Сторінка · с. 10сторінка оригіналу ↗
Текст пошкоджено під час розпізнавання — читайте сторінку оригіналу
Iwan Czendiej — Olesiowi Honczarowi:
Слово Просвіти, №28 за 2012 рік
Użhorod, 20 lipca 1960 r. Drogi Olesiu Terentijowyczu! Po wielu rozmyślaniach, często niełatwych, przekonałem się o tym, że trzeba zmieniać stanowisko, w którym obecnie jestem. Niemało myślałem nad tym, żeby na jakiś czas pójść do pracy — prostej, zwyczajnej, zapewne fizycznej pracy, czy to do tartaku, być może do kopalni, być może do fabryki mebli i tym podobne, to znaczy pójść do prostych ludzi, których kocham, którym zawdzięczam to, co do tej pory przeze mnie, jako literata, zostało zrobione. Dałoby mi to niemało, kiedy mówić o nowych typach, nowych tematach, inaczej mówiąc, nowych utworach. Niemało myślałem też nad tym, żeby pojechać do Moskwy na dwuletnie kursy literackie (Wyższe). Czuję, że trzeba się uczyć, wzbogacić się nowymi wiadomościami, to znaczy rozsunąć swoje horyzonty. Pewien jestem, że i pierwsza, i druga droga jest dobra, że właśnie tak trzeba robić dla nowej świeżości, przypływu nowych sił. Nie wiem, jaka będzie Wasza myśl, lecz chciałbym Was przekonać, że stawać się literatem-profesjonalistą jeszcze wcześnie, a literatem-profesjonalistą się stałem, bo to przyniosło mi dolę. Zresztą, po tym, jak musiałem odejść z oddziału, nie raz myślałem o pracy, jej nikt mi nie proponował (wątpię, czy poszedłbym do gazety, z której przyszedłem do oddziału), sam zaś ja nie prosiłem o pracę, bo miałem — pracowałem nad utworami literackimi, trochę też odpoczywałem po owych niełatwych, ciężkich i trudnych latach pracy na stanowisku sekretarza naszego oddziału. Latach, w których przychodziło się niemało napocić, natrudzić w imię tego, żeby podnieść pracę, żeby rozdmuchać nie w jednym ową twórczą żarzynę, która była pokryta grubą warstwą popiołu i, zdawało się, gasła. Jaki finał był wszystkiemu, wiecie, pisać o tym nie ma nawet małej potrzeby. O latach pracy w oddziale będę wspominać zawsze z radością i myślą, że udało się co nieco zrobić, jeszcze będę wspominać i jako o czasie, kiedy mi udzielano niemało łapów, nasypano soli za skórę właśnie wtedy, kiedy ja spodziewałem się co najmniej dobrego słowa. Lecz wszystko minęło. Pozostało przykre wspomnienie, które wzrusza, kiedy nad swoim wszystkim rozmyślam — co było, jak było. A teraz mam do Was, w związku z pierwszym, nie, nie pierwszym, drugim wariantem nastrojową, szczerą prośbę: pomóżcie mi pojechać do Moskwy. Jaka pomoc potrzebna? Po prostu sprzyjajcie temu, żebym pojechał. Czy to telefonicznym dzwonkiem, zabieganiem, jako przewodniczący SPU, u Was w tym doświadczenie jest, i nie mnie radzić, jak to robi się. Dwa lata w Moskwie to dziesiątki ciekawych wykładów, seminariów, to muzea, galerie obrazów, wystawy, to teatry, to pełne napastliwej pracy twórcze dni nad nowym utworem, to wreszcie odległość, z której mam zobaczyć Zakarpacie czarowne, bajkowe, pobudzające do nowych barw, nowych utworów. Sam ja do Moskwy wysłałem dokumenty — jak w formie to trzeba było uczynić, wysłałem i swoje trzy książki — „Wiatr z połonin”, „Cierń kwitnie” (wydano „Młodą Gwardią” w Moskwie), „Watry nie gasną” — książkę nowel, która wyszła w maju 1960 r. w Użhorodzie. Potrzebna jeszcze była rekomendacja kierownictwa SPU, pisałem list do W. P. Kozaczenki, żeby ją przysłali z Kijowa. Nie wiem, czy to zrobiono (chce się wierzyć, że tak). Lecz przy wszystkim nie jestem pewien, czy przejdę konkurs w Moskwie. Otoż i proszę: pomóżcie, jeśli dobra wola. Naszego Związku w Moskwie nie zawiodę, będę starać się robić wszystko, żeby być godnym zaufania. Dzisiaj jadę do Dubowego — rodzinnej wsi, stamtąd wybiorę się ze starszym synem na połoniny. Chce się odetchnąć powietrzem połonin, napełnić serce radością piękna Karpat, nabrać się zapachów górskich traw. Otoż Wam, drogi (nieczytelnie), ślę z tym listem najjaśniejsze życzenia, ślę wiązki wierchowińskiego ziela, ślę szept połoninnych lasów, świeżość górskich czystych potoków. Szczerze, serdecznie zdrowi Was moja Maria, która jest za tym, żebym jechał się uczyć, choć wie, że niełatwo jej będzie z dwoma szkrabami bez mnie. Witajcie gorąco od nas swoją żonę! Szczerze Wasz I. Czendiej Użhorod, Wysoka, 15 Moskwa, 6 czerwca, 1962 r. Drogi Olesiu Terentijowyczu! Szczerze rad jestem przesłać Wam swoją małą książeczkę, którą sam lubię bardziej od obszerniejszych książek w moim skromnym dorobku. Jeszcze kilka dni, i pojadę do domu, na Zakarpacie. Mojemu pobytowi w Moskwie zbliża się koniec. To cieszy przede wszystkim dlatego, że przychodzi pora pełnej koncentracji w pracy. Zwyczajnie, w literackiej pracy. Nie wiem, co uda się zrobić, jednak chcę wierzyć w lepsze. Zawsze rad jestem Wam, głęboko szanujący i kochający Was Wasz I. Czendiej Drogi Olesiu Terentijowyczu! 28 czerwca biuro Użhorodzkiego MK KPU odwołało decyzję zamkniętych partyjnych zebrań w oddziale SPU od 19 kwietnia. Szło dokładne studiowanie mojej wyjaśniającej notatki, co zabrało ode mnie niemało nerwów i zdrowia, wreszcie wskazano towarzyszom na nieprawidłowość nieuzasadnionych oskarżeń, które miały miejsce, wskazano i za wysyłkę protokołu do Kijowa. Mnie „coś” zostawili (z surowej nagany z naniesieniem do karty ewidencyjnej naganę bez naniesienia), niezręcznież było zupełnie nie karać — na zebraniach u nas byli i występowali sekretarz MK KPU i kierownik wydziału obkomu partii. Przyjęta decyzja 28 czerwca też na tyle bezpodstawna, że mam wszystkie podstawy dla protestu. Pewien jestem, zdrowy rozsądek weźmie górę. Wybaczcie za kłopot. Szczerze Wasz I. Czendiej Użhorod, 12 lipca 1967 r.
Moskwa, 13.II — 70 r. Drogi Olesiu Terentijowyczu! Pewnie nie niepokoiłbym Pana, gdyby po prostu nie chciało się podzielić pewnymi wrażeniami. A mianowicie: z woli „Drużby narodów” byłem na naradzie 11—12 lutego, którą zwołało czasopismo w Moskwie na temat: literatura (czy utwory literatury) i temat wsi. Miło mi, że choć na kilka dni wyjechałem z Użhorodu, aby odetchnąć powietrzem szerszych horyzontów. Za to dziękuję czasopismu. Ale nie tutaj główna przyjemność! Ciekawie i radośnie, że przez dwa dni pisarze mówili niezwykle wzruszeni, zaniepokojeni, z poczuciem wysokiej odpowiedzialności. Poszczególne problemy — natury moralno-etycznej, ekonomicznej, psychologicznej itd. — mają charakter ogólnozwiązkowy. Ciekawie mi było słuchać ludzi, jeszcze i jeszcze raz myśleć nad tym, że obojętnym pozostawać nie można. Bardzo się cieszę, że nikt, nikt nie uciekał się do tego sposobu, kiedy czujesz — jedno mówi, co innego myśli. Prostota i odpowiedzialność społeczna — oto co charakteryzowało naradę, czy „okrągły stół”. Wątpię, czy podobna rozmowa mogłaby się odbywać 15—20 lat temu. Co do mnie? Największym nieszczęściem i smutkiem jest obecnie dla mnie to, że moja mama, moja 70-letnia mama upadła na strychu i złamała w barku rękę… Do tego w warunkach naszej wsi (10.000 mieszkańców) stało się tak, że dopiero na drugi dzień po nieszczęśliwym wypadku sama docierała autobusem 40 km od wsi do centrum rejonowego, żeby jej założyli rękę w gips… można wyobrazić sobie jej drogę… Kończę pracę nad przygotowaniem rękopisu książki, która ma wyjść w wydawnictwie „Dnipro” w 1970 r. Mimo wszystkich skróceń planów, książka pozostała w nich, w planach. Nieszczęściem byłoby dla mnie, gdyby coś przyczyniło się jeszcze do jej wycofania nagle… Ściskam Pana, kłaniam się szczerze. I. Czendej
Użhorod, 14/IX — 70 r. Drogi Olesiu Terentijowyczu! Wybaczcie, że nie zadzwoniłem przed wyjazdem. Zaledwie godzinę miałem z ul. Ordżonikidze do lotniska. Przybyłem do Żulan wtedy, kiedy już było ogłoszone wejście do samolotu. Myślałem o Panu. Myślę teraz. Wdzięczny jestem Panu za Waszą bezgraniczną łagodność, rozwagę, za Waszą dobroć i spokój mądry. Mam nadzieję, że gdzieś wypadnie możliwość szerzej wymienić się myślami, aniżeli jest to wygodne w pomieszczeniu, gdzie zawsze dużo telefonów i niecierpiących zwłoki spraw… Co by nie było, nie mało zjawisk współczesności i przede mną stało w obnażonym, nie to co niekiedy — nieatrakcyjnym wyglądzie. Pewnie, to daje się literatorowi nie przypadkowo. Możliwe, że właśnie tym jedynym i można się pocieszać. U nas z góry pospieszają ze sprawozdawczymi. Wszystko to jakoś nagle, przecież potrzebne jest pewne przygotowanie. Ale nie! Oczywiście, tutaj gdzieś jest obawa, jakby czasem nie wygładziło się wszystko pozytywnie i nie wynikła realna możliwość pozostawania przy sprawach. No cóż! Życzę Panu dobra i szczęścia. Całuję ręce Walentyny Daniłowny. Szczerze I. Czendej
Użhorod, 13/II — 1971 r. Drogi Olesiu Terentijowyczu! Gdybym całkowicie i w pełni był pozbawiony poczucia humoru, nie miał żadnego życiowego doświadczenia, wszystko, co stało się w ostatnim czasie, jawiłoby się dla mnie więcej niż dramatycznym. Na początku grudnia (od razu po zatwierdzeniu „sprawy” w republice) terminowo zostało zwołane biuro naszej organizacji pisarskiej. Zwoływał je na polecenie góry sekretarz p.o. Wasyl Wowczok i chodziło o zmianę sekretarza. Obecni byli kierownik wydziału propagandy komitetu obwodowego W. M. Kereczanyj i sekretarz Użhorodzkiego MK KPU S. Turianycia. Biuro prowadził Wowczok. Nim też wygłaszana była długa rada o tym, co, do czego, dlaczego itd. Głównie — powiedziano, że pytanie ze Związkiem uzgodniono z komitetem obwodowym, że konkretnie w tej sprawie miał rozmowę sekretarz komitetu obwodowego Szmacko ze Zbanackim. Itd. i t.p. Raz tak, oczywiście, sam ja z Kijowem (ze Związkiem) nie kontaktowałem się, niczego nie uściślałem. Czyż była na to potrzeba? Prawda, można było do sprawozdawczo-wyborczych zebrań przyjść bez tych chirurgicznych interwencji dość grubego charakteru, można było nieco przyspieszyć zebrania (przeprowadzić je w tym samym grudniu lub styczniu), ale tutaj byli zainteresowani (oczywiście, nie pisarze), żeby ja nie robił na sprawozdaniu referatu. Do grubiaństwa i bezceremonialności ja dawno przywykłem, jak powoli przywykam i
(1968)… Iwana Czendeja „potężni tego świata” wykluczyli z partii, pozbawili pracy, stworzyli wokół niego duszną atmosferę podejrzeń i nieufności. Dopiero w latach dziewięćdziesiątych Zakarpacie pełnym głosem zaczęło witać swojego pisarza, w czyich utworach — historia regionu, jego moralne i duchowe współrzędne. W 1994 roku I. M. Czendej został odznaczony tytułem laureata Narodowej Nagrody im. T. G. Szewczenki za książkę „Kalina pod śniegiem” oraz powieść „Iwan”, a w maju 1997 roku obwód szeroko świętował jego 75-lecie. Za epigraf do swojego wieczoru twórczego Iwan Mychajłowycz wybrał słowa „Mam szczęście, mam dolę, lecz nie mam spokoju…” Najwyraźniej one najbardziej określały i jego charakter, i przebytą drogę, i zamysły, które się spełniły i którym nie dane było się spełnić. Obecnie ci, którzy dobrze znali Iwana Czendeja, piszą o nim wspomnienia. Literaturoznawcy badają jego utwory. A jakimi były jego stosunki z kolegami po piórze, kogo szanował on, z kim się komunikował? Z dobrej łaski Walentyny Daniłowny Honczar mamy możliwość opublikować listy Iwana Czendeja do Olesia Honczara. Pisarze korespondowali ponad trzydzieści lat, praktycznie do samej śmierci Olesia Terentijowycza (14 lipca 1995 roku). Łączył ich wzajemny szacunek, wiara w wysokie ludzkie ideały, niecodzienne przeznaczenie pisarza w tym życiu. Objętość tej publikacji wyznacza jej treść — nie pedałując trudnych sytuacji, ale i nie omijając ich, Iwan Czendej otwiera Olesiowi Honczarowi okoliczności i problemy swojego osobistego i pisarskiego życia. Niestety, redakcja nie ma możliwości opublikować odpowiedzi Olesia Terentijowycza, lecz całkiem możliwe, że kiedyś ta korespondencja zostanie opublikowana w całości. Drukujemy listy bez przypisów, wyjaśnień, ponieważ uważamy, że powinni je zrobić literaturoznawcy, badacze życia i twórczości pisarzy. Dla czytelników, którzy znają proces literacki 1960–2005 lat, problemów z interpretacją epistolografii I. Czendeja nie będzie. Inni czytelnicy, nawet nieobeznani w jego twórczości, mają możliwość ocenić moralną atmosferę oraz okoliczności, w których żył i tworzył Iwan Czendej, którego możliwe credo zawierało się w oto tych słowach Mistrza: „W twórczości literackiej nie ma drobiazgów, a łatwych dróg po prostu nie bywa”.
W maju bieżącego roku minęło 90 lat od dnia urodzin jednego z najsłynniejszych ukraińskich prozaików XX wieku, Iwana Mychajłowycza Czendeja (20.05.1922—29.11.2005). Właśnie w wydawnictwie „Lira” ujrzała światło dzienne książka wybitnego zakarpackiego twórcy „Spałachy iskyryn” (Błyski iskier). Jest to zbiór krótkich myśli, które pisarz notował w osobnym zeszycie, oznaczając go właśnie tak — „Błyski iskier”. Wśród nich niemało poświęcono pisarstwu i twórczości, w tym także taką: „Nie strofujcie prawdziwego twórcy, kiedy u niego coś nie tak i coś nie to. Sami zobaczycie: i „coś nie tak”, i „coś nie to” samym Czasem zostanie odrzucone, jak odrzucane są plewy. Pozostanie czyste ziarno tego, co stanowiło prawdziwą istotę twórcy”. Ponad dwadzieścia zbiorów szkiców, opowiadań, powieści, scenariusz do filmu „Cienie zapomnianych przodków” we współautorstwie z Serhijem Paradżanowem (1964), błyskotliwa powieść „Skryp kolyzky” (Skrzyp kołyski, 1989), piętno „nacjonalisty” i zakaz druku przez niemal dekadę po książce „Bereznevyj snih” (Marcowy śnieg).
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
