Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє

„Państwowe” realia języka państwowego

Слово Просвіти, №32 за 2012 рік

Anatolij ZAHNITKO, członek Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy. Wieża Babel, czyli polifonia językowa… Według jednej z wersji, od czasów budowy Wieży Babel, kiedy Pan ukarał ludzi, mieszając ich języki (a także kultury, bo język i kultura są nierozerwalnie związane), powstał problem komunikacji, czyli rozkomunikowania (rozłączenia). Zwolennicy innego spojrzenia na biblijną legendę podkreślają, że niegdyś wspólny prajęzyk podzielił się na szereg języków, a współczesna polifonia językowa, bogactwo językowe, jest pochodną dawno minionej monofonii językowej. Bogactwo językowe jest zawsze doskonalsze od jednolitości językowej. Na zachowanie różnorodności językowej ukierunkowane są decydujące zasady Europejskiej karty języków regionalnych, która została ratyfikowana w 2003 roku przez Ukrainę i jest skierowana na wsparcie języków takich mniejszości narodowych: białoruskiego, bułgarskiego, gagauskiego, greckiego, żydowskiego, krymskotatarskiego, mołdawskiego, niemieckiego, polskiego, rosyjskiego, rumuńskiego, słowackiego i węgierskiego. Niegdyś wspólny język prasłowiański jest dziś widoczny w grupie języków wschodniosłowiańskich: białoruskim, rosyjskim i ukraińskim; grupie zachodniosłowiańskiej z podgrupami: lechicką (kaszubski, polski, śląski, słowiński (żywe) oraz martwy — połabski); łużycką (dolnołużycki i górnołużycki; knanit); czesko-słowacką (czeski, słowacki); grupie południowosłowiańskiej z podgrupami: wschodnią (bułgarski, macedoński, cerkiewnosłowiański oraz martwy — starosłowiański) i zachodnią (serbski, chorwacki, słoweński, bośniacki, czarnogórski). Liczba języków słowiańskich nie zmniejsza się: od zamierzchłej starożytności do dziś martwymi stały się tylko połabski i starosłowiański, ale jednocześnie na ogólnosłowiańskiej mapie zyskały status języka określającego kaszubski, łużycki na terenie Polski, a w poszczególnych państwach — czarnogórski, bośniacki. Rozwijają się one przy aktywnym wsparciu przede wszystkim ich użytkowników oraz państw. W epoce globalizacji i dążenia do uformowania subkultury, odmienność języków, a odpowiednio i kultur, pozostaje jednym z najpotężniejszych źródeł przejawu ducha narodowego i oporu wobec tendencji powszechności, zachowania przez naród jako duchową całość własnej tożsamości. Każdy język i każda kultura czujnie strzegą i chronią swoich poddanych oraz stawiają różnorodne przeszkody: „walczą” z innymi językami i kulturami (Switłana Ter-Minasowa). W tej wojnie języków i kultur nosicielami pokoju byli, są i zawsze będą wykładowcy języków obcych, tłumacze, kulturoznawcy. Język i kultura nie tylko chronią swoich poddanych, ale także zachowują ich, ratują narody przed utratą narodowej odrębności, własnej samorealizacji, narodowej samoidentyfikacji, patriotyzmu, życiowej energii. Bogactwo języków i ich konkurencyjność: złożone realia teraźniejszości. Powracając do starej biblijnej legendy o Wieży Babel, można powiedzieć, że zapewne nie było to karanie, a Dar Boży: ludzie zyskali możliwość postrzegania świata na różne sposoby przez pryzmat różnych języków, co umożliwiło lepsze zrozumienie świata w jego wielowymiarowości, polifoniczności. Dlatego nie trzeba mówić, że przyjęty przez Radę Najwyższą Ukrainy projekt ustawy „O zasadach państwowej polityki językowej” (nr 9073) jest nieaktualny. Jakoby jego twórcy i deputowani większości specjalnie odwracają uwagę od nabrzmiałych problemów społecznych… I że problemy językowe znajdują się dopiero na 31. miejscu… Problemy społeczne były, są i będą, bo przy każdej poprawie pewne grupy społeczne będą chciały znów poprawy, a oto realia językowe… Tutaj wszystko jest o wiele bardziej skomplikowane… Kwestia językowa nigdy nie będzie drugorzędna, ponieważ język zabezpiecza człowieka przed absolutną degradacją, gwarantuje mu jako jednostce samowyraz i samorealizację w przestrzeni duchowej. Przez lata istnienia Ukr- Ukrainy jako samodzielnego Państwa dla rozbudowy ukraińskości w Ukraińskiej Przestrzeni Państwowej zrobiono niewiele, a ciągłe podkreślanie tych torturująco-azjatyckich perypetii (które są potwierdzone dokumentalnie), jakie przetrwał język ukraiński w okresie wchodzenia w skład różnych imperiów, nie dodaje niczego do rozszerzenia jego tła funkcjonalnego. Zresztą mało interesuje to współczesnych autorów nowych „koncepcji” tak zwanego zagospodarowania językowego Ukrainy. Dla należytego zrozumienia sytuacji warto choćby pobieżnie zajrzeć w nie tak już odległą perspektywę po uchwaleniu projektu ustawy, korzystając w tym celu nie tylko z własnych przemyśleń, ale i opinii rosyjskich publicystów. Tak, Leonid Berszydzki, znany jako konsultant rosyjskojęzycznego wydania „Focus”, w swojej kolumnie na stronie internetowej magazynu „Snob” podkreślił: „Teraz wielu w Kijowie mówi, że politycy wykorzystują „kwestię językową”, aby odwrócić uwagę narodu od tego, co jest naprawdę ważne — od stanu gospodarki czy tam systemu sądowniczego. Ale to, moim zdaniem, krótkowzroczne spojrzenie na rzeczy. Spróbujcie wyobrazić sobie Rosję bez jednego języka (wyróżnienie nasze — A. Z.), Moskwę, która mówi po angielsku, Petersburg, który przyzwyczai się do fińskich dyftongów, chińskojęzyczny Władywostok. Co utrzyma razem ludzi, którzy żyją na tych wielkich terytoriach? Po co im będzie potrzebna wspólna gospodarka czy system sądowniczy? I teraz nie zawsze jest zrozumiałe, dlaczego jesteśmy razem, a bez języka pora byłoby rozwiązywać federację”. Publicysta nie akcentuje uwagi na decydującym znaczeniu kompleksu gospodarczego, bo ten ostatni wcale nie pomógł zachować integralności państwa. Oczywiście, przede wszystkim było pragnienie ludzi, by żyć w niepodległym państwie i zarządzać wszystkim samodzielnie. I jednocześnie większość uświadamiała sobie, że muszą być wypracowywane własne wartości narodowo-państwowe. Tak myślano, ale inaczej się działo. Przez wszystkie lata istnienia Państwa Ukraińskiego na ogólnoświatowej mapie nie doszło do duchowo-moralnego przełomu tylko dlatego, że priorytetowymi uważano to czynniki ekonomiczne, to czysto przemysłowe, to czysto techniczne. A czynniki duchowo jednoczące pozostawały na uboczu, bo dla większości tak zwanych państwowców wydawały się one nieistotne. Ale przestrzeń nie bywa pusta: na Ukrainę maksymalnie szybko eksportowano różnego gatunku rosyjskojęzyczny produkt. Ekspansja lub podbój tym produktem przestrzeni narodowej naszego Państwa aktywnie trwa przy wsparciu wszystkich środków masowego przekazu. W tym celu wystarczy przeanalizować choćby dobowy program jakiegokolwiek ogólnokrajowego kanału: oczywisty brak produktu narodowo-państwowego — słownego, muzycznego, estetycznego, pełna dominacja eksportowanego, z odpowiednimi nastawieniami estetycznymi i patriotyczno-duchowymi. Zatem państwo nie zadbało i nie dba o spłatę długu wobec języka ukraińskiego: zapewnienie pełnowartościowego funkcjonowania na całej przestrzeni oraz podniesienie jego prestiżu jako najważniejszego czynnika jedności Państwa, jego decydującego atrybutu. Odwołam się jeszcze raz do Leonida Berszydzkiego: „Teraz język ukraiński w większości tutejszych miast — to naprawdę surżyk, mieszanka różnych języków i wpływów. Ale ukraiński — to żywy język, w którym istnieje przejmująca poezja i poważna proza” i dalej: „Jeśli Ukraina nie zdoła zachować, podratować, rozwinąć tego swojego języka, grosz jej warta cena jako krajowi. Innymi słowy, język — to projekt, którego sukces lub porażka najjaskrawiej pokaże, czy powstało tu osobne państwo. A tymczasem, jeśli rosyjski otrzyma równe z ukraińskim prawa, pożre sąsiada, jako silniejszy, bardziej rozwinięty, bardziej wygodny. W niego, jako w język państwowy dwóch imperiów, wkłada się siły i środki od dawna i celowo”. Publicysta otwarcie, przejrzyście i uczciwie mówi o tym, że w język rosyjski wkłada się pieniądze celowo, że na jego prestiż pracuje się po państwowemu — rozważnie, przemyślanie, zresztą Funduszem języka rosyjskiego kieruje Ludmiła Putina, żona Prezydenta Rosji. A ileż włożono w rozwój i rozbudowę języka ukraińskiego jako państwowego?.. Czy urzędnik przemówi po ukraińsku? 19.00. 2 lipca 2012 roku. Zebraliśmy się w pomieszczeniu służbowym Donieckiego centrum telewizyjnego na wyjście na żywo programu „Jubileusz Obwodu Donieckiego” o 19.30 na 27 kanale. Było kilku uczestników audycji telewizyjnej (autor tych słów, doktor nauk technicznych profesor Wołodymyr Stefanowycz Biłećkyj, reżyser Wasyl Ołeksijowycz Humenjuk, zastępca przewodniczącego komisji ds. ustroju terytorialnego i samorządu Mykoła Mykołajowycz Zahorujko i in.). Panowała całkiem naturalna atmosfera wymiany nieznaczących uwag dotyczących przyszłej audycji, omówienia pewnych danych. Tym bardziej, że audycja miała iść na żywo. I w tej chwili rozległ się głos jednego z uczestników, który mówił bezapelacyjnie, głosem niepozwalającym na żadne sprzeciwy: „Ukraiński język z racji warunków historycznych nie rozwinął się. On dzisiaj jest niedorozwinięty…”. A dalej kontynuowano wygłaszanie bezapelacyjnych sentencji o nieudolności języka ukraińskiego, jego wtórności. Autorem tych myśli jest Mykoła Zahorujko. W innych warunkach warto było wejść w dyskusję, której on i nie myślał dopuszczać, ale przed wejściem na antenę nie chciało się wyczerpać emocjonalnie i moralnie, aby udowodnić to, co już dawno wszystkim wiadomo — oprócz urzędników państwowych. Dlatego postąpiłem, zapewne, nie do końca poprawnie: ostrzegłem, że jeśli rozmowa o nieudolności języka ukraińskiego będzie trwała, nie wezmę udziału w zaplanowanej

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин