Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє

Strategie językowe na mapie językowej Ukrainy: realia teraźniejszości

Слово Просвіти, №30 за 2013 рік

Ty — cały w słowie, jak w powiciu, Od kołyski do kaliny przy pagórku… I już kiedy zachwiałeś się w słowie, Uważaj, że zachwiałeś się w sobie. B. Olijnyk. Anatolij ZAHNITKO, doktor nauk filologicznych, profesor, członek korespondent NAN Ukrainy, m. Donieck. “Proza” kwestii językowej. O problemach językowych na Ukrainie napisano wiele. Wiele… — to słowo pojemne, ale nie ujawnia całej jakości stworzonego, dlatego że 1) w jednych publikacjach odczuwalny staje się ból i cierpienie duszy autora za ojczysty język ukraiński, jego stan i status we współczesnym społeczeństwie z próbą poszukiwania modelu rozwiązania kwestii należytego wzmocnienia jego obciążenia we wszystkich sferach życia — od administracyjno-zarządczego wyrazu do codziennego użytku; 2) w innych uświadomionym jest pragnienie autora przeanalizowania sytuacji językowej Ukrainy i skwalifikowania modeli rozwoju — od najbardziej optymistycznych (tezy o wzmocnieniu języka ukraińskiego we wszystkich sferach życia) do najbardziej pesymistycznych (myśli o pełnym zdewaluowaniu języka ukraińskiego w rozwoju społecznym i jego wyparciu na całkowite peryferie; wszak jeszcze jeden z apologetów “zbolszewizowanej” ery twierdził, że w ludzkim postępie przetrwają najsilniejsze języki); 3) a jeszcze w innych — pełne zaprzeczenie konieczności wolicjonalnego rozwiązania kwestii językowych, a rozwiązanie jej tylko drogą demokratyczną, chociaż drogi tego demokratycznego rozwiązania ostatecznie nie da się prześledzić. Ujawnione trzy grupy publikacji w żadnym stopniu nie obejmują całego spektrum współczesnych rozważań różnorodnych autorów o kwestiach językowych, wszak tutaj nie uwzględniono także licznych apeli wysoko autorytatywnych specjalistów, związków twórczych o konieczności zachowania bogactwa językowego Ukrainy. Jeśli spojrzeć na mapę publikacji językowych, to ich bezsprzeczny ilościowy skok nastąpił w okresie uchwalenia Ustawy “O zasadach państwowej polityki językowej” oraz jej wprowadzenia w życie poprzez serię “paradno-pokazowych” sesji rad lokalnych — od wiejskich do miejskich i obwodowych (oczywiście, autorom ustawy marzyło się “ogólnonarodowe poparcie”, lecz nie wyszło, tylko szereg obwodów natychmiast i “zorganizowanie” zaraportował o pełnym poparciu, chociaż i taki przebieg jest wielce wymowny), a z czasem i podpisania przez Prezydenta Ukrainy. Oczywiście, zostały wyartykułowane “zastrzeżenia” o obowiązkowym przyjęciu Państwowego programu wsparcia języka ukraińskiego…, co w maju powtórzył także Prezydent Ukrainy W. Janukowycz z okazji Święta słowiańskiego piśmiennictwa. Czasami nawet wygłaszano “sentencję-marzenie” o osobnej ustawie dotyczącej języka państwowego… Nic, oprócz osławionej ustawy Kiwałowa-Kolesniczenki, dzisiaj nie ma… Być może, z tych opracowań, które stały się skutkiem aktywnej, pełnej poświęcenia pracy dwóch komisji pod przewodnictwem eksprezydenta Ukrainy Leonida Krawczuka oraz wicepremier Raisy Bohatyriowej, będzie coś wybrane i w okrojonej formie zaproponowane do wykonania. Na razie jednak nawet przygotowania czegoś podobnego nie czuć. Dlaczego? A, właściwie, dlatego, że trwa badanie potrzebności zmiany ustawy oraz ujawnianie zdobycia takimi działaniami sympatii u narodu, zapewnienia należytego rezonansu. A tymczasem: 1) całkowicie zdenacjonalizowano i zdepaństwowiono Pierwszy kanał narodowy Ukrainy, na którym do pewnego czasu dominował produkt ukraińskojęzyczny (to dawało stałe podstawy wielu osobom do oskarżania go o zaściankowość), który teraz także produkuje większość programów w językach mniejszości narodowych, czyli w języku jednej mniejszości narodowo-regionalnej — rosyjskojęzycznej; 2) importowaną produkcję filmową teraz tylko zaopatrzono w językowo-państwowe napisy; 3) różnorodnymi drogami wprowadzano tezę o elitarności rosyjskojęzycznego (regionalno-językowego) komunikowania się, wszak biznes pragnie tylko tego, a wywiadowani zazwyczaj posługują się rosyjskim; 4) w internetowej pajęczynie nie nastąpił ukraińskojęzyczny przełom ani z oprogramowaniem, ani z najnowszymi technologiami komputerowymi, Kontynuacja na str. 4—5. 10–11. CO ZOSTAŁO Z WIELKIEGO ŁUGU? FILATELISTYCZNA SZEWCZENKIANA

с. 4 · сторінка оригіналу ↗

Dokończenie. Początek na str. 1. czyli kontynuowano globalną praktykę pełnego rosyjskojęzycznego zabezpieczenia programowania komputerowego; 5) sfera ukraińskiej książki, periodyków, środków masowego przekazu zawęziła się do katastrofalnego poziomu, zwłaszcza w obwodach Ukrainy z regionalnym statusem języka rosyjskiego, gdzie przynajmniej pokazowo, dla prawa, przestrzegano tolerancji językowej, a sam język regionalny stopniowo zastępuje wszystkie funkcje państwowego, aktywizując odśrodkowe tendencje wewnątrzpaństwowe. Potwierdzenie tego łatwo odnaleźć w odmowie sądu prowadzenia posiedzenia w języku ukraińskim w jednym z sądów obwodu donieckiego; 6) ogłoszenia w transporcie wykonywane są zazwyczaj w regionalnym języku rosyjskim, co łatwo prześledzić na przykładzie transportu publicznego Doniecka i innych miast obwodu; 7) reklama wszędzie nabiera statusu regionalnojęzykowej; 8) produkcja wideo i muzyczna we wszystkich rodzajach transportu (firmy przewozowe „Gunsel”, „Sheriff”, „Avtosvit” i in.; pociągi ICT na trasach „Donieck—Kijów” i in.) itp. Przypomniał mi się przypadek, który zdarzył się tej wiosny podczas trwania autorytatywnej międzynarodowej konferencji „Człowiek. Komputer. Komunikacja”, która odbywała się w Narodowym Uniwersytecie „Politechnika Lwowska” (28—30 maja 2013 roku) i w której brali udział lingwiści, etnolingwiści, lingwokulturolodzy oraz specjaliści technologii komputerowych. Na konferencję przybyli naukowcy z całej Ukrainy, a także z Polski, Rosji, Czech, Mołdawii i in. Jak zawsze, na podobnych forach ważne są nie tylko referaty, wygłaszanie własnych studiów, ale i wymiana myśli, kiedy z bezstronnych źródeł można zaczerpnąć dla siebie wiele nowego, a także spojrzeć na własne dokonania z innej strony, uświadomić sobie, jakimi drogami idą twoi koledzy. Dla mnie było nieco niespodziewanym dowiedzieć się, że znani badacze z Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie (Polska) dołożyli maksimum starań, aby u nich z pełną mocą zaczęła działać ukraińska filologia, a jednocześnie i białoruska. Miło było usłyszeć, że ukrainistyka nie tylko zaistniała w tej wyższej uczelni, ale i należycie się utwierdza: dostępna jest magisterium, wykonywane są rozprawy kandydackie (uzyskanie doktora filozofii, według ich terminologii). Białorutenistyka, niestety, nie zaistniała. Podobna sytuacja z białorutenistyką zdarzyła się i na Uniwersytecie Krakowskim. Według moich informacji, dotyczy to także szeregu innych polskich uniwersytetów. Tutaj, bezsprzecznie, wina państwa białoruskiego i jego kierownictwa, dzięki któremu w ciągu ostatnich dwudziestu lat nastąpiła pełna niwelacja statusu języka białoruskiego we własnej przestrzeni, chociaż formalnie pozostaje on państwowym, ale językiem państwowym jest ten, który „podparty jest aparatem karnym całego państwa” (I. Baudouin de Courtenay; badacz używał terminu nie język, a dialekt), a na Białorusi podparty jest właśnie język rosyjski jako państwowy. W jakim stopniu i o ile silniejsze stały się horyzonty samej Białorusi ogółem oraz języka białoruskiego, literatury, kultury w szczególności w wyniku ogłoszenia dwóch państwowymi? Nie zadziałało — mamy to, co mamy… Ogółem każde forum, zwłaszcza naukowe, według trafnego wyrażenia Jurija Stiepanowa, jest właśnie ciekawe takimi niespodziewanymi spotkaniami, osobistymi znajomościami, wymianą myśli, często skrajnie sprzecznymi rozważaniami. Podczas jednej z przerw odbywał się aktywny dysput: kto rozważał ogółem o perspektywach slawistyki jako takiej, kto zaś rozmyślał o łączeniu różnych nauk z lingwistyką i rozszerzeniem liczby i ilości takich nowych aktualizowanych kierunków, jak: psycholingwistyka, neurolingwistyka, lingwistyka prawnicza (z podgałęziami sądowej, kryminalistycznej i innych), lingwistyka sugestywna (lingwistyka wpływu) itd. Jednocześnie wynikły też pytania tolerancji językowej, współżycia językowego, konfliktów językowych i wiele innych. W tym przekroju ciekawą była myśl autorytatywnej filolog-rusycystki z Uniwersytetu Kazańskiego (obecnie o statusie federalnego, który połączył szereg państwowych uczelni), która opowiadała o sytuacji językowej we współczesnym Tatarstanie z jego dwoma językami państwowymi — rosyjskim i tatarskim. Z pewnym wewnętrznym dyskomfortem poruszyła tezę o obowiązkowej nauce języka tatarskiego, wszak, jak twierdzi współczesny mer Kazania, żyjecie na tej ziemi i po prostu jesteście zobowiązani znać ten język. Mówiąc o tym, że genialny językoznawca i utalentowany organizator oraz założyciel jednej z najbardziej autorytatywnych szkół rosyjskiej lingwistyki Iwan Baudouin de Courtenay uzasadnił i propagował tezę o równości wszystkich języków (stąd wynika — i narodów równość), znana profesor, poza wszelką wątpliwością, wewnętrznie trzymała się myśli, że obowiązkowym występuje tylko rosyjski. Na to samo skierowany jest także Ukaz Prezydenta Rosji o dobrowolnej nauce wszystkich języków narodowych, wprowadzony w życie od 1 stycznia 2013 roku. Co prawda, język tatarski w tym przypadku chroniony jest statusem państwowego na swoim terytorium. Wnioskująca myśl profesor apelowała do językowej „harmonii” w byłym Związku Radzieckim, gdzie wszyscy byli równi i nikt nie miał żadnych przywilejów. W tamtym czasie oczywistym przywilejem była pełna sowietyzacja wszystkich republik ze szczególną formą ich rusyfikacji (I. Łosiew). Rzeczywiście tak: tylko nauka języka ukraińskiego była dobrowolna, a nauka rosyjskiego — obowiązkowa, wszak wszystkie struktury zarządcze, sądownictwo, aparaty wojskowy oraz karno-represyjny, oświata i nauka oraz wiele innych prowadzone były tylko po rosyjsku. Autor tych wierszy wykonywał rozprawę kandydacką z ukraińskiej lingwistyki, ale pisał samą rozprawę i jej autoreferat w języku rosyjskim. Inicjatorom znanego prawa i jego „uchwalaczom” chciałoby się, zapewne, status dobrowolnej nauki wprowadzić wobec języka państwowego. Oczywiście, w swoich rozważaniach stale apelują do opinii wyborców, którym, rzekomo, nie mogą zdradzić. W tym jest cząstka prawdy, ale w żadnym wypadku nie pełna i wyczerpująca. Pewna część elektoratu i podczas powstania Ukrainy jako odrębnego suwerennego Państwa, jak i dzisiaj nie wierzy w jej samowystarczalność, a Ukraińców uważa za najzwyklejszą wymyśloną bajkę (nie będę zagłębiał się tutaj w te czy inne teorie). Ta część nigdzie nie przepadła: według jednych obliczeń stanowi ona około dwudziestu procent, według innych — nieco więcej. Zawsze wyznawała ideę wzmocnienia obciążenia języka rosyjskiego. Co prawda, zazwyczaj widziała to w jakichś cząstkowych realiach. Wykształcać się zaś idea drugiego państwowego zaczęła w okresie drugiego wyboru na Prezydenta Ukrainy Leonida Kuczmy, później i w wyborze na to stanowisko Wiktora Juszczenki (choć jak to paradoksalnie), ostatecznie zaś utwierdziła się w odpowiednich zasadniczych zasadach Partii Regionów. Swojej obietnicy obecny Prezydent Ukrainy Wiktor Janukowycz w tej kwestii dotrzymał. Nie należy zapominać, że znaczna część Rosjan i w samej Rosji, i na Ukrainie w odpowiednich gabinetach zarządczych, i spośród zwykłych pracujących uważają winnymi rozpadu byłego radzieckiego imperium właśnie Ukraińców. Dlatego panslawistyczna teza o zjednoczeniu Słowian, przynajmniej byłego Związku Radzieckiego, ma za oparcie naród Ukrainy, który stanie się jednym z decydujących czynników zakończenia pierwszego etapu tworzenia konfederacji państw pod przewodnictwem jednego państwa i z obowiązkową znajomością tylko jednego języka. I rzecz nie tylko w języku, i nie tyle w języku, co w tych jednoczących czynnikach, które opracowywane są w łonie jednego centrum. Językowe problemy przeszłości Współczesne kolizje językowe są spowodowane długą historią. Decydującą rolę odegrały ciągłe represje wobec języka ukraińskiego, a później wyznawana teza o tym, że tak historycznie się ułożyło. Jednocześnie istotne było to, że tylko język rosyjski w granicach dawnej Rosji (do 1917 roku) oraz Związku Radzieckiego otwierał drogę do kariery. Nawet ukraińscy mistrzowie słowa artystycznego, którzy całą duszą i sercem służyli ojczystemu narodowi, oddali za niego życie, oprócz prześladowań nie mieli nic innego. Trzeba było mieć ducha wielkiej siły, być wiernym tradycjom, aby się nie złamać. Kwestie współżycia językowego studiowano dawno, a szczególnie znaczące okazywały się one w okresie możliwego formowania własnego państwa. Przecież i w hetmanacie Pawła Skoropadskiego, i w Centralnej Radzie za decydującą dla Ukrainy uważano jednoczącą siłę i potencjał języka ukraińskiego. Jednym ze znanych polityków tamtych czasów był Iwan Ohijenko — minister oświaty Ukraińskiej Republiki Ludowej, później minister wyznań, pierwszy rektor Kamieniecko-Podolskiego Uniwersytetu Państwowego. Chyba najważniejszymi są studia nad kwestiami językowymi I. Ohijenki w ramach Towarzystwa Naukowego imienia Szewczenki, gdzie przeanalizował on obowiązki wobec języka ojczystego („Nauka o obowiązkach wobec języka ojczystego”, 1936) z podkreśleniem: „Język — to nasza cecha narodowa, w języku nasza kultura, stopień naszej świadomości. Język — to forma naszego życia, życia kulturalnego i narodowego, to forma narodowego organizowania się. Język — to dusza i wartość każdej narodowości, jej świętości i najcenniejszy skarb… I dopóki żyje język — będzie żył i naród jako narodowość… Nie stanie języka, nie stanie narodowości”. Koncepcja obowiązków wobec języka ojczystego bezpośrednio odnosi się do obciążenia funkcjonalnego języka w społeczeństwie i określa osobliwości rozpowszechnienia języka w społeczeństwie, współistnienia języków. Ogólnie I. Ohijenko scharakteryzował te zasady, poza którymi naród jako narodowość nie może zachować siebie, ponieważ „Wyobrażenie o duchowej dojrzałości poszczególnej osoby, jak i o dojrzałości całego narodu można wyrobić sobie przede wszystkim na podstawie kultury jego języka literackiego” i dalej „Każdy świadomy obywatel powinien praktycznie znać swój soborny język literacki i wymowę oraz swoją soborną pisownię, a także znać i wypełniać obowiązki wobec języka ojczystego swojego narodu”. Przy aktywnym rozwoju bilingwizmu szczególnie znaczące stają się obowiązki wobec języka ojczystego z ich dziesięcioma przykazaniami językowymi, które powinien wyznawać każdy patriotycznie nastawiony do swojego państwa obywatel. Nie mniej uwagi poświęcił Iwan Ohijenko problemom języka ukraińskiego w innych pracach („Składnia języka ukraińskiego”, 1938). Bezpośrednio I. Ohijenko nie mówi o kwestii dwujęzyczności, jednocześnie w naświetleniu kwestii statusu języka ojczystego i jego wiodącej roli w formowaniu narodu oraz państwowości tego ostatniego odczuwalny jest wpływ rozpowszechniania tendencji dwujęzyczności na Ukrainie. Ciekawostką jest, że w tym czasie dość ostrą była dyskusja M. Hruszewskiego z I. Lynnyczenką, profesorem Uniwersytetu Noworosyjskiego w Odessie (praca I. Lynnyczenki „Małorosyjski wopros i awtonomija Małorosii: otkrytoje pismo profiesoru M. S. Gruszewskomu” (1917) jako odpowiedź na artykuły M. Hruszewskiego („Zwyczajny schemat „Ruskiej historii i sprawa racjonalnego układu historii wschodniego słowiańszczyzny” (zbiór „Statji po sławianowiedieniju”, Praga, 1904). Dla I. Lynnyczenki całkiem naturalną wydaje się zmiana orientacji językowej tych ziem, których narody „przestały być obiektem historii państwowej”. Polemizując z M. Hruszewskim, I. Lynnyczenko trzyma się opinii, że trzeba studiować historię państwa, a nie narodowości, „która samodzielnego znaczenia państwowego nigdy nie miała”. M. Hruszewski stoi na stanowisku, że „Elementy wielkoruskiego języka wypierają elementy ukraińskie, niezwykle zubożają język ukraiński, i wreszcie, sprawa dochodzi nawet do pełnej utraty poczucia języka” („O języku ukraińskim i sprawie ukraińskiej”, 1907). Przy nierozwiniętym bilingwizmie M. Hruszewski uważał za całkowicie błędne nauczanie przedmiotów cyklu szkolnego w języku nieojczystym (por. także poglądy profesora I. Łuczyckiego). Nie mniej ważną jest teza o tym, że naród podnosi się, mając szkołę w swoim języku: „Galicjanie… podnieśli się i oświecili dzięki temu, że mieli edukację w języku ojczystym — i szkołę, i książkę, a chełmscy Ukraińcy i pod ruskim (rosyjskim — A. Z.) państwem podupadli bez tego” („O języku ukraińskim i ukraińskiej szkole”). Prof. I. Lynnyczenko dopuszczał obciążenie funkcjonalne ukraińskiego (możliwe, że i innych języków mniejszości narodowych) w edukacji, ale tylko w początkowej, cała reszta przestrzeni edukacyjnej i naukowej powinna być tylko rosyjskojęzyczną. W tych i szeregu innych myśli łatwo rozpoznawalne są współczesne realia, bolesne problemy teraźniejszości, ponieważ program pełnowartościowego i adekwatnego obciążenia języka ukraińskiego jako państwowego nie został opracowany, nie odnaleziono modelu należytego zabezpieczenia potrzeb w ukraińskojęzycznym słowie wszystkich regionów Ukrainy dla zachowania integralności państwowej i adekwatnej samoidentyfikacji każdego jej obywatela. Językowa duchowość współczesnego pokolenia Kwestie uporządkowania językowego Państwa Ukraińskiego nie są nowe… Zawsze były ostre, aktualne. Dzisiaj zaś są szczególnie znaczące, ponieważ uformowane w czasach Niepodległej Ukrainy nowe pokolenie albo uwierzy w samowystarczalność nie tylko i nie tyle języka ukraińskiego, który wytrzymał tysiącletnią próbę i wbrew jakimkolwiek „przyciskaczom” pozostawał samowystarczalnym, ale i w samowystarczalność Państwa Ukraińskiego, albo całkowicie rozczaruje się nie tylko statusem funkcjonalnym języka ukraińskiego, ale i samej Ukrainy jako samowystarczalnego państwa. Na ile to pokolenie będzie samoidentyfikować się z nim — całkowicie zależy od współczesnych strategii językowych, ale w żadnym wypadku od manipulacji. I jednocześnie — jakie patriotyczne zasady będzie wyznawać. Tak, na przykład, spektakl „Naród” (według M. Matios) Iwano-Frankiwskiego Akademickiego Obwodowego Ukraińskiego Teatru Muzyczno-Dramatycznego imienia I. Franki 22 maja 2013 roku z udziałem samej autorki w Doniecku z pełnym kompletem publiczności zaświadczył o duchowej jedności całej Ukraińskiej ziemi.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин