Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє

Jurij Łypa (1900—1944) Wino tarantul

Слово Просвіти, №28 за 2012 рік

Opracowanie i autor studiów literacko-krytycznych laureat Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki Wołodymyr BAZYLEWŚKYJ To rzecz żelazna — wyższa rzecz… J. Łypa Jurija Łypę znają mało. On do dziś stoi jakby z boku, przysłonięty swoimi młodszymi współczesnymi — prażanami — Olżyczem oraz O. Telihą. I nadejdzie czas I I nadejdzie czas, gdy twoje czyny Obrócą się i powstaną przeciw tobie; Jak wojacy, zbiorą się wokoło I bronią grozić będą tobie, Nagiemu i bezbronnemu. A potem Pozchodzą się jeszcze czyny-faryzeusze I odczytają kłamliwe obietnice, I żądać będą, byś spełnił ty je; I przyjdą jeszcze nierządnice po zapłatę. Ty wszystkich przyjmiesz bez słowa. Tylko staniesz I wysłuchasz drwin, gróźb i wyzwisk, I napełnisz się goryczą straszną, I, oczy wznosząc, powiesz: — Boże, gdzie Ty, gdzie Ty? I na ten żal bezdenny Światło powie: — Tutaj. I na ten smutek Światło zapłonie, I tłumy czynów, złączone w Świetle, Skamienieją, zbledną, odejdą, I wreszcie będziesz ty ze Światłem sam na sam, Czego był spragniony ty całe życie… Jedynie, odchodząc, zatrzymają się dwa czyny, Najlepszy i najgorszy, obejrzą się i powiedzą: — Tak, to był człowiek, — i odejdą, objąwszy się. II O wyjść by niespodziewanie z niewoli Cielesności — na przestrzeń, widnokrąg, I być jak wiatr i jak dzień w polu... Radujmy się, serce, — oto przychodzi Przyjaciel, Prawie nieobecny on i w świadomości współczesnych poetów. Nawet stulecie od dnia jego urodzin faktycznie przeszło niezauważone. Tomik prozy i skromne wydanie wybranych wierszy poety w nakładzie tysiąca egzemplarzy według zbioru z 1938 roku, przyуроczonych do tego wydarzenia, niewiele zmieniły w stosunku do niego. Obiektywna przyczyna jest znana — konsekwentne wykorzenianie ukraińskiego ducha w obecnej nieukraińskiej Ukrainie. Subiektywna — poezja Łypy nie nadaje się do masowości. Jest hermetyczna, jak hermetyczna jest każda wysokokulturowa twórczość, która wymaga pewnych przesłanek dla swojego przyswojenia. Do tego ta zamkniętość jeszcze wyraźnie potęguje się wcześnie odnalezionym własnym stylem — swoistym i niełatwym do zdefiniowania. Małaniuk, który odczuwał z Łypą duchowe pokrewieństwo, uważał go za poetę dla poetów, — wymowne określenie. Ten Przyjaciel, co łagodny, co — w bramie, na straży Do światła innego, gdzie inne kwiaty, Boże. III Trwaj we mnie! Wszystko bliżej nocy cień I mrok — gęstszy. Boże, w oddali Odchodzą dobra i siły pomocne, — Bezradnemu pomóż mi! Nasz dzień mały, on szybko przepływa. I ucichnie śmiech, i sławy miną słowa, — Niechże zmienne gasną dni, Ty, co — niezmienny, o trwaj we mnie. Modlę się do Ciebie! Nie bądź jedynie na chwilę, A, jak do uczniów, zstąp, by mówić. Jak łagodność, jak wyzwolenie zajaśnij, Nie mijaj, — zostań w duszy mojej! Objaw się i napełnij się mną! Broń Od strachu żyć, od trudu, co jak sny, Któż, jak nie Ty, podpora i przewodnik, Co w słońce i burzę prowadzić będzie wiecznie? Swój krzyż podaj, jak stąd będę szedł, Szlak oświaty, wierzchołki oświaty, Gdzie raj kwitnie, a nie uczucia ziemskie. Życie czy śmierć, — a Ty trwaj we mnie. * * * — Błogosławiony, rozpostarty przestrzeniami, morzami, Ty, co od wieków przebywasz z nami! Jak słońce w promieniach, co pali i drży, Jak słońce w promieniach, iskrzeniach i gromach, Błogosławiony, co rwiesz w nadludzką szerokość i zamach, Błogosławiony jesteś za każdy dzień i chwilę! By duszę wyzwolić, mi łamiesz ciało, I świecisz, jak prawo, i płyniesz, jak kadzidło, I oto odradzasz i wołasz do nowego, By znów moc była, i serce znów drżało, — Błogosławiony jesteś! — wiecznie sławmy Boga. * * * Gdzie wy, gdzie wy, ziem naszych purytanie, Gdzie Ty, Słowo, wcielone w ludziach Z ostrym, z jasnym wzrokiem? Zagubieni, rozdrażnieni, gadatliwi, Poetyka Łypy surowa, nieuśmiechnięta — ani malarstwa, ani muzyki, ani metaforyki. Pełna nieobecność wszystkiego tego, za co inercyjnie chwyta się krytyczne pióro. Nie darmo szczytowy jego poetycki zbiór nazywa się “Surowość”. Ta surowa muza wyrastała na gruncie formowania “nowoczesnego ukraińskiego nacjonalizmu” (J. Bojko), żywiła się jego ideami, podsycanymi jeszcze nieostygłą heroiką i tragizmem zmagań wyzwoleńczych. W końcu, jak twórczość J. Darahana, O. Olżycza, Oksany Laturynśkiej, O. Stefanowycza, L. Mosendza, Ołeny Telihy, — kwietnika talentów, nastawionych na walkę, gotowych do poświęcenia. Nasiona, które siał Doncow, chciwie wchłaniały się humusem romantycznych dusz i wyrosły. Finał wielu tych losów, jak wiadomo, tragiczny (Łypa i Olżycz zginęli w tym samym 1944 roku). Wojowniczy optymizm emigracyjnego pokolenia był wyrazem wolnego ducha w odróżnieniu od forsowanego optymizmu rówieśników w zniewolonej Ukrainie, uczestniczących w budowie “nowego świata”. To ważne pamiętać, by zrozumieć nie tylko różnicę między Oni wszędzie — niedowiarki bezbożne… Jak na dnie morza, Jak w żółtym falowaniu wodorostów Błąkam się zamyślony… — Boże, Bij promieniami, Bij promieniami, Bij promieniami! Komilitonowi czarnomorszczykowi Buduj największe — duszę. Dumny dom W bezsennych nocach architekt ujrzał, Odgadł w kamieniu proporcję i moc. Ciosali las, żelazo gięli w wymiar I cierpliwie okręt łączyli Mistrzowie od dawna… Mistrzem bądź i ty. Bądź z ludźmi, jak w morzu, ich poznaj I wszystko, co lepsze, zabierz dla siebie. My wszyscy — na falach, wszyscy, jak okręty. Nie bądź od razu prosty. Przemilcz. O, biada tym, co tak kładą się miękko, Niby meduza, mokra na dłoni. Przekleństwo Bezdomność psów, co liżą kość suchą, Nagrodź schronieniem ciepłym, Boże, Wskaż brudnym ropuchom kupy liści I gawronom ich kolczaste gniazda. A tym, co zbrodnię gnicia rozsiewają, Zabójcom duszy objaw się w gniewie, Wskazując drogę, co nieskończona, — Niech z szaleńczym spojrzeniem od strachu Porzucą sprawiedliwą Ojczyznę I innej na wieki nie znajdą! Pierwsi osadnicy Ukraino, równino okrutnego boju i sławy, Jak natchniony sztandar, zakołysany w słońce, w górę, Kraju znaków złowieszczych i wieszczych, tajemnych i dziwnych, O, przekleństwo moje bogorówne, przekleństwo przestrzeni! Ty w duszach pokornych, jak dym, jak pożar, jak nieszczęście, Jak żelazne pole, krwawym zasiane kwiatem, Ty dzwonisz i darzysz powitaniem nas dzielnych i silnych, Ty smutkiem bezwładzy tak budzisz, i rwiesz, i dodajesz otuchy! Z głębin starożytności, co bez granic i bez miary dotąd, Niby krzyk sokoli płonie nam drżenie bezdźwięczne, To progi, to — urwiska, to — morze krzyczy w ślad. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wino tarantul W sołonczakach ponurego Siwaszu, W Chersońskich przybrzeżach, czy w Krymie W głębokich norach pająki okrutne, Tarantule, chowają się, czekając Żywej zdobyczy, by zatruć na śmierć. Jedynie czarownicy, półdzicy pasterze, Zbierają je po nocach, co — bez gwiazd, W bukłaki ze skór, a potem drażnią Rozpalonym żelazem dłuższy czas, By był tarantul purpurowy z jadu, I na purpurę gniewu leją wino. Oto napój już gotowy. Kropla napoju — obłęd. Kto pije go, ucieka, wszystko zapomniawszy, Kto zaś wypije więcej, pada, jak z gromu. Wino tarantul? o, znają ludzie Od Chin do Greków napój najsroższy! Wy, lata goryczy, wy, pasterze okrutni, Wino tarantul mi wy darowaliście, Wam dziękuję za to i wołam tych na ucztę, Co twarze ich śmieją się, a serca ich podłe: — Przyjdźcie do mnie, proszę! Ja dla was wino Przygotowałem w kielichach z kryształu, I uśmiechem witam ich: — Napijcie się Wina tego, co wy czynami zasłużyliście. Podam im kielichy i kropli nie uronię… Niech w szaleństwie ich stada się zerwą, Postać ludzką zrzucą i jak wściekłe stado Do przepaści biegną, nie będę miał litości, Bo Słowo Boże przemawia w wiecznych księgach: — Zabójców dusz — zabij! To — sprawiedliwość. * * * Znak ten runiczny zawisł nad narodem mocnym, ciężkostopym, Wbrew Azji grozie i wbrew wygodnej Europie.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин