Zdjęcie Ołeksandra Łytwynenki Dmytro DROZDOWSKI, Instytut Literatury im. T. H. Szewczenki W samym środku dyskusji wokół projektu ustawy Kiwałowa—Kołesniczenki „O zasadach państwowej polityki językowej na Ukrainie” rosyjska polityk Walerija Nowodworska zaznaczyła, że wstydzi się, iż język jej narodu stał się formą zniewolenia innych narodów, innych języków i kultur: czy to na Litwie, Łotwie, Białorusi, Ukrainie… Taka myśl opiera się na normach prawa, wewnętrznego szacunku do siebie i do drugiego człowieka. Na Ukrainie w Radzie Najwyższej większość to ludzie bez kultury i zasad moralnych. I tylko biedny spiker (nieodwołany ze stanowiska z nieodpuszczonymi grzechami) Wołodymyr Łytwyn czuje się zakłopotany tym, że zmuszony jest zgodnie z procedurą prawną podpisać projekt ustawy, przeciwko któremu wyszła na wiece cała Ukraina (a naród jest źródłem władzy), przeciwko któremu wystąpili europejscy eksperci, ukraińscy naukowcy… Wszyscy widzą, że to nie jest projekt dla Ukrainy, a sposób na powrót do ZSRR w najgorszych formach. A my bawimy się w demokrację. „Droga to nie średnia, a żadna, właśnie tych, którzy czekają, dokąd los się obróci” — pisał Tytus Liwiusz. A Montaigne, cytując go, pisał, że „taka rzecz jest dopuszczalna jedynie w sprawach sąsiadów: podczas wojny barbarzyńców przeciwko Grekom Gelon, tyran syrakuzański, ukrywając, komu współczuje, trzymał w Delfach poselstwo z podarunkami, aby zawczasu wiedzieć, na czyją stronę przechyla się Fortuna, i pospieszyć z przyłączeniem się do zwycięzcy”. Syndrom Łytwyna — to właśnie ta droga „żadna”, która doprowadzi Ukrainę do politycznego kolapsu. Wiece w Kijowie i w regionach nie zatrzymały spikera. Mówi on o przestrzeganiu procedur prawnych, chociaż to, pod czym złożył podpis, zostało przyjęte wbrew wszystkim możliwym normom prawnym — brutalnie i cynicznie. Zatem 31 lipca spiker W. Łytwyn podpisał antypaństwowy projekt ustawy „O zasadach państwowej polityki językowej”, przeciwko któremu wystąpili naukowcy, intelektualiści, społeczność międzynarodowa. Wołodymyr My- 7 sierpnia Prezydent Ukrainy Wiktor Janukowycz spotkał się z przedstawicielami naukowej i twórczej inteligencji w celu omówienia uchwalonej przez Radę Najwyższą Ustawy „O zasadach państwowej polityki językowej”, która obecnie znajduje się do podpisu u Głowy państwa, oraz działań na rzecz wsparcia języka ukraińskiego. Na spotkaniu z Głową państwa byli obecni Prezydent Ukrainy (1991—1994) Łeonid Krawczuk, rektor Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Tarasa Szewczenki Łeonid Huberski, pisarz, przewodniczący Towarzystwa Więzi z Ukraińcami poza granicami Ukrainy „Ukraina — Świat”, Iwan Dracz, profesor katedry projektowania architektonicznego Narodowej Akademii Sztuk Pięknych i Architektury Łarysa Skoryk, dyrektor generalny — kierownik artystyczny Narodowego Zasłużonego Akademickiego Ukraińskiego Chóru Ludowego im. H. Werowki Anatolij Awdijewski, pisarka Marija Wład, dyrektor Instytutu Języka Ukraińskiego NAN Ukrainy Pawło Hrycenko, poeta-autor piosenek, artysta ludowy Ukrainy Andrij Demydenko, dyrektor Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki NAN Ukrainy Mykoła Żułynski, dyrektor Narodowego Naukowo-Badawczego Instytutu Ukrainoznawstwa i Historii Powszechnej Petro Kononenko, przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki Pawło Mowczan, rektor Lwowskiej Narodowej Akademii Muzycznej im. M. W. Łysenki Ihor Pyłatiuk, historyk sztuki, przewodnicząca stowarzyszenia konserwatorów Lwowszczyzny Łarysa Razinkowa, dyrektor generalny Narodowego Muzeum Tarasa Szewczenki Dmytro Stus. W wyniku spotkania Wiktor Janukowycz inicjuje utworzenie Grupy Roboczej przy Gabinecie Ministrów, która zajmie się doskonaleniem legislacyjnego zabezpieczenia stosowania języków w kraju, a także zapewnieniem wszechstronnego rozwoju i funkcjonowania języka ukraińskiego we wszystkich sferach życia społecznego. Głowa państwa zaprosił do składu tej Grupy Roboczej wszystkich uczestników spotkania. Ponadto zaproponował włączenie do jej składu autorów skandalicznej Ustawy „O zasadach państwowej polityki językowej” Wadyma Kołesniczenki i Serhija Kiwałowa. Jak stało się wiadome, ustawa językowa zostanie dopracowana i poprawiona w ciągu miesiąca. Ale główna intryga pozostaje: Janukowycz będzie radził się prawników — czy podpisać ją przed, czy po poprawkach. Według materiałów president.gov.ua Już miesiąc na schodach Ukraińskiego Domu trwa głodówka osób niezgadzających się z „językowym” projektem ustawy Kiwałowa—Kołesniczenki. Uczestnicy akcji nie używają symboliki żadnej z partii politycznych. Według ich słów, każdy protestujący dołączył do akcji ze względu na swoją postawę obywatelską. „Słowo Proświty” kontynuuje relacjonowanie akcji przeciwko przyjęciu skandalicznego projektu ustawy. Czytaj str. 2—3
Машинний переклад
Початок тексту може бути неповним — звірте зі сторінкою оригіналу
…hajłowycz, prawdę mówiąc, stropił się: nie zostawiono mu żadnego wyboru, jakby przewodniczący Rady Najwyższej miał wyłącznie obowiązki, a nie ma żadnych uprawnień. Zatem skoro ukochani deputowani nie wysłali go na emeryturę, musi podpisać ten przeklęty projekt ustawy. I „bezprawny” spiker, który ma podpisać antykonstytucyjną ustawę, mogącą wywołać wojnę domową i rozłam Ukrainy, nie zwrócił uwagi na warunki, w jakich uchwalano projekt w drugim czytaniu. Nie przypomniał sobie, że 3 lipca ustawę uchwalano z licznymi naruszeniami. Nawet karta Tomenki zagłosowała, nie mówiąc już o innych martwych duszach, których fizycznie nie było w murach parlamentu, a które zapewne siłą ducha zdołały oddać swój głos za skandaliczny projekt ustawy. W projekcie poparcie dla języka rosyjskiego ma charakter antypaństwowy i antykonstytucyjny, jest skierowane na podział Ukrainy według kryterium językowego. A hasła o obronie języka rosyjskiego są śmieszne — to iluzja ideologiczna, parawan polityczny. Nota bene, u nas przez 20 lat język rosyjski z powodzeniem się zakorzenił, nie odczuwając żadnego zagrożenia. Tylko że kłopot w tym, iż jeśli posłuchać mowy polityków z regionów wschodnich i południowych, jeśli usłyszeć ich wystąpienia na zjazdach, to najpierw robi się śmiesznie, a potem upiornie. To nie jest język rosyjski Puszkina i Lermontowa. Przeważnie to mowa małorosjan, ludzi drugiego sortu, którzy jeszcze się szarpią o prawo do nazywania się ludźmi drugiego sortu. Montaigne mówił: „Nigdy nie zdarzyło mi się pragnąć cezarstwa czy królestwa, ani innego godnego stanowiska… zbyt kocham siebie”. Nasi posłowie pragną dla siebie plebejstwa i drugiego sortu, myśląc, że to cezarstwo. Dla Rosji Ukraina to dodatek surowcowy, sposób podtrzymywania własnej gospodarki narodowej. Nawet rosyjskojęzyczna Ukraina jest dla Rosji obiektem wykorzystania, a nie równoprawnym partnerem. To, że wschód i południe Ukrainy mówią po rosyjsku, wcale nie czyni ich równorzędną częścią rosyjskojęzycznego świata. Na przykład Krym to przestrzeń ekspansji ze strony Rosji. Cóż, Wołodymyr Michajłowycz wzruszająco rozkłada ręce. Musi przestrzegać procedury prawnej. Można przypuszczać, że Wołodymyr Lytwyn naprawdę nie chce (i szczerze w to wierzy), by ten projekt ustawy uchwalono. Ale w takim razie działa w nim niepokonany syndrom kolonialny, z którym Ukraina ma kłopot już od ponad dwudziestu lat. Syndrom politycznego bezkręgowca. Jakby mówił: rozumiem, że to źle, ale nic nie mogę zrobić. Wyższe siły kierują moją ręką… Tym bardziej że spiker wystawił 30 lipca na głosowanie inne, alternatywne projekty ustaw od opozycji. Ale głos ludu, pośrednio reprezentowany przez deputowanych, ich nie poparł. Zatem rzekomo wszystko odbyło się demokratycznie. Opozycji udzielono głosu, ten głos skutecznie pochowano, a bezprawie trwa dalej. W tym nieszczęście ukraińskiego parlamentaryzmu — w iluzji demokracji. Parlamentaryzm nie może istnieć na gruncie moralnej degradacji, plebejskiej uległości i zwierzęcych instynktów. Czy demokracja jest możliwa za ustroju pierwotnej wspólnoty? A wydarzenia 3 lipca w Radzie Najwyższej to bunt nosorożców, powstanie w stylu „Folwarku zwierzęcego” Orwella, gdy dzikie, rozwścieczone zwierzęta zaczęły wymachiwać łapami. I nie była to Rada Najwyższa jako przestrzeń stanowienia prawa. To był zwierzyniec, by nie powiedzieć więcej: złodziejska meta ukraińskiego nardepowskiego półświatka. Przedstawiciele narodu myślą wyłącznie o poziomie własnych kapitałów. I bez wątpienia głosowanie za antyukraińskim, prorosyjsko-sowieckim projektem ustawy ma wsparcie finansowe ze strony dzisiejszego Kremla.
POETYCKA ANTOLOGIA „STRZAŁA”
Машинний переклад
Ołeksij BURJAN, 64 lata, wieś Hłodosy, obwód kirowohradzki: — Zostawiłem małe gospodarstwo i żonę, i przyjechałem tutaj. Postanowiłem walczyć, bez względu na to, co mnie to będzie kosztować. Kiedy zobaczyłem dzieci leżące na schodach, zrozumiałem, że nie mam prawa litować się nad sobą. Dlatego będę głodował razem z nimi. Emilia BEREŻNYCKA, 70 lat, przewodnicząca Związku Artystów „Koło-my-ja”, Kołomyja, obwód iwanofrankiwski: — Nasza władza nie wsłuchuje się w nasz głos. Nie zważa na mój wiek, na to, że głoduję. Kieruję Związkiem Artystów „Koło-my-ja”, moje prace są znane na Ukrainie i nie tylko. Nie rozumiem tych Ukraińców, którzy jadą za granicę szukać lepszego życia. Mieć takie ziemie, takie bogactwo i to wszystko rzucać jest nierozsądne. Trzeba szukać sposobów rozwiązania problemów samodzielnie, nikt nie może odebrać nam prawa wyboru. Przykro, kiedy rozpadają się rodziny, cierpią dzieci, a nasz naród ubożeje. Musimy wykreślić ze swojej świadomości ten „kompleks niższości”, nad którym wiekami pracowali nasi kolonizatorzy. Wzywam Ukraińców, by byli z siebie dumni. Chcę życzyć naszemu narodowi, by był samowystarczalny, a nie liczył na „dobrego cara”. Można osiągnąć sukces, jeśli dba się o własną ziemię samodzielnie, przejmując się swoim obowiązkiem obywatelskim. Nasze dobra materialne są w cudzych rękach. Ale jeśli nie oddamy wyżyn duchowych, to zdobędziemy i ekonomiczne. Nasz naród jest niezłomny! Zbierzemy się w sobie i obowiązkowo pokonamy zło… Nadija KYRIAN Jak oni śmieli? — oburzają się mieszkańcy osiedla Wełykyj Byczkiw w rejonie rachiwskim obwodu zakarpackiego (populacja około 10 tysięcy), w imieniu których list podpisało 108 osób. — 2 osoby na 46 milionów Ukraińców, „urodzonych i nieurodzonych”, odbierają język ojczysty na naszej ojczystej ziemi. „Kiwałowa trzeba zdjąć ze stanowiska. On i studentom w Odessie narzuca nienawiść do Ukrainy, zorganizował wiec z plakatami „Język ojczysty rosyjski”. Podczas wyborów w 2004 roku sfałszował je na korzyść Janukowycza… Jeszcze w 1991 roku na referendum naród ukraiński zagłosował za niepodległą Ukrainą, w 2004 — potwierdził wybór, wybierając W. Juszczenkę. Bardzo prosimy was, nie dopuśćcie Kiwałowa do liczenia głosów w przyszłych wyborach, bo znowu narobi nieszczęścia. On jest wrogiem Ukrainy, nawet język nasz chce odebrać nam razem z przyjacielem Kolesniczenką. Są jeszcze persony non grata, jak Jefremow, który język zna, ale nie mówi ani słowa po ukraińsku, Czeczetow, który wskazuje ręką, jak głosować w Radzie Najwyższej oraz niektórzy inni. Na Ukrainie musi być jeden język państwowy — ukraiński, jak w Rosji — rosyjski”, — uważają mieszkańcy Wełykoho Byczkowa. Śniatyński oddział miejski „Proświty” (przewodniczący Wołodymyr Karyj) przesłał decyzję zebrania, w której proświcianie postanowili osobistym przykładem walczyć o czystość języka ukraińskiego, przeprowadzać spotkania i prowadzić pracę wyjaśniającą wśród mieszkańców na temat zbrodniczych zamiarów obecnej władzy dotyczących prawdopodobnego rozłamu Ukrainy, potępić działania przedstawicieli narodu z obwodu iwanofrankiwskiego. Alina BODNAR, 19 lat, studentka, przyszła dziennikarka, miasto Sokyriany, obwód czerniowiecki: — Przyjechałam tutaj po to, żeby zmienili się zwykli ludzie, tacy jak ja, żeby nie myśleli, że każdy z nas nic nie znaczy w tym państwie. Konstytucja Ukrainy napisana jest po to, aby życie w kraju jej podlegało, i właśnie naród jest głównym źródłem władzy. My musimy decydować, jaki język będzie państwowym. Niestety, tę władzę sami wybraliśmy i dlatego musimy uczyć się na błędach i nie bać się bronić swoich przekonań. Dziennikarze, duchowieństwo, funkcjonariusze organów ścigania są zobowiązani służyć narodowi i przyłączyć się do niego, a nie być poplecznikami władzy. Czas przestać liczyć na kogoś, zmienić Ukrainę może każdy. I co najważniejsze, nie zważając na tę „ustawę”, przeciwstawić się rozłamowi kraju. Przecież my tutaj nie jesteśmy przeciwko innym językom, a za jednym państwowym. Jewhenija JAHLINSKA, 19 lat, nauczycielka klas początkowych, miasto Kalyniwka, obwód winnicki: — Jestem tutaj, aby obronić prawa języka ukraińskiego, bo jestem obywatelką Ukrainy i to mój obowiązek. Kiedy nastało zagrożenie podpisania „ustawy językowej” przez Prezydenta, zdecydowałam się rozpocząć głodówkę na znak protestu. Prezydent ma nas gdzieś i dobrze to rozumiemy, ale lepsze jest chociaż jakieś działanie, aniżeli całkowita bezczynność. Nie rozumiem, jak można publicznie przysięgać wierność Ukrainie i jej narodowi, nie mając miłości do nich w sercu. Jak mogą nasi zwierzchnicy wychowywać patriotów, jeśli sami nie są patriotami. Ja chcę działać, a nie siedzieć w miejscu. Moja postawa życiowa to: zawsze zaczynaj od siebie. W zaistniałej sytuacji pokładam wielką nadzieję w Bogu i świadomości narodowej obywateli ukraińskich. Wołodymyr WOŁOSZYN, 22 lata, prowadzi gospodarstwo, wieś Jarewysze, obwód wołyński: — Nie ma języka — nie ma państwa. Jestem patriotą, nacjonalistą, kocham swój język, nasze tradycje. Jak można było tutaj nie przyjechać?! Nie podoba mi się władza, która dopuściła do uchwalenia ustawy językowej. Przyjechałem tutaj na pokojową akcję. Jeśli obronimy język ukraiński, to będziemy mogli pokonać zbrodniczą władzę. Moja głodówka to pokojowy protest. Każdy z nas ma prawo wyboru i ten wybór jest bardzo prosty — albo przekonywać siebie, że istnieją inne, ważniejsze sprawy niż ta akcja, albo ją wesprzeć. Rozmawiali Roman ŁAPUDA, Oksana SEMENIUK Akcja protestacyjna pod Ukraińskim Domem trwa. Kontynuujemy poznawanie uczestników oporu, którzy całodobowo żyją na rozpalonych schodach, bez uwagi władzy, bez wsparcia polityków, działaczy społecznych, bez modlitwy. Co to jest — kolejny Hołodomor, ale już duchowy? Gdzie humanitaryzm naszych przywódców — chociażby na pokaz?
Машинний переклад
Do redakcji wciąż napływają listy, w których autorzy wyrażają oburzenie z powodu skandalicznego projektu ustawy Kiwałowa—Kolesniczenki, rzekomo uchwalonej z bezprecedensową liczbą naruszeń, chwiejnym stanowiskiem przewodniczącego Rady Najwyższej Wołodymyra Łytwyna, który obiecywał jej nie podpisywać, a potem niespodziewanie ją podpisał, oraz propozycjami, by ignorować tę ustawę itp.
Franciszczyny, którzy głosowali za tą ustawą, zwrócić się do prezydenta Ukrainy Wiktora Janukowycza z żądaniem zawetowania jej. Rosjanin Mykoła Kotow z Dzierżyńska nad Dnieprem, którego rodzice przyjechali na Ukrainę z obwodu kurskiego, pisze: „Uczciwie bronię Ukraińców i Ukrainy, która przygarnęła moich rodziców i mnie, i pomagam urządzić państwo, w którym wszystkim będzie dobrze, dostatnio i wygodnie żyć. Nigdy nas nie uciskano. Żyliśmy zgodnie z miejscowymi mieszkańcami, znając oba języki. Teraz regionałowie Kiwałow i Kolesniczenko chcą tę przyjaźń zerwać”. Mykoła Oleksandrowycz wypisał i przesłał chronologię niszczenia języka ukraińskiego i państwowości (m.in. Hołodomorów, likwidacji „Proświt”, represji wobec kobzarzy itd.) od roku 1627 do dziś. Akademik Międzynarodowej Akademii Oryginalnych Idei Ukrainy Michaił Kurdiuk proponuje, aby przed Charkowską Radą Miejską wzniesiono za środki z budżetu pomnik ofiar rusyfikacji: 33 rozstrzelanych i 800 represjonowanych w 1951 roku studentów za odmowę zdawania egzaminów w języku rosyjskim, a także ustawiono pamiątkową tablicę w głównym budynku uniwersytetu. Michaił Hrihorowycz uważa, że uznanie faktu represji z 1951 roku jest obecnie szczególnie ważne. „Ponieważ na szczeblu państwowym rozstrzygana jest kwestia nadania Charkowowi statusu stolicy kulturalnej Ukrainy — pisze pan Michaił — trzeba nalegać, aby władze miasta uczciły pamięć niewinnie zamordowanych i przestały poniżać rdzenną ludność państwa. Należy zorganizować zbiórkę ofiar na wydanie książki „Ofiary rusyfikacji miasta Charkowa” oraz na stworzenie serialu o prześladowaniach języka ukraińskiego w okresie od pierwszych carskich cyrkularzy do naszych dni”. Jednym z najpierwszych sposobów obrony wszystkiego, co ukraińskie, jest własny przykład, który dają proświtianie. Tak D. Czubata, przewodnicząca zarządu Tarnopolskiego Miejskiego Zrzeszenia WUT „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, odnotowuje znakomitą pracę wydziału mechaniki inżynierskiej i aparatury elektronicznej technikum Tarnopolskiego Państwowego Uniwersytetu Technicznego im. I. Puluja. Przewodniczącą tej pierwotnej komórki „Proświty” Paraskowija Wołoszczuk — doskonała organizatorka, wysoko wykwalifikowana nauczycielka historii Ukrainy „nie pozwala spać młodym duszom, zapala wszystkich, którzy ją otaczają, ogniem nieograniczonej miłości i szczerego patriotyzmu”. Wszystkie proświtiańskie imprezy odbywają się tu na wysokim poziomie i poruszają do głębi duszy. Niedawno proświtianie otrzymali podziękowanie od Ukraińskiego Kościoła Greckokatolickiego za zebrane środki na budowę Soboru Patriarszego w Kijowie. Nie obyło się bez wierszy na gorący temat. Wasyl Pawlenko z Ilicziwska w obwodzie odeskim pisze: „Przeraża ich dwugłowość Kremla // Patrzeć na wolną Ukrainę. // Odchody okupacyjne… Samostijna // Kość w gardle — ziemia kijowska!..” Podsumowującym akordem brzmią rozważania politologa Wołodymyra Ferenca z Iwano-Frankiwska, który uogólnia znaczenie projektu ustawy językowej, jej wpływ na całe nasze życie: zarówno kulturalne, jak i społeczne, na nasz autorytet w świecie. „Przy takim położeniu języka państwowego i narodu tytularnego świat zawsze nas będzie lekceważył i od razu skorzysta z naszej obywatelskiej degradacji. Będą nas, nie zważając na to, gdzie jest ukraińskojęzyczny, a gdzie rosyjskojęzyczny, poniżać i wyzyskiwać także dalej, a my nie wiemy za co, uważając kwestię języka i narodu za dwudziestą. W tych wyborach rosyjskojęzycznych obywateli będzie się namawiać do głosowania pod sztandarem nowej ustawy językowej, która rzekomo chroni ich rosyjskojęzyczność. Ale tak nie jest. Żadną ustawą nie da się zmusić człowieka do zachowania języka przodków, kultury i wiary, jeśli nie jest to jego wewnętrzna potrzeba. De facto ustawa utrwala szczególny status rosyjskiego, ale nie jako języka mniejszości, lecz jako regionalnego języka światowego. Ona utrwala to, co się z nami dzieje. W wyniku ostatniego podziału świata za zgodą wielkich państw znaleźliśmy się w tak zwanej czerwonej strefie ekonomicznej, gdzie światowym językiem komunikacji jest rosyjski. Ta strefa, jak każda zglobalizowana struktura, aktywnie dąży do jednorodności, a język jest potężną bronią do przymuszenia do jednolitej przestrzeni ekonomicznej, nawet wbrew niechęci władz. Rosyjski w statusie regionalno-światowym jest lokomotywą naszej kolonizacji ekonomicznej. Mówiąc prościej — na terytorium Białorusi, Ukrainy, Federacji Rosyjskiej tworzy się strefę rosyjskojęzyczną jako warunek ekonomicznego wyzysku słabszych państw przez Rosję i przez te światowe szulery, które wyłudzają od niej za to koncesję. Dlatego tak zawzięcie lobbuje się za językiem rosyjskim w statusie, który znacznie przekracza potrzeby zachowania etnicznej tożsamości Ukraińców rosyjskiego pochodzenia. Za tym stoją wielkie pieniądze, bajeczne perspektywy wzbogacenia się światowych oszustów, dla których obojętny jest język rosyjski, ukraiński i jakikolwiek inny, tak jak i ci, których uważają za tanią siłę roboczą. Teraz zacierają ręce, patrząc, jak kłócą się ukraińskojęzyczni i rosyjskojęzyczni Ukraińcy, zapominając o niskich płacach i straszliwym bezrobociu dzieci. Bo chodzi nie o ich ojczysty język rosyjski, lecz o nośnik informacji na postradzieckiej przestrzeni, który z ekranów telewizorów i łamów ogłupia, zmusza do kupowania nie tego, robienia nie tego, głosowania przeciwko sobie. Oni po prostu wybrali rosyjski, by skłócać ludzi wewnątrz narodu, przeciwstawiać płeć płci i wierzących w jednego Boga. Dla nich nie ma Boga — mają wielkie pieniądze i zawsze będą uważać nas za bezwolną biomasę, jeśli na to pozwolimy”.
