Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє
Сторінка · с. 12сторінка оригіналу ↗

Текст пошкоджено під час розпізнавання — читайте сторінку оригіналу

Iwan Czendiej — Olesiowi Honczarowi: «Jestem szczęśliwy z rozmów z Wami»

Слово Просвіти, №28 за 2012 рік

Zakończenie. Początek na str. 10. „Budujemy chatę”. Na 400 stronach jest niemało ciekawego, niekiedy cudownego, pociesznego, niekiedy i smutnego, a nawet ze łzami… Ciekawy dokument dla przyszłości. Dwukrotnie recenzowano rękopis powieści „Dalekie pływanie” dla „RP”, dwukrotnie stała w planie wydawniczym. W świat nie wyszła. Obawy, że wyniknie coś podobnego do tego, czego doświadczyłem po „Marcowym śniegu”. Mnie, w ogóle, szkoda, że napisane leży — rzecz napisała się wcześniej. Tym bardziej szkoda, kiedy recenzenci (Harczuk, Żułynski) nie mieli wątpliwości co do strony artystycznej. A jaka idea: nieufność człowieka do człowieka zdolna jest zabijać. Nieufność niweczy w człowieku najlepsze jej siły, krępuje, paraliżuje. „Człowiekowi wierzyć! — oto do czego wzywa napisane. Lecz, zdaje się, zagadałem ja Was, nadto nie oszczędziłem Waszego czasu. Wybaczcie! Jeszcze dwa słowa o oddziale SPU. Wiem, że to dla Was nie jest obojętne. Najpierw, przykro, że straciliśmy my dawny autorytet w Zakarpaciu. Był czas, kiedy organizacja na ewidencji liczyła literatów z 20 i rezonans nasz w republice był bardziej zauważalny, jak dzisiaj, przy liczbie 30 członków. Wewnątrzorganizacyjne twórcze życie jest nieobecne. Każdy coś robi, a praktyka zebrania się wszystkim, na fachowym poziomie wymienić się myślami, jest zgubiona. Niemało z młodszych charakteryzuje się cechami metylowości, niecierpliwości, pragnienia za wszelką cenę wydać się… Dzisiaj organizację kieruje Wowczok. Prawdopodobnie, szarego kierownika nie było. Niestety, przez 12 lat Mejhes „wzmacniał” szeregi przy pomocy chmielnego. „Wzmocnił” do tego, że na ostatnich zebraniach go już i w biuro nie rekomendowali. Co będzie dalej, zobaczymy. Organizacja podobna jest do żydowskiego roztrzęsionego wozu, który silnie turkocze na drodze, ale na który dużo załadować nie można — rozsypie się… Co nie mówić, a ze stratą Markusz, Ł. Demiana, Potusznyka, Tomczania, Cybulskiego, Borszosza-Kumjatskiego, Lintura my stracili bardzo wiele. A uzupełnienie choć i zauważalne, to raczej liczbą… 30/XII—1991 r. Głęboko szanowny Olesiu Terentijowyczu! …Chata, nareszcie, dobudowana. Dzisiaj można już widzieć ją taką, jaką planowała się architektem, a nami — rodziną — z niezwykłymi trudnościami budowała się. Ostatnie dwa lata ona ode mnie zabrała wszystko: czas, cierpliwość i nerwy, siły, nie mówiąc już o nie takich znowu szczodrych, ale i nie skąpych, literackich zarobkach. Przy wszystkim ja bardzo się cieszę, bo już wiem: przy wszystkim, co ze mną już nie mogłoby się przydarzyć, chata stać będzie, rodzinne gniazdo złożone, zwite… Przypominam moment, kiedy Wy przekraczali próg do naszej chaty (1986 r.) i łaskawie pogładzili ręką z przyjaznym spojrzeniem porządne dębowe drzwi wejściowe. I tak stale widzę Was, widzę ślad tego w naszej chacie… Kiedy w życiu ktoś zapytałby mnie, a co z gospodarstwa dawało się z najcięższymi wysiłkami, ja powiedziałbym: chata. Oczywiście, roboty przy chacie jeszcze wystarcza. Wszystko składało się tak, że perspektywa widzieć chatę całkowicie zakończoną (biorąc pod uwagę uporządkowanie), określała się realnie. W 1992 roku zaplanowano wydać w „Dnipro” nowe moje dwa tomy wybranej prozy, zupełnie odmienne od tych, co pojawiły się w 1982-ym. Cieszyłem się nie jedynie twórczym, a z tym i moralnym dorobkiem, tak mając cztery książki wybranych rzeczy z napisanego, i, być może, miałem czym cieszyć się w warunkach Zakarpacia za swoje skomplikowane życie. Lecz, niestety, zasmucił mnie Taras Iwanowycz Serhijczuk przy spotkaniu na ostatnim Plenum SPU. Powiedział, że wszystko wisi w powietrzu i prawdopodobieństwo wyjścia dwutomnika w 1992 r. bardzo małe. Co uczynić? Jak będzie, tak już będzie. A może jednak przejaśni się, zaświeci i możliwość już nabrane, wyczytane, przedpłacone książki trzymać będę jeszcze żywym w rękach. Ot tak wszystko chwieje się… Lecz główne i najgłówniejsze, że mamy swoją Ukrainę. Będzie Ukraina, będą i wydania… Pewnie, dochodziły do Was wieści o tak zwanym reakcyjnym rusinstwie na Zakarpaciu. Szkoda, że w tym aktywnie zamieszani literaci Fedynyszyniec, Dołhosz, Petrowcij; a w całości owo rusinstwo wyplodziło się w następstwie tych niegodziwości, które nagromadziły się wzdłuż dziesiątków lat. Niemało tutaj lokalnych ambicji, powiązanych z korzyścią oraz spekulacjami mieć „wolną strefę”, a prościej — mętną wodę. Od przeszłego zostało i na Zakarpaciu niemało zawali, które rozgrzebywać i rozgrzebywać… Słyszałem, i do Was dochodziły „wydarzenia” dotyczące mojej tak zwanej partyjności. Wszystko zdarzyło się z woli obkomu, który chciał obmyć się po haniebnych akcjach 1968—1969 lat. Przeczyć akcjom ja nie mógł — w takim razie uznałbym słuszność wykluczenia z partii za uczciwą książkę. Otóż było rozpatrzone pytanie na biurze z uznaniem błędu w nastawieniu do mnie oraz ocenach „Marcowego śniegu”. Jedynie zadowoliło to, że wreszcie sami winowajcy zbrodni i wzięli na siebie odpowiedzialność za prostą pokutę. Na tym wszystko i zakończyło się, jeśli dodać publikację artykułów w „Zakarpatskiej prawdzie” „Słowa, w których prawda życia”. W artykule mądrej N. Rozumyk moja godność była zrehabilitowana przed tymi, kto w 1969 naczytał się całej kolejki publikacji o mnie różnego charakteru. Krótko: kto ganił, łajał, hulił, ten i przepraszał. Oczywiście, różni ludzie różnie do tego odnosili się. Moja zaś cześć i godność przy mnie… Ktoś bardzo chciał na akcjach naszego byłego obkomu i mnie nabyć polityczny kapitał. Uczynić podobne ja nie dał swoją pozycją, zostając i po biurze „nieoczernionym”. Szczęścia Wam i dobra szczodrze! Wasz I. Czendiej Użhorod, 30/V—1992 r. Głęboko szanowny Olesiu Terentijowyczu! Waszą stałą uwagą, przychylnością i dobrocią ja zawsze grzałem się. W napisanym do mnie liście Wy znowu i znowu połaskaliście mnie nie, podtrzymali i ogrzali swoim wysoce ludzkim słowem. Nie dobiore słów, aby nimi podziękować Wam, dlatego przyjmijcie moje wewnętrzne wzruszenie i tę wdzięczność, która przede wszystkim mnie samemu dodaje sił w moje już wysokie lata… Wydaje się, że los wszystko z przyjaznego i przychylnego w moim rodzinnym Zakarpaciu zachowywał dla mnie do moich lat 70-tych. Uhonorowanie w Użhorodzie 20 maja rzeczywiście było imponujące. Przebywał u nas szanowny Mykoła Żulynski; mnie nie raz wydawało się, że to nie mnie, a jego — państwowego doradcę — honorują w Użhorodzie, lecz, mimo wszystko, cieszyłem się tym stanem, który był podniosły, nie skąpy na dobroć i pochwałę. Rozmyślałem ja i nad tym, że kiedy już niedługo 70, to kiedy w ogóle — życie tak chimerycznie, prędko spłynęło, że dzisiaj wydaje mi się, że go i nie było… Były jedne próby i cierpienia. Nimi (próbami) ono jest wypełnione po brzegi do tego, że jak spoglądam wstecz, drżeniem napełnia się każdy nerw. Surowy los mój mnie karał. Karze mnie do końca… Nigdy nie skarżyłem się właśnie Wam, ale, myślę, zrozumiecie mój stan duszy: w pierwszy dzień Wielkanocy tego roku byłem na grobie starszego syna. Trudno wyobrazić sobie stan mojej duszy w dzień świetego święta, tym bardziej, kiedy ja dziecięco zawsze powracam w porę mojego dzieciństwa z Bożym Narodzeniem i Wielkanocami — stawały się marzeniem i bajką w naszej wierchowińskiej chacie z gromadą dzieciaków, naszą zapracowaną mamą i nie ojcem, a całą legendą, apostołem i mędrcem… Przeżył dziad prawie 91 lat i na kilka miesięcy przed śmiercią sam mówił: niedługo w Dubowym będzie jeszcze jeden taki dziad… Ciężko, drogi Olesiu Terentijowyczu, bardzo ciężko. Gdyby mnie zapytali, a co w życiu wydało się mnie najbardziej mozolnym, ja powiedziałbym: budowanie chaty. Tak, tak, właśnie ono zabrało najwięcej energii, nerwów, najbardziej wycieńczyło mnie. Dziwić się ja nie miałem gdzie, budować musiałem, jeśli chciałem, aby posiadłość na Wysokiej została i po mnie rodzinna, nie była rozniesiona wiatrami możnowładców i czasu — były przewodniczący obwodowego komitetu wykonawczego M. Wołoszczuk zamierzał właśnie na niej coś budować czy nie, w czasie budowania gonił milicją z posiadłości ludzi. Dzięki, pomógł H. Bandrowśkyj… Dobra, chata dla wygodnego mieszkania trzech rodzin na posiadłości naszej wzniesiona, mury pod dachem. Roboty tutaj jeszcze niemało, czas dla tej roboty zły — mistrzowie nawet nie wiedzą ile prosić, do tego dwutomnik nie wyjdzie. Przebiedujemy, zniesiemy, byłaby Ukraina, byłby jeszcze u mnie pewny zapas w latach. Czas przestoju w budownictwie wykorzystam dla pisania nowych rzeczy. Drogi Olesiu Terentijowyczu! Wybaczcie, jeśli swoimi rzemiosłami i żalami wszelkimi wtrąciłem Was w nieprzyjemny nastrój. Powiedzieć zaś muszę jedno: kiedy mnie było najciężej, kiedy zmagały trudności i zamęt, zawsze opierałem się ja na świadomość i pamięć: na świecie dużo przesympatycznych ludzi, zwolenników, a wśród nich Ołeś Honczar. Nie wyobrażacie sobie, jak dużo znaczyła Wasza uwaga, Wasza dobroć do mnie i nas na ul. Wysokiej, nawet uścisk ręki… Otoż: daj nam, Panie, zdrowia i wieku! Całuję ręce Walentyny Danyliwny, obejmuję Was szczerze Wasz I. Czendej. P. S. O wszelkich rusińskich sprawach na Zakarpaciu Wam nie piszę niczego. One tego i nie warte. Wszystko zamieszane na (nieczytelne), zgniłej mieszczańskości, ambicjach i żądzy przywództwa. Do tego dołączają się (nieczytelne) niepowodzenia. Byłaby silna, błogosławiona, najedzona, odziana, obuta Ukraina, w której Ukraińcy ratowaliby siebie i Turcy. P. S. Syn Mychajło — nauczyciel. Dzisiaj on już w pracy. [..i.]. Żona niedomaga także. Radość wielka z wnuczki Marijki od córki także Marijki… Tym i żyjemy. I. Cz. 28 grudnia 1993 r. Użhorod Głęboko szanowny Olesiu Terentijowyczu! 1993-i okazał się rokiem niemałych duchowych prób i cierpień. Suwerenna — podana przez Najwyższego z nieba Ukraińcom za wielowiekowe męki i cierpienia ze łzami radości — zbrodniczo rozciągała się i rozkradała się najróżnorodniejszymi sposobami po wszystkich szczeblach i przestrzeniach. Podobne jest nie czym innym, jak boską karą za niezdolność zbudować sobie państwo przez naszych pradziadów i praprzodków… Przez cały 1993-i ja przemęczyłem się i przebiedowałem. Nie raz wpadałem w rozpacz i otchłań… Do wszystkiego dodawały się rodzinne niepowodzenia… W 1994-i wpatruję się z nadziejami, że jednak będziemy wybierać się z przepaści… Panie, poślij nam prawdziwych mężów stanu, prawdziwe budowanie państwa! Obejmuję Was szczerze. Całuję ręce Walentyny Danyliwny. Serdecznie Wasz I. Czendej. Publikacja Walentyny HONCZAR

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин