Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє

Czekiści i sprawa-formularz Mychajła Hruszewskiego

Слово Просвіти, №31 за 2017 рік

Serhij Bіłokіń, doktor nauk historycznych, Kijów. Swego czasu miałem zaszczyt znać kilku działaczy (Wsewołoda Mychajłowycza Hancowa, Borysa Fedorowycza Matuszewskiego, Jurija Lwowycza Jurkewycza, Jewheniję Jakiwnę Rudynską), represjonowanych w sprawie „Związku Wyzwolenia Ukrainy” (SWU), często się z nimi spotykałem. Niezależnie od wyroków, które odsiedzieli lub odbyli na zesłaniu, ogólnie ich życie było męczeńskie i straszne. Zbliżając się do jego końca, marzyli o rehabilitacji. Zwracali się do władz, otrzymywali odmowy, mówiąc, że sądzono ich jawnym, publicznym sądem, więc rehabilitacja jest w zasadzie niemożliwa. Po prostu byli zmęczeni i można to po ludzku zrozumieć. Pod koniec „pieriestrojki” (dokładniej, przebudowy aparatu partyjnego) pierwszy zastępca prokuratora USRR wniósł „protest” w sprawie „SWU”. 11 sierpnia 1989 roku na plenum Sądu Najwyższego USRR „uważnie go rozpatrzono”. Oficjalny stosunek do „SWU” zmieniono na całkowicie przeciwny. Jak wyrażali się prawnicy, sprawę „umorzono”. Rozpoczęły się publikacje, że żadna antyradziecka organizacja nie istniała. Przez wiele lat rozważanie problemów związanych z „SWU” budowano jako pochodną przeciwstawienia: taka organizacja istniała czy jej nie było? Nagromadzenie dużej ilości różnorodnych materiałów stawia pytanie inaczej: czy istniała w latach 20. XX wieku na Ukrainie opozycja polityczna? Na to pytanie nauka historyczna już dała jednoznaczną, dobrze uzasadnioną odpowiedź. Odkąd niepodległą Ukrainę stłumiono (1921), opozycja polityczna nie tylko istniała. Przejawiała się ona, na przykład, w formach wojny chłopskiej, więc przeprowadzenie Hołodomoru można zrozumieć jako odpowiedź administracji na całkiem konkretne realia. Przebywając w Niemczech, w 1992 i 1994 roku zdarzyło mi się spotkać z siostrzenicą Serhija Jefremowa, głównego figuranta procesu, oraz siostrą Mykoły Pawłuszkowa, Natalią Petriwną Pawłuszkową. W tamtych latach żyłem pod potężnym wrażeniem „Rozstrzelanego odrodzenia”. Książka Jurija Ławrynenki pod tym tytułem krążyła z rąk do rąk. „Klub Młodzieży Twórczej” prowadził wieczory pamięci Łesia Kurbasa, Mykoły Kulisza, Tarasa Szewczenki. W Związku Pisarzy odbywały się wieczory pamięci poległych działaczy kultury. Rozmawiając z Pawłuszkową, nie mogłem nie opowiedzieć jej o tym, czym żyli szestdziesiatnyky, postrzegałem lata dwudzieste jako niespotykany rozkwit kultury. Dla niej, przeciwnie, koniec lat dwudziestych – początek trzydziestych był czasem kolektywizacji, po którym zaczynał się Hołodomor i terror. Przypominam sobie późniejsze wrażenia. Odtajniono dokumenty „Bloku”, którego realizacja doprowadziłaby do tego samego terroru. W archiwum SBU więźniowie polityczni z roczników 1965 i 1972 oglądali swoje sprawy. Bohdan Horyń jako deputowany ludowy otrzymał przepustkę i wydając swoje archiwum (pod tytułem „Nie tylko o sobie”), wydał jego trzeci tom do dziewięciuset stron. W pamięci rozmowa z wdową po Wiaczesławie Czornowile – poetką Ateną Paszko. Dokumenty, które oglądała, wywołały u niej oburzenie. Była rozmowa z kierownictwem archiwum. Pani Atena opowiadała, że w papierach pełno kłamstw. Jawny agent konkretnie kłamie, nie było go w tamtym czasie w Kijowie. Historyk pyta: „Czyż spodziewała się Pani przeczytać w archiwum KGB o Wiaczesławie Maksymowyczu dobre słowo?! Nie po to te papiery zakładano!” – „Zniszczyć je!” – „Nie, proszę napisać własną ręką, jak było naprawdę. Kto będzie oglądał sprawy, przeczyta!” Pisała – wiersze. Własnego świadectwa nie napisała. Zmarła. Powstaje pytanie: a co, jeśli pokazać ludziom jeszcze jakieś zamknięte dokumenty? Niech nie wszystkie, nie materiały specjalnego sprawdzenia współpracowników, ale mimo wszystko?! Oto jeszcze jeden, dawno odtajniony dokument. Tutaj już nie jedno imię, a dwadzieścia jeden: „Przeglądowe zaświadczenie w sprawie operacyjnej ewidencji nr 23082 na 1. Belinga Dmitrija Ostapowycza, 2. Berkuta Leonida Mykołajowycza, 3. Bazylewycza Wasyla Mytrofanowycza, 4. Woskobojnykowa Mychajła Mychajłowycza, 5. Hiljarowa Ołeksija Mykytowycza, 6. Hiljarowa Serhija Ołeksandrowycza, 7. Kowanko Petra Leonidowycza, 8. Karpenkę Wołodymyra Wasyljowycza, 9. Masłowa Serhija Iwanowycza, 10. Nazarewskiego Ołeksandra Andrijanowycza, 11. Nowyckiego Mychajła Mychajłowycza, 12. Pasza-Ozerskiego (sic) Mykołę Mykołajowycza, 13. Peretza Wołodymyra Mykołajowycza, 14. Połonską-Wasyłenko Nataliję Dmytriwnę, 15. Rulina Petra Iwanowycza, 16. Sawczenkę Stefana Wołodymyrowycza, 17. Tyszczenkę Mykołę Fedorowycza, 18. Szmalhauzena Iwana Iwanowycza, 19. Janowskiego Wiktora Teofilowycza, 20. Janowskiego Mychajła Teofilowycza, 21. Ernsta Fedora Ludwyhowycza. Zaświadczenie sporządzono w związku z przeglądem archiwalno-śledczej sprawy nr 45425 w sprawie oskarżenia Nowyckiego Mychajła Mychajłowycza. Niniejsza sprawa założona 15 stycznia 1932 roku na podstawie materiałów śledczych „Leningradzkiego centrum” „Sojuszu odrodzenia Rosji” – protokołów przesłuchania byłych pracowników naukowych, oskarżonych Tarlego Jewgienija Wiktorowycza i Izmajłowa Mykoły Wasyljowycza o związkach moskiewskiej grupy „Sojuszu odrodzenia Rosji – SVR” z kontrrewolucyjnymi nacjonalistycznymi elementami Białorusi, Kazachstanu, Ukrainy i, w szczególności, z kijowskim kółkiem pracowników Ukraińskiej Akademii Nauk, kierowanym przez Hruszewskiego […]. Sprawa nr 23082 w dwóch tomach przechowywana jest w UAO KGB USRR. Śledczy UKGB po obwodzie kijowskim <podpis> (Żyromski)”. …W końcu nadszedł moment, kiedy podpisano ustawę o dostępie do źródeł. Po tygodniu byłem na przyjęciu u zastępcy dyrektora Branżowego Państwowego Archiwum SBU. Mówię: – Mam kilka książek: o Fedorze Ludwyhowyczu Ernście, Pawle Płatonowyczu Potockim, pisałem o Mychajle Lwowyczu Bojczuku, Mykole Kostjowyczu Zerowie, Alli Horskiej. Chciałbym przejrzeć ich sprawy operacyjnego nadzoru (DON). One musiały istnieć. Na drugi dzień spotykamy się znowu: – Wszystko spalono. Tymczasem dają mi sprawy, o których nie mogłem marzyć. To sprawy współpracowników, osobowe, a czasem i robocze sprawy agentów, sprawy-formularze. Sprawy-formularze, oprócz listów do charkowskiego kierownictwa, oprócz raportów do Moskwy, zawierają materiały perlustracji, doniesienia agenturalne. Perlustracją korespondencji M. S. Hruszewskiego kierował Filipp Siemionowycz Uger-Takke-Dołoresko (ur. 14/27. II.1902, m. Lida guberni wileńskiej — ?), zm. u pełnomocnik UCHO-SO KOOGPU. Początkowo mieszkał w Żytomierzu, gdzie jego ojciec służył jako rabin państwowy. Od grudnia 1920 roku służył w wołyńskiej gubernialnej CzeKa. Następnie przeniósł się do Kijowa. Od 1 lipca do 15 grudnia 1925 roku kierował „oswiedsiecią” przy uczelniach wyższych. „[...] Potrafi dobierać pracowników i kierować nimi. Zdolności organizacyjne ma, administracyjnych brak”2. Potem był więziony razem z żoną3. Perlustracja prowadzona była nieumiejętnie i niedbale. Takke podpisywał każdy dokument i czasami poprawiał poszczególne słowa. Doniesienia agencyjne sporządzał czekista po rozmowach z agentem. Tekst pisany był przeważnie w języku rosyjskim. W latach przedwojennych „przyjmowali” doniesienia „Jewgienii”, czyli zamawiali je Arbucki, Hanocki, Ułanowski, Szarow, Szubin i ich przełożony, naczelnik IV wydziału NKWD USRR kapitan GB Jaralanc. Działalność M. S. Hruszewskiego naświetlali liczni agenci. Tylko w pierwszych dwóch tomach sprawy-formularza zamieszczono doniesienia wielu agentów: „Azrael”, „Akademik”, „Aspirant”, „Biełyj”, „Bruniewski”, „Bywszyj”, „Własow”, „Galiczanin”, „Generator”, „Gercen”, „Diecha”, „Diduś”, „Diplomat”, „Dobrodij”, „Jewgienija”, „Jewropiejec”, „Zaporożskij”, „Zigiel”, „Kwitka”, „Kijewskij”, „Kooperator”, „Korbut”, „Krawczenko”, „Kulturnik”, „Litierator”, „Matiematik”, „Michajlenko”, „Nagornyj”, „Oktiabrina”, „OM”, „Pietrow”, „Piddubnyj”, „Siemionow”, „Stiepowik”, „Turbo”, „Turbogenerator”, „Tyczyna”, „Frant”, „Chitryj”, „Czarnyj”, „Czernomorskij”. Te pseudonimy do dziś nie zostały ujawnione. Jeśli wziąć pod uwagę wszystkie tomy, pseudonimów, które pisały donosy na akademika M. Hruszewskiego, jest jeszcze więcej. Póki co, dokładnie ujawnia się tożsamość przede wszystkim „Jewgienii” (inne jej pseudonimy to „Olga Iwanowna”, „Ksenia Aleksiejewna Kuźmina”), jest to Kateryna Jewheniwna Honczarowa, po mężu — Mińkiwska4. Zwerbowana w 1927 roku. Pseudonim jej męża, Ołeksandra Zacharowycza Mińkiwskiego, to „Nagornyj”. Sporządziła ona wykaz swoich zasług: „Obiekty, nad którymi pracowałam w okresie 1928—1938 lat. 1928—1930 lata. 1. Ukraińska organizacja nacjonalistyczna „SWU”: (Hryhorij [Hryhorowycz] Chołodnyj, Kryweniuk Mychajło, Łysenko Ostap Mykołajowycz, Pacharewski Łeonid, Petruszewski, [Wołodymyr Fedorowycz] Durdukiwskiśkyj, [Kostiantyn Tymofijowycz] Turkało, Doroszenko Olha Iwaniwna, później Zerow Mykoła [Kostowycz], Krawczuk Mychajło). 1928—1930 lata. 2. Ukraińska organizacja nacjonalistyczna młodzieży „SUM” (Matuszewski Borys [Fedorowycz], Matuszewski Wasyl [Fedorowycz], Burtan Olha, Kikoć Danyło, Durdukiwskiśkyj Petro, [Diodor Mykołajowycz] Bobyr, Kałynowski Mychajło). 1930, 1932, 1937 lata. 3. Grupa „Ukraiński Czerwony Krzyż”. Pomoc skazanym, wysiedlonym i ich rodzinom. Organizacja pomocy. Łączność z zesłaniem, łączność z zagranicą (Matuszewska Wira, Kowalenko Taïsija, Tarasenko Mychajło, Mandziuk Iwan, Kosacz Olha Petriwna, Ternyczenko Ołena, później Staryćka-Czerni[chi]wska, [Oksana Mychajliwna] Steszenko, rodzina Hruszewskich, Nehrobowa Kateryna [Borysiwna], [Fotij Stepanowycz] Krasyćkyj, akademik [Oksentij Wasylowycz] Korczak-Czepurkiwskiśkyj, Szamraj Serhij [Wiktorowycz] i inni, Kudryćka Emilija [Iwaniwna]. Część wymienionych osób, pomagających, później okazała się sama zamieszana w organizację „SWU”. 1933 rok. 4. Ukraińska grupa terrorystyczna Pidhajnego (Bojko Nina [Petriwna], Bezpojasko Wiktor, Pidhajnyj, Saniuksen Ołeksandr). 1933—1935 lata. 5. Ukraińska grupa terrorystów, rozstrzelanych i wysiedlonych w związku z zabójstwem Kirowa (Finicki Ołeksandr [Iwanowycz]). 1933—1936 lata. 6. Grupa ukraińskich eserów ([Natalia Antoniwna] Kociubynśka, [Wasyl] Chymeryk, Szewczukowa [Nadiia Antoniwna], Koszycia, Lubińscy, Ternyczenko [Ołena Iwaniwna], Lubczenko Panas [Petrowycz], Moskałenko Mychajło [Pawłowycz], Baczynśka Zinaïda [Ołeksandriwna])5. P.o. naczelnika drugiego oddziału SPO Hołdman napisał raport do naczelnika SPO GPU USRR: „Mając rozległe powiązania w ukr. k.r. kręgach, s/s „Jewgienija” dała za cały okres swojej pracy wiele cennych i interesujących materiałów. Szczególnie cenną jest praca „Jewgienii” w sprawie „SWU”. Opracowując sprawy agencyjne (nieczytelne) i „Inarak” — ten agent faktycznie dał sprawę „SWU”6. Dużo pisał mąż „Jewgienii” — Ołeksandr Zacharowycz Mińkiwskiśkyj (pseudo „Nagornyj”). Już jego pierwsze doniesienie, które trafiło do „Sprawy-formularza M. S. Hruszewskiego” (datowane na 5 stycznia 1927 roku), jest niezwykle interesujące. Napisano je w języku ukraińskim: „Po długim oderwaniu od Kijowa7 udaje mi się ponownie nawiązać kontakty ze swoimi byłymi nauczycielami oraz innymi znajomymi, którzy teraz odgrywają dość dużą rolę w życiu społeczeństwa radzieckiego. Spotkawszy się z profesorem [Hryhorijem Hryhorowyczem] Chołodnym, który kieruje Instytutem Języka Naukowego przy U.A.N., z W[ołodymyrem Fedorowyczem] Durdukiwskiśkyj, kierownikiem pierwszej szkoły pracy i innymi, udało mi się już przy pierwszym spotkaniu uzyskać od nich jedynie ogólne wiadomości o poglądach wierchuszki nauczycielstwa, ale ze słów ich wynikało, że myśli i poglądy nauczycielstwa w ogóle, to odbicie myśli tych przywódców, którzy zjednoczyli się obecnie wokół instytucji, która zwie się Akademią Nauk. Ogólne wrażenie po rozmowie z nimi jest takie, że U.A.N. w większości jest zbiorem zwolenników”

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин