palców delikatnych jak białe grzybienie ledwie słonawych okrągłych leniwie lśniących jak dojrzałe oliwki wszystko nietrwałe obiecywało trzymać się trwale przemijające nie myślało nawet mijać w pociągu roku to lato przejechało „na gapę” kosmyki jasne wtykało w okna wagonów wiatr chwytało wargami wybuchało śmiechem w dłoń moją wślizgiwała się wilgotna dłoń pociąg leciał — i leciała niewidzialna pogoń ktoś szeptał gorączkowo że ucieczka to nie wyjście lato tak cicho i ostrożnie oddychało rano czasem do ust nachylać trzeba było ucho byle ten szelest ptasi przeszedł po skórze cieńszy od światła i chłodu lżejszy od puchu przypuszczam że nawet lotniejszy od ruchu anielskich nóg co z wiary stąpają w wyraj lato zostawało lutniami łukami lotem jaskółek biegiem łodzi przeplataniem ciała trawami powabami ulewami lnem i kwieciem nie niepokojone spazmami wściekłości i chęci lato słodkie i wieczne zostawało latem * * * spójrz a świat staje się przejrzystszy i dalej dzbany puste drzew dzwonią na wietrze każdemu ptakowi po cieniu zwierzęciu po parze wszystko niedokwitłe odważy się i dokwitnie dorośniemy nauczymy się maleć dość już siedzieć na szyi lata
Машинний переклад
Hanna TREGUB Jak wszystkie dzieła literackie, które należą do definicji „literatury intelektualnej”, utwór ten nie jest obliczony na masowego czytelnika. To powieść filozoficzno-psychologiczna z elementami mistyki, która porusza kwestie nowej tożsamości jednostki, nowe formy istnienia świadomości na tle głębokiej psychologicznej samotności człowieka XXI wieku. Zrozumienie zawartych w tym utworze sensów wymaga głębokiej wiedzy praktycznie ze wszystkich dziedzin humanistyki, poza historią, oraz istotnego doświadczenia życiowego człowieka, który dokładnie wie, że życie to chimeryczny splot planu i przypadku, logiki oraz irracjonalności na granicy z absurdem. Główny metafizyczny obraz powieści to kameleon, który nieustannie zmienia swoje ubarwienie, ale zawsze pozostaje sobą. Autor zwrócił w powieści uwagę na historię, ale nie jest to ta globalna historia, w której przez długi czas między sobą zmagają się plemiona i narody o miejsce pod słońcem, a politycy i dowódcy podejmują brzemienne w skutki decyzje, lecz zwykła, codzienna opowieść o kilku krótkich ludzkich życiach. Właściwie „Kameleon” to historia bohaterów naszych czasów, ludzi epoki „po postmodernizmie”. Być może utwór ten utrwala oblicze współczesnego człowieka, który jest zmęczony, pragnie schować się w głębinach własnego wymiaru psychologicznego przed lśniącym światem, który wymaga nieustannego sprostania wymogom bycia bohaterem. Warto tylko spojrzeć na billboardy, które zalały przestrzeń w miastach, zasłaniając niebo, oraz strony lśniących magazynów, stworzonych dla kobiet i mężczyzn, a nawet dzieci — wszędzie na człowieka patrzy błyszczący szablon, w którym „brak istoty”, gdzie nie ma miejsca na indywidualność. I niby wszystko, co najstraszniejsze i apokaliptyczne, co mogło przydarzyć się ludzkości czy pojedynczemu człowiekowi, jest już za nami, jednak na horyzoncie zamiast wymarzonego spokoju i stabilności majaczą inne, straszniejsze niebezpieczeństwa, które kryją się wewnątrz samego człowieka — szara samotność, zamknięcie, strach przed byciem sobą i wybaczeniem sobie. Takimi są główni bohaterowie powieści „Kameleon” — młody mężczyzna i kobieta, którzy tylko raz w swoich wymyślonych przez autora życiach krzyżują ścieżki w nadmorskim mieście, kiedy kwitną akacje. Miasto bez nazwy (ta powieść jest całkowicie urbanistyczna, w tradycjach Waleriana Pidmohylnego, Wiktora Domontowycza, Mykoły Chwylowego) jest symbolem binarnej opozycji: jest ono bliskie głównemu bohaterowi, nieznośnie bliskie, od którego ucieka, a dla bohaterki jest tym obcym, do którego biegnie ona, aby odnaleźć swoją utraconą samość. To przeszłość, którą on nienawidzi, i do której chce powrócić ona. Główny bohater nie ma imienia, on jest Nemo, czyli Nikt. Autor rysuje nietypowego przedstawiciela młodego pokolenia (bohater ma 32 lub 33 lata), którego myśli krążą wokół własnego wąskiego świata życiowego. Wszystko prawie jak u Błoka: „Noc, ulica, latarnia, apteka…”, czyli mieszkanie, praca, pisanie (językiem autora — gadanie), czytanie pod sosem głębokiego kopania w sobie i głębokiej samotności: „Nie, nie jestem zwolennikiem filozofii ruchu. Żyję w kontemplacji, która nigdy się nie kończy, ale nienawidzę słonego życia, jego wymiotnego zastoju… Lubię patrzeć przez okno. Wtedy widzisz, że nie jesteś sam na tym świecie. Bardzo często idziesz ulicą i rozumiesz, że jesteś samotny. Ciebie nie ma. Nikogo nie obchodzisz… Chciałem się przejść tamtego dnia, bo znudziła mi się samotność. Bardzo często tak się zdarza, kiedy sam sobie się nudzisz. Ale boisz się przyznać, że to, czym się zajmujesz, to tylko spalanie nieznośnych minut. I tak mija życie. A potem wszyscy mówią, że czterdzieści lat to już wyrok. To już nie dwadzieścia. Trzeba cieszyć się chwilą, ale dlaczego ja cały czas spycham się bliżej i bliżej przepaści!? Chyba moim totemem był suhak…”. W świecie głównego bohatera nie ma miejsca dla innych ludzi — nie ma rodziny, dzieci, jego rodzina to zjawy z przeszłości, o przyjaciołach nie ma co mówić, bo albo zostali porzuceni w przeszłości, albo po prostu nie ma ich w teraźniejszości. W odróżnieniu od głównej bohaterki bohater cierpi na mizantropię. Odnosi się wrażenie, że bohater boi się więzi między ludźmi: „Chce się być sobą, ale cały czas uciekam od siebie, obłąkańczo pędzę w niebyt, wściekle zerkając na teraźniejszość i szaleńczo przypominając sobie przeszłość. Przerażają mnie te myśli, które roją się wewnątrz. Zniknę, na pewno zniknę, a dlatego nie chcę, aby moje zniknięcie nagle pociągnęło za sobą kogoś jeszcze. Ale tak się dzieje, że zawsze ciągniesz, człowiek się opiera, staje dęba, a ty ciągniesz go za sobą. I nie widzisz, że jemu o wiele łatwiej być bez ciebie”. Ale czy bohater rozumie, że sam spycha się do pułapki? I po to, żeby przyjął go ten zewnętrzny świat ludzi (do którego żywi jednocześnie strach i ogromną ciekawość), trzeba zdobyć się na wysiłek nad sobą, który płynie z głębi własnego „Ja”, a nie prowadzić długie poranne smutne rozmowy z samym sobą, bo nikogo innego obok nie ma?! Głównej bohaterce dla zachowania siebie, odnalezienia tak potrzebnego do normalnego życia psychologicznego spokoju przychodzi dowiedzieć się o zbrodni, popełnionej przez jej własną siostrę przeciwko niej samej. Autor pokazuje, że tylko zbliżenie się do problemu na wyciągnięcie ręki jest jedyną możliwą odległością, aby go rozwiązać, przemyśleć swoją postawę życiową, przełączyć się na inne tematy i problemy życiowe, żyć dalej. W pewnym stopniu powieść przywraca literaturze ukraińskiej tendencję do wysokich wzorców modernizmu, który nigdzie nie zniknął w czasach postmodernizmu, a czekał na swój powrót w nowym czasie i nowej formie. Autor, jak kiedyś przed nim Strindberg i Lorca, Proust, Sartre, Buber oraz inni przedstawiciele filozofii egzystencjalizmu, pyta o autentyczność każdej ludzkiej istoty, „tym, kim ona jest naprawdę”. Bohaterowi chodzi o podział całej ludzkości w duchu modernizmu na „Ludzi” i „ludzi”. Ale tak i nie wiadomo, do której kohorty należą on i główna bohaterka — to wyraźnie nie ludzie pisani wielką literą, bo taki status zakłada posiadanie silnej istoty, która warunkuje „bycie-tu”, pozytywną światowość, ale też nie podli ludzie, którzy zalali ulice wymyślonego przez autora „Kameleona” miasta i świata, którzy przypominają albo teatr lalek, albo szopkę. Albo średniowieczne moralitety, gdzie każda postać jest symbolem. Bogowie i demony, mistyczne istoty i przestrzeń zaświatów to tylko środki, które autor na wzór Husserla wykorzystuje, aby pokazać, że człowiek zawsze szuka mistycznego i transcendentalnego po to, aby powrócić do samego siebie. I jak w teatrze lalek, w powieści istnieje i swoje Piekło, i swoją Ziemię… tylko Raju nie ma. Raj zakłada pozytywny, określony, jasny finał, którego w powieści nie ma. Bohaterowie, jak się wydaje, w tej całej światowej machinerii są po prostu wolni od nitek niewidzialnego mistrza-lalkarza, który prowadzi na sznurkach swoje marionetki — Boga i Diabła, straszną i bezlicą Trzecią siłę, a i ludzi w ogóle. Jednak
Kiedy literaturoznawca wydaje pierwsze dzieło prozatorskie, wywołuje to u czytelników reakcję typową dla takich przypadków: zdziwienie, czasem oburzenie i bez wątpienia ciekawość nowego utworu człowieka, który odważył się na nowo otworzyć przed światem, potwierdzić swoje prawo do wielowymiarowości. Wszystko to, moim zdaniem, można powiedzieć o powieści literaturoznawcy, krytyka, tłumacza Dmytra Drozdowskiego „Kameleon”, która ujrzała światło dzienne w tym roku na łamach czasopisma „Kurier Krzywbasu”. W tym systemie jest coś, co jest właściwe Człowiekowi jako równemu samemu Wielkiemu Lalkarzowi — to wolna wola, wybór, kim i jak być. Czyż nie przez własną wolność i zrozumienie nieprawdziwości oraz niewoli wszystkiego wokół siebie, swojej pozasystemowości główni bohaterowie są tak nieszczęśliwi i samotni? „Wczoraj dano mi wolność. Cóż ja z nią pocznę?” — aż chce się zacytować kilka wersów z poezji Włodzimierza Wysockiego. W powieści nie brakuje nocnych koszmarów, mistyki, absurdu i ironii. Jednak nie tak straszą sny, zmagania i rozmowy głównego bohatera i bohaterki z siłami dobra i zła, jak ten codzienny koszmar przemiany sensów, na których trzyma się życie, w symulakry? Moim zdaniem jednym z najmocniejszych miejsc w powieści jest podsłuchany przez bohatera na ulicy miasta dialog: „Kamera. Uśmiechnij się! No! Jesteś piękna! Ale już dość, nie mogę! Nie chcę! No, zrób to! Daj mi ból! Pieprz się. Daj mi ból, mówię. No masz, zadław się. Kamera. Flesz-flesz!!! A teraz wizerunek świętej. Daj mi świętą, maleńka! Co? No, ile można? Madlen, nie drażnij mnie. Masz robić to, co mówię. Ale to już setne kliknięcie. Nie wytrzymam. Zamknij się i rób, co mówię. A pieprz się. Już mnie wykańczasz, Maks, to mnie wyczerpuje. Klik. Tak, to jest to. No, śmielej, chcę jeszcze. No masz, trzymaj. Nie, chcę inaczej. Więcej frajdy ze świętości. Nie mentor, a święta ladacznica. Robię, co, nie słyszysz? Kamera. Ból. Kamera. No, zrób to, już jest klasa. Co, jeszcze nie tak?!. Flesz. Kamera. No, zrób miłość… Daj mi smak miłości…”. Ta scena jest bardzo krótka, a jednocześnie mieści w sobie kwintesencję wszystkiego, co zostało zawarte w „Kameleonie”. Ból, świętość, miłość — momenty ludzkiej egzystencji, które pod czujnym okiem martwej kamery zamieniają się w fotografie, martwe odlewy. A za tym wszystkim kryje się okrucieństwo i grubiaństwo, merkantylizm i drapieżna konsumpcja, zmęczenie. Sesja zdjęciowa się skończy, modelka zmyje makijaż z twarzy… I to nie jest promienna Madonna Michała Anioła, a bezimienna Ona. Skoro w tym świecie są tacy ludzie, to jacy są tam bogowie? Pan z twarzą Mongoła wie wszystko i wyczekuje, nie ingeruje, ponieważ wszystko, co jest, musi być właśnie tak. Diabeł jest bezkształtny, jednak jemu również obrzydła ta gra, w którą gra już wiele tysiącleci z Bogiem. On kusi, karze, straszy, ale, jak pokazuje autor, jest coś straszniejszego dla człowieka niż wszystkie te wybryki. To zobaczyć i zrozumieć pewnego dnia, kim się naprawdę jest. Powieść „Kameleon” nie pozostawia swojego czytelnika obojętnym. Niepostrzeżenie wywołuje silne zmysłowe przeżycie, emocje. I nawet jeśli chodzi o nieprzyjemne, ciężkie przeżycia, świadczy to o kunszcie pisarza, który zmusił czytelnika do odczuwania właśnie tak, i poprzez analizę swoich przeżyć do zastanowienia się, czy w codziennym świecie zwykłych ludzi nie istnieje coś straszniejszego niż pełne mistyki koszmary, które tak często śnią się głównemu bohaterowi utworu. Możliwe, że ktoś zapyta, a gdzież w tym całym widowisku przyczaił się kameleon. Świat powieści sam w sobie przypomina skórę tego gada, który zmienia kolory. Dlatego na ogólnym tle trudno go zobaczyć: o, w jednej chwili jest fioletowy, dalej — zmienia kolory. Jest czarny, biały, czerwony, turkusowy. Szary. Koloru pamięci, koloru strachu, koloru samotności. Wreszcie — koloru przebaczenia. W chimerycznym świecie gaśnie fioletowe niebo. A w nim powoli, wraz z zapaleniem się pierwszych gwiazd, kruszeje uśmiech kameleona — tego, kto nie traci siebie nigdy, nawet wtedy, gdy przychodzi zmienić kolor skóry. Chce się mieć nadzieję, że ta powieść-filozoficzna refleksja będzie mogła ujrzeć światło dzienne także jako osobna książka. W teraźniejszości, pełnej pustki i absurdu, człowieka może uratować tylko cud. Człowiek dla przyszłości musi być gotowy, by z tym cudem się spotkać.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
Marija KUCZERENKO
Sofia Kijowska pozostawiła niezgłębiony ślad w życiu Hałyny Sewruk. W tym świętym miejscu przez wiele lat z rzędu artystka pracowała w pracowni ceramicznej, której okna wychodziły prosto na barokową bramę Zaborowskiego z jej korynckimi kapitelami. Wówczas niewielki warsztat w bujnej zieleni lata wydawał się kruchą wysepką na fali Wieczności, z której można ujrzeć — wystarczy tylko jedno pchnięcie wyobraźni — głęboką starożytność, fragmenty nieznanych pamięci wydarzeń, urywki cudzych losów… Oczywiście, ten Boży dar wewnętrznego widzenia dany jest tylko wybranym. I Hałyna Sewruk jest jedną z nich. Kiedy przed twoimi oczami staje nieskończona galeria obrazów, wyrwanych przez artystkę z jakichś, tylko jej znanych „magazynów” pamięci historycznej, z podziwem czujesz, jak na wskroś przenika cię dotąd nieznane uczucie potężnej energetyki — jak gdyby ta tajemnicza siła płynęła z samej gliny — w rzeczywistości szlachetnego ziemskiego pierwotnego materiału… Nostalgiczne echa cywilizacji trypolskiej za utraconą ziemską harmonią, jak później naiwny świat pogański z całym panteonem pogańskich bogów, obdarzonych szczególną, jakąś naiwną groteskowością, w glinianych arcydziełach artystki jakoś niezauważalnie, płynnie przechodzą (niczym dobra pora dzieciństwa w zagrażającą dorosłość) w czasoprzestrzeń Rusi Kijowskiej, a tam, dalej — w czasy kozackie z ich heroiczno-charakterniczym duchem, personifikując się w znakomite postacie historyczne — od czterech córek Jarosława i Dobroniegi Kijowskiej do Miloniga-architekta i Agapita-lekarza, od Halszki Hulewiczówny i legendarnej Marusi Czuraj do całego szeregu bezimiennych postaci kozackich. Po prostu na naszych oczach z trudem, ze skrzypieniem, rozkręca się spirala ukraińskiej historii, wprawiona w ruch wybitnym talentem artystki. Przez prawie 60 lat oddanej pracy Hałyna Sylwestriwna stworzyła ponad pół tysiąca prac ceramicznych, do granic zaludniając tę czasoprzestrzeń godnymi podziwu obrazami… Takie wrażenie, że w tej kobiecie błądzą cudze losy, jak w sofijskich głosnikach echa minionych wieków… Hałyna Sewruk pochodzi ze sławnej, można by rzec, duchowo-arystokratycznej dynastii, która, mimo beznadziejnych czasów plądrowania i wyniszczania, które towarzyszyły Ukrainie przez całą jej historię, zdołała zakumulować i zachować twórczy potencjał narodu.
Nadia KYRIAN
Iwan Dziuba w książce „Nagnitannia moroku. Wid czornosotenciw poczatku XX stolittia do ukrainofobiw poczatku st. XXI” pisze: „…niech to dodaje nam siły pracować dla bycia sobą: w świecie, gdzie każdy albo JEST SOBĄ, albo GO NIE STAJE”. Twórcza droga Hałyny Sewruk to wspaniały przykład tytanicznej pracy utalentowanej artystki właśnie dla utwierdzenia w tym świecie siebie i swojego narodu. O tym mówił na
Машинний переклад
Styl Halyny Sewruk w ceramice — owa niezwykła plastyczność gliny, która w rękach artystki może zarazem „pretendować” i do drewna, i do metalu, niekiedy nawet szlachetnego, ów wzruszający grotesk, który w dziwny sposób uwypukla świat wewnętrzny jej bohaterów — jest tak wyrazisty i niepowtarzalny, że nigdy nie pomyli się go z żadnym innym. To styl wyłącznie Halyny Sewruk — artystki, która wpisała swoją niezapomnianą — ukraińską — kartę w światową sztukę. Tak, jeden z bardzo odległych w czasie przodków Wasyl Barski (1701—1747) był znanym podróżnikiem, filozofem, mnichem antiocheńskim, starostą soboru Zaśnięcia Matki Bożej w Kijowie; jego brat Iwan (1713—1785) — jednym z założycieli ukraińskiej szkoły barokowej, znanym architektem. Matka przyszłej artystki Iryna Hryhorowycz-Barska — córka znanego adwokata Dmytra Mykołajowycza Hryhorowycza-Barskiego, miała dobre wykształcenie, była osobą o niemałym potencjale duchowym i erudycji, z oddaniem troszczyła się o edukację dzieci. Ojciec Sylwestr Martynowycz był utalentowanym architektem, specjalistą od budowy mostów. Surowy i wymagający, jednak dla córki zawsze był bratnią duszą, wspierał ją we wszystkich twórczych poczynaniach. Później cechy ojca ożyją w licznych pracach ceramicznych artystki, w szczególności w postaci kijowskiego budowniczego Mylonoha. W 1944 roku Halyna Sewruk miała wówczas czternaście lat, Sylwestra Martynowycza zaproszono do pracy w kijowskim „Dipromiście”. W spustoszonym mieście, kiedy zbyt dotkliwy był problem mieszkaniowy, schronieniem dla rodziny stała się jedna z sofijskich cel. Jakby od samego początku Sofia Kijowska wzięła pod opiekę młody talent, aby podzielić się swoimi tajemnicami, budząc wyostrzone poczucie czasu. A jeszcze w tym miejscu, które strzeże pamięci wieków, los podarował dziewczynie szczęśliwe obcowanie z artystyczną rodziną Switłyckich, z którą zapoznała ją ciotka, muzyk i pedagog Marija Łypska. Dalszy los Halyny Sewruk w dużej mierze określiły niezapomniane studia u Hryhorija Switłyckiego, na których doskonały artysta, głęboki znawca światowej sztuki, w warunkach całkowitego ideologicznego zaduchu kształtował artystyczne wolnomyślicielstwo swojej uczennicy. Nauczył ją wielu cennych dla artysty rzeczy: odczuwać kolor, formę, teksturę materii, umiejętności przenikania w głąb rzeczy, wreszcie, zaszczepił w niej śmiałość w artystycznych poszukiwaniach. Wdzięczna pamięć artystki przepełniona jest niezwykłym ciepłem do tej nietuzinkowej osobowości: „To było wchodzenie w świat sztuki, piękna i duchowości. Jasna aura tego sympatycznego i subtelnego estety oczarowywała mnie, utwierdzała w decyzji zostania artystą”. Niezapomniane studia u Hryhorija Petrowycza, nauka w kijowskiej szkole artystycznej z wciąż żywymi tradycjami malarskiego kunsztu Mykoły Muraszki ukształtowały z Halyny Sewruk samowystarczalnego artystę, z ostrym odrzuceniem ideologicznego fałszu. Dlatego instytut artystyczny nie był aż tak ważnym etapem w jej artystycznym i światopoglądowym formowaniu. Natomiast takim etapem stało się obcowanie z bratnimi duszami w dopiero co utworzonym Klubie Twórczej Młodzieży. Bywali tu Wasyl Symonenko, Wasyl Stus, Iwan i Leonida Switłyczni, Bohdan Horyń, Iwan Dziuba, Mychajło Brajczewski, Mykoła Winhranowski, Ałła Horska i inni. „K.T.M.”, czyli Klub Twórczej Młodzieży, — wspomina Halyna Sewruk, — był akademią duchowości, poznania oraz praktycznej działalności pośród ogólnej atmosfery zaduchu stalinowskiego reżimu”. W samym powietrzu Klubu unosiły się idee narodowego odrodzenia. „K.T.M.” był dla twórczej młodzieży niczym studnia dla spragnionych. Pod wpływem wykładów z historii Ukrainy, archeologii, literaturoznawstwa, wyjazdów w miejsca historyczne, dyskusji na tematy społeczno-polityczne młoda artystka zaczęła coraz częściej zastanawiać się nad swoimi korzeniami — dlaczego ona, będąc jednym z ogniw tak sławnego ukraińskiego rodu, nie porozumiewa się w języku ukraińskim. „Nagle otworzyły mi się oczy: jak można być artystą na Ukrainie i nie znać języka ukraińskiego, literatury, historii, swojej sztuki? Wiedziałam, że te dyscypliny ani na uczelniach, ani w szkołach nie były wykładane… Łatwiej było pozostać na starych pozycjach, ale ja już nie mogłam i nie chciałam. Już biegłam do przodu, potykając się i upadając niemal na każdym kroku”. Takimi samymi myślami przejmowała się najbliższa przyjaciółka młodej artystki Ałła Horska. Przyjaciółki umówiły się, że jak najszybciej przejdą na język ukraiński. To była już zupełnie inna Halyna Sewruk. Teraz spragniona szukała w sztuce monumentalnej, do której ciążyła jej dusza, dróg do dawnych ukraińskich tradycji, w szczególności do tradycji bojczukistów, napiętnowanych przez radziecką ideologię. Jej talent do uogólniania i stylizacji przejawił się już we wczesnych pracach mozaikowych, takich jak „Pieśń lasu”, „Lilia”, jednak prawdziwego wzniesienia nabrał w pracach ceramicznych, natchnionych błyskotliwymi wykładami z historii Ukrainy-Rusi Mychajła Brajczewskiego. Artystka z czasem koncentruje swoją uwagę po
Машинний переклад
W Narodowym Muzeum Literatury Ukrainy odbyła się prezentacja unikalnej książki — albumu-monografii „Hałyna Sewruk”, w którym po raz pierwszy systematycznie naświetlono cały dorobek artystyczny znanej ukraińskiej malarki, wyrazistej przedstawicielki plejady „szestdesiatnykiw” (pokolenia lat sześćdziesiątych), a także studia na temat jej twórczości i korespondencję. Opracowanie wydania — Bohdan Mysiuha, kandydat nauk o sztuce, kierownik działu ekspozycji i pracy naukowo-oświatowej Narodowego Muzeum we Lwowie im. A. Szeptyckiego, oprawa graficzna Petra Nahirnego. prezentacji doktor filozofii Jewhen Swerstiuk. „Miło wspomnieć, że artyści, poeci potrafili stawiać opór i pozostać sobą w tej atmosferze totalitaryzmu”. Jewhen Ołeksandrowycz uważa za osiągnięcie, że w tamtych czasach pisarze, artyści, dziennikarze, przedstawiciele różnych „cechów twórczych” zdołali się zjednoczyć, działać wspólnie: „Jakoś podszedł do mnie Iwan Switłyczny i powiedział: „Wiesz, ilu mamy ciekawych artystów. Trzeba się z nimi zapoznać”. Od tego się zaczęło. Zobaczyliśmy, że ci ludzie mają wielkie pragnienie wiedzy. Po ukończeniu instytutu plastycznego poczuli, że zostali okradzeni”. Wszak w instytucie uczono tylko techniki przedstawiania. Nie uczono dokopywać się do istoty rzeczy. Trójka utalentowanych artystek — Ałła Horska, Hałyna Sewruk, Ludmyła Semykina, które weszły w krąg szestdesiatnykiw, zaczynając od znanego „Klubu Twórczej Młodzieży”, od razu zyskały reputację nacjonalistek. Osobliwością tych nacjonalistek było to, że były rosyjskojęzyczne, ponieważ wcześniej nie miały ukraińskiego środowiska do komunikacji. Stały się prawdziwymi neofitkami, odkryły prawdę, zablokowaną przed nimi: jakimi jesteśmy ukraińskimi artystami, jeśli nie znamy języka ukraińskiego, historii, rodzimej sztuki? „Biografia każdej z tych artystek jest niezwykła. Hałyna wyróżnia się tym, że ma szczególny ród artystyczny — od Hryhorowycza-Barskiego, w jej rodzinie są architekci, artyści. Całe pokolenia przechowują tę sztafetę — kontynuował Jewhen Ołeksandrowycz. — Kiedyś pomyślałem: „Skąd ona wie, czym różni się córka Jarosława, która została królową Francji, od tej, która została królową Norwegii? Rozumem tego nie określisz, trzeba mieć szczególną pamięć, wspominać coś takiego, o czym sam nie wiedział, że w nim żyje. Taka jest Hala Sewruk. Zaczęła odkrywać dla siebie historię swojego narodu, swojego kraju, historię sztuki, zagłębiać się w minione stulecia, tysiąclecia. Nie było przyjęte, by to robić. Oprócz talentu i tajemniczej pamięci, chcę podkreślić jeszcze to, że są to ludzie o niezwykłej pracowitości. Wyobrażam sobie, ile gliny przemieszała Hala Sewruk i ile ciężarów przeniosła swoimi rękami”. „Łza” Na prezentacji ciepłe słowa o książce i jej bohaterce powiedzieli Bohdan Mysiuha, redaktor Natalija Ksiondzyk, recenzent książki, doktor nauk o sztuce Orest Hołubec, przewodniczący Narodowego Związku Działaczy Teatralnych
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
grafiki, malarstwa i mozaiki na ceramice, w dodatku na tematy historyczne. W 1966 roku Halina Siewruk wraz z najlepszymi przedstawicielami ukraińskiej inteligencji podpisała list-protest przeciwko represjom politycznym, za co została wykluczona ze Związku Artystów Plastyków. Rozpoczęły się aresztowania przyjaciół, nieustanna inwigilacja i wezwania do organów bezpieczeństwa państwowego. A potem — najstraszniejsza strata — tajemnicza śmierć najbliższej przyjaciółki Alli Horskiej. Przez długi czas artystce „zakręcono kurek”. Nie mogła pracować w swojej ulubionej dziedzinie — tematyce kozackiej, a jej prace nie miały dostępu do wystaw. I tylko poczucie wielkiej wspólnoty duchowej, braterstwa, wzajemnego wsparcia szestdziesiątników nie pozwoliło jej duszy zastygnąć. A jeszcze — praca. Mimo wszystkich życiowych kataklizmów artystka pracowała jak Sabaot. Jednak on stworzył ten świat w siedem dni, aż wreszcie uwieńczył swoje dzieło, tchnąwszy ducha w ziemską glinę, człowieka. Ona zaś tworzyła swój świat, nie opuszczając rąk, przez całe życie. Trudno nawet sobie wyobrazić, ile ton gliny przemieściły te ręce, poznając nimi ducha, ciepło, fakturę tej materii, aby ożyła w zdumiewających obrazach ukraińskiej historii.
Ukrainy Les Tanjuk, artysta, laureat Nagrody im. Szewczenki Walerij Frantczuk. Natalia Kuczer, pracownik naukowy Narodowego Muzeum Literatury Ukrainy, podsumowała: „Ta książka jest bez wątpienia wydarzeniem. Naukowcy z Lwowa bardzo skromnie nie powiedzieli o tym znaczącym wkładzie w nasze historię sztuki, jaki wnosi to wydanie. Po raz pierwszy będziemy mieli dorobek Haliny Sylwestriwny, od jej pierwszych prac z lat 60. XX wieku aż po najnowsze. To nie tylko poszukiwania estetyczne, to postawa obywatelska. W tamtych totalitarnych, całkowicie zideologizowanych czasach była absolutnie wolnym człowiekiem, nie tylko w poszukiwaniu zewnętrznych form, ale i we własnej wizji estetycznej. W czasach sowieckich przypominała nam, że wszyscy wywodzimy się z czasów Rusi Kijowskiej. Przypominała o tym strumieniu wysokiej duchowości i energii, który przekazywali mnisi Ławry Kijowsko-Peczerskiej, poprzez Sobór Mądrości Bożej w Kijowie, i który najpewniej podtrzymywał pokolenie szesdziesiątników. Graficzna kompozycja Haliny Sylwestriwny „Łza” to graficzny znak, arcydzieło. Swoją wyrazistością, tragizmem, a nawet dziecięcością mogłaby stać się taką samą emblematyczną pracą jak „Guernica” Picassa czy „Krzyk” Muncha, symbolem całego pokolenia lat 60.–70. XX wieku”. Na zakończenie Halina Sylwestriwna podziękowała twórcom wydania, w szczególności Bohdanowi Mysiuzie, który przez trzy lata zbierał po kropli materiały do albumu, a potem razem z Petrem Nahirnym budował jego strukturę. Ciepło wspomniała swoich nauczycieli: znanego ukraińskiego malarza Hryhorija Switlyckiego, Ninę Fedorową, która kierowała warsztatem twórczym na terenie Soboru Mądrości Bożej, a także przypomniała najważniejsze etapy swojej drogi twórczej. „Moja ostatnia jubileuszowa wystawa odbyła się w murach Soboru Mądrości Bożej, na chórach. Kiedy moje prace zostały wystawione, uderzyło mnie, jak wpisują się we wnętrze świątyni. Wydawało się, jakby stamtąd wyszły. Sobór Mądrości Bożej jest moim ulubionym, na jego terenie przepracowałam 10 lat w pracowni”. Ta wyjątkowa książka z pewnością będzie prezentem nie tylko dla znawców sztuki, artystów, historyków, ale i dla wszystkich, którzy interesują się ukraińską sztuką.
sąsiadce Ninie Opanasiwnie, która niedawno „wyznała” mi: „A wie pani, na Boga, dzień teraz zrobił się zupełnie krótki, proszę się nie śmiać: tak szybciutko przelatuje — nawet się nie obejrzysz, kiedy i gdzie się podział…”
DETEKTYWNA HISTORIA Z RĘKOPISEM Jak opowiada we wstępie do książki „Wielkanoc w Romanówce” wnuczka autorki, pani Olena Demirska, jej ojciec krótko przed śmiercią w 1977 roku przywiózł jej rękopisy swojej matki. „Były pożółkłe, z postrzępionymi brzegami, trudno było je odczytać: w wielu miejscach wielkie litery pisano małymi literami, praktycznie nie było znaków przestankowych, w niektórych wyrazach ostatnia sylaba słowa stawała się pierwszą sylabą następnego, a miękki znak był całkowicie ignorowany. Podczas wojny rękopisy przechowywano w ziemi — żeby się zachowały, zakopano je…”
Ojciec powiedział wtedy córce: „Tylko ty możesz temu nadać ład”.
Z czasem pani Olena zabrała się do przepisywania tekstu, przybliżając go do „współczesnego języka”. Lata mijały, praca posuwała się powoli. A pewnego razu los doprowadził ją do „Świetlicy”, do Iryny Walentynowny Sadowej, przewodniczącej organizacji społecznej wspierającej rozwój ukraińskiej tradycyjnej kultury „Malwy”. „W rozmowie z nią, — pisze we wstępie pani Olena, — przypomniałam sobie, jak moja babunia opisała swoje dzieciństwo w rękopisie „Młode lata”. Iryna Walentynowna zainteresowała się nim…”.
Cztery lata wspólnej pracy nad projektem zakończyły się sukcesem — czytelnik ma dziś do dyspozycji wyjątkowe wydanie.
AUTORA!.. Niestety, wnuczka niewiele wie o historii i okolicznościach powstania rękopisu – otworzyła go zbyt późno. Niewiele też wie o szczegółach życia babci Anny: burzliwe lata rozproszyły rodzinę, kontakty nie zdarzały się zbyt często, a wiele z tego, co się działo, już uleciało z pamięci i zamuliło się… „Dziwna rzecz – rękopisy. Czytając je, a zwłaszcza pracując z nimi, jakby się zanurzasz, wchodzisz w inny wymiar. We wspomnieniach wynurzają się, jakby z podświadomości, takie wspomnienia, o których już prawie się nie pamięta, a czasem czuje się obecność autorki… Po tym, jak przepisałam jej rękopisy, zrozumiałam, że dopiero teraz ją poznaję…” – z żalem przyznaje pani Olena. „Była drobna, niewysoka. Obok niej czułam spokój i byłam pewna, że mnie kocha…” – oto takie spóźnione wyznania wnuczki. Hanna Kuzmiwna Demirska miała dziesięcioro dzieci. Została wdową z dziewięciorgiem, a potem traciła je jedno po drugim. Na starość pozostało tylko pięcioro. Wszystkim dała wykształcenie: troje dzieci miało wyższe, a jeden syn nawet stopień naukowy… Po dobrym, rozmarzonym dzieciństwie (ojciec Anny trudnił się kołodziejstwem i bardzo ją kochał) znalazła się w skrajnej nędzy… Najpierw przyjęła komunę, lecz – „zaczynają się”, jak pisze pani Olena, – groźne, burzliwe lata bezprawia i bezwładzy. Walczyła z poniżeniem, z biedą – o godne życie…” Dzieci, które miały w sobie taką samą wolną krew, jak matka, wspierały ją, porażki nie zatrzymywały, a smutek nie łamał. Rękopis Hanny Kuzmiwny „Osiemnastoletni wieczny katorżnik” dotyczy jej młodszego brata, który poszedł za bolszewikami i został uwięziony, a potem zniknął bez wieści, nie wiadomo kiedy i dokąd… Ze zdjęcia w książce patrzy uśmiechnięta starsza kobieta. Z jej nierównego, kanciastego pisma można jedynie wyobrazić sobie, jak niełatwo było jej prowadzić wiersz za wierszem… Kiedy, w jakich warunkach powstawał ten rękopis i co skłoniło do jego napisania – na razie pozostaje tajemnicą. Mamy jednak zdumiujący, wymowny przykład tego, jak jednym dziełem można wejść do literatury. Dopiero teraz, z opóźnieniem, odkrywamy tak drogocenny skarb, lecz jak dobrze, że on u nas jest…
Машинний переклад
Nikt nie zaprzeczy: każde nasze miasto, miasteczko i wieś zasługuje na to, by mieć książkę o sobie. Jednak, niestety, nie każde tego doczekuje. Niedawno usłyszałam, że wieś o barwnej nazwie Krzywe Kolano (na Czerkaszczyźnie) ma już nie tylko książkę o sobie, lecz własną encyklopedię wiejską: udało się to miejscowym entuzjastom i to wspaniale, bo w tej encyklopedii zapisane są minione wieki i pokolenia, które wyświadczą potomkom dobro…
Natalka POKŁAD, członek NSPU
«KOLI B MENI KHOCH MALENKI KRYLTSIA…» Kijowskie przedsiębiorstwo prywatne „Wierieszczynski” w pewnym stopniu zaryzykowało, wydając książkę zatytułowaną „Wielkanoc w Romanówce”, która niedawno została zaprezentowana w ramach Pierwszego Międzynarodowego Jarmarku „Książkowy Arsenał”. Trzeba jednak powiedzieć, że wydano ją niezwykle wykwintnie, z wielkim smakiem i miłością — toteż mamy naprawdę unikatową rzecz zarówno pod względem formy, jak i treści. Ilustrowana książka starymi fotografiami, dobranymi przez niezapomnianego Iwana Makarowycza Honczara do jego albumu „Ukraina i Ukraińcy” — tomy „Kijowszczyzna Prawobrzeżna” i „Wołyń” (udostępnił je obecnie wydawnictwu NCNK „Muzeum Iwana Honczara”), a także fotografiami z rodzinnego archiwum Demirskich i widokami samej Romanówki. Zatem jako dzieło artystyczne to wydanie bez wątpienia stanie się popularne, a co do jego treści, to już teraz można z pewnością przewidzieć, że powstanie o nim jeszcze niejedno opracowanie. Autorką tej cudownej książki jest Hanna Kuzmiwna Demirska (1882—1952), prosta wieśniaczka ze wsi Romanówka. Tak, tak, właśnie z tej Romanówki, która należała do Tadeusza Rylskiego i w której urodził się nasz poeta-klasyk Maksym Tadejowycz Rylski. Książka ma charakter dokumentalny i ustami dziewięcioletniej żywej, ruchliwej, wesołej dziewczynki opowiada o jasnym (białym) tygodniu przedwielkanocnym 1889 roku: jak go przeżyto nie tylko w licznej chłopskiej rodzinie samej autorki, lecz także w całej wsi Romanówce, jak wspólnie przygotowywano się do fatalnego święta i jak potem uroczyście je powitano. Dzień po dniu, od poranka Wielkiej Soboty do wieczora Wielkanocy, z jaskrawymi opisami przyrody, wydarzeń, z komentarzami do nich, dialogami itd. Dlatego zupełnie nietrudno określić gatunek tego utworu: czy to rzeczywiście folklorystyczne wydanie naukowe (redaktorka Julia Patlań nazwała je „tekstem artystycznym2memoratem”), czy też jednak doskonały utwór literacki — na wzór najlepszych ludowych opowieści Marka Wowczka, tyle że napisany (i w końcu tak wydrukowany) soczystą gwarą miejscową. Przed nami staje cały kosmos życia ludowego Ukraińców — z jego tradycyjnym, barwnym obyczajem, z romantycznymi wierzeniami i przesądami, magią leczniczą, kuchnią, strojem, pedagogiką, normami moralnymi, kulturalnymi zwyczajami i tradycjami, pieśniami i zabawami itd. I dlatego czytelnik XXI wieku, czytając zaczarowany strona po stronie, po prostu delektuje się doskonałym przebiegiem tego wydarzenia, w którym jest wszystko, także dostatecznie humoru; z nostalgią przeżywa idylliczno-piękny obraz przeszłości (tak chciała autorka, wybierając do swojego przedstawienia właśnie ten okres życia ludowego). Zatem to wydanie, bez cienia przesady, — naprawdę doskonały podręcznik z ukraińskiego ludoznawstwa, i to w tak pięknym artystycznym „opakowaniu”, a ponieważ większość naszych ludowych tradycji dziś, niestety, jest zniszczona i zapomniana, to dokumentalne świadectwa autorki stają się po prostu bezcenne. Tekst ciekawie czytać z różnych punktów widzenia: na przykład z punktu widzenia pedagogiki — jak dzieci wychowywała codzienna praca, przykład rodziców i krewnych, a także sąsiadów; z punktu widzenia ekologii: jak od wczesnej wiosny wszyscy chłopi chodzili boso, a przez cały rok jedli zdrowe naturalne jedzenie „domowej produkcji”, głównie warzywa i owoce; z punktu widzenia etyki: obok Ukraińców w Romanówce żyły inne narodowości (zwłaszcza Żydzi i Polacy), toteż w utworze przekazano stosunek chłopów do nich — i przyczynę takiego stosunku. A z jaką miłością, jak trafnie i pięknie opisana jest otaczająca przyroda, jak bliska jest człowiekowi, jego wrażliwej i otwartej duszy, i jak go wspiera… „Jakie czary, jaka przeprzedziwna uroda, jaka wszechuspokajająca prostota, jak lekko, radośnie na duszy! Oto nad ścieżką czereśnia całkiem rozkwitła, przez jej kwiaty gęsto wyglądają malutkie, jeszcze jasnozielone listeczki, ta czereśnia podobna jest do tej dziewczyny, która pięknie ubrana na Wielkdzień w białym wianku, w wstążkach i w wyszywanej koszuli, w błyszczącym korali, w zielonej spódnicy, w czerwonym pasie. Ach, jak wszystko pachnie, jaką ja stałam się lekką! Gdybym miała choć małe skrzydełka, to bym poleciała wysoko-wysoko w górę, a potem spuściła się aż do samego słoneczka i ucałowałabym je…” I każdego czytelnika po prostu zachwyca i urzeka barwny, soczysty, pachnący i wyjątkowo bogaty język! Jest on jak woda ze studni, gdzie bije pulsując cudowne żywodajne źródło. Na każdy dzień tego białego tygodnia od wieków był rozpisany harmonogram: kiedy piekło się paschę, kiedy zabijano świnie, zdobiono chatę, przygotowywano krasanki… A przecież w wiejskim gospodarstwie było pełno wszelakiej codziennej wiosennej roboty; oczywiście dorosłym — jedno, a dziewięcioletniej córce mama powierza również niemało, i ta ze wszystkim radośnie sobie radzi, choć się sprzeciwia: „Rozgniewałam się i zaczęłam krzyczeć: »Mamo, po co wy mi tyle roboty nakazaliście, a Malance nic nie ma, tylko jednego Wania pilnuje i z nim się bawi?« Matka powiedziała: »To przez to, że jesteś od Malanki starsza o dwa lata, tobie już poszedł dziewiąty rok, a Malance siódmy rok, za dwa lata i Malanka będzie tę robotę robić, co i ty«”. I tyle, jak się okazuje, wtedy zdążało się zrobić w ciągu dnia! Toteż jak nie uwierzyć staruszce
Машинний переклад
Jurij ANTIPOWYCZ, dziennikarz, Połtawa WYSOKA ocena. I zapewne nie byłoby jej, gdyby nie dociekliwe poszukiwania naukowe, właściwe połtawskiemu naukowcowi-filologowi, który opublikował niemało ciekawego materiału archiwalnego, głęboko przemyślał epokę autora „Sztandaronośców” i, mówiąc słowami Walentyny Honczar, „sumiennie wysiadywał nad notatkami Olesia, naszymi rodzinnymi papierami”. Książka Mykoły Stepanenki to paleta portretów najsłynniejszych poetów i prozaików epoki radzieckiej, przedstawiona przez pryzmat wizji i ocen dokonanych przez Olesia Honczara w jego dziennikach. Otwiera tę barwną galerię obrazów niełatwa i kontrowersyjna w ocenach współczesnych postać Pawła Tyczyny, którego Honczar nazwał jabłoniokwiatowym geniuszem Ukrainy, poetą planetarnych rozmiarów. Zapewne dla pokolenia Ukraińców, których młodość przypadła na koniec lat 50. i 60. ubiegłego wieku (w tym autora tych słów), taka charakterystyka poety wyda się paradoksalna. Wszyscy przecież pamiętamy sarkastyczne aforyzmy w rodzaju: „Lepiej gryźć cegłę, niż uczyć Pawła Tyczyny”, „A Tyczyna pisze wiersze, i coraz gorsze, i coraz gorsze, i wszystkie jak jeden”, „Na majdanie koło bani śpi Tyczyna w walizce. Dajcie mi cegłę, ja obudzę Pawła Tyczynę”… Czy były podstawy dla takich jadowitych drwin? I czy miał rację Wasyl Stus, nazywając Tyczynę błaznem systemu, urzędnikiem literackiej kancelarii? Czy mieli rację inni badacze Tyczyny, powiedzmy, tak głęboki myśliciel jak Jewhen Swerstiuk, który niemiłosiernie piętnował tych twórców ukraińskiej kultury, którzy w krwawe czasy stalinizmu i później pisali „odkupieńcze” wiersze o partii? Wydaje się, że i tak, i nie. Tak, bo dość wspomnieć kanoniczne wtedy wiersze „Partia prowadzi” („A niech sobie jak wiedzą, szaleją, konają...”) lub „Poczucie jedynej rodziny”, gdzie poeta nagle oświadcza, że jest „obcy i cudzy rodzimym brodom” i włada „tęczowym przewieszaniem się do narodów” (samoironia?). Mówią, że podobne strofy uratowały poetę przed Kołymą, Sołowkami i fizyczną zagładą. A przecież wisiało to nad Tyczyną od lat 20.! Wtedy sam Włas Czubar oskarżył młody talent o „przemycanie nacjonalistycznego odurzenia do literatury”. Właśnie tak przewodniczący Rady Komisarzy Ludowych USRR zareagował na fragment poematu „Czyściła matka kartofle”, wydrukowany w almanachu „Waplite” (1926 r.). A okrutne lata 30., kiedy ukraińscy artyści, wśród nich i Tyczyna, codziennie i co noc czekali na areszt? Aby się ratować, wielu pisało donosy-oszczerstwa na kolegów i przyjaciół. Tyczyna nie splamił się w żaden sposób. A straszną statystykę, trzeba myśleć, znał: jeśli w 1930 roku drukowało się 259 ukraińskich pisarzy, to po 1938 roku — tylko 36… Pomimo duchowych i psychicznych traum (żył w nim patologiczny strach), przeszedł przez tamten piekielny czas czysty, „tragicznie czysty” — precyzuje Honczar w swoich zapisach dziennikowych. Czuła jak harfa dusza poety Foto Olesia Dmytrenki ostro reagowała na bóle swojego narodu i uświadamiała je w kontekście światowych: „Krzyknijmyż w świat o naszych bólach!”. Wierszem „Pamięci trzydziestu” Tyczyna odpowiedział na śmierć bohaterów Krut, którzy polegli, broniąc przed moskiewskimi wojskami Murawjowa młodego państwa ukraińskiego w 1918 roku. Zrozumiał grozę tak zwanej rewolucji socjalistycznej, przeczuwał, że na Ukrainie znowu będą krzyżować Chrystusa i zabijać nieśmiertelną Matkę Boską, niszczyć cerkiew. Przechodziła po polu… — I tej krainie umrzeć? — Gdzie On urodził się drugi raz, — Którą kochał do śmierci? Spojrzała — wszędzie cicho. Bujne dzikie żyto, — Za co Ciebie rozpięto? Za co Ciebie zabito? Czy zatem mamy prawo sądzić Tyczynę? „Sprawiedliwiej i szlachetniej — pisze Mykoła Stepanenko — twierdzić, że geniusz poety przyćmiły terror i zdziczenie, które przyniósł stalinizm, że jego biografia to cząstka naszej skropionej łzami i polanej krwią historii”. Chylimy głowy przed tymi, którzy nie zgięli się w strasznych próbach wieku, walczyli i zginęli za Ukrainę, za jej wolność. Niestety, nie wszyscy rodzą się gladiatorami. Wielu zbiła z tropu pozornie szlachetna idea komunizmu. Ale podziękujmy też Tyczynie, który w swoich najlepszych poezjach, jak i Hryhorij Skoworoda, duszą sięgał kosmicznych sfer: „W nocy, Gdy Droga Mleczna srebrzysty kurz pościele, Wyjdź na Dniepr! Nad Siwowłosym niebieskimi łanami Bóg przechodzi, Bóg zasiewa. Padają Ziarna Kryształowej muzyki. Z głębi Wieczności padają Ziarna w duszę”. Z kwiatostanu imion twórców ukraińskiego i rosyjskiego piśmiennictwa „socjalistycznych dekad”, których tak czy inaczej wspomina w dziennikach Oles Honczar, Mykoła Stepanenko wybrał czternaście. To przedstawiciele starszego pokolenia: oprócz Pawła Tyczyny, „artysta wysokiego talentu” Jurij Janowski, „niezapomniany nasz” Ostap Wysznia, „szczera dusza” Petro Pancz, „samozaparcia budowniczy naszej kultury” Mykoła Bażan, „twórca najpiękniejszego kozackiego eposu” Michaił Szołochow. Osobny rozdział książki — „Szistdesiatnyky” (Pokolenie lat sześćdziesiątych). I tak samo już w tytułach rozdziałów autor kilkoma słowami daje każdemu charakterystykę: „rycerz młodej ukraińskiej poezji” Wasyl Symonenko, „poeta-patriota” Iwan Dracz, Borys Olijnyk dla Honczara to „poeta-stokłos”, Hryhir Tiutiunnyk — „malarz prawdy”, Iwan Dziuba — „człowiek niezłomny duchem i wątpliwy więzień”, Dmytro Pawłyczko — „poeta od Boga”. Ze szczególnym pietyzmem pisze Honczar o Linie Kostenko: „Po Łesi (Ukraince) Lina Kostenko, oczywiście, największa poetka Ukrainy, i nie tylko Ukrainy... a „Marusia Czuraj” — szczyt, wieniec jej poetyckich osiągnięć”. Oles Terentijowycz uważa, że jest po prostu poezja i jest prawdziwa poezja, są po prostu poeci i są poeci-olbrzymy. Był czas, kiedy na imię Liny Kostenko komunistyczna ideologia nałożyła tabu. Zmuszano ją do milczenia, spychano na dalszy plan, chciano wykluczyć ze Związku Pisarzy. Ale na żądanie Jurija Smołycza „Wykluczyć natychmiast!” Honczar kategorycznie odpowiedział: „Nigdy... prędzej sam odejdę ze Związku”. Rozumiał, że Smołycz mówił nie od siebie, przekazał polecenie generałów z Włodzimierskiej (czytaj z KGB). W dziennikach wspomina się kilka głośnych epizodów z życia niepokornej poetki. Artystka Niła Kriukowa opowiedziała Honczarowi historię z policzkami, które wymierzyła Lina Kostenko dyrektorowi Kijowskiej Filharmonii, który zabronił pani Niłej czytać w prestiżowej świątyni kultury powieść wierszem „Marusia Czuraj”. Widowisko przeniesiono do zakładu „Arsenał”. Wtedy Lina Kostenko pojawiła się w zakładzie, wezwała dyrektora filharmonii, takiego sobie nędznego człowieczka. — Więc pan naprawdę jest dyrektorem? — Naprawdę. Odmierzyła mu raz: — To — za mnie. A z drugiej ręki: — To — za Niłę. A trzeci policzek: — A to — za Marusię. Dyrektor podał do sądu. W każdym razie sprawę zatuszowano.
WŚRÓD IMION, które Stepanenko umieścił w swojej „Przestrzeni literackiej…”, jest także poeta Witalij Korotycz. Metamorfozy relacji Honczara i Korotycza nie można pominąć, wszak poeta zadał głęboki ból mistrzowi naszej literatury. A zaczynało się wszystko nadzwyczaj pięknie. Przyjaźnili się rodzinami. „Byliśmy u Witalija (Korotycza) na parapetówce — zanotowano w dzienniku 14 października 1968 roku. — Słuchaliśmy »Iże cheruwymy« Bortniańskiego w wykonaniu kapeli Kytastego. Grandioznie. Nie ustępuje Beethovenowi”. Korotycz nie bez wsparcia Honczara zmierza ku szczytom sławy. Jest laureatem Nagrody Szewczenkowskiej, sekretarzem Związku Pisarzy Ukrainy, często wyjeżdża za granicę. Lecz oto nadchodzą lata 80., Gorbaczowowska pieriestrojka. Grzmotnął Czarnobyl. A Korotycz ucieka jak najdalej od nieszczęścia do Moskwy. Zostaje redaktorem czasopisma „Ogoniok”. Tam właśnie następuje duchowy przełom. Poeta zapomniał, z jakiej ziemi pochodzi, jaką kulturę reprezentuje. Relacje Honczar—Korotycz gwałtownie ochłodły, zaczęły się wzajemne oskarżenia. „I każdy, jak to mówią w ludzie, ma swoją prawdę” — konstatuje Mykoła Stepanenko. Korotycz oskarża Olesia Honczara: nie bronił pisarzy, których prześladował system, przyjmował najwyższe odznaczenia ZSRR, nagrody i tytuły, a tymczasem nienawidził tej władzy, i kiedy nastały niepodległość i wolność słowa, w pisarskiej teczce nie znalazła się żadna buntownicza powieść czasów zastoju, z którą można by wyjść do ludzi. A w oczach Olesia Honczara Korotycz, który zaczął często bywać za granicą, staje się „cichym Amerykaninem”, żarłocznym w swoich apetytach mieszczaninem, który opowiada o tym, jak w Rzymie wylegiwał boki na plażach, opijał się i objadał w barach włoskich komunistów. „Czyż epoka geniuszy ma zostać zastąpiona epoką mieszczan?” (zapis w dzienniku z 5 czerwca 1982 r.). Dalej jest już tylko gorzej. „Talyk Korotycz” pozwala już sobie na wywiady, w których obrzuca błotem Ukrainę, ukraińską literaturę, nie dostrzega własnych grzechów, zajmuje się samochwalstwem. W końcu wyjeżdża do USA, gdzie zostaje profesorem Uniwersytetu Bostońskiego. Godną odpowiedź Korotyczowi dali Witalij Kowal, Mychajło Szewczenko, Ołeksandr Syzonenko, Petro Osadczuk w artykule „Żeby nie skwierczeć, a uczciwie…”, który wydrukowała „Literaturna Ukrajina” 21 stycznia 1988 r. Jego podsumowanie: Korotyczowi nikt nie dawał prawa ostatecznej instancji, nie może on rościć sobie pretensji do całej ukraińskiej literatury — ani jako poeta, ani jako krytyk, ani jako laureat różnych wysokich nagród, ani jako profesor Uniwersytetu Bostońskiego. „Patriotyzm zaczyna się tam, gdzie odpowiadasz za rodzimą kulturę, gdzie wpływasz na nią, czynisz ją głębszą i poważniejszą” — to ważne dla literata credo, głoszone swego czasu przez Witalija Korotycza, sam Korotycz zignorował. „PRZESTRZEŃ LITERACKA…” — to trzecia książka profesora Stepanenki, poświęcona Olesiowi Honczarowi. Książka bardzo pojemna, pełna pasji, nie pozostawia czytelnika obojętnym. Im dalej się czyta, tym większe zainteresowanie budzi. Wydanie rzuca światło na szczodry duchowy świat wybitnego pisarza i jego epokę. Wymowne są i te fakty: choć już u schyłku lat, Ołeś Terentijowycz zrezygnował z legitymacji partyjnej, poparł studencką Rewolucję na granicie, Ludowy Ruch i Niepodległość Ukrainy, co miało ogromny wpływ na umysły tych Ukraińców, którzy się wahali, wątpili. Głęboko rozumiał miejsce literatury w życiu społecznym: „Literaturę rzeczywiście uważa się za jądro kultury narodowej. I naturalne jest, że od siły jądra zwiększa się lub, przeciwnie, zmniejsza skuteczność całej kultury, całego duchowego życia narodu”. Te słowa, które Mykoła Stepanenko wziął za jeden z epigrafów do książki, przypominają pisarzom o wysokiej odpowiedzialności ich słowa, postawy obywatelskiej, talentu przed narodem, przed historią. W przedmowie do książki Mykoły Stepanenki „Przestrzeń literacka »Dzienników« Olesia Honczara” (Połtawa, ASMI, 2010) żona pisarza Wałentyna Honczar pisze: „Lepić obraz artysty, a w szczególności Olesia Honczara, to sprawa nie z prostych. Ale Mykole Iwanowyczowi udało się niemal wskrzesić niezapomnianą dla mnie postać — ze wszystkimi zaletami, z duchowym liryzmem, z nadmierną kategorycznością, z wybuchowością, z sokratejskim spokojem. Ze stron wydania wyłania się niecodzienna osobowość swoich czasów, pisarz, intelektualista, obywatel, patriota”. 3 kwietnia 2011 roku Mykole Stepanence wręczono nagrodę imienia Olesia Honczara.
Машинний переклад
Mykoła STEPANENKO, doktor nauk filologicznych, profesor, członek Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy
Geniusze nie rodzą się sami z siebie, Bóg posyła ich na ten świat. Mogą oni jednak nie rozkwitnąć, a nawet obumrzeć, jeśli zabraknie sił, które będą sprzyjać ich samorealizacji, codziennemu postępowi. Bez przesady cały świat zna Olesia Honczara jako genialnego ukraińskiego pisarza, sumienie epoki, patriarchę literatury, niestrudzonego bojownika o pokój. I oczywiście nie zawsze myślimy o tym, co wyniosło tego artystę w duchowe przestworza. Ciepłe słowo babci i jej modlitwa. Przyjaciele. Książki przeczytane jeszcze w dzieciństwie. Życiowe doświadczenie, radość i ból setek ludzi, przepuszczone przez własne serce. Stała praca nad sobą i odpowiednie otoczenie literackie. Wszystko to prawda. Ale jest jeszcze jedna prawda: wokół sławy i siły Honczara stoi Opiekunka jego Ducha i Talentu — żona Walentyna, która niczym Dobry Anioł, w każdej chwili, każdego dnia dodawała skrzydeł, inspirowała, wspierała, rozumiała… Walentyna Daniłiwna w pełni poświęciła się twórczej muzie wybrańca losu. Filolog z wykształcenia, wielka znawczyni twórczości artystycznej, obdarzona z natury rzadkim darem wyczuwania słowa, pielęgnowania go, całą swoją energię, zesłaną przez Najwyższego i zdobytą sumienną pracą, oddała twórczości męża. Bez wątpienia ta kobieta mogłaby zostać doktorem nauk, utalentowaną literaturoznawczynią, mogła już w młodości zdobyć najwyższe szczyty intelektualne. Wróżono jej na uniwersytecie sławną przyszłość. Jednak… to się nie stało. Zaraz po ukończeniu uniwersytetu Walentyna poświęciła się i wzięła na swoje kruche barki niełatwą misję żony artysty z Bożej łaski — organizowała jego dzień pracy, przepisywała i poprawiała utwory, ułatwiała życie codzienne, chroniła od wszystkiego, co złe. Osoba postronna nie potrafiłaby tak rozumieć jej Olesia, wspierać go na niełatwej pisarskiej ścieżce. A przy niej, żonie, doradczyni, przyjaciółce, Olesiowi Terentijowyczowi pracowało się lekko, spokojnie i pewnie — zarówno za młodu, jak i w latach późniejszych, gdy już chory prozaik i literaturoznawca dyktował wersy utworów wiernej połowie. Dla męża była pierwszym i najbardziej obiektywnym krytykiem, wsłuchiwał się w każdą jej uwagę, wracał do napisanego tekstu, szukał nowych słów, które trafiały do duszy jego Waliuszki. Z człowiekiem twórczym żyje się oj jak niełatwo, a co dopiero żyć w parze — to już nie ma o czym mówić — jest to niezmiernie ciężkie. I nie artysta jest winowajcą nieproszonych nieporozumień, kłopotów, a wielka tajemnica talentu, która kipi w nim i wybucha to impulsem dobroci, to strumieniem goryczy, to dziecięcą naiwnością i ufnością, to śmieszną zapominalskością, to czasem bezradnością w życiu codziennym. I właśnie tutaj objawiła się mądrość Walentyny Honczar. Ofiarowała swoją dumę, ustąpiła z własnych zasad i szczęśliwie oraz pięknie przeżyła długie lata małżeńskie z mężem, który
Hałyna HRYMYCZ
Przypadło jej szczęście zostać żoną genialnego Olesia Honczara. Pisane jej było przeplatanie się smutku i radości. Walentyna Daniłiwna Honczar w pełni zaznała goryczy życia w czasach wojny i okupacji. Razem z innymi studentami Uniwersytetu Dniepropetrowskiego kopała okopy przeciwpancerne, pielęgnowała rannych w szpitalach. Przeżyła śmierć ojca, który dobrowolnie poszedł na front i w lipcu 1941 roku zginął. A gdy przyszli okupanci — aby uniknąć wywózki do Niemiec, nacierała oczy cebulą, sztucznie wywołując diagnozę jaglicy. W swojej książce wspomnień o Olesiu Honczarze pod jego znanym powiedzeniem „Jestem pełen miłości…” Walentyna Daniłiwna wspomina także dramatyczną stronę, związaną z jej matką Ołeksandrą Fedoriwną: „…po wyzwoleniu od faszystów została aresztowana i wtrącona przez enkawudzistów do celi wstępnego dochodzenia. Mama — żona komunisty trafiła w tę historię tylko za to, że przeczytała ulotkę w języku ukraińskim, przekazaną jej przez sąsiadkę Maryniaczkę. Jak umiał widzieć wieczność w jednej minucie, piękno — w codzienności, cały świat — w małym ziarenku. Zadziwia pamięć tej kobiety. Dokładnie odtwarza wszystkie linie fabularne powieści, opowiadań, nowel Olesia, cytuje całe strony z jego prac literaturoznawczych, zna wszystkie zawiłości twórczego warsztatu artysty. Największym szczęściem dla Walentyny Daniłiwny było widzieć, jak rodziły się utwory, jak niby dyktowana przez jakąś wyższą siłę opowieść o nieszczęściach wojny, niszczeniu soborów, konformizmie i nieszczerości ludzkiej, poligonach, bólu Urałowa, czystych porankach i łabędziej wierności zakochanych, srebrnym głosie tronki, jasnej gwieździe nadziei i wiary, dalekich ogniskach… Zadziwia też jeszcze jedno u Walentyny Honczar — dokładna znajomość szerokości świata twórczych relacji męża. Może godzinami mówić o tym czy innym dokumencie z ogromu archiwum, o jakimś liście czy odezwie, o przyjemnych i niezbyt miłych epizodycznych oraz stałych kontaktach z władzą, ze współczesnymi. Książka wspomnień, napisana przez Walentynę Daniłiwnę, jest tego potwierdzeniem. A tytuł tego bezcennego wydania — „Jestem pełen miłości…” — wymownie zaświadcza o złotej maksymie wspólnej drogi tego wiernego małżeństwa, wyrażonej kiedyś przez artystę: „…życie — to przede wszystkim miłość…” i „…najważniejsze jednak — kochać!”. Miłość żony, tego Jasnego Anioła, inspirowała Olesia Honczara za jego życia, to wielkie uczucie otula omoforem wsparcia i ochrony wizerunek pisarza także dzisiaj, kiedy już odleciał w zaświaty. Ona, niczym łaskawa gwiazda, świeciła i świeci artyście w każdej chwili. Przecież miłość, jak pisał Honczar,
silniejsza niż śmierć. Krytyk literacki z powołania, profesjonalna znawczyni ukraińskiego pięknego słowa, Wałentyna Honczar potrafiła obiektywnie spojrzeć na męża jako na literata, ogrzewając jednak wspomnienia subiektywizmem swojej miłości, wzbogaciła naszą wiedzę o pisarzu osobistymi faktami, bez których nie jest możliwe pełne uświadomienie sobie fenomenu artysty i jego twórczości. I za tę bezcenną informację z zakresu wiedzy o człowieku i literaturoznawstwa, za żmudną, pełną poświęcenia pracę ideowej inspiratorki Olesia i popularyzatorki jego dorobku, a także doradczyni, korektorki, sekretarki, krytyczki, redaktorki jesteśmy jej bezgranicznie wdzięczni. A ponad wszystkim stoi skromność tej niezwykłej kobiety. Nigdy nie mówi o sobie, choć jej rola jest nieprzemijająca; przemilcza, ukrywa swoje zasługi, a są one wielkie; i wiele niepowtarzalnych rzeczy, pozostawionych przez Olesia, nie istniałoby wcale lub zagubiłoby się gdzieś w wirze szarej codzienności, marnych codziennych kłopotów, gdyby nie żona. Słowo Wałentyny Daniłiwny o mężu to nie opowieści obyczajowe, nie jakieś ozdoby i upiększenia jego postaci, a fundamentalne, wypełnione ważnymi faktami opowieści o artyście. Notatki dziennikowe Honczara, poświęcone żonie, uporządkowane i wydane już po odejściu artysty za wieczną granicę właśnie dzięki jej niestrudzonej pracy, rzucają światło także na osobiste relacje małżonków, dają zrozumieć, że miłość od razu i na wieki połączyła tych dwoje ludzi, że Oles Terentijowycz uważał za dar losu spotkanie z dziewczyną, którą był „oczarowany na wskroś” przez wszystkie swoje ziemskie lata. Jednak łączy tych dwoje połączonych przez Boga ludzi także to, że intymności nie wystawiali na pierwszy plan, a myśleli o szlachetności, o sprawie, dlatego nawet w tak skrytych gatunkach jak epistolografia, dzienniki, pamiętnikarstwo, mowa jest o rzeczach wyższych, o wiele ważniejszych niż rodzinne zacisze, sukces dzieci. I jeszcze silniejsze oraz piękniejsze były ich relacje dlatego, że oni – to nie po prostu zakochani ludzie, a przyjaciele, ludzie o podobnych poglądach, których bolały te same problemy, którzy przejmowali się wspólnymi interesami i, jak pisał Antoine de Saint-Exupéry, patrzyli nie po prostu jedno na drugie, a w jednym kierunku, razem widzieli gwiazdy w kałużach na codziennych drogach, zachwycali się i przekazywali swój zachwyt innym, razem martwili się o los swojego narodu, razem z poświęceniem pracowali dla rozwoju rodzimej literatury ukraińskiej… Słuchając Wałentyny Daniłiwny, kiedy w przypływie szczerości wypowiada niektóre skryte rzeczy, przekonujesz się, że Honczar jakby lepił obraz ukochanej kobiety, relacji rodzinnych ze swojej żony, z własnego życia. Czystość duszy i siła ducha, harmonia piękna wewnętrznego i zewnętrznego, kobieca duma, umiejętność słuchania i rozumienia, wrodzona inteligencja, powaga, niezawodność, wierność, wykształcenie, uczciwość wobec siebie i ludzi, odwaga, przenikliwy liryzm światopoglądu, dziecięce zakochanie w pięknie otaczającego świata, mądrość, samopoświęcenie, cierpliwość, samodzielność, niezależność – to wszystko ona, jego Waluszka. Jej cechy można odczytywać z wielu kobiecych postaci wykreowanych przez pisarza: Sofija Zabołotna z „Twojej zorzy”, Jelka Czeczil z „Soboru”, Tania Kryworuczko z „Człowieka i broni” – wszystkie one czymś przypominają tę jedyną i najbliższą, kochaną i kochającą Olesiową Berehynię. Symbolicznym wydaje się dzisiaj finał powieści „Twoja zorza”: z uśmiechem zniknął w „blaskach błękitu”, „rozpłynął się w niebycie”, ukrył się na wieki za chmurami Kyryło Zabołotny. Mijają lata, a jego dobra żoneczka Sofija kontynuuje czekanie na swojego rycerza nieba, „wypatruje swojego wiecznego wędrowca”, wierzy w to, że jej miły żyje, widzi na stepowym horyzoncie obraz ukochanego, słyszy w podmuchach niebiańskiego wiatru rodzinny głos. Jakby artysta przewidział smutny los swojej Waluszki, czy też to napisane pod koniec lat 80. przepowiedziało rzeczywistość lat 1990. – 2000., stało się rzeczywistością naszych dni… Wierna Olesiowa żona, jak i bohaterka jego powieści Sofijka, dożywa swoich dni sama, ale siły dodaje jej łabędzia wierność – ta, która jeszcze w „Sztandarach” została przez artystę wyśpiewana, a jeszcze inspiruje świadomość tego, że odtąd ona ma żyć i tworzyć, pracować za dwoje: i za siebie, i za kochanego Olesia. Razem małżeństwo Honczarów przeszło drogę długości pół wieku. Ale i dzisiaj, po śmierci artysty, ta wspólna ścieżka nie została zakończona. Wałentyna Daniłiwna kontynuuje życie miłością do swojego męża, czerpie siły z niej, ze swojego obowiązku wobec ukochanego – donieść ludziom wszystko, co on stworzył, wcielić w życie jego plany, marzenia, zamysły, dokończyć to, co on rozpoczął i nie zdążył zrobić. Oles żyje w jej sercu, w napisanych przez niego utworach, w dzieciach, wnukach i prawnukach. I jeszcze raz podkreślmy, że tej jej samopoświęceniu, oddaniu wiele zawdzięczamy my, koneserzy jego oryginalnego talentu: przyjaciele, znajomi Olesia Terentijowycza, badacze twórczości i zwykli czytelnicy. Honczar rozważał w zapisach dziennikowych z 1993 roku: „Piękna jest miłość między młodymi w młodości, ale jeszcze piękniejsze jest to uczucie, jeśli ludzie, przeniósłszy je przez całe życie, zachowali to w sobie, i zbliżając się już do grobu”. Cóż, Wałentyna Daniłiwna jest niezwykle piękna w swojej miłości i wierności, wszak zachowała to uczucie dla wieczności, nawet po rozłące z ukochanym. kultury. Jej myśli, oceny, rozważania są obiektywne, bezpośrednie i uczciwe. Potrafi cieszyć się z cudzych sukcesów. Przekonałam się o tym, kiedy wymieniałyśmy się wrażeniami i myślami na temat powieści Liny Kostenko „Zapiski ukraińskiego szaleńca”, która niedawno miała głośny rezonans społeczny. Kocha i na wszelkie sposoby wspiera (w tym także materialnie) młodych literatów, czyta dziesiątki utworów prozatorskich, zgłoszonych do corocznej nagrody imienia Olesia Honczara. I w życiu, i w literaturze, w środkach masowego przekazu Wałentyna Daniłiwna kategorycznie nie akceptuje agresji, przemocy, histerii. Jest bezpretensjonalna, organiczna i hojna, jak nasza ukraińska ziemia. Czytając jej książkę wspomnień o Olesiu Honczarze „Jestem pełen miłości…”, zwracasz uwagę na to, jak charakteryzuje kolegów-pisarzy, ich żony. Nigdzie nie daje negatywnych charakterystyk. Nie można nie docenić tego ducha pisarskiej solidarności. I nam (pisarskim żonom) w wielu kwestiach warto uczyć się od naszej dzisiejszej jubilatki Wałentyny Daniłiwny Honczar.
Машинний переклад
Початок тексту може бути неповним — звірте зі сторінкою оригіналу
później okazało się, że radzieckie samoloty zrzucały ulotki w celu sprawdzenia lojalności obywateli, którzy znajdowali się pod niemiecką okupacją”. Można więc pomyśleć, że u młodej, urodziwej dziewczyny wszystko układało się wyjątkowo źle. Otóż nie. Fortuna — rzymska bogini szczęścia — o niej nie zapomniała. Właśnie wtedy doszło do jej przeznaczeniowego spotkania ze studentem-frontowcem Ołesiem Hončarem. „W tych szczęśliwych chwilach sama siebie nie poznawałam. Między nami pojawił się tylko język serc” — wspomina Walentyna Danyliwna. A dalej? Dalej — odnosząca sukcesy kobieta i szczęśliwa matka u boku odnoszącego sukcesy męża. Kiedyś w prywatnej rozmowie Ina Kostenko powiedziała: „Jaki mężczyzna, taka i kobieta…” Nie miała na myśli nikogo konkretnego. Powiedziane prosto, ale trafnie. Z tego punktu widzenia obie strony muszą mieć, najwyraźniej, jednakowe spojrzenie na świat. I tylko tyle? A co jeszcze? A jeszcze najważniejsze… Dla obojga „…miłość ma być środkiem poznawania świata i samych siebie, głębokich zagadek życia”. To oczywiście nie są moje rozważania. Należą one do teoretyka niemieckiego romantyzmu i autora powieści „Lucynda” (1799 r.) Friedricha Schlegla. — To o nich! — pomyślałam, gdy po raz pierwszy, w 1987 roku, spotkałam Ołesia Hončara i Walentynę Danyliwnę na bałtyckim wybrzeżu, w niezapomnianych Dubultach. Dla Walentyny Danyliwny nie istnieje słowo „potem”. Każdą pracę, zarówno codzienną, jak i twórczą, stara się wykonywać nie na pokaz, lecz starannie. Przede wszystkim przypomina się jej wieloletnia sumienna praca z archiwum Ołesia Hončara, zwłaszcza przygotowanie jego „Dzienników”, wydanych przez „Wesełkę” w trzech tomach. Wrodzony, przyrodzony dar Walentyny Danyliwny to szacunek dla literatury. Uważnie śledzi współczesny proces literacki, dąży do zgłębiania i charakteryzowania tego czy innego zjawiska narodowego
Машинний переклад
Lilija MAKSYMENKO, członkini NSŻU. Powieść Wołodymyra Łysa „Stulecie Jakowa” to jedno z najlepszych dzieł wydanych w ciągu dziesięciu lat przez organizatorów konkursu „Koronacja słowa”. Weszła ona również do piątki najlepszych książek według wersji BBC. Posługując się prostym zabiegiem — wspomnieniami starca — pisarz zbudował majestatyczną świątynię, w której witrażach pamięci gra światło prawdziwej historii — bez patosu, bez tak typowej dla naszej literatury ideologizacji. Jestem przekonana, że zmiana politycznych mainstreamów, orientacji społecznych pociąga za sobą także pewną karykaturyzację pojęć — zgodnie z prawem wahadła. Mówiłam już w związku z powieścią Wasyla Szklara o tym, że najeźdźcy nie mogą być piękni — w tym sensie „Czarny kruk” jest swoistą odpowiedzią na liczne radzieckie „wesela w Malinowce”. Jeśli chodzi o powieść Wołodymyra Łysa, to wyprzedziła ona nasz czas. W „Stuleciu Jakowa” nie ma swoich czy obcych, białych czy czerwonych. Wszyscy bohaterowie, nawet epizodyczni, są nieprzewidywalni w swoich czynach. Jak wiadomo, główną funkcją witraży w budowlach sakralnych jest tworzenie mistycznej atmosfery. W podobny sposób autorowi powieści „Stulecie Jakowa” udało się połączyć to, co niepołączalne. W powieści jest dwoje głównych bohaterów — Jakow Mech (przezwany Ćwirkuń) i stulecie, które dane mu było przeżyć. Niełatwe, powiedzmy sobie, stulecie… Każda recenzja wymaga klasyfikacji, porównania. „Stulecie Jakowa” nie wpisuje się w szereg jakichkolwiek dzieł — to powieść, która wyróżnia się nie tylko w literaturze ukraińskiej. Na jakichś dwustu stronach pisarz zmieścił nie tylko trzydzieści sześć i pół tysiąca dni głównego bohatera, Poleszuka Jakowa Mecha, ale i stuletnią historię kilku państw. Ciekawa jest też forma tej swoistej sagi — wydarzenia rozgrywają się w trzech wymiarach czasowych, które kalejdoskopowo zmieniają jeden drugi — opisane są niepokoje i bóle starca w przededniu jego stuletniego jubileuszu oraz jego pięcioletnie oczekiwanie na wieści od młodej dziewczyny (ptaszyny, motyla… narkomanki), której pojawienie się wywołało z niepamięci wir wspomnień Jakowa Mecha. I czego to w życiu głównego bohatera tej powieści nie było — szalona miłość, zdrady, przebaczenie, morderstwa, wojny, obóz koncentracyjny, porzucone własne dzieci i wychowane przez niego cudze jak własne… A mimo to starzec zachował wiarę w Boga i umiejętność dostrzegania piękna. Czas w powieści jest równoprawnym bohaterem (co zresztą odzwierciedlono w tytule dzieła), który wymaga rehabilitacji chyba bardziej niż jego partner Jakow Mech. A Wołodymyr Łys za pomocą jednego bohatera rehabilituje drugiego, podkreślając: oprócz ogólnie znanych (jak i mało znanych!) faktów, oprócz wojen, ludobójstwa, głodu, w minionym stuleciu żyli tacy ludzie jak Jakow Mech. Przez witraże pamięci tego szczerego i sumiennego człowieka do dziś pulsuje światło. Mimo wszystkich okropności opisanych w powieści, dzieło to jest bardzo optymistyczne. Czytając opinie o „Stuleciu Jakowa” w internecie, natrafiłam na takie wyznanie: czytelniczka wciąż czekała, kiedy starzec umrze. Koniec tej powieści miał być tragiczny — i tyle. Jednak główny bohater nagle, wbrew wszelkim stereotypom, nie zginął w zawieruchach dziejowych, dożył stuletniego jubileuszu i „można teraz już i umierać, — pomyślał Jakow, kiedy syn skończył mówić. — Chociaż nie, trzeba będzie jeszcze tego Ćwirkunia posłuchać”. Nagle poczuł, jak na policzek z jego starczego oka wytoczyła się łza. Jedna, druga. Jeszcze jedna — z prawego oka. „Czemuż płaczesz, starcze?” — pomyślał Jakow”. Właśnie tak kończy się powieść. A na pytanie syna, czy źle się czuje, starzec odpowiada, że czuje się dobrze… Kiedy czytałam tę niezwykłą książkę, mimowolnie myślałam: iluż takich Jakowów, Marii, Mykołów i Hałyn żyje w mojej Ukrainie, właśnie oni są przykładem niezniszczalności naszego narodu, ucieleśnieniem tej dawno zagubionej przez tak zwaną elitę idei narodowotwórczej. Napisałam to „t. zw. elitę” i pomyślałam, że właśnie przez najgorsze cechy naszych przywódców jesteśmy postrzegani na świecie. Mamy tu i kompleks niższości, i „gdzie dwóch Ukraińców, tam trzech hetmanów”, i „jak nie zjem, to nadgryzę” i wiele innych — przysłowia są wszystkim znane. Czy znają potrzeby tych, nad którymi postawiono ich rządzić? Czy polepszyli życie takich jak Jakow Mech i milionów jemu podobnych? Co ich, którzy dorwali się do władzy, obchodzi ten daleki przybysz z innej planety — wujek ze wsi? Właściwie nowa powieść Wołynianina Wołodymyra Łysa dała odpowiedź na to, jakiej właśnie literatury potrzebuje obecne społeczeństwo dla własnego rozwoju. Hryć HAJOWYJ, przewodniczący stowarzyszenia twórczego satyryków i humorystów NSPU. Niespodziewanie ogarnął mnie przyjemny, chłodno-łaskoczący napływ jedna po drugiej aż trzech „Ukraińskich fal” — tak nazywa się solidny zarówno z wyglądu, jak i z treści almanach literacko-artystyczny, który, począwszy od 2007 roku, regularnie uzdrawia „małorosyjski” świat Głuchowszczyzny. W przedmowie do pierwszego jego wydania znany na Sumszczyźnie 75-letni pedagog, weteran dziennikarstwa i literatury pięknej Wadym Rajewski słusznie twierdzi: „Głównym zadaniem kompilatora i autorów almanachu jest niesienie między ludzi, zwłaszcza w naszym zrusyfikowanym Głuchowie, ukraińskiego słowa, ukraińskiej kultury, pokazanie, że żyjemy nie po prostu w przygranicznym mieście, a w dawnej stolicy hetmańskiej Ukrainy, więc i kontynuujemy dawne tradycje centrum kulturalnego północno-wschodniego regionu naszego państwa. Tym bardziej, że język jest głównym ogniwem, które łączy każdy naród. Nie na darmo mówią: czyj język, tego i państwo”. (Podkreślenie moje. — H. H.). A kompilatorem wydania (i nie tylko kompilatorem, ale i inicjatorem jego założenia, organizatorem pomocy sponsorskiej, materiałów autorskich z dodaniem własnych utworów i przygotowania do wydania), jak zaznaczono we wszystkich trzech wydaniach, jest 50-letni dobrodziej Petro Wołodymyrowycz Towstucha. To kozak z pochodzenia i ducha, były zawodowy wojskowy, poeta z powołania, w sferze życiowych i twórczych zainteresowań którego jest pedagogika i wychowanie patriotyczne, ekologia i krajoznawstwo historyczno-literackie i w ogóle los swojego narodu i rodzinnej ziemi. Sam o sobie (jak zresztą i o wszystkim dookoła) opowiada obrazowo, z lekkim ironicznym uśmiechem: Sokołem krążyłem i padałem na twarz, Kręciłem się, jak piskorz na patelni. Życie, niczym rów, przemknie I wleje się w burzliwą rzekę… Ostatnimi czasy własnymi siłami (prawda, częściowo przy wsparciu materialnym Głuchowskiego miejskiego oddziału bloku politycznego Julii Tymoszenko) zdołał wydać cztery zbiory poetyckie humoru i satyry. Najświeższy z nich — tegoroczny (pewnie,
Машинний переклад
Orest Kniazkyj. Mój wieczny podziw: liryka nauczycielska. — Kijów: „Ukraińska Spółka Wydawnicza”, 2008, 128 s.
Jewhen BARAN, członek NSPU, Iwano-Frankiwsk
Orest Kniaziski — dyrektor szkoły z Werchowyńszczyny, który znajduje czas na pisanie wierszy, muzykę do własnych piosenek, bierze udział w różnorodnych festiwalach piosenki, uhonorowany szeregiem nagród literackich i artystycznych (im. Marii Pidhirianki, im. Wołodymyra Sosiury, im. Dmytra Zahuła, im. Sydora Worobkewycza, im. Bohdana Lepkiego), wydał swój dziewiąty tomik poetycki, nazywając go „Mój wieczny PODZIW”… Orest Kniaziski — poeta-liryk, poeta-piosenkarz. Dziwny zbieg okoliczności, ale pan Orest urodził się tego samego dnia i w tym samym roku co Stepan Puszyk. Nie wiem, kogo taki zbieg charakteryzuje od lepszej strony, ale u obu jest ta nieokiełznaność i szerokość poetyckiego charakteru. Choć Puszyk jest bardziej plastyczny, barwniejszy i melodyjniejszy w swoich wierszach. W końcu doświadczenie poety-piosenkarza Puszyka należy rozpatrywać w klasycznej tradycji ukraińskiej: Andrij Małyszko — Dmytro Pawłyczko — Stepan Puszyk. Tymczasem Orest Kniaziski — poeta i piosenkarz o nieco innym brzmieniu i innej tradycji ukraińskiej — tradycji nauczycielskiej liryki i prozotwórczości: Marijka Pidhiriannka — Ołeś Donczenko — Orest Kniaziski… Stąd u tego ostatniego przenikająca tendencja dydaktyczna, fabularno-obyczajowy, nieco przyziemny pułap opowiadanych historii, wzywająco-patetyczna intonacja. Książka ma oryginalną kompozycję, bo mimo warstwy wierszowej, wyraźnej liryki nauczycielskiej w niej („Spróbujmy, dzieci, wspólnie rozwiązać…”, „Czyj ty jesteś, chłopcze, który rośniesz… z kłamstwem?”, „Piosenka chłopięcej sprawiedliwości”, „Pozwól, przyjacielu, usiąść obok w ławce…”, „Prefiksy i sufiksy” i in.) z akcentowaniem moralno-etycznym, autor podaje dydaktyczne przypowieści, aforyzmy, maksymy, myśli, „skromne notatki”, przykazania, nauczycielskie dekalogi, dydaktyczne filozofemy, poradniki pedagogiczne, przedstawione w formie „dwunastu pedagogicznych herkulesowych czynów” itd. To wszystko razem tworzy spójny obraz owego „wiecznego podziwu” wychowania i tworzenia. Mamy tu kilka autorskich piosenek z nutami („Hymn Kijowa”, „Prefiksy i sufiksy”, „Kosmiczna piosenka”, „Piosenka chłopięcej sprawiedliwości”, „Optymistyczny marsz”). Wśród sprawdzonych form, w których wyrażają się autorskie dydaktyczne objawienia — piosenka, wiersz kołomyjkowy, tradycyjny wiersz rymowany o niewyraźnej budowie strofy (jamb, chorej, daktyl). Wyraźna antypostmodernistyczna tendencyjność wierszy („Ganią: to przecież postmodernizm! Nie! Nie pojmuję postępu!”, „Komuś, mniemam, to jest potrzebne, miły…”). Inne tematy — wiersz intymny, patriotyczny, filozoficzno-medytacyjny, pejzażowy — z wyraźnym dydaktycznym nurtem, który często przerywa sam temat, sprowadzając go do pedagogicznej deklaratywności. Ta książka jest aktualną lekturą do estetyczno-pedagogicznych zadań na lekcjach literatury. Nigdzie nie uciekniemy od dydaktycznej celowości. I doświadczenie prykarpackich literatów-pedagogów: Iryny Jaciury (1946—2004), Olgi Niżnyk, Oresta Kniaziskiego podkreśla znaczenie umiejętności bycia pośrednikiem między dzieckiem a literaturą. Tym bardziej, że nauczyciel w tym wypadku występuje nie tylko jako pośrednik, ale i jako bezpośredni twórca. Przynajmniej to tworzy iluzję nie tylko nawiązywania dialogu z czytelnikiem, ale i PODZIWU, który jest podstawą tworzenia.
Машинний переклад
Початок тексту може бути неповним — звірте зі сторінкою оригіналу
przypadającą na jubileusz autora, choć o tym w książce nic nie powiedziano) – „Torba śmiechu. Bajki, humoreski, wesołe historie dla dorosłych i dzieci” (Sumy, WWP „Mrija-1” sp. z o.o., 2010). Jej treść w pełni odpowiada rozbudowanemu tytułowi. Znajdziemy tu ciekawe spostrzeżenia, „zaczerpnięte” z życiowych sytuacji, trafne charakterystyki i wręcz skrzydlate powiedzenia w duchu Kwitki-Osnowianenki, pamiętacie: „Oczy widziały, co kupowały, to jedzcie, choćby wam oczy wylazły!”. A u Petra Towstuchy natrafiamy na antytezę: „Lepiej bym z głodu zdechł, niż zjadł ten hot-dog!”. Ten sam temat uzupełnia opowieść o tym, jak „Do stolicy przybyła Pani Pronia ze wsi…”. Ogólnie rzecz biorąc, utwory Petra Towstuchy to jakby wesołe, niewymyślne szkice z natury, przefiltrowane przez obrazowy pryzmat ironicznego obserwatora. Przeważnie są wierszowane, ale i prozy nie unika. Takie sobie scenki obyczajowe. Można je jednak traktować także jako typowe, lecz niepożądane zjawisko społeczne. A przecież nie gniewnymi inwektywami, lecz cichym jękiem bólu duszy przesiąknięta jest liryka obywatelska na czasie, gdy poeta-satyryk z żalem zwraca się do cierpiącej Ukrainy z retorycznymi pytaniami: Jak twoje dzieci-ludziska na wolności? Czy udało się pozbyć jarzma? Żyzne ziemie orają swobodnie w polu? Czy plecy zginają za darmo dla pana?
Śpiewają pieśni, piją czystą źródlaną wodę? Mówią swobodnie czy jak ktoś kazał? Czy wszystkich starannie sprawdzają na duszy? Czy dzielą na „swoich” i na „chochłów”?
Moim zdaniem Petro Tovstuha, choć (zapewne nie bez podstaw) uważa się za satyryka, w duszy jest liryku. Może trochę drwiący, gderliwy, ale liryk (jak zresztą prawie wszyscy satyrycy — wiem to z własnego doświadczenia!). W jego ironicznych wierszach rzuca się w oczy dobroć uczuć:
Czemu miejski skwer nie jest bajką —
Są tu marzenia i miłość,
Ćwierkanie słowików, pieszczota
I cisza wiekowych dąbrów…
Petro Tovstuha jest niezwykłym mistrzem w rozweselaniu dzieci zabawnymi kalamburami, w których wszystko jest całkowicie poplątane. I jest przekonany, że „Dziecięce żarty warto czytać”. Właśnie tak nazywa się jeden z działów „Torby śmiechu”. Zebrano tam przeważnie krótkie wierszowane humoreski i uśmieszki, zbudowane na nieoczekiwanych paradoksach.
Osobnym cyklem Tovstuha proponuje własny wariant „Wesołego abecadła”, nad którym, według słów jego kolegi z literacko-artystycznego zrzeszenia „Zwenyhora” Mykoły Kriuczkowa, pracował cały rok. A to bardzo niełatwa, wręcz żmudna praca. Jak wiadomo, do gatunku „abecadłowego” przykładało rękę wielu pisarzy dziecięcych i niezupełnie dziecięcych — od Hanny Czubacz po Ołeha Czornohuza — i żaden z nich, w gruncie rzeczy, nie osiągnął stylistycznej doskonałości. Wiem to, bo gdy byłem redaktorem „Wesołego abecadła” O. Czornohuza, musiałem ponownie przeczytać utwory o podobnej tematyce wielu innych autorów. Teraz uważnie przeczytałem też wierszyki z „Abecadła” Tovstuhy, poświęcone każdej literze ukraińskiego alfabetu, i jako redaktor-specjalista w tym gatunku mogę stwierdzić, że autorowi wiele się udało osiągnąć, ale do pełnej doskonałości cyklu rok pracy wyraźnie mu zapewne nie wystarczył: trzeba było jeszcze trochę pogrzebać w słownikowej otchłani. Oto, dajmy na to, jedna z najudatniejszych ilustracji tekstowych — do drugiej litery w kolejności:
Przy białej brzózce Babak budował będę.
Borsuczek gdzieś blisko blisko
Z Bobrami hulał.
Zgodnie z założeniem, każde słowo w tym miejscu miało się zaczynać od litery „B”. Jednak postawione zadanie nie zostało w pełni wykonane (wplecione zbędne — gdzieś i z). Ponadto akcent pierwszego słowa w drugim wersie zakłóca rytm całej czterowierszowej strofy.
Zatem Petro Wołodymyrowicz z Hłuchowskim Kozackim Kurenem ma jeszcze nad czym pracować i w zenicie wieku twórczo doskonalić się na pierwszej linii walki przeciwko moskiewskiej inwazji językowej, bo naprawdę: czyj język, tego i państwo. A doskonaleniu, jak mówią, granic nie ma.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
istnieje burzliwy „najazd linii”, pewien poetycki neoplastycyzm: Linie wiatru, odbiwszy się w gałęziach, pień wyginają, formując koronę… Linie światła spojrzenia gną, przestrzeń wyginają linie wzroku, któż wygina ziemską twoją drogę, co pokręciła się niczym korzeń. („Linie wiatru…”). W odpowiednim widzeniu nawet „życiowa płaszczyzna podniosła się we wzroście do szkicu…” Co prawda, panowanie prostopadłych w dopiero co zacytowanym wierszu nabiera bezkresności i ofensywności, wszak tytuł utworu to „Przy więzieniu”. Stopniowo takiej logice wzrokowej percepcji podporządkowuje się i dźwięk. Według przypuszczenia autora, istotę czegokolwiek, zrodzonego przez głos, najstosowniej ocenić właśnie poprzez graficzną projekcję. Przyczyna — „krótkie wszystko, przemijające, dźwiękowe…” („Na sen, na chwilę…”). Dlatego jeden z lirycznych podmiotów „imię… nakreślił na śniegu, // odbiwszy rytmy serca” („Imię twoje…”). Czasem zaś wzajemne przenikanie się odczuć prowadzi do dziwacznego, „punktowego”, przekazu tego, co usłyszane. W książce dość rozpowszechnione jest „obcinanie” kwestii: „… Okrzyk „Chle…” — urwał się w pół słowa…” („Z głębin otchłannych…”); „Usta twoje wyokrągla protest, // mlecznobiało leje się rozpacz w niebo: // — O! Bo!.. O!.. że… przedłużone: O-O!” („I zachwyt, i rozpacz”). Nadawanie powiedzianemu wyrazistości i płynności, wybredna gra synestezji u P. Mowczana opiera się na „rozłupywaniu słowa”, według autorskiego określenia. Jeśli symboliści dążyli do rozwinięcia „wzrokowego słuchu”, współczesny poeta poświadcza posiadanie „słuchowej motoryki”. Sam aparat mowy artysty napełnia się wrażliwością, lękiem przed skalpelem i blizną („Na nowo studiuję treści…”). Teraz może on poświadczyć „potykanie się na miękkim” w tytule „wrzesień”, nie ukrywając: „… Stwardniała korą przez lato // skóra — na ciele — odgłos wydaje dźwięk: // „i” obraca się w „e”, aby wiatr // wydłużył potem w mroźne „u-u-u”. („Przewracając stronę”). Niezmienną kwintesencją takich przekształceń pozostaje pewna niedopowiedzianość, „wielokropkowość” i szkic echa. A także — przekonanie o tym, że zmiany zarysu wymagają miary. I jeśli w rysunku wyłapuje się fragment muzyki, to „ja”, otoczone migotliwymi przejściami, poznaje się poprzez… Tak, dokładnie poprzez ten znak przestankowy. Zaimek w cudzysłowie do niego każdy może dopasować na własny gust. Autor książki swój wariant odpowiedzi dał, z jakąś czułą lekkością zwracając się do adresata…
ny, B. Łepkiego, O. Turiańskiego. Jednak podkreślmy, że bliskość prozy T. Bordulaka z utworami pisarzy-modernistów uwarunkowana jest nie tylko jej problemowo-tematyczną bliskością, ale i ich stylowymi charakterystykami, a dlatego myśl M. Szałaty o manierze pisania Bordulaka-prozaika, która „pozostaje na poziomie tradycji ukraińskiej klasycznej prozy połowy XIX w. — prozy wyraźnych moralnych drogowskazów, która porusza przede wszystkim głębią uczuć, zachwyca ciekawą treścią, a nie formą” (s. 8), wymaga uściśleń. T. Bordulak brał aktywny udział w modelowaniu modernistycznego dyskursu, należał do tych artystów, którzy dość aktywnie reagowali na zapotrzebowania epoki. I takie jego opowiadania, jak „Samotna skiba”, „Wieść” itp. mają wyraźne oznaki nowoczesnego pisania i nie ustępują najlepszym impresjonistycznym wzorcom tamtych czasów. Zbiór nieznanych utworów T. Bordulaka zawiera fotografie z rodzinnego archiwum Bordulaków, a także wspomnienia o pisarzu i księdzu, poetycki wieniec ku czci artysty. Wydanie zrealizowano przy wsparciu Brodzkiej i Stryjskiej rejonowych administracji państwowych, Stanisławczyckiej rady wiejskiej, spółdzielni kredytowej „Wyhoda”, deputowanego Lwowskiej rady obwodowej Mychajła Wawryna, a także dobroczyńców ks. Mychajła Kuźmy, Lubowi, Marii i Bohdana Kuźmiwów, Marii Cisyk, Zenowiji Miśkiw, Wołodymyra Hirniaka oraz rodziny ks. Tymoteja Bordulaka na Ukrainie — wielbicieli twórczości ukraińskiego pisarza.
Машинний переклад
Wiaczesław ŁEWICKYJ, członek NSPU. Prawdopodobnie rozumieniu ukraińskiej poezji XX wieku brakuje czasem nie encyklopedycznych grubych tomów, a szkicowników. Nastawienie na gromadzenie obserwacji, jakby na nanoszenie linii grafitem, zmusiłoby do dokładniejszego przyglądania się słownym panoramom. Przynajmniej ostrożnego wykreślania w nich konturów, wyłapując w szorstkich przecięciach znajome rysy. Trzy kropki na okładce nowej książki Pawła Mowczana urywają się, niczym rozmyty brzeg taśmy filmowej. Tak oprawa graficzna Kostiantyna Sułymy subtelnie podkreśliła awangardową dynamikę, którą czytelnik niekiedy odzwyczaił się rozpoznawać u tego liryka. Dodatkowo w grafice na stronach foliału przeplatają się zielnik, otwarta ramka na zdjęcie, montaż sfilmowanych horyzontów, które układają się w schodki, wreszcie przewijająca się figura słońca, podobnego do mechanizmu zegarowego… Ta skala obrazowego ruchu zadziwia. Jednak za każdym widocznym przesunięciem w ustroju świata zbioru można dostrzec chwilę osobnego „szkicowego życia”. I najpełniej uosabia zarysowy, niedoodgadniony-ukryty plan sam tytuł wydania — „Ty…”. Bezsprzecznie w nowych wierszach P. Mowczana, niczym przez kalkę, prześwituje ekspresja jego zwykłej artystyczności. Jak i budowa wiersza na przenikaniu się przedmiotów, podkreśleniu ich widmowo-przezroczystych granic: „Łuszczyło się światło, niczym mika, // twardniała ustana woda // i gwiazda pionową pajęczynę // spuszczała z nieba — ratunkową, jedyną // łączącą nić, bo w niebyt zapada // świat spowijający…” („Zbliżenie”). „Metafora zarysu” okazuje się środkiem najbliższym dla P. Mowczana. Pęknięcia upodabniają się do groźnych sieci, a te — do ratunkowej nici… Sens każdego z obrazów to tylko pętelka we wzorze, który rozrasta się właśnie w chwili kontemplacji. Jeden z wierszy nieprzypadkowo wskazuje na wyczuwalne „pasma światła-wyobraźni” („W loczkach wełny”). Dążenie do utrzymania podobnej przystępności, urzeczowienia staje się decydujące. Przez nie oczekiwanym okazuje się, na przykład, odniesienie do „zwojów dymu”. Pewne skręcania-rozwijania w ogóle pełnią rolę „lejtmotywów działania” w zbiorze. Interpretacja formy przez elastyczność jej granic nieprzypadkowo rodzi specyficzny gatunek — artystycznie pojętą mapę. Tak, dla podkreślenia tego, że „anielskie brzmiały głosy”, autor wskazuje na „sferyczną przestrzeń”, która „dokoła poruszała się” („Czo- Łarysa HORBOLIS, kierownik katedry Sumskiego Uniwersytetu Państwowego. To eleganckie wydanie nieznanych utworów ukraińskiego pisarza T. Bordulaka (1863—1936) to rezultat wieloletniej pracy profesora Mychajła Szałaty i wnuków pisarza Tymofija i Nestora Bordulaków. Od pierwszego pojawienia się zbioru T. Bordulaka „Bliźni” w 1899 roku jego utwory wydawano w 1903, 1927, 1953, 1958, 1988 r. W swoim czasie pochlebnie ocenili je I. Franko, S. Jefremow, O. Doroszkewycz i inni. Zbiór nieznanych utworów z 2010 roku stanowią oryginalne opowiadania T. Bordulaka „Starzec”, „Dożynki”, „Pisarz gminny z Prunkowa, albo Noc pod św. Michała”, „Tatarzy”, „Batiuszka Spirydion”, „Waroczka”, „Modlitewnik”, fragmenty niektórych opowiadań i tłumaczeń Sofoklesa „Elektra”, Gajusza Salustiusza Krispusa „Sprzysiężenie Katyliny”, „Słowo o wyprawie Igora”. Do tej pory opublikowanymi w czasopismach regionalnych były tylko opowiadania „Batiuszka Spirydion” i „Tatarzy”. Zebrane pod jedną okładką materiały przekonują, że w życiu tego pisarza nie było twórczych „antraktów” — stale pracował, pomimo zajętości sprawami oświatowymi i społecznymi, pomimo oddalenia od centrów kulturalnych i codziennych kłopotów o chleb powszedni. Kto musiał pracować z rękopisami, ten wie, że to ciężka, odpowiedzialna sprawa. Przygotowanie do druku takich materiałów wymaga wzrokiem wewnętrznym nie widzisz…”). Chodzi w szczególności o wiersz „Atlas geograficzny”, w którym realia są „kartografowane”: utrwalane jako kolorowe rozmycia i w sumie porządkują światopogląd lirycznego podmiotu. Dzięki tej kapryśnej dynamice niewzruszone, wydawałoby się, rejestry geopolityczne, które wkraczają w poetycki wykład, łagodnieją: „Uważne wpatrywanie się w linię horyzontu daremne… // Ledwo rozmywa się plama bazarowa… // Kto przypłynie z zaświatów i na czym? // Niebieski żaglowiec ciemnieje… im bliżej domu…” Analogicznie, przez wywoływanie „z wyobraźni — jawy, // z solnej głębi”, prześwitują „Motywy tureckie”. Po przeczytaniu takich wierszy może powstać jeszcze jedno przypuszczenie, miejscami kramolne na tle dawniejszych krytycznych rozważań o pisarzu. Zazwyczaj utwory P. Mowczana przyjęło się głośno anonsować jako „cichą lirykę”. Bezsprzecznie umowność odpowiedniego określenia tutaj nie podlega wątpliwości. Jednak dorobek poety, włącznie z najnowszymi tekstami, zmusza do głębszego skupienia się na aspektach stylowych. Rzeczywiście, przejrzana struktura świata-atlasu dość wyraźnie kojarzy się z metarealizmem. Ten kierunek, z reguły, wyodrębnia się w najnowszej literaturze rosyjskiej. Na przykład jego czołowemu przedstawicielowi Iwanowi Żdanowowi przypisuje się podobne paralele z mapami czy „kosmografiami” w doborze skomplikowanych, wielopoziomowych „metametafor”. Prawdopodobnie rozszczepienie przestrzeni na zarysy i oddźwięki, dalsze dziwaczne zrośnięcie tych składników w utworach rodzimego liryka jest dość pokrewne z metarealistycznymi eksperymentami. O możliwej artystycznej styczności świadczy i mała odległość czasowa między pokoleniami, do których należą autorzy. P. Mowczan jednak większą wagę przywiązuje do pierwotnego szkicowania. Dla poety nie mniej decydujące niż oswajanie terenów wydaje się kolekcjonowanie instrumentów do uwiecznienia tych terenów w pejzażu. „Odstęp ramy”, pomocnicze „nieprzenikalne szkło”, właściwie „rama z domowego okna”, „czarny grafit” jakby tylko czekają na plener, który zaraz się odbędzie. Istotny okazuje się rzut oka, starannie wyodrębniony w lirycznej spowiedzi, gdzie nawet „ciemność niema // powstanie nagle na cały obszar wzroku” („Rentgen”). A w ogóle, wykreśloność artystycznego świata zbioru niekiedy przewyższa puentylistyczną „zamieć” z punktów — odbić pędzla. Tutaj pa-
Машинний переклад
Початок тексту може бути неповним — звірте зі сторінкою оригіналу
wymaga znajomości procesu literackiego, biografii i twórczości artysty, a także należytej znajomości leksykalnych „wymiarów” epoki, w której żył i pracował pisarz. Oprac. i autor przypisów M. Szalata musiał dokonywać pewnych korekt, porównywać warianty utworów, uwzględniać autorskie poprawki itp., nie naruszając istotnych cech dzieła, dobrze rozumiejąc, że pierwodruk to sprawa odpowiedzialna archiwalnie. Zebrane i opublikowane nieznane utwory T. Bordulaka stanowią organiczne ogniwo jego spuścizny, cenny składnik ukraińskiego procesu literackiego. Opowiadania są wymowne narodowo swoistymi obrazami Ukraińców, mistrzowsko nakreślonymi w ujęciach etnograficznych, charakterystycznym dla twórczości tego artysty dydaktyzmem, uzasadnionymi psychocharakterystykami bohaterów, artystycznym odzwierciedleniem filozofii życia ukraińskiego chłopa-rolnika itp. Znamienna jest zorientowanie na naród opowiadań o podłożu autobiograficznym („Batiuszka Spirydion”, „Tatarzy”), które uwydatnia poglądy T. Bordulaka jako pisarza i obywatela, jego troskę o ukraińską mowę, oświatę, książkę, jego pretensje do Rosji za wieloletnie i ówczesne krzywdy wyrządzone Ukrainie, za politykę zaborczą i brutalną rusyfikację narodów. Przedstawione w książce przekłady T. Bordulaka z literatury starogreckiej, starorzymskiej i staroruskiej jakby uzmysławiają jeszcze jeden aspekt jego dorobku i podkreślają znaczenie jego postaci w literaturze ukraińskiej, w utwierdzaniu rodzimego słowa. Ten obszar twórczości artysty wciąż wymaga badań specjalistów z zakresu translatoryki. Słuszne są zaakcentowane przez M. Szalatę porównawcze akcenty, na przykład przekładów „Słowa o wyprawie Igora” Ju. Fedkowycza i T. Bordulaka, a także przekładów „Elektry” Sofoklesa, dokonanych przez I. Franka (1874), T. Bordulaka (koniec lat 20. – początek lat 30. XX w.) oraz A. Sodomorę (1980). Autor artykułu wstępnego przedstawia szczegółową analizę nieznanych utworów T. Bordulaka, podkreśla oderwanie pisarza od ośrodków kulturalno-artystycznych i wydawniczych, rozpatruje opowiadania przez pryzmat kreowania typażu, wykorzystania elementów autobiograficznych, wyjaśnia problemowo-tematyczne pokrewieństwo prozy ukraińskiego pisarza z utworami O. Makowieja, W. Stefanyka, O. Kobylańskiej, Marka Czeremszy-
Машинний переклад
Maria KUCZERENKO Być może nikt już dokładnie nie wie, jakiej okoliczności ta wieś w rejonie makarowskim zawdzięcza tak poetycką, choć tradycyjną jak na Ukrainę nazwę — Jabłuniwka, która została odzwierciedlona nawet w herbie wsi, stworzonym przez zasłużonego artystę Anatolija Marczuka (białe kwiaty jabłoni po obu stronach świątyni na tle niebieskiego błękitu). Czy dzięki sadom jabłoniowym, w których wieś zawsze tonęła, a w latach trzydziestych ubiegłego wieku dla najlepszych odmian jabłoni przeznaczono aż 30 ha powierzchni ziemi? Czy może przez jednego z pierwszych osadników, polskiego szlachcica Jabłońskiego, który w XVI w. dostąpił od króla bezcennego daru — wolnych ukraińskich ziem? Zatem Jabłuniwka w rejonie makarowskim historycznie uważana była za polską wieś, choć w rzeczywistości jaka ona polska! — przez wieki ta ziemia, hojnie zlana ukraińską krwią, stawiała szalony opór polonizacji i katolicyzacji, wywalczając swoje prawo do własnego bytu, kultury, ojczystej wiary. A dzisiaj, w czasie coraz potężniejszego i bardziej otwartego natarcia Patriarchatu Moskiewskiego, prawdziwym historycznym wydarzeniem dla Jabłuniwki stało się wzniesienie dawno wymarzonej świątyni Patriarchatu Kijowskiego. Kiedy cztery lata temu przewodnicząca rady wiejskiej Kateryna Makij wypowiedziała swoje dawne marzenie o posiadaniu we wsi cerkwi, prawie nikt nie uwierzył w taką możliwość. Mówiono — pomysł wspaniały, jednak „nie do udźwignięcia”. Jednak wszyscy w Jabłuniwce znają Katerynę Iwaniwnę jako bardzo zaradnego kierownika. Jeśli postanowiła — już nie odstąpi. Wkrótce znalazło się niemało optymistów, którzy wzięli aktywny finansowy, i nie tylko finansowy, udział w budowie cerkwi Kazańskiej Ikony Matki Bożej. W szczególności Mychajło Małyszew, przedsiębiorca z Sankt Petersburga. Rodowity petersburżanin jako jeden z pierwszych przekazał darowiznę na budowę świątyni Patriarchatu Kijowskiego, położył jej fundament — fakt godny podziwu, który zasługuje na najszczerszą wdzięczność. Wiele zrobiły w tej świętej sprawie mieszkanki towarzystwa ogrodniczego „Jabłuniwśki sady”, w szczególności Ludmyła Dawydowa, małżeństwo Hałuzinych, a także Jurij Kłytyński, Ołeksandr Poliszczuk, poseł ludowy Wołodymyr Stretowycz, zasłużony artysta Ukrainy Anatolij Marczuk i, oczywiście, sami mieszkańcy Jabłuniwki — nie mogli stać z boku. I oto już, kilka lat po położeniu fundamentu, w promieniach letniego słońca płonie i mieni się centralna kopuła cerkiewna i krzyż przyszłej prawosławnej świątyni Kazańskiej Ikony Matki Bożej, którą przyjechał poświęcić sam Świątobliwy Patriarcha Kijowski i całej Rusi-Ukrainy Filaret przy udziale proboszcza świątyni ks. Iwana (w świecie — Iwan Kopytczak) oraz duchowieństwa dekanatu makarowskiego, wasylkowskiego, kijowsko-swiatoszyńskiego. „Jesteśmy obecni na wspaniałym historycznym wydarzeniu — powiedział podczas uroczystego poświęcenia Patriarcha — kiedy świątynie nie są niszczone, a budowane. Wiadomo, że wraz z ruiną cerkwi upada kultura. A jeśli budowane są świątynie, ludzie wierzą w przyszłość. A to jest najważniejsze dla ludzi, bo choć życie ziemskie jest atrakcyjne, to kiedyś się kończy. A co zostaje po nas? Oto jest ważne. Świątynia utwierdza wiarę”. Po poświęceniu głównej kopuły cerkiewnej, krzyża i ikony Świątobliwy władyka wręczył najaktywniejszym uczestnikom budowy świątyni Błogosławione Dyplomy Patriarchalne. Wierni wyrazili duchowe uniesienie z powodu pojawienia się w bliskiej przyszłości cerkwi Kazańskiej Ikony Matki Bożej. Jak i wiarę w to, że wraz z jej pojawieniem się na wieś zstąpi Boża łaska, wszak ta cudotwórcza ikona jest jedną z najbardziej czczonych ikon Matki Bożej także na terenach Ukrainy. Ze słowem wdzięczności do uczestników budowy świątyni w Jabłuniwce zwrócili się zastępca przewodniczącego Makarowskiej Rejonowej Administracji Państwowej Ołeksandr Humeniuk, pierwszy zastępca przewodniczącego Makarowskiej Rady Rejonowej Ołeh Majstrenko, zastępca przewodniczącego Makarowskiej Rejonowej Administracji Państwowej Ołeksandr Poliszczuk i inni. Lecz raczej nie byłoby świątyni w Jabłuniwce, gdyby nie przedsiębiorczość przewodniczącej rady wiejskiej Kateryny Makij, nie jej umiejętność zjednoczenia wspólnoty, gdyby nie jej własny przykład. Dzisiaj przy skraju wiejskiej drogi stoi na razie tylko murowany szkielet, nie uwieńczony na górze oślepiającymi w słońcu kopułami i krzyżami, jednak już teraz w tej filigranowej budowli, nad którą w dniu poświęcenia płynie uroczysty cerkiewny dzwon, wyczuwa się niebiańską strzelistość, niezgłębienie dumne dążenie do wysokości. Mamy nadzieję, że minie całkiem niewiele czasu i jabłuniwska cerkiew Kazańskiej Ikony Matki Bożej otworzy bramy przed każdym, kto szuka duchowego oparcia w tym świecie, kto jest spragniony Wielkiej Wiary.
Машинний переклад
1 1 0 2 8
Машинний переклад
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Zaświadczenie o rejestracji KB № 4066 z 02.03.2000 r.
(z dostawą i kosztami pocztowymi)
Indeks pocztowy — 30617, strona 63 w „Katalogu”
Машинний переклад
Текст пошкоджено під час розпізнавання — читайте сторінку оригіналу
Redaktor naczelny Liubow HOŁOTA
Kolegium redakcyjne: Liubow HOŁOTA (przewodnicząca), Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK
Zastępcy redaktora naczelnego
Petro ANTONENKO 279-49-47, Jewhen BUKET 279-39-55
Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcyjnych Natalija SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks)
Sekretarz odpowiedzialny
Iryna SZEWCZUK
Машинний переклад
Dział pracy proświtańskiej Nadija KYRIAN Dział kultury Mykoła CYMBALIUK 279-49-47 Dział literatury Marija KUCZERENKO 270-55-57 Dział korekty Tetiana SZCZERBAK Iryna STELMACH 278-63-69 Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK, Ołeh BESSKYJ 278-63-69 Korespondenci Natalija ANTONIUK, Ulana WOLYKOWSKA Redaktor dyżurny Jewhen BUKET Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org Wydrukowano z gotowych fotoform w kombinacie „Presa Ukrajiny” w środę. Zam. nr 3301228 Nakład w lipcu — 18 400 Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617 Szef-redaktor Pawło MOWCZAN 4 820095 780016
Машинний переклад