Машинний переклад
Podczas konfliktu językowego na Ukrainie nie przemyślano należycie takiego zjawiska społecznego, jak obrona przez rosyjskojęzycznych obywateli naszego języka państwowego przed projektem ustawy Kiwałowa–Kolesniczenki. Robili to pod Ukraińskim Domem oraz w rozmaitych talk-show, nawet nie deklarując, po co im to. Iryna MAHRYCKA, Ługańsk. Zwolennicy tego projektu ustawy wyrzucali swoim oponentom, że nie mają prawa bronić ukraińskiego, ponieważ albo nie używają go w codziennej komunikacji, albo w ogóle go nie znają. Właśnie takie zarzuty stawiał gubernator obwodu charkowskiego Mychajło Dobkin liderowi opozycji Arsenijowi Jaceniukowi, deputowany-regionalista Wasyl Kiselow — starszemu aktorowi teatru rosyjskiego, Rosjaninowi z pochodzenia i pierwszego miejsca zamieszkania (niestety, zapomniałam jego imienia), dyrektor generalny Ługańskiego państwowego kanału telewizyjnego LOT Rodion Mirosznik — znanemu w Donbasie obrońcy praw człowieka Mykole Kozyriewowi. Oczywiście, taki chwyt polemiczny wcale nie jest własną kreatywnością tych regionalistów. W najlepszym przypadku to know-how ich partyjnych ideologów, jeśli nie rekomendacja z „bliskiej zagranicy”. Tak czy inaczej, działało to, a ich oponenci po takich uwagach nie potrafili udzielić jasnej, godnej odpowiedzi na te zarzuty. Nie mieli jej również nasi czołowi politolodzy, którzy ograniczyli się jedynie do przypuszczeń, że obrońcy języka w tym przypadku występowali jako patrioci naszego państwa, a zwolennicy projektu ustawy — jako naśladowcy polityki Wałujewa i Stalina wobec języka ukraińskiego. Gdyby wszystko było tak proste, to taki intelektualista jak Kozyriew powiedziałby o tym. Ale tak się nie stało, ponieważ, według mojego przekonania, motywy obrony przez naszych rosyjskojęzycznych współobywateli ukraińskiego w naszym państwie są nieco bardziej złożone niż wspomniana paralela historyczna. Zagrożenia wynikające z projektu ustawy. Jego autorzy i ich liczni zwolennicy przekonują nas o tym, że żadne zagrożenie z tego, że projekt ustawy stanie się ustawą Ukrainy i zostanie wdrożony, nie jest przewidywane, ponieważ jedynym językiem państwowym u nas pozostaje język ukraiński. Rzeczywistość świadczy o czymś innym. Tak, na antenie LOT-u Mykoła Kozyriew przytoczył rażący fakt lekceważenia naszego języka państwowego w terenie — jeszcze przed uchwaleniem tego projektu ustawy jako ustawy. Według jego danych, mieszkanka Donbasu nie mogła zatrudnić się w rejonie berehowskim na Zakarpaciu, bo nie znała języka węgierskiego. Oto i obecny status ukraińskiego jako państwowego już dzisiaj! A co będzie jutro, kiedy projekt ustawy Kiwałowa–Kolesniczenki nabierze mocy ustawy? Coś podobnego wydarzyło się też ze mną w Ługańsku. Oleg TKACZENKO, przewodniczący Zaporoskiego Zjednoczenia Obwodowego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. 25 lipca zaporoscy deputowani na posiedzeniu sesji rady miejskiej przyjęli apel do Prezydenta Ukrainy Wiktora Janukowycza w sprawie przyjęcia ustawy o polityce językowej. Zaporoskie władze miejskie uważają tę ustawę za skuteczny mechanizm prawny rozwiązywania problemów językowych na szczeblu krajowym i regionalnym. Aby wejść do Ługańskiej Obwodowej Administracji Państwowej, weszłam do Biura Przepustek. Urzędniczka, do której zwróciłam się po ukraińsku, otwarcie drwiła i śmiała się ze mnie oraz prosiła swoją koleżankę o tłumaczenie mojego języka. Moje pisemne odwołanie w tej sprawie do przewodniczącego Ługańskiej Obwodowej Administracji Państwowej Wołodymyra Prystiuka ten przekierował do przewodniczącego Ługańskiej Rady Obwodowej Wałerija Holenki, który pisemnie poinformował mnie, że rzekomo to Biuro Przepustek obsługuje obwodowe przedsiębiorstwo komunalne „Zarząd budynkami administracyjnymi”, którego pracownicy nie są urzędnikami państwowymi, a zatem nie są zobowiązani do znajomości języka ukraińskiego. Wtedy zwróciłam się do prokuratury, ale, jak się okazało, nie jest to jej kompetencja i mam prawo zwrócić się w tej sprawie do sądu. Jeśli połączyć ten przypadek z tym, o którym opowiedział Mykoła Kozyriew, to nasuwa się pytanie: w jakim państwie (ukraińskim, węgierskim czy rosyjskim) żyjemy? Nawiasem mówiąc, pan Mykoła w swoich debatach telewizyjnych na LOT-cie opowiedział Rodionowi Mirosznikowi (w niedalekiej przeszłości zastępcy przewodniczącego Ługańskiej OAP) zarówno o swoim, jak i o moim przypadku. Na co zwolennik „ruskiego miru” i wielki wielbiciel kata dońskich kozaków oraz kierownictwa Armii Czerwonej z 1939 roku Woroszyłowa cynicznie skłamał, że rzekomo żądałam komunikacji po ukraińsku od zwykłej portierki OAP. Zatem wszystko to świadczy o tym, że język państwowy nie jest atrybutem tego czy innego państwa wraz z jego hymnem, flagą i godłem, ale jest samym fundamentem państwowości, bez którego ta, jak w naszym przypadku, zamienia się w fikcję. Ta teza staje się bardziej aktualna, gdy prezydent sąsiedniego państwa, choćby ustami swojej żony, ogłasza całemu światu, że Rosja kończy się tam, gdzie kończy się język rosyjski. Jeśli dodać do tego, że to państwo ma drugi na świecie potencjał wojskowy i roszczenia terytorialne wobec Ukrainy na szczeblu państwowym, to nadawać w tej sytuacji językowi rosyjskiemu nawet status regionalnego mogą tylko ukryci antypaństwowcy.
Ale bezpośredniej agresji ze strony Rosji nie będzie. Próbuje ona zagarnąć Ukrainę, po raz pierwszy w swojej historii, drogą pokojową. I bardzo wymowna jest tutaj ideologia „ruskiego miru”, która pozycjonuje się przede wszystkim poprzez prawosławie, rosyjską kulturę i język, wspólną pamięć historyczną oraz wspólne poglądy na rozwój społeczeństwa. Jeśli przyjrzeć się, kto i jak wciela tę doktrynę w życie na Ukrainie, to zauważa się, że ten sterowany proces ma osoby odpowiedzialne za każdy punkt „wszechświatowego” projektu, a zatem ma też swoich zagranicznych koordynatorów. Za wcielenie w nasze społeczeństwo prawosławia osobiście odpowiada były agent KGB Władimir Gundiajew, który obecnie przebywa w godności patriarchy Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej. Za wcielenie rosyjskiej kultury, jak się wydaje, odpowiadają kierownicy Pierwszego kanału telewizyjnego Walid Arfusz i Jehor Benkendorf wraz z generalnymi producentami wszystkich innych ogólnoukraińskich komercyjnych kanałów telewizyjnych, niezależnie od udziału rosyjskiego kapitału wśród ich właścicieli. Wyjątkiem jest tutaj chyba tylko kierownictwo 5 kanału oraz TVi. Nie na darmo ten ostatni odczuwa już pewne niedogodności ze strony kierownictwa struktur siłowych rzekomo niepodległej Ukrainy. Za język rosyjski na Ukrainie w ramach wcielania doktryny „ruskiego miru”, zdaje się, odpowiadają panowie Kolesniczenko, Kiwałow, Jefremow, Hrynewecki i towarzysz Symonenko. Dlatego nie ma co liczyć na to, że kiedykolwiek zaprzestaną oni swoich działań, skierowanych na rozłam naszego społeczeństwa. Nie zaprzestaną, bo być może skrycie marzą o swojej zapewnionej i zaszczytnej starości gdzieś na Rublowce. Bardzo znacząco posunął się w planie wcielenia w życie wspólnej z Rosją historii nasz minister oświaty i nauki Tabacznyk, z którego, być może, kremlowscy koordynatorzy promowania „ruskiego miru” na Ukrainie radzą brać przykład wszystkim innym swoim agentom wpływu, odpowiedzialnym za inne punkty tego „globalnego” projektu. Wreszcie, za „wspólne poglądy na rozwój społeczny” odpowiada liczna armia prorosyjskich politologów i socjologów na Ukrainie na czele z panem Korniłowem. Nie trzeba być wielkim futurologiem, aby przewidzieć, że po ostatecznym wcieleniu we wszystkie sfery życia społecznego na Ukrainie doktryny „ruskiego miru” nasze państwo, według wyrażenia klasyka literatury rosyjskiej Sałtykowa-Szczedrina, „zostanie zniesione jako niepotrzebne”. Ale, jak i wszystkie podobne projekty, „ruski mir” ma też swoją drugą stronę, o której jego autorzy, ideolodzy i kierownicy wolą milczeć. Ale jest ona dobrze widoczna i bez jakiejkolwiek reklamy z ich strony, zarówno na Ukrainie, jak i w Rosji. Na te cienie wartości „ruskiego miru” nierzadko wskazują europejscy politycy, działacze społeczni i intelektualiści. Jest to przede wszystkim autorytarny styl rządzenia, który bazuje na zasadach osobistej lojalności wobec wodzów i totalnej korupcji, która z tego powodu jest a priori nie do przezwyciężenia w póki co jedynym państwie „ruskiego miru”. Jest to tak zwana sterowana demokracja, która przewiduje totalną kontrolę nad mediami, wypchnięcie opozycji na margines polityczny oraz ściśle sterowane przez władzę procesy wyborcze. Wszystko to gwarantuje zachowanie cynicznego stosunku państwa do własnych obywateli i nie daje żadnej perspektywy budowy społeczeństwa obywatelskiego. I wreszcie, trzecia cecha „ruskiego miru”, która wynika z dwóch pierwszych, to ciągłe poszukiwanie zewnętrznego wroga, który jest swoistym piorunochronem od nieuniknionych wewnętrznych konfliktów społeczno-politycznych. Prowadzi to do nadmiernej militaryzacji państwa i jego społeczeństwa oraz permanentnych konfliktów zbrojnych na obrzeżach granic imperium i na jego narodowych peryferiach. Następstwem tego jest częściowa izolacja kraju we współczesnym świecie i mentalne nieprzyjmowanie jego obywateli przez cywilizowaną ludzkość (hotele „bez Rosjan” są popularne na całym świecie). Wszystko to dobrze widzą nie tylko rosyjskojęzyczni obywatele Ukrainy, ale i nasi Rosjanie, którzy poczuli kilka lat temu jeśli nie europejską wolność swojej osobowości w naszym kraju, to coś bardzo do niej podobnego, czego „ruski mir” im, delikatnie mówiąc, wcale nie gwarantuje. Język ukraiński to najpotężniejszy bastion na drodze jego promowania na Ukrainie, którego utrata czyni przyłączenie do „ruskiego miru” już nieuniknionym i ostatecznym ze wszystkimi wymienionymi jego skutkami. Oto dlaczego intelektualnie rozwinięci obywatele Ukrainy narodowości rosyjskiej i wszyscy inni rosyjskojęzyczni bronili, bronią i będą bronić w przyszłości języka ukraińskiego wcale nie gorzej od swoich ukraińskojęzycznych współobywateli. zmyć fakt historyczny zmiany państwowości na terytorium Ukrainy: przestała ona być rosyjska, a stała się ukraińska z ukraińskim językiem państwowym. Zwracamy się do każdego Ukraińca: etnicznego i z obywatelstwa — z apelem o zademonstrowanie swojego poparcia dla Państwa Ukraińskiego. Przestańcie wstydzić się samych siebie, przestańcie bać się swojego języka, języka swojego narodu, swojego rodu. Jeśli nie umiecie — uczcie się. I innych nauczajcie.
Машинний переклад
Swietłana SZKURAJ, Charków
Obrońcy języka ukraińskiego w Charkowie kontynuują bezterminowy protest uliczny. Na placu nadal obowiązuje nieoficjalny zakaz rozstawiania namiotów, a nawet markiz, które chroniłyby przed upałem. Tutejsi aktywiści zmuszeni są smażyć się w promieniach południowego słońca i spać w nocy pod gołym niebem. Niestety, nie każdemu odpowiada taka możliwość: ktoś nie może długo przebywać na słońcu z powodu słabego zdrowia, ktoś ma długi dzień pracy. Właśnie dlatego w Charkowie gromadzą się wieczorem. Codziennie o 19 na placu Wolności odbywają się imprezy rozrywkowo-artystyczne: czytanie wierszy, śpiewy przy gitarze, konkursy dziecięcego rysunku na asfalcie, występy muzyków i bardów. Serhij Żadan, Saszko Uszkałow, Ihor Zarudko poparli majdanowców, czytając swoje wiersze. Każdego dnia przy flagach i transparentach dyżurują ludzie. W ciągu dnia bywa tu do 15 osób, a wieczorem zbiera się kilkadziesiąt. Na noc zostaje 5–6 chętnych. Ale nikt nie traci ducha! Majdanowcy nadal informują ludność o działaniach władz i prowadzą kampanię „Zemsta za rozłam kraju”. Pod projektem ustawy podpisują się nie tylko osoby mówiące po ukraińsku. Wielu tych, którzy posługują się rosyjskim, także składa podpisy, wyjaśniając to tak: Ukraina powinna mieć jeden język państwowy — ukraiński, a mówić można dowolnym. Zdarzają się też tacy nieobojętni obywatele, którzy gorąco bronią rosyjskiego. Czasem udaje się przekonać ich do absurdalności i zbędności projektu ustawy, choć niektórzy po prostu przychodzą, by się pokłócić. Przypomnijmy, że bezterminowa akcja przeciwko projektowi ustawy o językach regionalnych w Charkowie rozpoczęła się bójką z milicją. 3 lipca o 22 na placu Wolności charkowscy aktywiści postawili pierwszy namiot. Potem drugi. Półtorej godziny później podeszli do nich milicjanci i nazwali akcję nielegalną. Na żądanie spisania protokołu na miejscu, a nie w komisariacie, jak chcieli funkcjonariusze, wepchnęli trzech demonstrantów, aktywistę Charkowskiej Obwodowej Organizacji Ogólnoukraińskiej Młodzieżowej „Młodej Proświty” Dmytra Pyłypca, jego matkę Halinę Kuźmiwnę i Romana Czeremskiego, aktywistę „Związku Ukraińskiej Młodzieży”, do samochodu, tak hojnie obdarowując „przestępców” kopniakami, że następnego dnia musieli zgłaszać pobicia. Podczas pierwszego i drugiego czytania projektu ustawy charkowscy aktywiści zorganizowali dwa wiece w obronie języka ukraińskiego. 1 czerwca charkowski oddział „Młodej Proświty” poinformował o przeprowadzeniu akcji przeciwko projektowi ustawy Kolesniczenki–Kiwałowa. Tego samego dnia sąd zakazał jej, uzasadniając decyzję „zwiększeniem prawdopodobieństwa wypadków drogowych”, choć w dokumencie zadeklarowano, że udział wezmą tylko 50 osób, a wydarzenie odbędzie się przy pomniku Szewczenki. Wtedy zgłoszenie podobnej akcji (ale na placu Wolności) złożył także Dmytro Pyłypec. Również ją sąd zakazał. Mimo wszystkich perypetii wiec się odbył.
Машинний переклад
Naszym zdaniem Ukraińców, Rosjan, Żydów i Uzbeków celowo skłóca się ze sobą czołem, aby dalej grabić dobro ludowe, wypracowane przez ojców. Wszyscy jesteśmy fizycznie wyniszczani, niezależnie od narodowości, bo z pięćdziesięciu milionów mieszkańców pozostało dziś czterdzieści pięć. A znów, aby odwrócić uwagę od pilnych problemów, podsuwa nam się niezgodę w postaci kwestii językowej. Działacze Proświty uważają, że wszelkie decyzje wspierające antyukraińską rządzącą juntę w sprawie wprowadzenia na Ukrainie języka sąsiedniego państwa nie przystoją przyzwoitym ludziom. W związku z tym każdy z deputowanych-ukrainofobów zostanie surowo ukarany przez ukraińską rewolucję, która już nabiera sił. Wzywamy Ukraińców, aby uświado-
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
Zdjęcie Ołeksandra Łytwynenki w telewizyjnym programie. Poparł mnie profesor Wołodymyr Biłecki i inni. Istotne jest to, że te myśli wypowiedział przedstawiciel obwodowej administracji państwowej, co ogólnie rzecz biorąc przeczy utartemu wyobrażeniu o patriotycznie nastawionym urzędniku państwowym. Obaj przedstawiciele Donieckiej Obwodowej Administracji Państwowej mówili podczas transmisji telewizyjnej tylko po rosyjsku, co stało się już prawidłowością. Chyba że z wyjątkiem pojedynczych, dość wymownych przypadków: przewodniczącego Donieckiej OAP Wołodymyra Szyszackiego oraz kilku jego zastępców. Prawdopodobnie tym samym twierdząc, że język ukraiński na Donbasie nie istnieje. Czy rzeczywiście tak jest? Wcale nie… Ukraiński na terenie Donbasu istnieje w różnych przejawach — aktywnym, czyli w codziennym użyciu (rejony słowiański, mariński, ołeksandriwski, amwrosijiwski i inne), półaktywnym — mówiący łatwo przechodzą na ukraiński, tylko gdy go usłyszą (większość miasteczek i osiedli Donbasu), pasywnym (Donieck, Makiejewka, Mariupol i in.), kiedy mówiący w kontakcie przechodzą na ukraiński, nie odczuwają dyskomfortu w komunikacji. Tę analizę można kontynuować… Ale pytanie w tym, że na Donbasie ukraińskojęzyczni łatwo posługują się na co dzień rosyjskim (niestety, rosyjskojęzyczni nie przechodzą w komunikacji z ukraińskojęzycznymi na ukraiński) lub surżykiem, żeby być „swoim”. Hasła „Chcemy mówić po rosyjsku!” nie odpowiadają rzeczywistości, bo właściwie żaden język na Ukrainie nie jest zakazany, a rosyjski dominuje. Czas, aby każdy ukraińskojęzyczny na Donbasie stawiał pytanie o możliwość należytego zapewnienia własnych potrzeb w języku ojczystym. Powracając do Europejskiej karty języków regionalnych, która rzekomo stanowi podstawę projektu ustawy „O zasadach państwowej polityki językowej”, trzeba jednoznacznie powiedzieć: dużo hałasu — mało pożytku dla zasad tej karty, bo podstawę projektu ustawy stanowi nie tylko zachowanie pola językowego rosyjskiego, ale i wzmocnienie obciążenia rosyjskim w celu nadania mu zupełnie innego statusu. Wzmocnimy ukraiński — zachowamy jedność państwową, podniesiemy patriotyzm… Innego wyjścia nie ma… Dla pełnowartościowego przejawu Państwa potrzeba, aby patriotyczne uczucia jego obywateli były współmierne z działaniami struktur władzy wszystkich szczebli. Patriotyczne uczucia może kształtować tylko produkt narodowo-państwowy, ten produkt, który duchowo pracuje na każdego obywatela. Jurko Zełenyj, muzykolog, porównując dawny stan języka hebrajskiego, który udało się odrodzić, i współczesnego języka ukraińskiego, twierdzi: z językiem ukraińskim jest teraz znacznie lepiej. I kontynuuje: „Najgorsze — brak chęci. Ludzie nie chcą być Ukraińcami. A bycie Ukraińcem to obecnie przede wszystkim cecha językowa. W Berlinie rozmawiamy po ukraińsku, podchodzi człowiek i mówi: „Prywiet ziemlakam” (Cześć ziomale). Z Ługańszczyzny. Skąd wie, że nie jesteśmy z Rosji? — Język. Mówiąc w obcym języku, bierze nas za swoich jak ziomków. To system kodów. System samorozpoznawania”. Ale najstraszniejsze dla ukraińskojęzycznych (a także dla Ukraińców, którzy nie stracili narodowo-genetycznego związku ze swoimi korzeniami), a dla strategii językowo-państwowej niedopuszczalne, jest to, że „język ukraiński jest wypychany ze wszystkich stron” (Jurko Zełenyj), i to już kwestia jego życia i śmierci, nie absolutnej (jak połabskiego). „Język jest tak zapisany na elektronicznych, dźwiękowych i wideo nośnikach, że zapomnieć go czy zgubić stało się niemożliwe. 100 lat temu fizycznie można było. Papier mógł spłonąć. Nam się poszczęściło dotrwać do obecnych czasów” (Jurko Zełenyj). Ale to szczęście jest względne, dlatego że rzeczywiście ukraiński można będzie usłyszeć i w razie chęci nauczyć się… Myślę, że do tego nie dojdzie, bo język ukraiński dzisiaj ma niezwykle ważne obciążenie siłowe w Państwie Ukraińskim, które łatwo zniszczyć, a odrodzić — raczej się nie uda… Język ukraiński we współczesnej Ukrainie — to integralność Państwa i niezawodny czynnik kształtowania obecnych i przyszłych pokoleń w patriotycznie świadomym duchu znaczenia i wagi własnego Państwa na świecie.
Машинний переклад
Anatolij ZAHNITKO, członek Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy. Wieża Babel, czyli polifonia językowa… Według jednej z wersji, od czasów budowy Wieży Babel, kiedy Pan ukarał ludzi, mieszając ich języki (a także kultury, bo język i kultura są nierozerwalnie związane), powstał problem komunikacji, czyli rozkomunikowania (rozłączenia). Zwolennicy innego spojrzenia na biblijną legendę podkreślają, że niegdyś wspólny prajęzyk podzielił się na szereg języków, a współczesna polifonia językowa, bogactwo językowe, jest pochodną dawno minionej monofonii językowej. Bogactwo językowe jest zawsze doskonalsze od jednolitości językowej. Na zachowanie różnorodności językowej ukierunkowane są decydujące zasady Europejskiej karty języków regionalnych, która została ratyfikowana w 2003 roku przez Ukrainę i jest skierowana na wsparcie języków takich mniejszości narodowych: białoruskiego, bułgarskiego, gagauskiego, greckiego, żydowskiego, krymskotatarskiego, mołdawskiego, niemieckiego, polskiego, rosyjskiego, rumuńskiego, słowackiego i węgierskiego. Niegdyś wspólny język prasłowiański jest dziś widoczny w grupie języków wschodniosłowiańskich: białoruskim, rosyjskim i ukraińskim; grupie zachodniosłowiańskiej z podgrupami: lechicką (kaszubski, polski, śląski, słowiński (żywe) oraz martwy — połabski); łużycką (dolnołużycki i górnołużycki; knanit); czesko-słowacką (czeski, słowacki); grupie południowosłowiańskiej z podgrupami: wschodnią (bułgarski, macedoński, cerkiewnosłowiański oraz martwy — starosłowiański) i zachodnią (serbski, chorwacki, słoweński, bośniacki, czarnogórski). Liczba języków słowiańskich nie zmniejsza się: od zamierzchłej starożytności do dziś martwymi stały się tylko połabski i starosłowiański, ale jednocześnie na ogólnosłowiańskiej mapie zyskały status języka określającego kaszubski, łużycki na terenie Polski, a w poszczególnych państwach — czarnogórski, bośniacki. Rozwijają się one przy aktywnym wsparciu przede wszystkim ich użytkowników oraz państw. W epoce globalizacji i dążenia do uformowania subkultury, odmienność języków, a odpowiednio i kultur, pozostaje jednym z najpotężniejszych źródeł przejawu ducha narodowego i oporu wobec tendencji powszechności, zachowania przez naród jako duchową całość własnej tożsamości. Każdy język i każda kultura czujnie strzegą i chronią swoich poddanych oraz stawiają różnorodne przeszkody: „walczą” z innymi językami i kulturami (Switłana Ter-Minasowa). W tej wojnie języków i kultur nosicielami pokoju byli, są i zawsze będą wykładowcy języków obcych, tłumacze, kulturoznawcy. Język i kultura nie tylko chronią swoich poddanych, ale także zachowują ich, ratują narody przed utratą narodowej odrębności, własnej samorealizacji, narodowej samoidentyfikacji, patriotyzmu, życiowej energii. Bogactwo języków i ich konkurencyjność: złożone realia teraźniejszości. Powracając do starej biblijnej legendy o Wieży Babel, można powiedzieć, że zapewne nie było to karanie, a Dar Boży: ludzie zyskali możliwość postrzegania świata na różne sposoby przez pryzmat różnych języków, co umożliwiło lepsze zrozumienie świata w jego wielowymiarowości, polifoniczności. Dlatego nie trzeba mówić, że przyjęty przez Radę Najwyższą Ukrainy projekt ustawy „O zasadach państwowej polityki językowej” (nr 9073) jest nieaktualny. Jakoby jego twórcy i deputowani większości specjalnie odwracają uwagę od nabrzmiałych problemów społecznych… I że problemy językowe znajdują się dopiero na 31. miejscu… Problemy społeczne były, są i będą, bo przy każdej poprawie pewne grupy społeczne będą chciały znów poprawy, a oto realia językowe… Tutaj wszystko jest o wiele bardziej skomplikowane… Kwestia językowa nigdy nie będzie drugorzędna, ponieważ język zabezpiecza człowieka przed absolutną degradacją, gwarantuje mu jako jednostce samowyraz i samorealizację w przestrzeni duchowej. Przez lata istnienia Ukr-
Ukrainy jako samodzielnego Państwa dla rozbudowy ukraińskości w Ukraińskiej Przestrzeni Państwowej zrobiono niewiele, a ciągłe podkreślanie tych torturująco-azjatyckich perypetii (które są potwierdzone dokumentalnie), jakie przetrwał język ukraiński w okresie wchodzenia w skład różnych imperiów, nie dodaje niczego do rozszerzenia jego tła funkcjonalnego. Zresztą mało interesuje to współczesnych autorów nowych „koncepcji” tak zwanego zagospodarowania językowego Ukrainy. Dla należytego zrozumienia sytuacji warto choćby pobieżnie zajrzeć w nie tak już odległą perspektywę po uchwaleniu projektu ustawy, korzystając w tym celu nie tylko z własnych przemyśleń, ale i opinii rosyjskich publicystów. Tak, Leonid Berszydzki, znany jako konsultant rosyjskojęzycznego wydania „Focus”, w swojej kolumnie na stronie internetowej magazynu „Snob” podkreślił: „Teraz wielu w Kijowie mówi, że politycy wykorzystują „kwestię językową”, aby odwrócić uwagę narodu od tego, co jest naprawdę ważne — od stanu gospodarki czy tam systemu sądowniczego. Ale to, moim zdaniem, krótkowzroczne spojrzenie na rzeczy. Spróbujcie wyobrazić sobie Rosję bez jednego języka (wyróżnienie nasze — A. Z.), Moskwę, która mówi po angielsku, Petersburg, który przyzwyczai się do fińskich dyftongów, chińskojęzyczny Władywostok. Co utrzyma razem ludzi, którzy żyją na tych wielkich terytoriach? Po co im będzie potrzebna wspólna gospodarka czy system sądowniczy? I teraz nie zawsze jest zrozumiałe, dlaczego jesteśmy razem, a bez języka pora byłoby rozwiązywać federację”. Publicysta nie akcentuje uwagi na decydującym znaczeniu kompleksu gospodarczego, bo ten ostatni wcale nie pomógł zachować integralności państwa. Oczywiście, przede wszystkim było pragnienie ludzi, by żyć w niepodległym państwie i zarządzać wszystkim samodzielnie. I jednocześnie większość uświadamiała sobie, że muszą być wypracowywane własne wartości narodowo-państwowe. Tak myślano, ale inaczej się działo. Przez wszystkie lata istnienia Państwa Ukraińskiego na ogólnoświatowej mapie nie doszło do duchowo-moralnego przełomu tylko dlatego, że priorytetowymi uważano to czynniki ekonomiczne, to czysto przemysłowe, to czysto techniczne. A czynniki duchowo jednoczące pozostawały na uboczu, bo dla większości tak zwanych państwowców wydawały się one nieistotne. Ale przestrzeń nie bywa pusta: na Ukrainę maksymalnie szybko eksportowano różnego gatunku rosyjskojęzyczny produkt. Ekspansja lub podbój tym produktem przestrzeni narodowej naszego Państwa aktywnie trwa przy wsparciu wszystkich środków masowego przekazu. W tym celu wystarczy przeanalizować choćby dobowy program jakiegokolwiek ogólnokrajowego kanału: oczywisty brak produktu narodowo-państwowego — słownego, muzycznego, estetycznego, pełna dominacja eksportowanego, z odpowiednimi nastawieniami estetycznymi i patriotyczno-duchowymi. Zatem państwo nie zadbało i nie dba o spłatę długu wobec języka ukraińskiego: zapewnienie pełnowartościowego funkcjonowania na całej przestrzeni oraz podniesienie jego prestiżu jako najważniejszego czynnika jedności Państwa, jego decydującego atrybutu. Odwołam się jeszcze raz do Leonida Berszydzkiego: „Teraz język ukraiński w większości tutejszych miast — to naprawdę surżyk, mieszanka różnych języków i wpływów. Ale ukraiński — to żywy język, w którym istnieje przejmująca poezja i poważna proza” i dalej: „Jeśli Ukraina nie zdoła zachować, podratować, rozwinąć tego swojego języka, grosz jej warta cena jako krajowi. Innymi słowy, język — to projekt, którego sukces lub porażka najjaskrawiej pokaże, czy powstało tu osobne państwo. A tymczasem, jeśli rosyjski otrzyma równe z ukraińskim prawa, pożre sąsiada, jako silniejszy, bardziej rozwinięty, bardziej wygodny. W niego, jako w język państwowy dwóch imperiów, wkłada się siły i środki od dawna i celowo”. Publicysta otwarcie, przejrzyście i uczciwie mówi o tym, że w język rosyjski wkłada się pieniądze celowo, że na jego prestiż pracuje się po państwowemu — rozważnie, przemyślanie, zresztą Funduszem języka rosyjskiego kieruje Ludmiła Putina, żona Prezydenta Rosji. A ileż włożono w rozwój i rozbudowę języka ukraińskiego jako państwowego?.. Czy urzędnik przemówi po ukraińsku? 19.00. 2 lipca 2012 roku. Zebraliśmy się w pomieszczeniu służbowym Donieckiego centrum telewizyjnego na wyjście na żywo programu „Jubileusz Obwodu Donieckiego” o 19.30 na 27 kanale. Było kilku uczestników audycji telewizyjnej (autor tych słów, doktor nauk technicznych profesor Wołodymyr Stefanowycz Biłećkyj, reżyser Wasyl Ołeksijowycz Humenjuk, zastępca przewodniczącego komisji ds. ustroju terytorialnego i samorządu Mykoła Mykołajowycz Zahorujko i in.). Panowała całkiem naturalna atmosfera wymiany nieznaczących uwag dotyczących przyszłej audycji, omówienia pewnych danych. Tym bardziej, że audycja miała iść na żywo. I w tej chwili rozległ się głos jednego z uczestników, który mówił bezapelacyjnie, głosem niepozwalającym na żadne sprzeciwy: „Ukraiński język z racji warunków historycznych nie rozwinął się. On dzisiaj jest niedorozwinięty…”. A dalej kontynuowano wygłaszanie bezapelacyjnych sentencji o nieudolności języka ukraińskiego, jego wtórności. Autorem tych myśli jest Mykoła Zahorujko. W innych warunkach warto było wejść w dyskusję, której on i nie myślał dopuszczać, ale przed wejściem na antenę nie chciało się wyczerpać emocjonalnie i moralnie, aby udowodnić to, co już dawno wszystkim wiadomo — oprócz urzędników państwowych. Dlatego postąpiłem, zapewne, nie do końca poprawnie: ostrzegłem, że jeśli rozmowa o nieudolności języka ukraińskiego będzie trwała, nie wezmę udziału w zaplanowanej
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
płakała, czekając, kiedy w kraju coś zmieni się na lepsze, kiedy rozproszą się chmury nad edukacją, kiedy wreszcie nadejdzie kres nauczycielskiej nędzy, bo nawet marne pensje wypłacano z dużym opóźnieniem. A jaki człowiek nie marzy o lepszym losie? Więc nie myślała długo, gdy zaproponowano jej pracę tłumaczki na wycieczkowym statku morskim. Było bardzo ciekawie: nieznane kraje, setki nowych twarzy. Jej statek kursował po Morzu Śródziemnym między Włochami a Turcją, potem zaczął pływać do Zjednoczonych Emiratów Arabskich i innych krajów. Właśnie na statku wpadła w oko i zapadła w serce Turkowi — wilkowi morskiemu Abdulbakiemu. Choć załoga statku jest wielonarodowa, a pięknych dziewcząt jest mnóstwo, to on upodobał sobie właśnie Ukrainkę Natalię. Jednym słowem, Abdulbaki poprosił Natalię o rękę i serce. I została ona wkrótce Natalią-chanum. “Nie szukałam ani bogacza, ani obcokrajowca. Szukałam po prostu szczęścia” — mówi Natalia. Młoda para osiedliła się w Antalyi. Nie klepali biedy, ale też nie żyli w luksusach. Początkowo kobieta pracowała w jednym z hoteli, potem zaproszono ją do pracy w Konsulacie Honorowym Ukrainy. Jak żyje jej się na obczyźnie? Dobrze, lekko i przytulnie, mówi, bo zaakceptowała swojego Abdulbakiego, członków jego licznej rodziny takimi, jakimi są, nie próbowała przerabiać ich na ukraińską modłę, okazała szacunek dla ich zwyczajów i tradycji. I oni ją pokochali. A jeśli Turcy kogoś pokochają, to gotowi są przychylić mu nieba. Dlatego nasze dziewczęta, które tutaj znajdują sobie partnera, Natalia-chanum poucza: wychodzicie za mąż nie tylko za konkretnego Ahmeta, Oguza, Turala, ale za całą jego liczną rodzinę, z ich zwyczajami, religią, kulturą. Trzeba być gotowym na to, że w życie małżeńskie będzie ingerować matka męża, że w gości mogą niespodziewanie wpaść 15—20 krewnych lub sąsiedzi, którzy będą palić, pić herbatę czy kawę i prowadzić rozmowy o różnych światach, dwóch różnych kulturach duchowych: chrześcijaństwie i muzułmaństwie? Normalnie się łączą, zapewniła Natalia. Pozostała chrześcijanką, jednak nigdy nie słyszała ani od męża, ani od jego krewnych żadnego wyrzutu z tego powodu. Muzułmańskie i chrześcijańskie święta w tej rodzinie obchodzi się razem. Czy Natalia będzie nalegać na to, żeby jej półtoraroczny synek Nedżati też był prawosławny? Nie, niech nie czuje się białą wroną w tym kraju. Ale Ukraińcem będzie prawdziwym, bo w lot chwyta język matki, już zna wierszyk “Chłopczyk-wróbelek”. A oto Vita niedawno przyjęła muzułmaństwo. Jak jej, Ukraince, w tej wierze? Przecież za wiarę Ukraińcy przelewali krew, cierpieli męki piekielne, szli na śmierć, a odstępstwo uważano za straszny grzech. Walczyć i umierać za prawosławie oznaczało walczyć i umierać za Ukrainę. Pierwszą, która swoim autorytetem złamała ten stereotyp religijnej nietolerancji, była Roksolana, która przyjmując muzułmaństwo, pozostała wielką Ukrainką. Zresztą, tę nienaruszalną jedność rozbił też podział chrześcijaństwa na kilka wyznań. Jest wśród nich, niestety, takie, które nie uznaje ani naszego języka, ani kultury, ani historii, ani prawa Ukrainy do własnego kościoła narodowego. “Doszłam do muzułmaństwa sama, po 14 latach mieszkania w tym kraju. Sądzę, że wpłynęły na mnie jego przyroda, kultura, zwyczaje, język oraz szacunek do wspaniałego narodu. A może stało się tak również dlatego, że nie byłam dobrą chrześcijanką, mało wiedziałam o tej wierze, bo nie trafił się w moim życiu człowiek, który odkryłby przede mną chrześcijańskie prawdy? Za to tutaj znaleźli się ludzie, którzy pokazali bogactwo i piękno nowej wiary, która ani trochę nie wpłynęła na moją ukraińską istotę, a być może nawet ją wzmocniła” — mówi Vita. Ciekawy szczegół: tureckim mężczyznom nie podoba się, że ich żony porównuje się do Roksolany, chociaż ich losy są w wielu aspektach podobne. Bo Roksolana dla większości Turków jest antybohaterką, kobietą, której ulegał sułtan Sulejman Wspaniały, która zmieniła bieg historii, forsując na tron swojego ulubionego syna Selima — pijaka i nieudacznika, co z czasem doprowadziło do upadku Imperium Osmańskiego. Nie mogą jej wybaczyć też listu, który rzekomo napisała do Sulejmana, gdy stał ze swoim niezwyciężonym wojskiem pod Wiedniem. W tym przesłaniu prosiła go o powrót i w ten sposób uratowała Europę przed osmańskim zniewoleniem. Słowem, Roksolana dla Turków nie jest ideałem. Jest wzorcem dla ukraińskich kobiet, które chciałyby osiągnąć carskie wyżyny w miłości i życiu małżeńskim. Ciąg dalszy nastąpi.
Машинний переклад
Relacje ukraińsko-tureckie sięgają czasów Rusi Kijowskiej. Przez stulecia bywały one raz dobrosąsiedzkie, a raz zacięte, niczym pojedynek szabli i jataganu, który pozostawił po sobie niemało krwi, łez i zniszczonych losów. Wielu Turków przebywało na Ukrainie, a mnóstwo Ukraińców w Turcji. Dziesiątki tysięcy naszych rodaków na zawsze pozostało żyć w tym kraju. Trafiając w obce środowisko językowe, kulturowe i duchowe, w większości rozpuszczali się w nim. Czy na terytorium Turcji w XVI—XVIII wieku istniały zrzeszenia Ukraińców, które pomagałyby im przetrwać? Ukraiński historyk, wykładowca Narodowego Uniwersytetu „Akademia Kijowsko-Mohylańska” Ferhad Turanli twierdzi, że za pierwsze ukraińskie ugrupowanie wojskowo-kulturalne na terytorium Imperium Osmańskiego należy uznać Kozaczyznę Zadunajską, która została założona na południu Ukrainy po zniszczeniu Siczy Zaporoskiej. Na początku XX wieku Ukraińcy, którzy wyemigrowali do Turcji, utworzyli tutaj „Związek Wyzwolenia Ukrainy”. Ołeksandr KARPENKO
Od 1991 roku, kiedy Ukraina stała się niepodległa, w relacjach dwóch krajów i narodów otworzyła się nowa karta. Odnowiły się wzajemne ludzkie potoki nie zdobywców i jeńców, a turystów, biznesmenów, pracowników zarobkowych, „mrówków”. Wielu naszych rodaków zaczęło osiedlać się w Turcji. I oto, kiedy ich liczba w tym kraju osiągnęła masę krytyczną, która wymagała choć jakiegoś wentyla bezpieczeństwa, obrazowo mówiąc — ojczystej kalinowej wysepki, zaistniała potrzeba założenia ukraińskiego towarzystwa. Ten kłopot wzięli na siebie Natalia Karadża, Wita Mychajłowa, Ołeksandr Riabczenko, którzy mieszkają w Antalyi, gdzie naszych rodaków jest najwięcej. Wielką pomoc moralną i materialną w założeniu tej organizacji udzielił Honorowy Konsulat Ukrainy w Antalyi, na którego czele stoi dyrektor generalny znanej firmy turystycznej „Teztour” Levent Aydin. Na początku 2009 roku towarzystwo kulturalne „Ukraińska rodzina” zostało zarejestrowane i rozpoczęło swoją działalność… Naszych rodaków, którzy masowo ruszyli do tego ciepłego i słonecznego kraju, można porównać do motyli, które lecą do jasnego płomienia świecy, przypalając skrzydła, a nawet ginąc. Przyciągają ich bezwizowy wjazd, stosunkowo niska cena biletu. A ileż to bajek nasłuchali się o bajecznym bogactwie Turcji i jej obywateli! No i, rzecz jasna, wabi wschodnia egzotyka: palmy, góry, morze… Jadą głównie na południe kraju — do Antalyi, Kemeru, Alanyi, Marmaris, Side, gdzie rozwinięta jest branża turystyczna. Ponad 80 procent ukraińskich migrantek w tym kraju to kobiety i dziewczęta, które szukają szczęścia, czyli mają nadzieję wyjść za mąż za bogatego Turka i zapomnieć o wszystkich problemach i kłopotach, które osaczały je w ojczyźnie. Czują, że ukraińska uroda musi cieszyć się tutaj popytem, że Turków na poziomie genetycznym ciągnie do Ukrainek. Wiele naszych czarujących dziewcząt, które w Turcji nagle zmieniają się w blondynki, jedzie świadomych tego, że będą zarabiać na chleb swoim ciałem. Bardzo wielu jest tu ukraińskich studentów, którzy przez lato pracują w agencjach turystycznych jako przewodnicy, transfermani (ci, którzy witają, żegnają, towarzyszą), animatorzy, czyli organizatorzy wolnego czasu turystów. Historia Natalii Karadży, asystentki Honorowego Konsula Ukrainy w Antalyi, jest typowa i jednocześnie nietypowa dla ukraińskich kobiet w Turcji. Dziesięć lat pracowała jako nauczycielka języków obcych w Białogrodzie nad Dniestrem, a potem w Illicziwśku w obwodzie odeskim. Kochała pracę, dzieci i, jak jej koleżanki oraz wszyscy rodacy, plotkować niemal do rana. Jeśli idziesz kupować meble, sprzęt AGD czy jakąś odzież, to towarzyszyć ci będzie orszak: teściowa, bracia męża i ich żony, siostry, dzieci i wnuki, wujkowie, ciotki — więc ta misja może trwać do późnego wieczora. Jeśli urodzi się dziecko, to do mieszkania wbija się prawie stu bliskich i dalekich krewnych oraz sąsiadów, z których każdy chce wziąć noworodka na ręce, wycałować, złożyć dobre życzenia. Wieczorem żona, pomimo pracy czy spraw społecznych, musi być w domu, przywitać męża, nakarmić go. Często tureckie kobiety urządzają spotkania u kogoś w domu: plotą, szyją, śpiewają, rozmawiają. Mężczyzn na takie wydarzenia nie zapraszają. Oni w tym czasie zbierają się w swoim gronie, ale żona jednego z nich musi im usługiwać. Urodzin w Turcji się nie obchodzi, uważa się to za chrześcijański zwyczaj. Za to hucznie świętuje się święta religijne — Ramazan Bajram i Kurban Bajram, a także obrzęd wprowadzania chłopców w dorosłość (obrzezanie). Ale wszystko to łatwo się przyjmuje, jeśli kochasz i szanujesz męża, mówi Natalia-hanim. Trzy miesiące temu przyszli do towarzystwa Ukrainka z Turkiem. Pomagano im tu przetłumaczyć dokumenty, które trzeba złożyć do ukraińskiego konsulatu w Ankarze w celu uzyskania pozwolenia na ślub. Oboje szczęśliwi, świergoczą. Ale… Póki wypełniali ankiety, trzykrotnie się pokłócili, bo dziewczyna jest taka, że nie daj Boże, więc kiedy narzeczony mówi do niej słowo, ona w odpowiedzi mówi dziesięć. A Turcy tego nie lubią. Chociaż można nimi kierować — za pomocą łagodnego słowa, uznania ich autorytetu, ale w żadnym wypadku nie chamstwa. Po trzech miesiącach przyszli znowu — złożyć dokumenty o rozwód. Turek milczy, a dziewczyna skarży się na to, że w ich relacje ciągle wtrącała się teściowa (valide), że trzeba było dbać o całą rodzinę, kiedy przychodziła w gości, i tak dalej. I takich przypadków jest wiele. „A jacy oni są, Turcy?” — pytam gospodarzy ukraińskiej świetlicy w dzielnicy Sampikanszah. Pracowici, dumni, bardzo szczycą się swoim krajem. W każdym oknie, na każdym balkonie, na każdej górze — turecka flaga. Turcy są przekonani, że we wszystkim są najlepsi, pierwsi. „Oni nawet uważają, że pierwsi podbili kosmos”, — żartuje Ołeksandr Riabczenko. Pomimo emocjonalności i temperamentu Turków, spory między nimi nigdy nie kończą się bójkami. „Mało palą (tureckie kobiety palą więcej niż mężczyźni), prawie nie piją, nie zażywają narkotyków, z szacunkiem odnoszą się do swoich żon, nie pozwalają sobie publicznie na nie krzyczeć, jak to bywa u naszych mężczyzn, nie są wybredni co do jedzenia…” — wychwalała tureckich mężczyzn Wita Mychajłowa, zapewne mając na uwadze własne doświadczenie małżeńskiego życia. Jej mąż Tarik, kiedy przetłumaczono mu słowa żony, dumnie wypiął pierś i zaśmiał się. „Czy smakuje ci ukraińska kuchnia?” — pytam go. W odpowiedzi uniósł do góry kciuk, niby że super. „Zwłaszcza ukraińskie pierogi z serem (warenyky) i barszcz, ale tylko świeży…” — doprecyzował, sugerując, że ukraińskie gospodynie czasami mogą podać barszcz ugotowany kilka dni wcześniej. Ogólnie Wita dała trafną charakterystykę tureckim mężczyznom, ale bywają wśród nich i źli. Świadczą o tym skargi niektórych Ukrainek, które poślubiły Turków: a to uderzył, a to obraził, a to przed matką nie obronił... A poza tym Turcy bardzo przyjaźnie reagują na obcokrajowców, którzy próbują rozmawiać po turecku, interesują się ich historią, zwyczajami (a któremu narodowi się to nie podoba?), dodał jeszcze jeden akcent do uogólnionego tureckiego portretu Ołeksandr Riabczenko. Przytoczył taki przykład. Kiedy dopiero przyjechał do Turcji, to w najbliższym sklepie żądali od niego za bochenek chleba 1,7 liry. A po miesiącu, kiedy nauczył się witać, dziękować, życzyć dobrego zdrowia po turecku, zaczęli brać od niego tylko połowę tej ceny. I tak na wszystkie produkty. Ale co tu mówić! Ja sam przekonałem się, że to życzliwi, cywilizowani, szczerzy i gościnni ludzie. Powiedz Turkowi w jego ojczystym języku „günaydın” (dzień dobry), zapytaj, jak ma na imię, jak idą sprawy… I wszystko, jesteś dla niego już swój. Jeśli coś kupujesz, zaproponują ci najlepszy towar, a jeszcze z solidną zniżką, przyjmą cię i odprowadzą jak najdroższego gościa. Wzajemny szacunek — oto formuła relacji między narodami. Nie wszystkie państwa, niestety, jej przestrzegają. Zeszło na delikatny temat religii. Jak w turecko-ukraińskich rodzinach łączą się dwa
Машинний переклад
Historię życia lekarki-hematologa i naukowca Iryny Kriaczok można by rozpocząć tak, jak rozpoczynały się bajki z jej dzieciństwa: „Żyła sobie dziewczynka z małym, ale czułym sercem, i zachorowała jej mama…”. Wtedy ją samą ogarnął ból, a jeszcze, wspomina, pragnienie, by w jednej chwili, jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki, pozbawić cierpień najbliższą osobę; pragnienie, w istocie możliwe do spełnienia chyba tylko w bajce. A w prawdziwym życiu, zrozumiała Irynka później, trzeba zostać lekarzem, aby mama kiedyś uśmiechnęła się do ciebie zmęczonym, ale szczęśliwym uśmiechem człowieka, który wyzdrowiał… Tak też się stało: dzięki Bogu, mama żyje, a sama bohaterka tego szkicu ze zwykłej niegdyś dziewczynki „przemieniła się” w znaną i szanowaną wśród kolegów i pacjentów Irynę Anatolijiwnę Kriaczok — doktora nauk medycznych, zastępcę dyrektora Narodowego Instytutu Raka, wiodącego krajowego specjalistę w swojej dziedzinie. W końcu to dziecięce pragnienie uzdrowienia mamy określiło nie tylko jej życiowy wybór, ale stało się też bodaj pierwszą próbą charakteru. Przecież od razu do stołecznego instytutu medycznego dostać się nie udało, chociaż szkołę ukończyła ze złotym medalem. Piątka na pierwszym egzaminie wstępnym — i legitymacja studencka w rękach, ta swoista przepustka do jeszcze nieznanego świata medycyny. Ale — czwórka, i zabrakło jej jednego punktu, by przejść przez konkurs. W następnym roku powtórzyła próbę i jednak dostała się do Kijowskiego Instytutu Medycznego imienia akademika O. Bohomolca. Ukończyła go z wyróżnieniem, a pod koniec nauki postanowiła zostać hematologiem. — Dlaczego? — Na szóstym roku studiowaliśmy hematologię. Wydawało mi się wtedy, że to specjalność, która ma dość jasne algorytmy, jak postawić diagnozę, robiąc analizę krwi, badając szpik kostny. Z biegiem czasu przekonałam się, że się nie pomyliłam. Po ukończeniu uczelni — przydział: staż kliniczny w Instytucie Medycyny Radiacyjnej, gdzie wczorajsza studentka rozpoczynała karierę zawodową na różnych stanowiskach. Dwie dekady, do 2008 roku — jako młodszy pracownik naukowy, pracownik naukowy, starszy pracownik naukowy w oddziale transplantacji szpiku kostnego. — Dyrektorem instytutu był wtedy Wołodymyr Hryhorowycz Bebeszko — kontynuuje opowieść Iryna Anatolijiwna — a moim mentorem — kierownik oddziału hematologii Wiktor Iwanowycz Kłymenko, niestety już nieżyjący. W 2000 roku rozpoczęliśmy przeszczepianie komórek macierzystych krwi obwodowej. Była to nowa, po raz pierwszy wdrożona na Ukrainie metoda… Zapewne był to jej czas rozkwitu, wypełniony po brzegi codzienną praktyką i poszukiwaniami naukowymi w oddziale metod leczenia zachowawczego; w końcu — obrona rozprawy doktorskiej, która w języku profesjonalistów brzmi tak: „Optymalizacja ścieżek diagnostyki i leczenia chorych na choroby limfoproliferacyjne o niskim stopniu złośliwości”. Stale rozszerzały się jej zainteresowania naukowe, wśród których: chemioterapia chorób onkologicznych i onkohematologicznych; opracowywanie i doskonalenie krajowych standardów diagnostyki i leczenia chorych o profilu onkohematologicznym, kontrola nad ich wdrażaniem do praktyki ochrony zdrowia; opracowywanie nowych i doskonalenie istniejących metod leczenia chorób limfoproliferacyjnych. Ten jej czas rozkwitu — to także 130 publikacji naukowych, 4 monografie, 4 wynalazki, 6 zaleceń metodycznych… Oczywiście, w każdym środowisku zawodowym są ludzie, którzy robią karierę, i czasem — nic więcej. Robią ją różnie, jest na to niemało sposobów. Powiedzmy, urodzić się w wpływowej rodzinie. Albo — ubierać się na szaro, trzymać się w cieniu i nie wykazywać inicjatywy, wspierając tylko „potrzebnych” kolegów. Licząc na to, że karierowiczostwo — to zawsze początek czyjegoś końca. A jeśli jesteś kobietą? Kiedyś ktoś niewesoło zażartował, że kobietom kariera przychodzi trudniej niż mężczyznom, przecież nie mają żon, które popychałyby je do przodu. Chociaż kariera, dokonana własnym wysiłkiem, zawsze jest pewniejsza od kariery wybrukowanej niskimi pokłonami czy protekcją jakiegoś wpływowego wujka. Moim zdaniem, Iryna Kriaczok nie robiła kariery w potocznym rozumieniu tego słowa, a po prostu dzień po dniu stawała się sobą, czuła się swojo w środowisku ludzi samowystarczalnych. Dwóch — Wołodymyra Bebeszkę i Wiktora Kłymenkę — już wymieniono. Tutaj można dołączyć także Ihora Borysowycza Szczepotina, którego nie zawiodło wyczucie zawodowe, gdy zaprosił do ówczesnego Kijowskiego Instytutu Onkologii osobę, która znajdowała się w rozkwicie swojej kariery. Powierzył jej kierowanie oddziałem chemioterapii, gdzie leczą się chorzy na złośliwe choroby krwi, a do tego — funkcję swojej zastępczyni ds. pracy organizacyjno-naukowej. Bez wątpienia, każde stanowisko kierownicze — to przede wszystkim odpowiedzialność. A także — umiejętność pracy w zespole, łączenia wysiłków różnych specjalistów, prowadzenia ich za sobą. Tylko wtedy można liczyć na sukces, i to, nawiasem mówiąc, nie tylko zawodowe credo, ale i postawa życiowa Iryny Kriaczok. Z drugiej strony, któż powie, że to łatwe — łączyć praktykę lekarską, działalność naukową i kłopoty organizacyjne. Ale Iryna Kriaczok podchodzi do tego spokojnie, z należytym zrozumieniem. Jak do zwykłej europejskiej praktyki, kiedy naukowcy wdrażają w życie swoje osiągnięcia naukowe. — Czy można taką sytuację porównać do ogrodnika, który hoduje drzewo, aby potem skorzystać z owoców swojej pracy? — Pani porównanie jest bardzo poetyckie — uśmiecha się Iryna Anatolijiwna. — W rzeczywistości optymalizujemy podejścia do leczenia, staramy się udoskonalić już istniejące metodyki. I dodaje, że bardziej chciałaby opowiedzieć o kierowanym przez nią oddziale na sześćdziesiąt łóżek, w którym leczy się choroby limfoproliferacyjne. To — lwia część chorych na chłoniaki. Jest ich na Ukrainie bardzo wielu, uważa specjalistka, ponad 25 tysięcy w rejestrze według danych krajowego rejestru nowotworów; liczba ta, niestety, z roku na rok rośnie. — Czy tylko w naszym kraju? — Nie, to — ogólnoświatowa tendencja, uwarunkowana wieloma przyczynami. Jedną z nich — podnosi się długość życia; ludzie żyją dłużej, a wysoki odsetek zachorowań na chłoniaka — właśnie w podeszłym wieku. Aby walczyć z tymi chorobami, stosujemy nowoczesne metody leczenia, wypracowane przez nas i za granicą. — Czy są pewne standardy w tym zakresie? — Tak, w 2007 roku na Ukrainie opracowano je zarządzeniem Ministerstwa Zdrowia i leczymy, wychodząc z tych standardów czy protokołów; są sukcesy także społeczności światowej. Opracowano niemało nowych preparatów, wyniki wyleczalności takich chorych są znacznie lepsze, niż to było, powiedzmy, dwadzieścia lat temu. — Jakie czynniki sprzyjają temu najbardziej? — Bardzo ważne jest zdiagnozowanie choroby na wczesnym — pierwszym, drugim stadium, wtedy szanse na wyleczenie, na długotrwałą remisję, na przeżycie są znacznie wyższe. Bardzo ważne jest, by nie tracić czasu. Nie zamykać oczu na te czy inne objawy choroby, nie udawać, że problemu nie ma, a pójść do lekarza i wyrazić wszystkie swoje wątpliwości, aby to schorzenie zostało jak najwcześniej zdiagnozowane. Wtedy też proporcjonalnie lepsze są wyniki leczenia. — Zapewne ważny jest tutaj także profesjonalizm samych lekarzy, wymiana doświadczeń specjalistów… — Tak, regularnie przeprowadzamy spotkania, sympozja, gdzie omawiamy problemy branży z krajowymi i zagranicznymi kolegami. W tym celu jeździmy z kolegami poza granice kraju, zapraszamy do siebie specjalistów światowej klasy z tego czy innego problemu. Z reguły ci, którzy choć raz odwiedzili Ukrainę, stają się naszymi przyjaciółmi, my nadal kontynuujemy współpracę z nimi. Taka międzynarodowa kooperacja — to światowy standard. Jedna osoba, jeden kraj może coś zrobić. Ale po to, aby wyniki były bardziej znaczące, konieczne jest łączenie wysiłków ludzi i krajów. — Jakie to kraje? — Jest ich niemało: Szwajcaria, Szwecja, Austria, Niemcy, Francja, USA… — Czy wchodzi do ich liczby Kuba, ten mały kraj z wielkim sercem, jak nazywają go dziennikarze; jest on także znany ze swoich osiągnięć w dziedzinie, którą i Pani się opiekuje — w szczególności tym, że tam już od ponad dwóch dekad z chorób krwi leczą się dzieci z Ukrainy… — Kuba aktywnie i skutecznie działa w sensie pokonywania choroby. Ma swój program, skutecznie współpracuje z Czarnobylskim Funduszem Młodzieżowym, któremu przewodniczy Ołeksandr Bożko. Wiem, że u siebie w domu Kubańczycy praktycznie bezpłatnie leczą i rehabilitują ukraińskie dzieci. Ale u nas są dorośli klienci. Chociaż i w naszym instytucie jest oddział, gdzie leczą się dzieci. Co prawda, nie z nowotworami hematologicznymi, a onkologicznymi. — Co Pani pomaga pracować, pewnie, nawet z uśmiechem na ustach robić sprawę, utkaną z bólu i nadziei? — Mamy zgrany zespół, bardzo postępowego dyrektora instytutu — profesora Ihora Borysowycza Szczepotina. Pod jego kierownictwem dawny instytut onkologii zyskał status Narodowego Instytutu Raka. Wreszcie oddano do użytku nowy budynek chirurgiczny, który przez dwie dekady był niedokończoną budową. Teraz są tam pacjenci, testowane są nowoczesne metody leczenia. W ciągu ostatnich lat znacząco odnowiła się baza materialno-techniczna, pojawił się nowy sprzęt diagnostyczny i leczniczy. A zatem są możliwości rozwijania nauki i praktyki tej dziedziny onkologii, pracy na poziomie międzynarodowych standardów. Szkolimy naszych młodych lekarzy i naukowców za granicą, aby zdobyte tam wiedzę wdrażali u nas. — Zapewne w życiu zawodowym lekarza są przypadki, których inaczej jak szczęśliwymi nazwać nie można. Ale przecież bywają i niepowodzenia, nie zawsze leczenie kończy się pomyślnie. Wtedy co: chwile rozczarowań, zwątpienia, momenty rozpaczy?.. — Na to prawdziwy lekarz po prostu nie ma prawa. Chociaż on, oczywiście, nie jest wolny od uczuć. Tutaj ważne jest, by nie zapominać, że życie się nie kończy, że czekają na ciebie inni chorzy, którzy pokładają w tobie nadzieję. Więc nie trzeba opuszczać rąk, pracować, aby jak najczęściej widzieć oczy człowieka, który po chorobie wraca do normalnego życia. I takich jest bardzo, bardzo wielu, zostają rodzicami, kontynuują swoje aktywne życie zawodowe. Lubię widzieć ich, kiedy po zakończeniu leczenia przychodzą do nas na kontrolne badania — piękni chłopcy i dziewczęta, którzy razem z nami, lekarzami, zwyciężyli niebezpieczną chorobę. — Ważne jest też wsparcie Pani wysiłków ze strony państwa, uwaga darczyńców, artystów… — Niestety, państwo obecnie nie może rozwiązać wszystkich problemów. I nie tylko w medycynie.
Dlatego w tej sytuacji nasze stanowisko polega na wielokierunkowym działaniu. Wielowektorowym. Dotyczy to zarówno działalności praktycznej, jak i naukowej oraz postawy obywatelskiej. Staramy się zwrócić uwagę społeczeństwa na nasze problemy. Chcę z radością zaznaczyć, że wielu nieobojętnych ludzi wychodzi nam naprzeciw, podaje pomocną dłoń. Współpracujemy z organizacjami charytatywnymi, które swoimi datkami wspierają społeczną i psychologiczną rehabilitację chorych. Niedawno, na przykład, na swoim zebraniu darczyńcy postanowili pomóc naszemu oddziałowi dziecięcemu w zakupie endoprotez. Na uwagę mediów nie narzekamy. Wspieramy pacjentów nie tylko jako medycy, ale i moralnie. Prowadzimy arteterapię, koncerty i inne wydarzenia, aby chorzy nie czuli się wyrzuceni poza nawias życia.Zamiast posłowia Tak już, niestety, bywa, że zdrowia ludzie nie cenią, dopóki nie przyjdzie choroba. A i wtedy — czyż, szczerze mówiąc, najpierw nie wykorzystują „szansy”, by jej nie zauważyć, zamiast od razu zwrócić się do lekarza? Przyczyny tego są różne — od niedbałego stosunku do najcenniejszego ludzkiego bogactwa (mówiąc: co ma się stać, niech się stanie) po — częściowo — zwątpienie w siłę rodzimej medycyny. Czasami człowiek boi się diagnozy — jakby strach był w stanie uzdrawiać. Szuka ratunku gdziekolwiek, tylko nie tam, gdzie mogą go rzeczywiście uratować. I wtedy następuje nieuniknione. Na szczęście nie zawsze, ale wtedy uniknąć go jest o wiele trudniej. Więc dopóki jest choroba, będzie nie tylko strach, ale i nadzieja. I — uzdrowienie z dolegliwości, choćby najniebezpieczniejszej, za jakie nie bez powodu uważa się choroby onkologiczne i hematologiczne. Takich historii ze szczęśliwym zakończeniem Iryna Anatolijiwna Kriaczok, zastępca dyrektora Narodowego Instytutu Raka, doktor nauk medycznych, mogłaby opowiedzieć niemało. Każda z nich zapada w pamięć na długo, ale ona pragnie, aby jak najwięcej uśmiechów jaśniało na twarzach byłych pacjentów, uzdrowionych z choroby. A na wszystkich konferencjach prasowych, z anteny telewizyjnej i radiowej, w prasie nie męczy się podkreślać: aby zwyciężyć chorobę, bardzo ważne jest, by zwrócić się do lekarza w porę. A teraz krótko — jedna historia, czyli przypadek kliniczny, mówiąc językiem zawodowym, zapisana z jej ust. Do nich na oddział zwróciła się młoda dziewczyna, mająca już od ponad roku chorobę — chłoniaka. Jest to nowotworowa choroba układu limfatycznego, która charakteryzuje się powiększonymi węzłami chłonnymi. Jej diagnozę podejrzewano. Ale ona nie wierzyła w tak straszną diagnozę; obeszła lekarzy, ale nie onkologów, nie hematologów, lecz lekarzy specjalności pokrewnych, medycyny niekonwencjonalnej. Czym tylko się nie leczyła w ciągu tego roku! I tylko straciła czas. Bo przez ten rok choroba przeszła z wczesnego stadium do ostatniego. — I kiedy wreszcie znalazła się w szpitalu, to przez kilka dni nie mogliśmy rozpocząć specjalistycznego leczenia, bo pacjentka była w skrajnie ciężkim stanie. Martwiliśmy się: czy wytrzyma chemioterapię, która ma swoje powikłania. I mimo wszystko odważyliśmy się, zaryzykowaliśmy… Od tego czasu minęły prawie trzy lata. Leczenie zakończyło się sukcesem i teraz ta dziewczyna jest zdrowym człowiekiem. Odkryła w sobie zdolności do malowania. Obecnie nie tylko sama maluje piękne obrazy, ale i innym ludziom toruje drogę do sztuki, otworzywszy centrum rozwoju twórczego. Niedawno przychodziła na badania kontrolne. Teraz jest w ciąży i ma urodzić dziecko. To — jej nowe narodzenie. Gdyby jeszcze trochę pochodziła nie do tych lekarzy, mówi Iryna Kriaczok, to tej dziewczyny nie udałoby się uratować.Ołeksandr KAWUNENKO, m. Kijów
Машинний переклад
Hennadij APANASENKO, doktor nauk medycznych, profesor Mychajło KURYK, doktor nauk fizyczno-matematycznych, profesor Woda stanowi 2/3 powierzchni Ziemi. Słodkiej wody pitnej jest zaledwie 2,53% tej ilości. Zatem woda pitna to najcenniejszy skarb Ziemi, od którego zależy wszystko, co żyje na planecie. Niedbałe czy drapieżne traktowanie środowiska, zwłaszcza rzek, doprowadziło do tego, że wiele małych rzek (a są to naczynia krwionośne Ziemi) wyschło, a wielkie rzeki są tak ekologicznie zanieczyszczone, że woda w nich stała się szkodliwa do spożycia. Dziś na Ukrainie nie ma wody powierzchniowej (rzecznej, jeziornej, studziennej, źródlanej), którą można pić na surowo bez sprawdzenia jej czystości. Corocznie rośnie liczba miejscowości i ludzi, którzy nie mają dostępu do jakościowej wody pitnej. Prawie 46 milionów obywateli, którzy mieszkają w 161 miastach i 100 osiedlach typu miejskiego z 25 regionów kraju, otrzymuje wodę pitną z lokalnych źródeł z odchyleniami od wymagań normatywnych. Często woda ma podwyższoną ogólną twardość, podwyższoną zawartość chlorków, suchych pozostałości, siarczanów, fluoru, żelaza, azotanów, amoniaku i manganu. Według danych przewodniczącej Ogólnoukraińskiej Ligi Ekologicznej Tetiany Tymoczko, ponad 1,3 tysiąca miejscowości, gdzie mieszka około 1 miliona ludzi, korzysta z dowożonej wody pitnej. Dziś niezadowalająca jakość wody pitnej prowadzi do rozprzestrzeniania się chorób zakaźnych i poważnego pogorszenia zdrowia. Tylko w okresie od 2004 do 2010 r., według danych Ligi Ekologicznej, zrzut niedostatecznie oczyszczonych ścieków i wód przemysłowych wzrósł z 3,5 do 6 miliardów metrów sześciennych. Wielkie straty słodkiej wody w kraju wynikają ze starych i niedoskonałych urządzeń oczyszczających oraz sieci zaopatrzenia ludności miejskiej w wodę. Ustawodawstwo i baza normatywna w kraju nie stymulują administracyjnie ani ekonomicznie zmniejszenia zanieczyszczenia rzek i ścieków oraz oszczędzania zasobów słodkiej wody nieprzeznaczonej do picia. Dziś na Ukrainie na jednostkę krajowej produkcji zużywa się 4–6 razy więcej wody niż w krajach wysokorozwiniętych. Według danych Ukraińskiego Instytutu Badawczego Problemów Gospodarki Wodnej i Ekologii, z 63 119 rzek, które dziś znajdują się na terytorium kraju, większość ma 3–5 klasę jakości, podczas gdy woda do poboru w celach pitnych powinna mieć tylko 1 klasę. Dziś stan ekologiczny rzek kraju to stan ogólnej sytuacji ekologicznej. W istocie jest to ekologiczny defolt. Jeśli w najbliższych latach Rząd nie podejmie radykalnych kroków w celu naprawy sytuacji ekologicznej — kraj jest skazany. Dziś bez miłości człowieka do środowiska, a w szczególności do wody, nie może być mowy o tak ważnych pojęciach, jak ekologia świadomości, ekologicznie bezpieczna przyszłość narodu, przywrócenie harmonii między człowiekiem a środowiskiem. Źródła zaopatrzenia ludności w wodę Ewolucyjnie człowiek powinien stale pić wodę powierzchniową, rzeczną, która jest nie tylko ekologicznie czysta, ale zawsze płynie z różnymi zakrętami, burzy się, stale kontaktuje się z Ziemią, wpływa na nią energia Kosmosu. Taka woda ma wielką własną naturalną bioenergetykę, która jest ważna dla zdrowia człowieka. Ale obecnie jest to dla nas tylko stwierdzenie faktu, a w rzeczywistości takiej wody w kraju nie ma. Zatem człowiek zmuszony jest wykorzystywać podziemne źródła słodkiej wody. Awicenna nazywał taką wodę „zgniłą”, ma ona różny skład chemiczny i mikrobiologiczny w zależności od miejsca, gdzie woda zbiera się pod ziemią. A to oznacza, że dla bezpiecznego spożycia wody podziemnej konieczne jest kontrolowanie jej składu i stosowanie różnych metod uzdatniania wody. Ludność miejską zaopatruje się dziś w wodę przez sieć miejskich, wiejskich wodociągów, gdzie podawana jest woda, która spełnia współczesne wymagania sanitarno-higieniczne — „Woda pitna”. W tym przypadku wielkie znaczenie ma zapewnienie wody o jakości ekologicznej i bioenergoinformacyjnej. Negatywnym czynnikiem zanieczyszczenia ekologicznego takiej wody jest materiał, z którego wykonano wodociąg, oraz jego forma (okrągłe rury, kąty proste zakrętów rur itp.). Typy konfekcjonowanych (butelkowanych) wód pitnych Zgodnie z Klasyfikacją Międzynarodową istnieją następujące typy wód konfekcjonowanych: Woda artezyjska — woda z odwiertu, która znajduje się w warstwach wodonośnych skał między warstwami nieprzepuszczalnymi. Woda pitna — woda, która jest rozlana do butelek i sprzedawana do spożycia przez ludzi w pojemnikach higienicznych i nie zawiera dodatków, substancji słodzących ani składników chemicznych. Woda oczyszczona — woda otrzymana przez destylację, dejonizację, odwróconą osmozę lub za pomocą innych podobnych procesów i może być oznaczona jako oczyszczona woda butelkowana. Woda musująca (gazowana) — woda, w tym także po obróbce, zawierająca tę samą ilość dwutlenku węgla, co w momencie wydobycia ze źródła. Woda źródlana — woda butelkowana, otrzymana z formacji podziemnej, z której woda płynie naturalnie na powierzchnię ziemi. Woda źródlana, zebrana z wykorzystaniem siły zewnętrznej, musi pochodzić z tej samej podziemnej warstwy wodonośnej, co źródło, i musi posiadać wszystkie właściwości fizyczne, ten sam skład i jakość, co woda płynąca naturalnie na powierzchnię Ziemi. Woda studzienna (z odwiertu) — woda butelkowana ze studni lub odwiertu z warstwy wodonośnej w głębi ziemi. Woda po odwróconej osmozie Woda po odwróconej osmozie — woda, która przeszła głębokie oczyszczanie lub została zdemineralizowana. Taka woda ma istotnie naruszoną naturalną równowagę struktury i po dostaniu się do organizmu człowieka będzie próbowała odzyskać brakujące jej pierwiastki chemiczne, czyli będzie „zabierać” je z organizmu. Jest to niedopuszczalne dla dzieci i kobiet w ciąży, kiedy organizm kobiety potrzebuje dodatkowo witamin, makro- i mikroelementów w stanie naturalnym. Dla wody po odwróconej osmozie ogólna mineralizacja jest poniżej normy — 100 mg/dm lub 0,1 g/l. Dziś producenci wód butelkowanych oferują do spożycia wodę otrzymaną metodą odwróconej osmozy. Woda, która przechodzi tak głębokie oczyszczanie, traci większość soli mineralnych, pożytecznych i niezbędnych dla żywotności człowieka. Czystą wodę po odwróconej osmozie należy spożywać dozowanie, ponieważ jest ona fizjologicznie niepełnowartościowa z powodu niemal całkowitego braku składu mineralnego. Badania wpływu wody zdemineralizowanej na człowieka świadczą: — woda po odwróconej osmozie wypłukuje z organizmu mikroelementy, które są niezbędne dla normalnej żywotności człowieka; — negatywnie wpływa na aktywność hormonów, które są związane z regulacją gospodarki wodnej w organizmie człowieka; — zmniejsza liczbę erytrocytów we krwi; — sprzyja odwodnieniu organizmu. Stałe spożywanie wody po odwróconej osmozie wywołuje szybkie zmęczenie, słabość, bóle głowy z zaburzeniami rytmu serca. Radzimy konsumentom krytycznie odnosić się do zapewnień, że woda zdemineralizowana jest bezpieczna dla człowieka. Dla normalnej żywotności człowieka wraz z wodą pitną do organizmu powinny trafiać w wystarczającej ilości niezbędne mikroelementy. Aby wodę po odwróconej osmozie można było spożywać jako pitną, konieczne jest, aby po filtrze odstała ona pewien czas w kontakcie z szeregiem naturalnych minerałów (krzemień, szungit, karneol itp.), czyli aby wodzie przywrócono jej naturalną równowagę składu i struktury.
Klinicznie udowodniono, że spożywanie wody pitnej ubogiej w substancje mineralne negatywnie wpływa na mechanizmy homeostazy, wymianę substancji mineralnych w organizmie itp. Jest to związane z wypłukiwaniem jonów wewnątrzkomórkowych i międzykomórkowych z płynów biologicznych, ich negatywnym bilansem. Zmienia się ogólna zawartość wody w organizmie, aktywność funkcjonalna hormonów, które są związane z regulacją gospodarki wodnej. Eksperymenty na szczurach wykazały, że spożywanie wody destylowanej lub wody o ogólnej mineralizacji do 75 mg/l prowadzi do powstania ogólnego negatywnego dysbilansu, zmniejszenia wskaźnika hematokrytu. Im mniejsza mineralizacja, tym bardziej prawdopodobne ryzyko intoksykacji organizmu. Woda destylowana nie zawiera anionów i kationów, które są stale potrzebne człowiekowi. Spożywanie miękkiej wody, zubożonej na przykład o wapń, może prowadzić do zwiększonego ryzyka złamań, przedwczesnych porodów, obniżenia wagi noworodków i niektórych rodzajów raka. Spożywanie wody zubożonej o magnez prowadzi do zaburzeń pracy mięśnia sercowego, do późnego zatrucia ciążowego i niektórych rodzajów raka. W latach 2000—2002 w Czechach i Słowenii, kiedy ludność zaczęła wykorzystywać w systemie centralnego zaopatrzenia w wodę wodę z odwróconej osmozy, pojawiły się częste skargi na problemy układu sercowo-naczyniowego, zmęczenie, osłabienie, skurcze mięśni. Badania ekologiczne w Rosji udowodniły, że spożywanie wody o małej zawartości substancji mineralnych prowadzi do pojawienia się szeregu chorób. Jest to nadciśnienie, zmiany w naczyniach wieńcowych i dwunastnicy, przewlekłe zapalenie żołądka, wole, powikłania u kobiet w ciąży, noworodków i niemowląt (żółtaczka, anemia, złamania, problemy ze wzrostem). Liczne badania udowodniły, że bliską fizjologicznej normie jest woda, w której zawartość wapnia wynosi 30—90 mg/l, magnezu 7—35 mg/l i której ogólna mineralizacja wynosi około 400 mg/l (woda wodorowęglanowa). Podczas przygotowywania posiłków na miękkiej wodzie z produktów (warzywa, mięso, zboża) tracone są ważne elementy. Straty wapnia i magnezu mogą sięgać 60%, miedzi — 60%, manganu — 70%, kobaltu — 86%. A przygotowywanie posiłków na twardej wodzie znacząco obniża straty minerałów w gotowym posiłku. Przygotowanie potrawy na wodzie słabozmineralizowanej znacząco obniża ogólny dopływ niektórych elementów do pożywienia. Niestety, współczesna dieta większości ludzi nie może zaspokoić organizmu wszystkimi niezbędnymi mikroelementami, dlatego każdy czynnik, który sprzyja utracie substancji mineralnych w procesie obróbki kulinarnej, może odgrywać negatywną rolę. Ludzie, którzy spożywają wodę zubożoną o substancje mineralne, zawsze są bardziej narażeni na ryzyko działania substancji toksycznych niż ci, którzy piją wodę o średniej twardości i mineralizacji. Jeszcze w 1980 roku WHO zalecała spożywanie wody pitnej o mineralizacji nie niższej niż 100 mg/l. Optymalna mineralizacja wynosi 200—400 mg/l dla wód chlorkowo-siarczanowych i 250—500 mg/l dla wód wodorowęglanowych. Aktywność korozyjna takich wód jest niewysoka. Zalecane są następujące stężenia magnezu i wielkość twardości wody: dla magnezu minimum 10 mg/l, wartość optymalna 20—30 mg/l; dla wapnia — minimum 20 mg/l, optymalna zawartość około 50 (40—80) mg/l i twardość wody, sumaryczna zawartość soli wapnia i magnezu 2—4 mmol/l. Przy przestrzeganiu takich zaleceń dotyczących składu wody pitnej nie obserwowano negatywnych zmian stanu zdrowia. Górna granica optymalnego przedziału twardości — 5 mmol/l, wychodząc z założenia, że woda o wyższej twardości prowadzi do tworzenia się kamieni w pęcherzyku żółciowym, nerkach, pęcherzu moczowym, a także artroz i artropatii. Kwestia mineralizacji wody pitnej jest obecnie bardzo aktualna, ponieważ dzisiaj w związku z masowym wprowadzaniem różnych filtrów oczyszczania wody, lokalnych systemów doczyszczania wody, zwłaszcza szerokim wykorzystaniem przy tym technologii odwróconej osmozy, obowiązkowo należy kontrolować stan słabozmineralizowanych wód butelkowanych. Niewzbogacona zdemineralizowana woda lub woda o niskiej zawartości substancji mineralnych — w rozumieniu niedoboru czy braku w wodzie ważnych substancji mineralnych — to nie jest idealny produkt, którego regularne spożywanie nie gwarantuje adekwatnego wkładu w ogólne spożycie niektórych znaczących składników odżywczych. Międzynarodowe i krajowe organizacje, które odpowiadają za jakość wody pitnej, powinny uwzględniać przy obróbce zdemineralizowanej wody minimalne wartości ważnych wskaźników jakości wody, włączając wapń, magnez i mineralizację. Woda pitna wysokiej jakości musi obowiązkowo posiadać nowoczesny paszport sanitarno-epidemiologiczny i ekologiczny jakości. Ostatni typ paszportu jakości wody został opracowany we współpracy Instytutu Fizyki NAN Ukrainy i Instytutu Ekologii Człowieka. Niedawno redakcja „Słowa Proświty” otrzymała list od czytelnika Mychajła Jakiubiwskiego z Kijowa, gdzie były takie wersy: „...Zwracam się do Was w rozwiązaniu palącego problemu. Mieszkam na Teremkach-1, obok Cybercentrum. Na osiedlach Teremki-1 i Teremki-2 już od dłuższego czasu nie działa żaden z czterech ujęć wody (niektóre — od kilku lat). Ludzie cierpią bez wody, przecież ze środków masowego przekazu wiadomo, że kijowska woda wodociągowa jest trująca, niezdatna do przygotowywania posiłków...”. Aby pomóc czytelnikowi rozeznać się w zaistniałej sytuacji, drukujemy materiał o wodzie, która daje życie, przesłany do redakcji „Słowa Proświty” przez Ukraiński Instytut Ekologii Człowieka.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
Oczywiście, jako pochwała, niesie w sobie ukrytą negację wtórności, rozpoznawalności, tego, co już było. W odniesieniu do talentu Liwyckiej-Chołodnej jest to sprawiedliwe tylko częściowo, dlatego wymaga doprecyzowania. Poezja zna echa suwerennych głosów, co, jak wiadomo, świadczy o ich pokrewieństwie. O wykrojeniu natury daru niby według jednej miary, nastrojeniu różnych światów na jedną falę. Czy to ten przykład? Jeśli tak, to nasuwają się poprawki. Po pierwsze, dotyczy to tylko części twórczości Liwyckiej-Chołodnej. Po drugie, jej suwerenność jest wrażliwa w tym rozumieniu, że poezja Achmatowej bezsprzecznie należała do jej ulubionej lektury. A gdzie zachwyt, tam nieuniknione są i wpływy. Wziąć choćby nadmierną uwagę do pewnych sytuacyjnych i psychologicznych kolizji, do „tatarskiej krwi”, chociaż to ostatnie z takim samym powodzeniem można przypisać i praskim środowiskom z ich nieustanną uwagą do historii. W szczególności — wyróżnijmy osobno — bezpośredni wpływ Małaniuka. Intymna liryka Liwyckiej-Chołodnej wabi swoją szczerością. Zakres jej jest szeroki: od romantycznego anturażu do otchłani w: Za plecami krzyki i wrzaski. I krwawe maski twarzy, I chmury palącego dymu, I wiem, że w ciemną noc Pocałuje mnie Tatar. I wiem, że będzie ból I że będzie zniewaga i wstyd, I słodki chmiel pokusy, I czarny mrok nienawiści. Będzie krew na moich ustach, Będzie rozpacz, upojna, bezsilna, I jak drapieżny potężny ptak, Rozwijać będzie namiętność skrzydła. Tak, ja wiem, to byliście wy. Wasze ostre tatarskie oczy Nade mną w tę noc kwitły I uśmiechały się w mroku nocy. Tak, ja wiem, to was mi Było radośnie zwać panem I w słodkim złudnym śnie Pocałunkiem palić pijanym. Ale potem, kiedy wiosna Oddzwoniła w dźwięcznych przestrzeniach, Znów nienawiść mi do dna Wypaliła duszę, jak zmora. Pamiętacie? — Noc… Ognie Błyskawic, jak promienne strzały. Wasze oczy martwe, straszne Ja ustami na wieki zamknęłam. * * * O, zapomnij mi gniewne słowo, Nie patrz na mnie tak groźnie! Jestem dzisiaj taka nerwowa, Taka chora… I już tak późno! Oto chodź tylko tutaj, pod dywan, Pokaż twarz uśmiechniętą. Bądź ze mną dobry, mój miły, To najlepsze lekarstwo dla mnie. Zajęły się dywanowe kwiaty: To róże, a to dzikie róże… Jakże dziwnie tak długo żyć Bez wiosny i bez Ukrainy! Pamiętasz? — Dniepr i chutor (Daj łzę ci, drogi, wytrę) I w łozie wierzby zapomniane, I wiosenne dotyki wiatru. Pamiętasz? — Sady w wiśniach, I Siedemnasty, i sztandary. W naszych duszach jasnych, ówczesnych Tyle marzeń było i przestrzeni! Czy zapomniałeś? — Na tych drogach Nasze nogi rwane, skrzydlate!
Машинний переклад
Opracowanie i autor rozpraw literacko-krytycznych, laureat Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki Wołodymyr BAZYLEWŚKYJ
Gdzie ten dom, w którym na ścianach twarze przodków i ślad przeszłości, gdzie ciepło, w którym rośnie rodzina? Gdzie mój ród? N. Ływycka-Chołodna tak często była zestawiana z Achmatową, że stało się to niemal komunałem. Podstawy do porównań były. Istnieją wyznania samej poetki, są bezpośrednie nawiązania, a nawet parafrazy z Achmatowej. Ale etykieta „ukraińska Achmatowa”, używana, zazwyczaj
* * *
Na kwitnące akacji grona Srebrny księżyc cichutko wstąpił. „Wasza krew, zapewne, czarna i słona, Wy poganka z mongolskich stepów”. Pochyliły się ażurowo liście, Długie cienie, jak widma, śpią. „Sotnikówna w czerwonych koralach, Białe zęby straszą, upajają”. Nie przerwie się zakochana cisza, Noc wróży pod władzą czarów. „Głos wasz, niby śpiew, ukołysze, I przyśni się krwawy koszmar. Będą ginąć w płomieniach chaty, Będą maski krwawych oblicz… Na tatarski arkan was schwytać by, Wlec za włosy w noc!”
Stepowa baśń
Znów zakochane, znów smutne, Moje serce za wami tęskni. Kochaliście kiedyś mnie, Ja kochałam was… Trochę? Bardzo? Może i wcale nie. Ale znów Wasze oczy dla mnie, jak gwiazdy, I wiosna, i tatarska krew Znów baśń bezsensowną tworzą.
Śni się step, ukraiński step, Kłus konia i jeździec dziki, Za plecami ogień rośnie,
otchłań namiętności. Od maeterlinckowskiego niebieskiego ptaka „dziecięcych marzeń” do miłości-pojedynku, miłości-rywalizacji, miłości-nienawiści. Cykliczność jej wierszy nie jest przypadkowa. To cykliczność przejściowych stanów duszy i ciała. To kobiecy kalendarz ze wszystkimi jego psychologicznymi szczegółami, przemianami, krzyżowaniami i przenikaniami uczuć, inaczej mówiąc, pulsacja żywego bytu w toku ewolucji. Dlatego tak pojemna jest ta liryka, że odbiła się w niej w różnych wymiarach czasowych i w różnych okolicznościach jak najszersza gama uczuć: niejasność pierwszych porywów, radość poznawania, zamęt zbliżenia i pierwszych cielesnych dotyków, stopniowość dojrzewania, ubóstwianie i zachwyt, gorączka namiętności, pełnia oddania i egoizm rozkoszy, rozczarowanie i wrogość — i jeszcze inne, pośrednie, które nie jest nazwane, ale daje się odczuć.
Sprawia wrażenie niewyczerpalności tego intymu. Czy nie dlatego, że oślepia ten pstry obraz w swojej desperackiej prawdziwości? Jest jakaś pierwotna świeżość postrzegania w tych wierszach poetki, gdzie uczucie jeszcze nie jest zachmurzone domieszkami przykrości. I kiedy czytasz: „O, smukłe twoje nogi, smukłe”, „O, mocne twoje ręce, mocne”, pamięć podpowiada punkty wyjścia: wzruszającą swobodę staroegipskiej liryki i „Pieśń nad Pieśniami”. Zupełnie inne skojarzenia powstają, gdy w samookreśleniu „dziecko-kobieta” („poznać Was i wiedzieć kim Wy”) kobieta bierze górę („Wy nieugięci w cnocie swojej, ale ja, ja dziecko i kobieta, i tak blisko ode mnie grzech”). Przecudowna jest ta zuchwała szczerość, która nie przybiera szat zwodniczej skromności, ale też nie opuszcza się do bezskrzydłego naturalizmu: „Waszych pieszczot znów tak pragnę”.
Jak wiele było tam Boga W każdym sercu i w każdej chacie! Obniń mnie, mój jedyny, Wyjmij ze mnie wszystko słabe i chore: Może przyjdą jeszcze dni dzikiej róży I wiśniowy kwiat, i sztandary.
Na rozstajach
W serce wbijają się ostrza noży, serce na dwoje rozdarte… Pomóż mi, Panie, pomóż! Nie daj na rozstajach umrzeć! Krwią serca ściekają usta, krwią słowa nabrzmiewają. Odwaga, surowość i czystość… tak, ja wiem, wiem! Rytmów nowych nieubłagany zakon, hymn smukłej falangi, pieśń o mieście i o betonie, o drednotach, portach i czołgach, pieśń o morzu i dziewiczości puszcz, o Borneo, Sumatrze, Jawie… A mnie — o, Boże! — kaliny krzak I wierzba nad zapomnianym stawem. A mnie po obcych światach, pod rozkazy nowej Europy śni się wszystko, co u Niej, tam, zakrwawiły się ciężko stopy. A mnie pod paryskim mostem, czy w ponurych szyllońskich murach wszystko — o, Boże! — ognistym krzyżem: Rue Racine, Monparnasse, Petlura!
Oset
Brak ciszy nigdzie u nas w obozie… Oksana Laturynśka
Za ścianą chód i śmiech, i gwar: Oto nagle kłótnia, potem ktoś chichocze. Co im do tego, że w świętej ekstazie Głupi poeta pisać wiersze chce! O demokracjo błogosławiona! My wszyscy tylko ludzie, wszyscy stworzenia Boże. Tutaj każdy ileś tam kalorii dziennie w pieśniach i kłótni tracić może. I ty, poeto, zapychaj się grochem i marz codziennie o słoninie i kiełbasie. Dawno już zarosła ostem w twoim kraju ścieżka do Parnasu. 1947
Ogólnie rzecz biorąc, czysto kobiece w tej poezji jakby mieści się w kręgu tradycyjnych cnót. On — mąż, wojownik, obrońca. Ona — żona, kochanka, matka. Przynajmniej tak poetka zadeklarowała w jednym ze swoich wierszy. Ale jej temperamentowi ciasno w tym kręgu. I ona okresowo rozrywa go, wychodzi poza granice ustalonego. Zrozumiałe dlaczego: miłość — to także okrucieństwo cielesnego: „Ja żmiją ścisnę, ja wezmę z twojego serca krew”, „Twoja krew, z twoich ust, kochany”. Czego tu więcej — prawdziwego czy „literackiego” uczucia w oprawie kanonicznego wiersza? Właściwie nie jest to już takie ważne. Ważne jest co innego: tajemne w kobiecym bycie, którego przed Ływycką-Chołodną nie odważała się upublicznić żadna z ukraińskich poetek. Chciałbym zastrzec, że nie ma to żadnego związku z mdłą mechanizacją seksu w dzisiejszej literaturze.
Nie trzeba słów
(Kartki z dziennika)
Nie trzeba słów! Wszystko zamarło, w duszy zamknęło się na wieki. Nie odebrać korony i berła tłumowi oszustów i kalek. Niechże królują na chwałę, bo wiedzą: za grzechy owe znów w wieńcu z cierni krwawych umrze Zbawiciel na krzyżu. 1947
Żniwa
Siwy popiół przyprószył powab, złoty włosów moich splot, i wiosny mi ty nie przypominaj, nie mąć spokoju dojrzałych lat. Będzie jesień piękna i płodna, owoców nie zabiły gromy z chmur, i dusza, jak dojrzały kłos żyta, zachowała dla spichlerzy swój ciężar. Niechże przyjdą te niespodziewane i późne te żniwa, spodziewane tak! I padną pokosy, ścięte, zamachem Pańskiej ręki. 1948
Koty
(Kartki z dziennika)
Koty — wiedźmie stado — na beczkach od śmieci szeleszczą suchym papierem. Wychodzi księżyc na sąsiedni dach, i parki całują się pod skwerem. Skręciwszy kurz w zwrotny stożek, w rów wreszcie legł odpocząć wiatr, lecz znów ryczą w obłąkany róg na chodnikach portorykańskie dzieci. A na dachu, gdzie w ciszy na drutach bielizna schnie, wilgotna i rumiana, ktoś emigrancką tęsknotę rozkłada, niby strony bulwarowego romansu. 1952
Przewrotka
Samotność duszy — gorzej, niż samotność ciała. Samotność duszy — to ciemności ocean, to czarnych ptaków kudłate skrzydła, które niosą w wilgoć, w noc, w mgłę.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
Poetycka praktyka Ływyckiej-Chołodnej dała podstawy B. Rubczakowi do rozległych rozważań o „kobiecie-wampie”, „pożądliwości namiętności”, „demonizacji miłości”. U poetki nawet wspomnienie odzywa się zbliżeniem do „piekielnego pieca”:
Jak dziwnie sercem odczuwać z przeszłością radosny związek i w ciszy ciemnego pokoju znów słyszeć Wasz koci krok.
Epitet koci jest niezastąpiony pod względem stosowności i precyzji. Jest on niczym czarodziejska różdżka, za której machnięciem otwiera się to, co dozwolone w niedozwolonym. Jednak „wamp”, mimo niejednokrotnych zapewnień, że w jej żyłach płynie „gorąca tatarska krew”, potrafi być jeszcze zwyczajną kobietą — kochającą, pokorną, czułą: „Usta ustami rozchyl, i obejmij mocniej, drogi”. A jednak, wracając do Achmatowej, powiedzmy: u niej wyraźniejszy jest puszkinowski powściągliwy, harmonizujący pierwiastek. Co zbliża obie poetki, to przejmowanie się tajemnicą miłości, jej mistycyzmem, a w planie technicznym — czystość pisma. Choć zbliżenie to jest „z przeszkodami”: zbyt oczywista jest przynależność do różnych kultur.
Ale samotność — to bezmiar, to wolność, to zew nieśmiertelności — nie zapomnienie, to — droga toczącego się stepowego ziela przez niezgłębioność życia. 1968
Sen
Śniło mi się: nie zaśmieconymi, nie nowojorskimi slumsami szłam, a ścieliła mi się ukwiecona, nie zadeptana droga. Śniły się — płatki, jak dzieci bezgrzeszne, róż, które rozkwitły w nocy w ogródkach, i krople deszczu, wielkie, jak wiśnie, które spływały radością po policzkach. Śnił się — w rękach, z przejęcia drżących, żółto-błękitny sztandar… A rano… patrzy w duszę starość psia pustką beczki po śmieciach. 1968
Krzyk w próżnię
Nie wyjść mi z kręgu moich uczuć, jak kalce z pokręconych form jego ciała. Dusza kołysze się na falach łkań, jak łódź na żaglach. Odpływa łódź w nieznany kraj, w Wielką Tajemnicę, i nie wiedzieć, czy będzie to prawosławny czy katolicki raj czy po prostu na wieki, bez snów zasnę. I nie żal zasnąć, tylko żal tych, których zostawię tu, na wzgórzach tutejszych pustyń, na wzgórzach, które kiedyś zakwitną nuklearnych zórz ogniami. Gdzież to marzenie, które tu przez te wszystkie lata pielęgnowałam nocami i dniami? Gdzie ten dom, co na ścianach twarze przodków i przeszłości ślad, gdzie ciepło, w którym rośnie rodzina? Gdzie mój ród?! 1969
Wieczory
To nic, że już nie takie wieczory ani zimą, ani wiosną. Ty je kochasz teraz z kimś,
Druga książka Ływyckiej-Chołodnej „Siedem liter” — to już książka z wyraźnie nakreśloną palącą ukraińską problematyką. Liryka obywatelska staje się swoistą kontynuacją liryki intymnej, nie ustępując jej w temperaturze uczuć, co zauważył B. Bojczuk. „Przygotowawcza” praca odbyła się już w zamykającym cyklu „Popiół” poprzedniej książki, gdzie są takie wersy:
Jak wiele było tam Boga W każdym sercu i w każdej chacie.
Tam — to gdzie „Dniepr i chutor”, „w łęgu wierzby zapomniane”, „ogródki w wiśniach”. Siedem liter — to Ukraina, tęsknotę za którą Ływycka, według Rubczaka, wyraziła bodaj najsilniej ze wszystkich emigracyjnych poetów. Znamienny pod tym względem jest cykl, gdzie uwaga poświęcona realiom obczyzny niezmiennie kończy się zwróceniem ku macierzy. Właśnie w tej książce wyraźnie wyłapuje się alikwoty głosu Małaniuka („Na rozstajach”, cykle „Mir-ziele” i „Gniew”). W niej jeszcze dominuje tragiczny optymizm (Doncow) pragnień, ich militarna nuta: „…i zadrży ręka złodziejska, wstrząśnie się Kijowska ziemia i poniesie sto tysięcy wojska pod mury białego Kremla”.
a ja sama ze sobą. I tak dobrze mi w samotności: samotność — to duma ducha. To nic, że oczy już nie te i że już ani ojca, ani przyjaciela. 1971
Liryczne wspomnienie
I Tamta doba była niepowtarzalna, jak poezja Małaniuka, a była ona niedopowiedziana, niczym wiersz bez jednego wersu. Któż teraz podniesie ten rylec, co sztyletem serca przeszywał? I czyżby, czyżby nie śniło się, że zgasła „Książęca emalia”? Drodzy, niezapomniani przyjaciele, my spotkamy się w rajskich ogrodach, a na starożytnym praskim bruku chodzą duchy po naszych śladach.
II I znajomy głos się usłyszy: „Oto, mała, sama idziecie, i nikt nie wie na ulicy, jakie w was cud kwitnie”. Uśmiechnie się od ucha do ucha zza szkieł pince-nez Leonid*: „Wy nie znoście mi przyjaciela, nie latajcie wiedźmą w noc”. Rękawem machnie Ołena** — wtedy Lenoczka jeszcze dla wszystkich — i sypnie oczami zielonymi po twarzach śmiech. A wino, które odcierpimy głodówką kilka dni, rozleje się myślami błyskotliwymi i dowcipem błysnie na dnie. 1971 * L. Mosendz ** O. Teliha
* * *
Jak ogień niepowstrzymanie buchnie, puści parę szatan — to nie garnki w kuchni — wykipi dusza do dna. Ja złożę bezładnie ręce i powiem sobie: uciekaj na dalekie sine łąki, gdzie płynie twoja rzeka, gdzie rzeka twoich utopii,
Po drugiej emigracji ta nuta przygasła. Stało się to, co musiało się stać: krach ostatnich iluzji, nieurządzenie bytu, niepewność przyszłości. Aktywność twórcza Ływyckiej-Chołodnej idzie na spadek. Z przeprowadzką do Ameryki głos jej, zdawało się, całkiem urwał się. Na szczęście, jak wyjaśniło się po kilku dziesięcioleciach, to nie tak. W 1986 roku, kiedy poetka skończyła 84 lata, w Nowym Jorku wyszedł jej tomik. Wchłonął on w siebie nie tylko „Ogień i popiół” oraz „Siedem liter”, ale i trzy nie drukowane zbiory poetyckie: „Na granicy”, „Toczące się ziele”, „Ostatni akt”. Zbiory te ukazały inną osobowość — raczej odgadywaną niż rozpoznawaną. Zniknęła śpiewność, lekkość klasycznych strof. Ciężkie doświadczenie i strach „zgrzęznąć w mule słów” spowodowały skąpstwo, niekiedy niemal protokólność języka. Wiersz zagęścił się, ścisnął, niczym szagrynowa skóra. Rytmiczne wywichnięcia: przeskoki wersów długiego i krótkiego stały się niemal normą. To język człowieka, który spoglądał w „mrok światowych głębin”. Nic zbędnego. Wszystkie trzy oznaczone książki — to książki zmęczenia, strat, samotności, zagubienia w nowojorskich dżunglach, rozpaczy, starości, śmierci. I wszystko to, podkreślam,
z tą samą charakterystyczną szczerością, minimum dekoracji lub nawet bez nich — sztywna, z przechyłem ku prozie fiksacja biografii duszy. Dziwi oto co: każdy wers z osobna odbierany jest jako przejrzysty, właściwie takim on jest, a suma tychże wersów — to już poezja. Poetka jest świadoma, że powstała z popiołów: „Moje wiersze teraz to kaleki”, „Ja dzisiaj piszę niezdarne wiersze, ale pisze się właśnie tak”. Późne przejrzenie: „Samotność duszy — gorsza niż samotność ciała”. Oglądanie się „na cmentarzysko marzeń i snów”: „Ile wypito łez palących, ile powiedziano słów na próżno!”. Konstatacja „starości psiej, która patrzy w duszę pustą beczką po śmieciach”. W jednym z wierszy „Ostatniego aktu” nieprzenośny ciężar odrzucenia odzywa się po stefanykowsku strasznie: „Ciężko ciśnie na oczy ciemność, wciskając łzy z powrotem do serca”. Mistyczne powstanie w surrealistycznych obrazach: księżyc, „niczym krew niedobitego koguta”, noc, która „ściska upiornymi kłami”. Krzyk w próżnię (tytuł wiersza o tej samej nazwie) narasta do nadrywu: „piję trunek zakończenia i rozpaczy”, „czemu ty już ziela takiego nie uwarzysz, żeby od niego powie
marzeń twoich, grzechów i łez, niech cię w swój wir pochłonie, żeby przepadł na wieki i ślad. 1975
Ostatnia modlitwa
Ja nie chcę medycznej łaski, ja nie chcę siebie wskrzeszać. Kiedy będzie ostatnia porażka, kiedy ciało opuści dusza, ja nie będę gnić zbędnym trupem na ziemi, która piękna taka, i zaśmiecać nie będę plusku fali i kwiatu wiśniaka. I wtedy nie tabletki nasenne, nie, to będzie coś straszniejszego: będzie pociąg, czy z parapetu, czy po prostu kuchenny nóż. 1975
Trunek północy
Piję trunek północy, ziołami wiedźmińskimi nasycony, piję trunek zakończenia i rozpaczy… póki nie upiję się do granic. Księżyc — stały towarzysz — patrzy w oko złowieszczo. Czemu ty już ziela takiego nie uwarzysz, żeby od niego się powiesić. 1976
* * *
Jakoś strasznie myśleć: człowiek to zwierzę. Jakoś strasznie myśleć: nikomu nie wierz. I że ty nie żyłaś, tylko marzyłaś o życiu, ludzkiej dobroci, miłości… i że wszystko to zmiotło, jak wachlarzem, i zostały cierpienia, podłość, krew. 1981
Księżycowa noc
Ciemne sylwetki drzew za oknami, księżyc przez nie, jak krew niedobitego koguta. Noc zaciska wampirzymi kłami, wyrywa pieśń jeszcze niedośpiewaną. Pieśń o czym i dla kogo i po co? Będzie słuchał ktoś w przyszłości burzach? Wiatr nie z tego świata w uszach świszcze, myśl w niebyt nieśmiertelności zanurzona.
się”. Motyw samobójstwa stał się natrętny:
…nie tabletki nasenne, nie, to będzie coś straszniejszego: będzie pociąg, czy z parapetu, czy po prostu kuchenny nóż.
To przekroczenie granicy. Niewybaczalny grzech, jak dla wierzącego. Liwycka-Chołodna jest wierząca. Liryka religijna to jeszcze jedna płaszczyzna jej twórczości, gdzie boskie wypierane jest przez demoniczne i odwrotnie. Dokładnie według Dostojewskiego (cytuję z pamięci): „Tam diabeł z Bogiem walczy, a polem bitwy są serca ludzi”. Późna Liwycka-Chołodna to przeważnie nocne życie duszy. Nisza ta w ukraińskiej poezji XX w. była przed nią niezapełniona. Ona i nie mogła być zapełniona, bo pesymizm w podradzieckiej Ukrainie kwalifikował się jako przejaw kramoły. Jak i próby zrozumienia grozy starości i śmierci. Jak, zresztą, i pełnia intymności. Czyli — wszystko to, co zostało utrwalone w kobiecym „kalendarzu” Natalii Liwyckiej-Chołodnej. Zapiszmy na jej konto te zasługi. Bo to oznacza, że wywalczyła na poetyckim kontynencie swój skrawek twardego gruntu. Inaczej mówiąc — krzyk w próżnię nie był daremny.
Mózg już nie płonie twórczymi mękami, nigdy bawić się igraszkami rymów. Toczony jak stepowe ziele w piekle zabłąkany, z wichrami pędzę, jak Francesca da Rimini. 1980
Krajobraz z okna
Ty wychodziłeś nad krajobrazem i stawałeś, złoty, nad wierzbą. Czarownikiem ty byłeś, wróżbitą, a ja wiedźmą młodą. A teraz ciebie powiesili nad satelitami, stałeś się martwą bryłą, nie czarownikiem-wróżbitą. Stałeś się obiektem badaczy, nie powiernikiem marzeń dziewczęcych… Któż cię upokorzył, kto cię tak zauroczył? Kto zatkał moje włosy nitkami mrozu? Że stoję bezgłośna i patrzę na ciebie przez łzy. 1983
Wychodzi księżyc
W niebyt, w dal drogę przełamano, ja krzyknę o samotności i o trwodze… O. Laturynśka Wychodzi księżyc, jak połtawski knysz, zza chmury, jak z pieca, i głosem zimowych cisz zaczyna pieśń nocy. Samotnie idziesz w noc tę, w niebyt, w pustkę i, niby katorżniczy łańcuch, swój ból wleczesz. 1983
* * *
Już nie grasz mi, Euterpe, na flecie śpiewnej swojej. Coraz bliższy oddech śmierci, coraz cięższy oddech mój. A raj tak daleko, daleko! Ten raj, co piekłem nie raz płonął, i na pogrzeb mój bociany nie przyślą swoich synów. 1982
Машинний переклад
Serhij Hrabar to ukraiński pisarz i tłumacz. Urodził się w Kijowie 12 kwietnia 1954 roku. Ukończył wydział ukrainistyki na wydziale filologicznym Kijowskiego Państwowego Uniwersytetu Pedagogicznego im. M. Drahomanowa. Był nauczycielem, pracował w wydawnictwie „Naukowa dumka”, w Ławrze Peczerskiej. Od 1992 roku pracował w Generalnej Dyrekcji ds. Obsługi Przedstawicielstw Zagranicznych. Od lutego 2004 roku był zastępcą dyrektora generalnego przedsiębiorstwa państwowego „Narodowa Organizacja Turystyczna”. Obecnie jest dyrektorem wykonawczym Konfederacji Budowniczych Ukrainy. Od 2005 roku pełni funkcję dyrektora wykonawczego Ukraińskiego Stowarzyszenia Budowlanego. Jest członkiem rady wydawniczej wydawnictwa „Jarosławiw Wał”, członkiem kolegium redakcyjnego czasopisma „Kyjiw”. Autor artykułów i materiałów publicystycznych z zakresu historii, kultury, religii, literatury i malarstwa; tomików poezji „Natchnennia”, „Peliustky nadii”, „Twoje imia”, książek prozatorskich „Wid perszoji osoby”, „Stan duszi”, „Secesiji”, „Prytczi”, „Wybir”, „Kawa Melanzh”, „Metamorfozy”, „Reminiscenciji”. I po prostu interesujący człowiek, o czym się Państwo przekonają.
— Panie Serhiju, w swoich utworach porusza Pan ogromne pokłady kulturowe, filozoficznie przemyśliwuje Pan różnorodne wydarzenia historyczne. Czuć gruntowne wykształcenie. Czy wychowanie odebrał Pan w inteligentnej, patriotycznej rodzinie? — Jestem rdzennym kijowianinem w wielu pokoleniach po obu liniach. Dziecięce lata minęły na podwórku Sofii Kijowskiej, na Górze Starokijowskiej i na Włodzimierskiej Górce. To składowe mojego kształtowania się. Nas, dzieci asfaltu, prowadzono na lekcjach przyrody do szklarni Sofii Kijowskiej, żeby pokazać, jak uprawia się warzywa. Mama była ekonomistką. Całe życie przepracowała w melioracji i gospodarce wodnej. Teraz ma 83 lata. Jestem z niej dumny. Jest taka świadoma, dała mi wiele pozytywnego. Niedawno do niej dzwonię — nie odpowiada, zacząłem się denerwować. Kiedy w końcu odpowiedziała, zapytałem: „Gdzie ty chodzisz?”. „Siedziałam na balkonie i czytałam Szewczenkę”. Moja babcia była kucharką, rozmawiała i po ukraińsku, i po rosyjsku, i po polsku. Chyba od babci mam miłość i umiejętność gotowania. Jednego dziadka nie znałem, był lekarzem z zawodu, represjonowany, budował miasto Dudinka na Północy. Drugi był komisarzem wojskowym. Moja mama była córką „wroga ludu”. Mam opowiadanie o tym, nazywa się „Sąsiedzi”. Tam jest o mamie i babci, u których „życzliwi” na drzwiach ciągle pisali: „Tu mieszkają wrogowie ludu”. To było mieszkanie komunalne i tak trwało dopóty, dopóki „wrogowie ludu” nie pojawili się we wszystkich rodzinach. U każdego kogoś zabrali, a potem zabrali i tego, kto, jak się okazuje, na wszystkich pisał donosy. On po prostu chciał zająć całe mieszkanie. Zabili go w łagrze. A żony — tego, który siedział, i donosiciela — całe życie się przyjaźniły. Uczyłem się w różnych szkołach. Zaczynałem w szkole nr 13, a kończyłem szkołę nr 153 im. A. Puszkina, teraz to jeden z wiodących rosyjskojęzycznych liceów. Swoją drogą, znamienna historia szkół w centrum miasta Kijowa. Tutaj były ukraińskie szkoły nr 6, nr 13, którą uważano za elitarną, i nr 25, o której krążyła sława jako o „bandyckiej”. Trzynastkę i szóstkę zamknięto, dwudziesta piąta działa. Taka projekcja naszego życia. Z rosyjskiej szkoły poszedłem studiować filologię ukraińską w Kijowskim Instytucie Pedagogicznym. Dzisiejsze wydarzenia z językiem ukraińskim przypominają początek lat 70., kiedy wstępowałem do instytutu pedagogicznego. Wtedy była ostra rusyfikacja. Obecnie to nie pierwsza rusyfikacja u nas w Kijowie, na Ukrainie. Na tych, którzy wstępowali na ukrainistykę, zwłaszcza miejskich, patrzono bardzo podejrzliwie. Ze 150 studentów na roku było tylko sześciu kijowian, a dyplomy otrzymało czterech. Wykorzystywano każdą okazję, żeby pozbyć się „podejrzanych” studentów. Kiedy koledzy ojca dowiedzieli się o moim wstąpieniu, powiedzieli mu: „Twój syn jest nacjonalistą”. Wtedy, w 1972 roku, to słowo było jak wyrok. Ojciec urodził się w Kijowie, był wojskowym, rosyjskojęzycznym, ponieważ jeździł po całym świecie. Opowiedział im o ukraińskiej słoninie, ukraińskim barszczu, ukraińskim chlebie, który jedzą, wyrzucił ich z domu, na zawsze zrywając przyjacielskie stosunki. Bywa, że choć człowiek nie rozmawia po ukraińsku, ale jest patriotą Ukrainy. Ojciec obronił w sporze z dawnymi przyjaciółmi nie tylko mnie, ale i coś znacznie większego. Myślę, że bronił Ukrainy, być może sam wtedy tego nie rozumiejąc. Jakoś nasz rok wysłano do prac polowych. Po powrocie wezwano mnie do dziekanatu i powiedziano: „Poinformowano nas, że na wsi chodził Pan z portretem Szewczenki i śpiewał nacjonalistyczne pieśni”. Zgubiłem się, bo niczego takiego nie było. Potem zrozumiałem — kierownictwu po prostu potrzebna była sprawa. Mówiąc, że wykryliśmy gniazdo nacjonalistów i uroczyście wykluczymy ich z uczelni. Ale mnie obroniono. — Nie tak często rdzenni kijowianie świadomie wybierają język ukraiński. Pan wybrał. Co było impulsem? — Zadziałały trzy rzeczy: kod genetyczny — ciekawość do ukraińskiego we mnie obudziła się już w 7—8 klasie; moja matka i świętej pamięci nauczyciel języka i literatury ukraińskiej Ihor Moskalow z Fastowa. Wykładał jakoś niewyraźnie, starał się opowiadać bez emocji. Z czasem dowiedziałem się, że za Ihorem Danyłowyczem śledziło KGB. Dyrektorem w szkole nr 153, gdzie się uczyłem, była Wira Wasyliwna Bodrowa, żona Bohatera Związku Radzieckiego Szełuchina, tego, który pierwszy na czołgu wdarł się do Kijowa. Nikogo się nie bała i przyjęła do pracy Moskalowa. Ihor Danyłowycz, mimo braku emocji, zdołał obudzić zainteresowanie swoim przedmiotem. Troje uczniów naszej klasy po ukończeniu szkoły wybrało filologię ukraińską i wszyscy dostali się na uczelnie. Miałem szczęście do nauczycieli, wykładowców w instytucie pedagogicznym, wśród nich były naukowe sławy, które przyszły z uniwersytetu (tam właśnie była czystka ideologiczna) — to profesorowie, autorzy podręczników Andrij Meduszewski, Petro Wołynśkyj, Jurij Kobylećkyj, Dmytro Naływajko, Marija Pluszcz i inni. — Bardzo dobrze zna Pan historię, Biblię, wykorzystuje Pan wątki w swoich nowelach. — Piętnaście lat (od 1979 roku) pracowałem w Ławrze Pieczerskiej jako przewodnik. Dobrze znam Ławrę, a także historię religii. Zawsze się tym interesowałem. Chociaż pracowałem w okresie, kiedy Ławrę chciano uczynić centrum ateistycznym. Tam przeszedłem dobrą szkołę: po trzy-cztery wycieczki dziennie ze zwiedzaniem pieczar. Byłem jednym z trzech ludzi, którzy świętych (z XI—XVII wieku) ubierali, nosili do pieczar, wkładali do trumien. Widziałem wszystkich, którzy tam leżą. Wtedy było ich 118, teraz 121. 33 zachowały się całkowicie, u niektórych — części ciała. Praca w Ławrze i bezpośrednie obcowanie z naszymi świętymi wiele zmieniło w moim życiu na lepsze, pozbyłem się niektórych negatywnych nawyków. Kiedy wchodzę do pieczar, czuję, od kogo idzie strumień energii. Najsilniejszy — od lekarza Agapita i od malarza Alipija, który też leczył. Teraz piszę powieść „Świętopełk II Izjasławicz” o wydarzeniach końca XI—początku XII wieku. To okres rozkwitu klasztoru. O Świętopełku wiele złego napisano, w rzeczywistości wszystko jest zupełnie inaczej. Wydarzenia tamtych czasów są podobne do dzisiejszych. Nam tak samo trzeba się zjednoczyć. — Pana nowele, mimo że nierzadko opisują tragiczne wydarzenia, nie przygnębiają, pozostawiają jasne odczucie, wiarę w zwycięstwo dobra. Skąd u Pana ten przekonany i przekonujący optymizm? — Urodziłem się w dobrej rodzinie. Wiele rzeczy widzę przestrzennie. To dar Boży. Wydarzenie mogę widzieć z różnych stron — w tym i optymizm. Wszystkiego osiągnąłem sam. Mamy normalny kraj, podoba mi się. A że bez króla w głowie — to jeszcze się pojawi. Mojżesz wodził Żydów po pustyni 40 lat. A u nas jeszcze i Mojżesza nie ma. Na wszystko przyjdzie czas. Nie może być wszystko darowane. Patrzę na tych, którym darowano — w końcu nic dobrego z tych życiowych prezentów u nich nie wychodzi. — Zazwyczaj pisze Pan w imieniu swoich bohaterów. Powstaje skojarzenie z aktorem — tak samo przeżywa Pan wiele żyć. — Tak. Kiedy napisałem nowelę o dwóch łotrach, których ukrzyżowano razem z Jezusem Chrystusem, w imieniu łotra, który uznał Jezusa za Zbawiciela — pamiętam stan, kiedy skończyłem pisać. Siedziałem w fotelu, pisałem na kolanie i szalenie waliło mi serce — przeżyłem tę sytuację. — Jest Pan bardzo bogatym człowiekiem — ze swoimi bohaterami żył Pan w różnych epokach, bywał Pan „w skórze” bohaterów i łotrów. I w łotrów się wciela? Co przy tym Pan czuje? — W łotra wcielić się niełatwo, bo łotrem trzeba być. A ja do tego dopiero dążę (śmieje się). Nie do końca wychodzi. Wspominam tych, którzy szkodzili mi czy innym. — Co poradzi Pan ludziom, którzy chcą dobra dla naszego państwa, a nie wiedzą, co robić, czy są rozczarowani? — Nie trzeba się rozluźniać. Przede wszystkim miejcie własną godność, wspierajcie ukraińskie. Dlaczego Szwedzi kupują szwedzkie truskawki, choć są droższe niż te, które przywieziono z zagranicy? Bo to ich produkt. Dlaczego Włosi bronią Włoch, Rosjanie — Rosji? Zasubskrybujcie ukraińską gazetę, przeczytajcie, podarujcie komuś. Trzeba więcej czytać po ukraińsku, więcej słuchać. Jeśli nie odpowiada to, co jest, mniej krytykujcie, a stwórzcie własne. W 2001 roku stworzyłem festiwal jazzowy. Wtedy w Kijowie takiego nie było. Obecnie festiwal ma 11 lat. Odbywa się co roku w marcu w teatrze operetki. Występują utalentowani ukraińscy, zagraniczni wykonawcy, obowiązkowo biorą udział dzieci. Środki zbieram u budowlańców, z którymi pracuję, w tym roku część wyznaczyło Ministerstwo Kultury. — Każdy człowiek, jak na przykład Pan, może stać się odnoszącym sukcesy, zamożnym? Jak...
Ukraińcom stać się niebiednymi? — Jest tu pewien moment polityczny. Świadomych Ukraińców spycha się w nędzę. A oni siedzą w nędzy i biadolą. — A Panu udało się wyrwać? — U mnie też były wzloty, ale bywało i tak, że straciłem pracę, zostałem na ulicy. Był luty, trafiłem na zimną ulicę, idę w butach od jednego znajomego, który rozłożył ręce, do drugiego, trzeciego… W końcu znalazł się jeden, który powiedział: przychodź. I dał pracę. W poprzedniej pracy, jak się potem dowiedziałem, trzeba było dla kogoś zwolnić miejsce. Są ludzie, którzy nijak nie mogą się najeść. Więc ja „pomogłem”. W każdym wydarzeniu jest pozytywna i negatywna strona. My najczęściej widzimy tylko negatyw. Staram się pomagać ludziom, jeśli mogę, to potrzebne. Każde twoje działanie ma znaczenie, to nie tylko środek utrzymania. — Czy rodzina wspiera Pana twórczość, czy Pan jest rozumiany? — Mam żonę i troje dzieci. Relacje rodzinne są bardzo ważne. A relacje między kobietami i mężczyznami to jeden z najpoważniejszych tematów dla pisarzy. — Na przykład Pana nowela „On i ona”. Miło, że odkrywa Pan relacje na wysokim poziomie duchowym, a nie tak, jak obecnie modnie — uproszczono i prymitywnie. — Tak musi być. Relacji nie można upraszczać, sprowadzać wszystkiego do poziomu łóżka. Dużo o tym rozmawialiśmy ze świętej pamięci Olesiem Uljanenką, w którego utworach bywa dużo czerni. Pytałem go: „Po co?”. Odpowiada: „Takie życie”. Mówiłem mu: „Olesiu, jest też inne życie. Można opowiadać o prawdziwej miłości, a można wszystko wywrócić w czysto fizjologiczne relacje, to w ogóle nie będzie miłością”. — Pana książki drukowano w różnych językach w różnych krajach. Tłumaczyli przyjaciele? — Wyszły dwie książki po azersku, otrzymałem w Ankarze nagrodę za najlepszą książkę w języku turkijskim. W Azerbejdżanie tłumaczyli znajomi, w Gruzji także. Właśnie przysłano mi publikację z gruzińskiego czasopisma. W Rosji wyszły dwie książki, w Chorwacji, w Niemczech. Na Litwie się przygotowuje, tłumaczenie jest już zrobione. Przeważnie na osobistych kontaktach. A oto w Iranie przetłumaczyli z azerskiego, wydali w języku farsi. Nie należę do tych, których tłumaczą stale, których nazwisko jest rozkręcone. Podchodzę do tego spokojnie. Nie chcę być pierwszym pisarzem Ukrainy, pierwszych jest wielu, mogę być i drugim. — Pracą pisarską się nie zarobi. Obecnie jest Pan dyrektorem wykonawczym Konfederacji Budowniczych Ukrainy. Zajmuje się Pan sprawami organizacyjnymi. Czy wystarcza czasu na twórczość? — Sprawy organizacyjne mi wychodzą. Jedenaście lat pracowałem z dyplomatami, byłem dyrektorem „Dypserwisu”. Praca bardzo mi się podobała. Budownictwo, architektura — to poezja w kamieniu. We wszystkim można znaleźć coś ciekawego. Przyjeżdżają ludzie z różnych obwodów, kierownicy jednostek budowlanych. Opowiadam im o ukraińskiej kulturze. W tym widzę swoją misję. Jak mówił Jurko Pokalczuk: „Nie pytajcie pisarza, gdzie pracuje, on może pracować gdziekolwiek”. Pisarz nie powinien być nędzarzem. To bzdura, że głodny poeta to dobry poeta. Albo jeszcze pijany. Ja też próbowałem pisać pijany — nic dobrego. Trzeźwy piszę lepiej. Takie rozmowy to przykrywka własnej słabości i usprawiedliwienie losu, który się nie ułożył. Po pracy — to już mój czas — na twórczość, rodzinę. Kiedy idzie praca, ten moment wykorzystuję. Anioł stale nie przylatuje: przyleciał — i poleciał. Rozmawiała Nadija KYRIAN
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
Pomiędzy “chcę” a “mogę” Już nie ma w co wierzyć, wzrosła niewiara w siłę ducha oraz iluzji, i stoisz zagubiony, jak Lucjusz, nagle przemieniony w osła. Czyż przeżyto tak wiele dni i rozproszono wszystkie życiowe siły, że zamiast krwi toczą twoje żyły teraz tylko pusty starczy gniew. I jakże, Boże, pokonać mi tę niezmierność pomiędzy “chcę” a “mogę”, aby na ziemię nie wstąpić wrogą osłem bez wiary, cieniem po ścianie. W Czernihowie W Czernihowie mój ślad przekreśli deszcz, co chodzi po kałuży na szczudłach, pokrywa szumem pustkę placu bryzgami na szybach kaprysi. Ja w miasto to — tylko na dwa-trzy dni schować się w deszczowym podziemiu bez telefonów, zgubiony w kacu miejskiej krzątaniny i majaków.
Машинний переклад
Nierozerwalna całość Na świecie, między niebem — ziemią u każdego inna droga. I każda rzecz jest gwiazdą, gdy w niej obraz Boga.
Przyjdzie szczęśliwa godzina i my od niemocy się uleczymy, jak staną się Bóg i człowiek jedną nierozerwalną całością.
Żonie na urodziny W ten dzień na wspomnienie lat, ich spalania nieubłaganego, ja tobie napiszę las, gdzie drzewa wszystkie zielone.
Gdzie nikt jeszcze nie przyniósł ani piły, ani siekiery. Niech słowami, niech skąpymi ja tobie napiszę las.
Ja tobie napiszę las, pełen szelestu i szumu, gdzie na słońcu lis rano suszy swoją szubę.
Ja tobie napiszę dom i podwórze z trawą, i powiem tobie: chodźmy, tutaj my żyć będziemy z tobą.
Słońce nad nami Rozbłyska słońce nad nami, chce wody. Napełnia lato myślami czaszkę wierzby.
Do gąsiorów drogami lepkimi miód się śpieszy. Zdrowe jeszcze u człowieka duch i dusza.
Na ziemię dojrzałym biustem oparte żyta. Tutaj Bóg otworzył siebie ludziom przez Chrystusa.
Podwieczorek Już opada skwar dzienny w słońca promieniach pogodnych, i podobnymi stają się drzewa do drapieżników i roślinożernych.
Czas cieszyć się z plonów pól, które bujne i rozległe. I ludzie po złych uczynkach stają się nagle czworonożni.
I stóg kudłaty, cień ośli, co zahaczył się o gwiazdozbiór, wjeżdża do Jerozolimy półczerwonego podwórza.
Małe dni Małe dni smutnych wstrząsów i uczucie takie, że staniesz się wiecznym, gotowy wzrokiem ogarnąć magicznym bliskie pojawienie się innych pokoleń.
I bezlitośnie lgną do oczu nadchodzących dni nieradosne obrazy. I niechby tobie uszy skrócili, żebyś nie słyszał obłudnych rzeczy.
Świątynie Są w świecie tym dwie świątynie, gdzie obecny Bóg. I zawsze one otwarte i dla wielu.
Pierwsza ze świątyń — to przyroda, gdzie już liść zwiędł. No a druga z tych świątyń zwie się ludzki duch.
“Dora Maar” Picassa W twoich oczach błękitne krajobrazy, i oczka czarne, wydobyte z kopalni, i rzęs wzór, który do szaleństwa codziennie zamawiam swoimi ustami.
I chodzą jaskrawo te oczy węglowe, jak rzucone w niebo wianki weselne, jak w czystej wodzie metalowe kajdany – wszystko chodzą i chodzą te oczy kręgami.
A może zawołać: zapomnijcie o mnie, nikt mi młodości już nie zwróci, żeby dwa czarne kwiaty, niedługie przybysze, zeszły na mojej suchej łodyżce.
Na samotności pobyć — anegdota, którą bliskich i przyjaciół moich zwodzą. W Czernihowie mój ślad przekreśli deszcz, co chodzi po kałuży na szczudłach.
Dużo co może być Na ciebie spojrzeć czule w porę duchowej trwogi, dużo co może się zdarzyć, dużo co może być.
Dużo co może się zmienić, dużo co w Bożej woli. I mało co może zostać ze spotkania mimo woli.
Na Morzu Śródziemnym Kąpię się w morzu, niedaleko od Troi, oczarowany gwarem mijających wieków. Tylko żwawe obrazy legendy starej układają się w pamięć moją, jak w archiwum.
Tutaj, gdzie ja nurkuję w falę szaloną i na brzegu ślad pode mną wysechł, kiedyś wojny wiodły się o piękną Helenę i tysięczne wojsko legło w piasek.
Tutaj, gdzie złoto fal, jak smutna oprawa, moje ciało opromieniło ze wszystkich stron, drewnianym, niezgrabnym koniem parowca w moich rzęsach kołysze się zmęczona noc.
Tutaj, gdzie w ziemię bezradością zakopano Troję i od historii antycznych aż serce huczy, chyba każdemu — z tych niezapomnianych — bohaterowi na wodzie epitafium słońce ułoży.
Arena gladiatorów Czasza areny pusta. Ni szumu, ani ludzkich atomów. Zpełza na ławę kamienną horyzontu sina krawędź. Tutaj już dawno nie ma brązowych gladiatorów, ani byków i lwów także dawno nie ma.
Przeszłość tutaj dociera mitami antycznymi. Od nich niespokojnie na sercu i głucho huczy w głowie.
Ławek kamienne zęby, zapuszczone przez dentystów, wyłaniają się z ust areny, wyszczerbione i krzywe.
Tutaj usiąść by tylko na chwilkę i przypomnieć z modlitwą tych, co życie stracili i leżą w ziemi surowej. Lecz dzikie i mściwe osy, napojone krwią przelaną, od razu przywrócą wspomnienie o gladiatorskim boju.
Dla ukochanej Ja pracuję, pracuję, jak zwierzę. Ja wykuję z tysiąca ogniw dla ciebie, ukochana, na ranek łańcuch bezkresnych gwiazd.
Tylko żebyś nie poszła, a została, do mnie przykuta. Tobie nie życzy zła zwierzęca moja pokuta.
Każde ogniwo gwiazdy — ziarno złote pod rękami. Tylko ja między nim — czarny kamień, sroka w szewskiej smole.
Mój dom Mój dom nie większy, niż domek ślimaka, i widać parku letniego ubranie, kładzie chłopczyna żółte gąsiątko na wodę, niby pierwszego stateczka.
Do płotu przytuliły się łopianowe liście, ciężkie i szerokie, jak słoniowe uszy, bierze mnie za serce groźna trwoga – piękna nieprzemijające łańcuchy.
Obraz na stole, kromka księżyca, i książkami zastawiony kąt. Tutaj ja szczęśliwy. Tutaj nie ma miejsca dla marnych i bezradością przepełnionych myśli.
Bóg i człowiek Bóg żyje sobie na niebie, rzadko patrzy w dół. Jego uczynki genialne, nie właściwy im kaprys.
To tylko człowiek umie zaplanować coś jednego, a zrobić całkiem inne, niezdarne i śmieszne.
Nie wołaj mnie Zamknąłem się na bramy oczu, na ust wielki zamek. O tobie nie myślę wzdłuż nocy, od wewnątrz ja zamilkłem.
Teraz mnie wołaj, nie wołaj – ja uśmiechnę się, lecz nie wyjdę do parku. Jak piłka, ja mam setki twarzy i u mnie brak karku.
Koń o słowie Koń ma odruch warunkowy, żeby dni w pracy płynęły. Jednak on nie elokwentny i ciężko mu ze słowami.
Ładunek wiezie, ciągnie żniwiarkę — pracuje całodobowo. I nie wierzy: jak to na początku było na świecie słowo?
Trzcinowe miecze Mnie mówili, jest tyle ziela, że świeci w nim całe otoczenie, tylko od kochania nie ma trucizny, żeby od razu o nim zapomnieć. Tylko w tym świecie miecza nie ma, który miłość moją na pień zetnie. Póki żywa jeszcze, póki nie umarła, żarliwa miłość mnie w piersiach ścisnęła, i kołyszą się nade mną, pijane, miecze szalone trzcinowe. Weź jeden z nich bez wahania i tuże zabij nim moje kochanie.
Moje książki — motyle Jeszcze moje książki — motyle białe, nad czaszami kwiatów upojne zamiecie, jeszcze w locie ich ratunki. Jeszcze nie czekają na nie oprawy.
Jeszcze moje książki — motyle białe, nad czaszami kwiatów upojne zamiecie, ile ich, ile ich w niebo wyleciało, choćby na chwilę zapomniawszy o ciele.
Heinrich Heine Biała różo, siostro kapusty, lata lecą moje, jak z katapulty, kapią z oczu moich białe płatki, lat tych żal mi po ludzku.
Biała różo, siostro kapusty, stała się dusza moja podobna do pustki, w nią smutek wpływa łodziami, świecą róże moje głąbami.
Wszystko we mnie piękne bezlitośnie zabijają ci, co, zdawałoby się, wiernie kochają, żywemu kładą na mogilne pustki białe róże z liśćmi kapusty.
Strofy
* * * Już wschodzi na nas cierpienie, jak słoneczko na łąki. Ja przyniosłem tobie kochanie, a ty mnie — łańcuchy.
* * * Wszystko, co ziemskie, zginie w ziemi, w mogile, będziemy uważać to za spłacony dług. Tylko gwiazdy świecić będą z nieboskłonu, jak pentagram, napisany przez Boga.
* * * Schowałem się w mogiłę, w serce mgły, lecz krzywdy nawet tutaj mnie znalazły. Mogiła poprosiła u mnie raport za wszystko, co ja narobiłem od młodych lat.
* * * Znak wina — na sztandarach wojny, ludzie setkami idą w bój. I zginą oni bez winy w zamęcie narodów strasznym.
* * * Uciekłeś daleko, daleko od wroga wściekłego. Nie stało się mniej smutku, bo ty nie uwolniłeś się od niego.
2010—2012
10 sierpnia znanemu ukraińskiemu poecie, tłumaczowi i literaturoznawcy, doktorowi nauk filologicznych, profesorowi Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Tarasa Szewczenki Ołeksandrowi ASTAFJEWOWI mija 60 lat. Witamy naszego stałego autora z jubileuszem i podajemy wybór jego nowych poezji.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
przy odsłonięciu pomnika byli obecni wieśniacy, goście z Kijowa oraz sołtys Sokołówki Mykoła Surowśkyj, który osobiście pomagał „Heroice” w realizacji projektu. Uroczystego poświęcenia znaku pamięci dokonał kapłan Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Kijowskiego Witalij Bolszak. BI „Heroika” los rzucił po rozkułaczeniu z obwodu winnickiego na Donbas. W Mariupolu „Proświcie” przewodził Andrij Irij-Awramenko, człowiek, który do 1941 roku odbył już katorgę i przeżył kilka procesów sądowych w latach 20. i 30. XX wieku. Szeroką sieć „Proświty” posiadały wsie rejonu wołnowaskiego, działały komórki prośwician także w osadach Ołhynka i Nowotrojicke. Oddzielne organizacje posiadała Gorłówka oraz miasto Komsomolśk, które obecnie połączyło się z Gorłówką. Wznowiły pracę „Proświty” w Awdijiwce, Słowiańsku, utworzyła się organizacja w mieście Krasnohoriwka rejonu marińskiego. Niemcy początkowo nie przeszkadzali, często byli nawet obecni przy otwarciu nowych organizacji prośwician. Chociaż w Juzowce doradca wojskowy Norushat zabronił otwierać „Proświtę”, a w Jasynuwatej, pomimo przeprowadzenia odpowiednich zebrań, kwestia otwarcia komórki tak i pozostała nierozwiązana. W wielu rejonach Donbasu przywrócono system ukraińskiego szkolnictwa. Członkowie „Proświty” wydali podręczniki dla klas 1, 2, 3, 4 („Elementarze” i „Czytanki”), „Historię Ukrainy” I. Krypjakewycza, tekst i nuty ukraińskiego hymnu narodowego „Szcze ne wmerła Ukrajina”. Jednak główną zasługą prośwician jest pojawienie się zarządzeń lokalnych burmistrzów o priorytetowym używaniu języka ukraińskiego. Takie rozkazy wydało Dobropilla, Konstantynówka, Gorłówka, Awdijiwka, Wołnowacha oraz inne lokalne instytucje władzy okupacyjnej. Już w pierwszej połowie 1943 roku rozpoczęło się metodyczne niszczenie „Proświty” przez Niemców. Główną przyczyną było to, że na Donbasie wszyscy kierownicy organizacji prośwician współpracowali lub byli kierownikami lokalnych organizacji OUN nurtu banderowskiego, które naziści ogłosili poza prawem. Sądząc po ocalałych dokumentach, czasopismach i sprawach karnych dotyczących prośwician, najdłużej podczas okupacji utrzymała się „Proświta” w Mariupolu pod kierownictwem Fedora Laszynśkiego. Wzmianki o niej w tamtejszej prasie zdarzały się jeszcze latem 1943 roku. Przyjście we wrześniu 1943 roku na Donbas czerwonych oznaczało całkowite zniszczenie wszystkich osiągnięć na niwie ukraińskiego życia kulturalnego lat 1941–43. Świadczą o tym dokumenty archiwalne. Zbyteczne jest mówienie o masowych represjach NKWD. Chcę jedynie przypomnieć, że wielu rozstrzelanym proświcianom jako niemal główny zarzut inkryminowano „zakaz używania języka rosyjskiego” oraz „gwałtowną ukrainizację”. Z takim sformułowaniem rozstrzelano kierownika Mariupolskiej „Proświty” Irija-Awramenkę, aktywistę Awdijiwskiej „Proświty” Josypa Softenkę, kierowników organizacji gorłowskiej i wielu innych ukraińskich patriotów. Wyrokami władza bolszewików podkreślała: panującym na Ukrainie powinien być tylko język rosyjski!.. Pamiętajmy bohaterów-prośwician, którzy odradzali ukraińskie słowo na Donbasie, pod bagnetem II wojny światowej, pośród bezlitosnego ognia dwóch zwalczających się nawzajem, wrogich wobec Ukrainy sił. Szanujmy ich świętą pamięć! Ołeksandr DOBROWOLŚKYJ, historyk, Doniecczyzna
Машинний переклад
We wsi Sokołówka w rejonie żaszkowskim obwodu czerkaskiego odbyło się uroczyste poświęcenie znaku pamięci żołnierzy Armii Ukraińskiej Republiki Ludowej. Pomysł upamiętnienia ukraińskich żołnierzy należy do inicjatywy charytatywnej „Heroika”. Jeszcze w maju 2012 roku zwróciła się ona do rady wiejskiej z prośbą o nazwanie jednej z ulic lub placów Sokołówki imieniem generała-chorążego Armii URL Hawryła Bazylskiego, który urodził się w tej wsi. Radni poparli tę propozycję i uchwalili nadanie imienia wybitnego działacza wojskowego centralnemu placowi wsi. Przewidziano również budowę odpowiedniego znaku pamięci na placu im. Hawryła Bazylskiego. Budowa, zrealizowana ze środków darczyńców, trwała około trzech tygodni. „W każdym miasteczku czy wsi są swoi bohaterowie Armii URL. Dla tych ludzi niepodległość nie była pustym dźwiękiem. W swoim czasie dobrowolnie wzięli do rąk broń i ryzykowali własnym życiem, życiem bliskich i krewnych po to, abyśmy mogli stać pod ojczystymi sztandarami, być gospodarzami na swojej ziemi” — zaznaczył mistrz inicjatywy charytatywnej „Heroika” Ołeh Sobczenko. Pomnik odtwarza formę orderu „Krzyż Symona Petlury” — najbardziej rozpoznawalnego odznaczenia wojskowego Armii URL. Na otwarciu Wołodymyr MATEJKO, m. Użhorod Niedawno w Mukaczewie odbyła się konferencja naukowa poświęcona uczczeniu pamięci ofiar sądowego „procesu Kownera”, który odbył się w pałacu „Kownera” w Mukaczewie w 1942 roku. Pierwsze posiedzenie sądu odbyło się 17 lipca nad 98 patriotami, drugie — 22 lipca nad 33, trzecie — 24 lipca nad 32 patriotami. Węgierski trybunał wojskowy przeprowadził zamknięty proces młodych patriotów Karpato-Ukrainy, którzy od 1939 roku podziemnie walczyli przeciwko Węgrom. Walka była dobrze zorganizowana i zaplanowana. W archiwum Mukaczewskiej eparchii greckokatolickiej znaleziono gazetę „CZYN” z sierpnia 1941 r., w której na 16 stronach wydrukowano Program młodzieży OUN, gdzie mowa była o soborowości, suwerenności i niepodległości Ukrainy. Wśród aresztowanych podziemnych patriotów byli ks. Stepan Pap — główny redaktor gazety „CZYN”, ks. Petro Pohorilak — kierownik egzekutywy krajowej, ks. Jurij Stanyneć — były poseł Sejmu Karpato-Ukrainy, ks. Bohdan Wołoszyn, ks. Josyp Wołoszyn, a także seminarzyści Seminarium w Użhorodzie: Iwan Marhitycz, Petro Barniczka, Josyp Andjał, Mychajło Marhitycz. Kierownik węgierskiego kontrwywiadu wziął pod kontrolę gazetę „CZYN” i zwrócił uwagę biskupowi Mukaczewskiej eparchii greckokatolickiej O. Stojce, który niestety był nastawiony antyukraińsko, na antypaństwową działalność podziemną podległego mu duchowieństwa. Program działalności podziemnej organizacji młodzieżowej świadczył o tym, że młodzież walczy o wyzwolenie swoich poprzedników, którzy zostali skazani po okupacji kraju w 1939 r. i przebywali w węgierskich obozach koncentracyjnych i więzieniach. Ośmiu patriotów w drugą rocznicę proklamacji Karpato-Ukrainy 15 marca 1941 r. wywiesiło zamiast węgierskiej flagi niebiesko-żółtą na Zamkowej Górze. Krótka przedmowa do szczerej rozmowy Prawie sto lat temu na wschodnich kresach Ukrainy, w szczególności w Donbasie, pojawiły się pierwsze kółka, filie towarzystwa „Proświta”. Sprzyjało temu proklamowanie Ukraińskiej Republiki Ludowej, potężne zmagania narodowowyzwoleńcze kolejnych lat. Bolszewicko-okupacyjna polityka zniweczyła pierwsze zalążki odrodzenia narodowego, ukrainizacji, zwłaszcza w przemysłowym, górniczym kraju… Choć to dziwne, „Proświta” na Doniecczyźnie zaczęła po raz drugi odradzać się równo siedemdziesiąt lat temu, podczas innej okupacji Ukrainy — niemiecko-faszystowskiej. Właśnie o tym procesie, który do dziś jest przemilczany w naszej historii, pisze w swojej dokumentalnej analizie, operując rzetelnymi (z archiwum SBU) faktami, badacz walki narodowowyzwoleńczej w Donbasie, historyk z donieckiego Słowiańska Saszko Dobrowolski. Jurij DOCENKO, pisarz, członek NSPU, m. Donieck
Машинний переклад
…Lato 1942 roku. Niemal cały Donieck jest pod okupantami. Wciąż trwają ostatnie walki między niemieckimi a bolszewickimi oddziałami nad Doniem… (poprawka: nad rzeką Dinca)
Poprawka do powyższego zdania: powinno być: Wciąż trwają ostatnie walki między niemieckimi a bolszewickimi oddziałami nad Dinką, a na północy Donbasu w szalonym tempie rozpoczęło się odradzanie ukraińskiego życia duchowego. Jeden po drugim otwierają się czasopisma: „Kostiantynowski Wiestnik”, „Druźkiwskie Słowo”, „Krematorska Gazeta”, „Ukraiński Donbas” (Horłówka), „Debalcewski Wisnyk”. Notabene, obecnie w niepodległej Ukrainie w tych miastach nie ukazuje się żadne periodyczne wydanie w języku ukraińskim… Na tle uderzającego opóźnienia Juziwki w procesie odrodzenia narodowego północ i południe Doniecczyzny dają przykłady odbudowy ukraińskich szkół, spółdzielni, teatrów. Odrodziła się ukraińska spółdzielnia nauczycielska w Horłówce, Sław'iańsku, Mariupolu. Jednak szczególną rolę w ówczesnym odrodzeniu odegrała wznowiona „Proświta” na Donbasie. Trzeba przypomnieć, że filie „Proświty” w latach 1917–1920 działały nawet na wsiach, zwłaszcza w Szandryhołówce obecnego rejonu krasnolimańskiego, w Bohorodyczne rejonu słowiańskiego, w miastach Bachmut, Jenakijewe, Awdijiwka. W latach 30. ubiegłego stulecia prawie wszyscy działacze „Proświty” zostali skazani i wywiezieni możliwie jak najdalej od rodzinnej ziemi, a ci… rozstrzelani… W czerwcu–sierpniu 1942 roku miejscowy ukraiński aktyw, złożony z byłych petlurowców, członków zakazanej przez bolszewików Ukraińskiej Autokefalicznej Cerkwi Prawosławnej, nawet byłych uczestników komitetów powstańczych UNR, odnowił organizacje „Proświty” na południu i północy Doniecczyzny. Kierownikiem „Proświty” w mieście Kostiantynówka został Andrij Kyrpenko, z wykształcenia nauczyciel, pochodzący z Kijowszczyzny. W 1920 roku on wraz z bratem został aresztowany za udział w ruchu powstańczym. Brata skazali czekiści, a Andrij zdołał wyjść żywy spod łap ČK. W Krasnym Limanie… (sic) W Krematorsku „Proświtę” zorganizował Danyło Hylaka, którego
Машинний переклад
Початок тексту може бути неповним — звірте зі сторінкою оригіналу
w dawnej stolicy Karpackiej Ukrainy, mieście Chust, i postawili dębowy krzyż na Czerwonym Polu, na mogile siczowców, z napisem „Bojownikom o wolność Ukrainy”. Organizatorami tego czynu byli D. Bandusiak i M. Habowda. Bezpośrednimi wykonawcami byli I. Romanec, M. Kryszka, M. Czowhan, D. Obruczar oraz uczniowie 7. klasy chuskiego gimnazjum Ju. Nejmet i A. Szewerja. Wszystkich tych młodych ludzi oskarżano o zdradę państwową, czyli aktywną działalność na rzecz oderwania Zakarpacia od Węgier i przyłączenia go do Ukrainy drogą walki rewolucyjnej. Po okupacji kraju nauczyciele i studenci Akademii Handlowej w Mukaczewie przenieśli się do Bratysławy, gdzie pod kierunkiem Julijana Chymynca kontynuowali działalność studenci D. Bandusiak, A. Cuha i M. Oros. Następnie wrócili na Zakarpacie. Wszystkich ich aresztowano i skazano na różne kary więzienia: od kilku miesięcy do 12 lat. Do prezydium konferencji naukowej zaproszono dwóch uczestników „procesu Kownera”: Mychajła Szwaba z Łuczka, który obecnie mieszka w Użhorodzie, oraz Mychajła Kopynca z wsi Buszтyno, który po odbyciu kary więzienia wyemigrował do Stanów Zjednoczonych, a wraz z proklamowaniem niepodległości powrócił na Zakarpacie. Wasyl Zwonar z Iršawszczyny, także uczestnik tych wydarzeń, nie mógł przyjechać z powodu choroby. Żywi świadkowie podzielili się wspomnieniami o wydarzeniach sprzed 70 lat.
Na początku konferencji władyka Kyryło (zwierzchnik zakarpackiej eparchii Ukraińskiej Prawosławnej Cerkwi Kijowskiego Patriarchatu) wraz ze swoim duchowieństwem oraz greckokatolicki kapłan ks. Wasyl Kopyn pobłogosławili uczestników konferencji. Referent, przewodniczący Zakarpackiego Obwodowego Zrzeszenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” Wołodymyr Pipasz, na podstawie materiałów archiwalnych przedstawił ów sąd. Dziennikarka, poetka, członkini Stowarzyszenia Pisarzy Bojkowszczyzny Iryna Harmasij odczytała listy z pozdrowieniami dla uczestników konferencji, m.in. od Wasyla Markusza z Chicago, profesora, akademika NANU, politologa, działacza społecznego i publicysty, jednego z organizatorów ukraińskiego podziemia młodzieżowego na Zakarpaciu w czasach węgierskiej okupacji, a także opowiedziała o jego działalności. W uroczystości wystąpiły chór mukaczewskiej „Proświty” (kierowniczka Natalia Dobra) oraz Berehowski Chór Męski „Kupaż” (kierownik Ihor Polański). Przewodniczący Mukaczewskiej Miejskiej „Proświty” Wasyl Sofilkanycz podziękował wszystkim, którzy przybyli, aby uczcić pamięć ofiar procesu Kownera. Niestety, na konferencji nie było przedstawicieli lokalnych struktur władzy ani telewizji.
Po zakończeniu konferencji uczestnicy udali się do pałacu Kownera, w którym odbywał się ów sąd. Zamiast dawnej, wspaniałej budowli architektonicznej, z której byłby dumny każdy naród, zobaczyli prawdziwe ruiny. Do takiego stanu mogli doprowadzić ją jedynie wandale.
Duchowni odprawili panichidę, imiennie wymienili wszystkie ofiary Kownera, które uczczono minutą ciszy. Ludzie wyrażali przypuszczenie, że zabytek doprowadzono do takiego stanu celowo, aby sprywatyzować go za bezcen na potrzeby biznesowe. Mamy jednak nadzieję, że naród nie dopuści do tego, by zbudowano tu jakiś lokal rozrywkowy. Władyka Kyryło (UPC KP) prowadzi rozmowy z władzami Mukaczewa w sprawie przydziału kilku pomieszczeń, w których Cerkiew utworzy muzeum i urządzi kaplicę.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
stała wielkość, od której wielu naszym współczesnym jeszcze uczyć się i uczyć — powiedział we wstępie przewodniczący Fundacji Kultury, przewodniczący komitetu ds. Narodowej Nagrody im. Tarasa Szewczenki, Bohater Ukrainy poeta Borys Olijnyk. Obecnie nagrodą wyróżniono Wasyla Jaremenkę — za dwutomowe wydanie „Literatury dziwny nurt…” oraz Wołodymyra Łazorenkę — za działalność charytatywną na niwie ukraińskiej kultury. Wasyl Jaremenko, laureat nagrody im. H. Skoworody, nagrody „Drużba”, wyróżniający się pracownik oświaty Ukrainy, profesor, dyrektor Instytutu badań kulturoznawczych i etnopolitycznych dusz, gdyż w Nowodniestrowsku jednak znalazła się kohorta ludzi, którzy z zamiłowaniem podziwiali poetycką koronkę rycerzy słowa i autorów licznych tomików poetyckich. O czarujących urokach magicznego zakątka Ostrej Skały we wsi Łomaczynce, gdzie niczym niewidzialne anioły unoszą nieważkie ciało nad dawnym Dniestrem, z niesamowitym zachwytem, wzniosłym uniesieniem pasjonująco dzielili się wrażeniami laureat Nagrody Szewczenkowskiej za książkę „Poeta w powietrzu” W. Herasymiuk i zasłużony działacz sztuki Ukrainy M. Łazaruk. Artyści słowa szczerze dziękowali koledze ze związku, pisarzowi, pełniącemu obowiązki specjalisty ds. kontaktów z opinią publiczną i prasą filii „Dyrekcja budowy DGAES”, a także inicjatorowi już tradycyjnych poetyckich spotkań-wieczorów w mieście energetyków Iwanowi Nahirniakowi za możliwość odwiedzenia gościnnej besarabskiej ziemi, a w szczególności nacieszenia się krajobrazem dniestrowskich zboczy, możliwością pobytu na budowie jednej z największych w Europie elektrowni szczytowo-pompowej. uczucia, które w swej istocie są tymi samymi, co były i tysiąc, i dwa tysiące lat temu: Ty mnie zdradziłeś, po prostu zdradziłeś. A ja wciąż kocham… Pocałunkami upojnymi zwabiłeś I cicho tak odszedłeś za latem. badań Międzyregionalnej Akademii Zarządzania Personelem — autor niemałego dorobku literackiego, badań, prac naukowych. Twórczo rozwija tradycje mecenatu Wołodymyr Łazarenko, dyrektor generalny towarzystwa „Budwest”. Wiele książek ukazało się właśnie dzięki jego wsparciu, jest on współzałożycielem Muzeum kultury trypolskiej.
Машинний переклад
Walentyna JEFRIEMOWA, zasłużony pracownik kultury Ukrainy, przewodnicząca Romeńskiego oddziału UFK. Zdjęcie: Wieniamin LARIN
W Ukraińskim Funduszu Kultury odbył się uroczysty wieczór z okazji wręczenia Międzynarodowej Nagrody im. Wołodymyra Winniczenki, ustanowionej w 1990 roku, którą przyznaje się za szczególne osiągnięcia twórcze w literaturze, sztuce oraz działalność dobroczynną. Przez dwadzieścia dwa lata istnienia tego poważnego wyróżnienia laureatami zostało ponad 60 krajowych i zagranicznych działaczy kultury i dobroczyńców, m.in. z Kanady, USA, Rosji, Austrii, Wielkiej Brytanii, Syrii i Jugosławii. Nagroda nosi imię Wołodymyra Winniczenki nieprzypadkowo, gdyż całe swoje życie służył on interesom narodu ukraińskiego, walczył o narodowe wyzwolenie państwa. — W różnych czasach imię W. Winniczenki traktowano niejednoznacznie, ale to nasza
Inna RUSNAK
W powietrzu pachniało upałem i wiśniowym aromatem, a czysta kartka papieru, bielejąca na biurku, jakby wzywała, by podzielić się z nią jasnymi wrażeniami, opowiedzieć o uzdrowieniu duszy wierszem. I rzeczywiście nie oparłam się zwodniczej pokusie, by opowiedzieć o feerycznych chwilach skrzydlatego lotu duszy. Jak na spowiedzi, tajemniczo popłynęły niczym strumyk pierwsze wrażenia ze spotkania twórczego z wybitnymi poetami, członkami Związku Pisarzy Ukrainy, laureatami wielu nagród literackich, gdyż nawet duszna atmosfera niewielkiego pomieszczenia Nowodnistrowskiego Muzeum Historycznego nic a nic nie przeszkodziła w miłej, szczerej rozmowie i otwartych opowieściach Wasyla Herasymiuka i Myrosława Łazaruka. Tymczasem fotografowałam każdy ruch i gest gości, starając się uchwycić, zapamiętać, zachować, utrwalić na kolorowych fotografiach chwile drżącego spotkania, jedności pokrewnych poetyc-
Maksym STRICHA
Obie te książki łączy najważniejsza wspólna cecha — krańcowa szczerość autorki. Wiersze to rzeczywiście wyznania miłości ukochanemu mężczyźnie, znanemu działaczowi społecznemu, wielkiemu entuzjaście rozbudowy ukraińskojęzycznego segmentu „Wikipedii” Jurijowi Perohanyczowi. Proza to niezmyślone historie ludzi, których autorka, jak się wyczuwa, dobrze zna. Wiarygodności jej tekstów służy nawet notka o wsiach południowej Czernihowszczyzny, gdzie toczy się akcja, utrzymana w stylu „wikipedycznym”. Wiersze Tetiany Czerep są tradycyjne w obrazowaniu i prawie wszystkie rymowane. W czasach skomplikowanych metafor i urwanego rytmu wierszy wolnych komuś mogą wydać się staromodne. Jednak z pewnością zawsze będzie więcej tych, którzy w poezji szukają szczerej opowieści o ludzkich
Машинний переклад
Galina JEGOROWA, m. Zaporoże
26 lipca pod przewodnictwem zastępcy miejskiego głowy pana Serhija Hładczenki przy miejskim komitecie wykonawczym odbyło się posiedzenie komitetu organizacyjnego ds. przygotowania i obchodów 200. rocznicy urodzin T. H. Szewczenki w mieście Zaporoże. Na nim większość obecnych poparła inicjatywę Zaporoskiego Obwodowego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki oraz społecznego Szewczenkowskiego komitetu organizacyjnego ds. przygotowania i przeprowadzenia wydarzeń z okazji tej wybitnej daty, dotyczącej postawienia w Zaporożu pomnika Proroka oraz wzniesienia kompleksu kulturalno-oświatowego z ekspozycją o pobycie T. Szewczenki na Zaporożu. Rozważono kwestię finansowania głównych wydatków związanych z jubileuszem. „Dobrze, gdy struktury władzy i społeczność miasta łączą wysiłki w rozwiązywaniu najważniejszych kwestii ukraińskiego budowania państwowości”, — powiedział Ołeh Tkaczenko, przewodniczący ZOO «Proświty», przewodniczący Szewczenkowskiego komitetu organizacyjnego ds. obchodów 200. rocznicy Wielkiego Kobzarza.
Машинний переклад
Pewnie rzeczywiście w życiu nie ma przypadków, bo jak wyjaśnić to, że z niedalekiej przeszłości do mnie ledwo słyszalnie dotarł głos wykładowczyni kursu współczesnej literatury ukraińskiej, która na jednym z kolejnych wykładów wypowiedziała zwyczajną i banalną, na pierwszy rzut oka, frazę: „Dzisiaj będziemy studiować twórczość Wasyla Herasymiuka”. A już dzisiaj ta niepodrobiona zwyczajność stała się znaczącym wydarzeniem nie tylko dla mnie, ale i dla całego miasta, a w szczególności dla audytorium nowodniestrowców, ponieważ wypowiedź z ust stołecznego gościa, pochodzącego z huculskiej rodziny, filologa z zawodu i poety z powołania, nabrała nie lada wagi: „Poezja — to archaiczna sztuka, jest ona najbliższa naskalnym napisom”. Ta wyższa algebra metafor, według wersji literata, mierzona jest nie liczbą wydanych książek, a jakością wierszy, o czym słuchacze przekonali się po kilku minutach, kiedy słowa Wasyla, ściśle przeplatając się z rymowanymi myślami M. Łazaruka, głęboko przenikały do 12 serc, zapuszczając tam niewidzialne korzenie wiary w siebie, nadziei na lepsze, miłości do Wszechświata. Leczniczym balsamem uspokajały wzburzoną naturę ziarna poetyckiej koronki: to mistyczno-mityczną nutą Hucuła Wasyla dotykiem pobudzały podświadomość, a to bajkowo powracały w świat dzieciństwa, gdzie „jechał lis przez las” i dla ukochanych wnucząt Myrosław przywiózł ładne futerka. Nie ominęła Herasymiukowo-Łazarukowa liryczna struna granic duchowej skarbonki około 70 mechanizatorów spółki z o.o. „Awtomahistral”, a także samego zastępcy dyrektora L. H. Bojki, który po minutach wierszowej terapii oczarował poetów wycieczką po budowie elektrowni szczytowo-pompowej. Udekorowane drżeniem lirycznej struny półtorej godziny ciekawej rozmowy, niestety, przyćmiła straszna wieść o stracie laureata Narodowej Nagrody Ukrainy imienia T. Szewczenki, poety Leonida Tałałaja. A już po kilku godzinach W. Herasymiuk, I. Nahirniak i M. Łazaruk pędzili do Kijowa, aby pożegnać się z bratem po piórze. Ja zaś ostrożnie trzymałam w rękach ostatnią za życia książkę wybranych utworów L. Tałałaja „Bezdomny nurt” jako niegasnącą pamięć o nieprzekupnej poezji prawdziwego poety. A obok uśmiechały się niebieską okładką „Noce z amazonką” Myrosława Łazaruka, drugie, uzupełnione wydanie liryki intymnej i erotycznej, autograf której tak szczerze legł kilkoma linijkami życzeń wiary w twórczą współpracę. Zaraz po poetyckiej palecie od Wasyla Herasymiuka i Myrosława Łazaruka na czystej kartce papieru posłusznie zajaśniały własne linijki natchnionego, uskrzydlonego lotu duszy: Brzmiało słowo — i łamały się kraty, Uwalniając z pęt senne uczucia. A muzyka poezji skrzydlato W wzór rozkoronkowała życie.
Машинний переклад
Przed czytelnikiem — dwa nowe zbiory Tetiany Czerep. „Brzeg miłości” — wiersze. „Z ogrodu — dwie ścieżki” — powieść artystyczno-dokumentalna i etiudy. Książki zostały nominowane do zdobycia Czernihowskiej Obwodowej Nagrody Literacko-Artystycznej im. M. Kociubynskiego. A oto wiersz wolny. W razie potrzeby poetka sięga i po nie, choć niezbyt często: Tak, jestem tym ptaszkiem, Co drżał w twoich dłoniach. Którego serce Zdołałeś zniewolić słowami. I swoją spowiedzią szczerością Tetiana Czerep może liczyć na swojego wdzięcznego czytelnika. A w książce prozatorskiej obok powieści zwracają uwagę krótkie „Etiudy życiowe” — czasem krótkie trafne spostrzeżenia, czasem przypowieści: „Oduczyliśmy się słyszeć siebie nawzajem: założyliśmy słuchawki i słuchamy muzyki. Każdy swojej”. Książkę prozatorską ozdobiono stylowymi ilustracjami naszego znanego grafika Mykoły Stratiłata. A dobra grafika książkowa jest ważną zachętą dla kogoś, kto dotąd nie znał dorobku pisarki, by sięgnąć po lekturę.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
walu, rzemiosłami ludowymi, które tysiącleciami żyły w tym kraju, zjeść smacznego kuleszu, ale i zrozumieć: skąd wzięła się ta siła u Sahajdacznego, która wpisała jego imię w historię światowych wypraw morskich, siła, która podniosła ukraińskiego ducha rycerskiego do największych wyżyn. Dlatego naczelnik wydziału ds. turystyki, integracji europejskiej, stosunków zagranicznych i inwestycji Lwowskiej Obwodowej Administracji Państwowej Serhij Kisełow, otwierając festiwal, zaznaczył, że „Kulczyce-fest” to ważne wydarzenie, które przyciąga uwagę do sławnych miejscowości regionu, do ojcowskiej kolebki hetmanów Wojska Zaporoskiego Konaszewicza-Sahajdacznego, Marka Żmajły-Kulczyckiego i Pawła Buta (Pawluka), którzy w dzieciństwie chodzili tymi samymi ścieżkami i modlili się w tym samym kościele. Pierwsza wzmianka o Kulczycach datowana jest na 1284 rok. Chyba od tego czasu nic się tu nie zmieniło. Ta sama szeroka droga przez pola od traktu samborskiego, którą chodzili przodkowie, którzy w spadku miejscowym wieśniakom pozostawili osadę z epoki żelaza VII—VI w. p.n.e. oraz trzynaście kurhanów z epoki wczesnego brązu III tys. p.n.e., te same wzgórza po obu stronach, ta sama rzeka, która niesie swoje wody od samego stworzenia świata. Gdzie stała chata Konaszewiczów-Pepelów ze starodawnego rodu szlacheckiego z Podgórza, znanego od XV wieku, którego herbem był „Pobóg”, dokładnie nie wiadomo. Wiemy jedynie, że urodził się przyszły sławny hetman, według opinii autorytatywnej badaczki kozaczyzny Ołeny Apanowycz, jeden z najwybitniejszych dowódców Europy, polityk, dyplomata, obrońca ukraińskiej kultury i duchowości, orędownik edukacji na Ukrainie, około 1570 roku w Kulczycach Szlacheckich. Tak do dziś nazywają jedną z części wsi. Polski filozof i lekarz, profesor Akademii Krakowskiej Sebastian Petrycy (1555—1626) pisał, Jurij Franciszek Kulczycki w brązie
Машинний переклад
Switłana CZORNA Zdjęcia autorki
O świcie w Kulczycach zagrzmiały trąby. Cichą wiejską uliczką, od cerkwi świętych męczenników Flora i Ławra, przed którą zwolnił pędzącego konia spiżowy Konaszewicz-Sahajdaczny, który na znak wielu kozackich zwycięstw wysoko, nad całą rodzinną wsią, uniósł buławę, ku wzgórzom, na których niby na pisance ktoś wśród zieleni i kwiatów namalował chatki, stukotał kopytami oddział zaporożców w świątecznych wyszywankach i czerwonych szarawarach. Chwila — i ulica wypełniła się dźwiękami kozackiego marszu, powiewaniem żółto-niebieskich sztandarów, chorągwiami i karmazynowymi flagami, z którymi przeciwko najeźdźcom, którzy ze wszystkich stron oblegali bogate ukraińskie ziemie, szli do boju sławni rycerze-kozacy. A jeszcze uroczystymi cerkiewnymi dzwonami, radosnym gwarem i pieśniami, którymi ten młody i pełen zapału zaporoski oddział ludzie przyszli odprowadzić w nowy pochód — po sławę i zwycięstwo dzisiejszych dni. Tak co roku, już po raz czwarty, pod koniec lipca rozpoczyna się we wsi Kulczyce w rejonie samborskim na Lwowszczyźnie, w ojczyźnie sławnego hetmana Piotra Konaszewicza-Sahajdacznego, festiwal ukraińskiej sławy „Kulczyce-fest”, który tradycyjnie odbywa się przy wsparciu Głównego zarządu ds. turystyki, integracji europejskiej, stosunków zagranicznych i inwestycji Lwowskiej obwodowej administracji państwowej, społeczności wsi oraz towarzystw kozackich.
Od wsi do wsi kozacka sława się rozniosła Europa i świat wiekami dziwiły się śmiałości i męstwu kozaków, którzy, broniąc swojej woli i wolności, wyruszali w wyprawy przeciwko potężnej Wysokiej Porcie, Morzem Czarnym na Krym, Małą Azję i Konstantynopol, zburzyli Synop, wypalili okolice sułtańskiej stolicy, gromili Warnę i Trapezunt, Kafę, główny targ niewolników na krymskim półwyspie, walczyli pod Chocimiem, we Francji pod Dunkierką, ratowali w 1683 roku Wiedeń od osmańskiego zniewolenia. Świat dziwił się i zachwycał kunsztem wojskowym, żołnierską dzielnością, lekceważeniem i pogardą dla śmierci, rycerskością kozaków, dla których ponad wszystko honor i wolność. Dlatego na festiwal do niewielkiej wsi, gdzie żyje i gospodaruje półtora tysiąca rodaków Sahajdacznego, przyjeżdżają nie tylko z różnych zakątków Ukrainy, ale z innych krajów: z Polski, Włoch, Niemiec, Estonii. I nie tylko, żeby zobaczyć, jak współcześni kozacy tańczą hopaka czy ścierają się w pojedynku wręcz, posłuchać ludowych pieśni i niepowtarzalnej ukraińskiej muzyki, podziwiać narodowy strój uczestników festi-
Zaporoscy kozacy — uczestnicy festiwalu ukraińskiej sławy „Kulczyce-fest”
że Piotr Konaszewicz „od małego przyuczył się do broni, umiejętności naciągania łuku oraz konia z rąk nie wypuszczać, z niepogodą walczyć nie okryciami, a wytrwałością, łatwo znosić wszelkie trudy, głód, ciężką pracę, nie bać się wroga i w niebezpieczeństwie okazywać męstwo”. W Akademii Ostrogskiej Sahajdaczny otrzymuje dobre wykształcenie, tam kształtuje się jego światopogląd ukraińskiego patrioty. W 1595 lub 1596 roku Piotr Konaszewicz pojawia się na Siczy. Działalność wojskowa w tamtych latach uważana była za sprawę rycerską, ona też stała się powołaniem dla kozaka, który całe życie poświęcił walce z wrogami Ukrainy. Dzięki wysokiemu wykształceniu, silnemu charakterowi, talentowi dowódcy Sahajdacznego obierają hetmanem. Stało się to w 1598 lub 1606 roku. Z imieniem Piotra Konaszewicza związane są wyprawy morskie w latach 1606, 1613—1616, 1620. Aktywnie działał przeciwko Imperium Osmańskiemu oraz państwu moskiewskiemu. W 1618 roku z całym Wojskiem Zaporoskim wstąpił do „Ligi chrześcijańskiej milicji” — międzynarodowego sojuszu, stworzonego do walki z turecką agresją. Był głównodowodzącym wojska kozackiego w wyprawie moskiewskiej 1618 roku i w wojnie chocimskiej 1621 roku, podczas której kozacy przyjmowali na siebie główne uderzenia tureckich ataków. Wtedy przeciwko zjednoczonemu wojsku ukraińsko-polskiemu wystąpiło ponad 200 tysięcy Osmanów, którzy mieli na uzbrojeniu 260 dział. Wojsko polskie, pobite wcześniej na polach cecorskich w Mołdawii, liczyło 35 tysięcy, kozackie — 42. Głównym czynnikiem zwycięstwa w tamtej wojnie stał się kozacki zapał, który zatrzymał posuwanie się armii Osmana II na Podole i Galicję oraz na całe pół wieku zniweczył plany natarcia przeciwko chrześcijańskiej Europie w tym kierunku. A jeszcze śmiałość Sahajdacznego, o którym polski król Jakub Sobieski, uczestnik bitwy, świadczył: „Był to człowiek wielkiego ducha, który sam szukał niebezpieczeństwa, lekceważył życie, w bitwie był pierwszy, kiedy przychodziło się wycofywać — ostatni, był zwinny, działający, mało spał i nie pił”. Pod Chocimiem hetman został zraniony zatrutą strzałą, lecz mimo to dowodził zaporożcami do pełnego zwycięstwa. Przed śmiercią Konaszewicz-Sahajdaczny, dzięki którego wysiłkom założono m.in. Kijowską szkołę bracką, która rozwinęła się w Akademię Kijowsko-Mohylańską, przeprowadzono reformowanie wojska kozackiego, odnowiono w 1620 roku, po unii brzeskiej, hierarchię prawosławną, zapisuje swój majątek cerkwi i szkołom „na naukę i ćwiczenie (wychowanie) dzieci ukraińskich i uczonych bakałarzy”.
Nasz ród jednak nie zaginie Prawie czterysta lat po tych wydarzeniach powrócił hetman do Kulczyc w brązie, na narowistym koniu, trzymając przed sobą w siodle małego chłopca w wyszywance, jednego z tych, komu zapisał swój majątek na naukę. — Potomkowie Sahajdacznego, nie zważając na imperialne zakazy, zawsze strzegli pamięci o hetmanie, — opowiada dyrektor miejscowego muzeum historyczno-krajoznawczego Bohdan Andrijowycz Sydor. — Cerkiew świętych Flora i Ławra odnowili w tym samym miejscu, gdzie stała za Konaszewicza, przy lipach, jak przekazują, zasadzonych jego rękami. W 1960 roku nasza społeczność zwróciła się do władz z wnioskiem o ustanowienie pomnika dowódcy. Rada Najwyższa dała zezwolenie, ale przez biurokrację i niechęć władzy do propagowania kozactwa sprawa z miejsca tak i nie ruszyła. Pod koniec lat osiemdziesiątych z Kulczyc do Kijowa pojechała nowa delegacja od społeczności, prosić o pomnik. Z współmieszkańcami nie raz obijał wysokie władzowe i ministerialne progi także B. A. Sydor, wtedy inżynier miejscowego kołchozu imienia Piotra Sahajdacznego. W 1989 roku wieś po raz drugi otrzymała zezwolenie na ustanowienie pomnika, środki na który wyasygnował kołchoz oraz zbierała cała Samborszczyzna. 11 października 1992 roku, w przeddzień święta Opieki Najświętszej Bogurodzicy, na które teraz przypada jeszcze Dzień Ukraińskiego Kozactwa, pomnik uroczyście odsłonięto. Teraz monument, jak i muzeum Sahajdacznego, wpisano do tras turystycznych Lwowszczyzny. Pracując w grupie inicjatywnej, Bohdan Andrijowycz, historyk z zawodu, zebrał niemało materiałów o sławnym hetmanie oraz jego pobratymcach. W domowej szafie stało się im ciasno, dokumenty, książki, przedmioty kozackiego bytowania prosiły się do muzealnej ekspozycji. Więc kolejnym etapem dla historyka stało się stworzenie wiejskiego muzeum. Ekspozycja pomieściła się w pomieszczeniu starej, jeszcze austro-węgierskiej, szkoły podstawowej. Obecnie w zbiorach muzeum jest 900 eksponatów: portrety hetmanów, sławnych rodaków, kozacka broń, odzież. Przed wejściem — dwa pomniki, jeden Konaszewiczowi-Sahajdacznemu, drugi bohaterowi obrony Wiednia 1683 roku Jurijowi Kulczyckiemu, na ścianie przy drzwiach, żeby było widać z ulicy — herby dwóch tych sławnych rodów.
Muzealne obejście wygląda jak obrazek z rajskiego życia. Obok starodawnej bojkowskiej chaty zrębowej, którą Bohdan Sydor przeniósł z podwórka gospodarza budującego nowy dom, a stary po prostu spisał na opał, i gdzie teraz znajduje się wystawa przedmiotów ludowego gospodarstwa, stoją ule z pobielonych od czasu kłód ze słomianymi daszkami. Takie niegdyś stały obok wielu bojkowskich chat. Na cembrowinie studni, której głębokość codziennie mierzy drewniane wiaderko, przysiadły odpocząć jaskółki. W wiklinie, obok strumyczka szemrzącego na dnie wąwozu, gospodaruje bocian. Od czasu do czasu przechadza się wokół studni, wzdłuż płotu z garnkami, oplecionego powojami i ukwieconego rumiankami oraz słonecznikami, które jesienią oddadzą swoje żółte kapelusze, pełne czarnych słodkich nasion, wróblom i sójkom. I studnia, i płot, i bocian zaglądają w otwarte drzwi muzeum, zacienione winoroślą. Od progu szerokie kamienne schody prowadzą w dół, do kawiarni „Pod niebieską butelką”. Właśnie tak niegdyś nazwał swoją kawiarnię, pierwszą w Wiedniu, prawosławny szlachcic z Kulczyc Jurij Franc Kulczycki. Jego droga życiowa, podobnie jak Sahajdacznego, wiodła na Sicz. W jednej z bitew trafił do tureckiej niewoli, gdzie nauczył się języka i zwyczajów Turków. Ta wiedza pomogła mu w 1683 roku, kiedy wielki wezyr Kara Mustafa z 300-tysięczną armią oblegał Wiedeń, przejść przez wrogie zasieki i sprowadzić pomoc wycieńczonym głodem i chorobami obrońcom miasta. Wśród tych, którzy wyzwalali Wiedeń spod osmańskiej nawały, było także 14 tysięcy zaporoskich kozaków. W nagrodę za wyczyn wiedeńczycy pozwolili Kulczyckiemu wziąć ze zdobytych na sułtanie trofeów wszystko, co tylko zapragnie. Jurij poprosił o 500 worków ziaren kawy, które wszyscy uważali za paszę dla wielbłądów. Tak rozpoczęła się historia kawy w Europie. Kontynuowali ją w Kulczycach, w muzeum Sahajdacznego, gdzie w okopconej piwnicy na węgiel Bohdan Sydor z przyjaciółmi urządzili kawiarnię. Oczyszczając z gruzu i resztek węgla pomieszczenie, muzealnicy natarli do blasku ściany i sufit z czerwonej austriackiej cegły, wyłożyli podłogę granitem, niczym bruk, skonstruowali kominek. Bliżej kominka, gdzie w chłodną pogodę zawsze trzaska ogień, postawili długi drewniany stół, przy nim wystarcza miejsca wielu gościom, w kącie — bar, gdzie brązowy Jurij Kulczycki, spoglądając w okno, w którym, tak jak w Wiedniu, błyszczy ogniem butelka z grubego niebieskiego szkła, nalewa do filiżanek aromatyczną kawę kulczycką. Zatem zapraszamy w gościnę, szczerze zaprasza dyrektor muzeum Bohdan Andrijowycz Sydor. Założyciel i dyrektor Muzeum Sahajdacznego we wsi Kulczyce Bohdan Andrijowycz Sydor dzieli się sekretami pracy muzealnej oraz uprawy winorośli
Машинний переклад
Початок тексту може бути неповним — звірте зі сторінкою оригіналу
kłosek, gdzie od najlżejszego podmuchu wiatru niwa zamienia się w burzliwe jasnozielono-złociste morze. Artystce tam wygodnie i przytulnie, swobodnie i lekko. Tu jest przestrzeń dla lotu twórczej myśli, dla fantazji na tematy tak drogiej, bliskiej sercu wołyńskiej przyrody. Przecież nie sposób wymienić na miejskie „wygody” tej bezmiaru pól, tych lasów, tej rzeki, tych wesołych kwiatów za płotem?! Ten świat, z którym o świcie, jak każda wiejska kobieta, wita się pani Maria, daruje jej natchnienie w twórczości. I utalentowana mistrzyni w pełni realizuje się w jednym z najstarszych rzemiosł naszego narodu. Taki hymn pochwalny ku ojczystej ziemi może śpiewać tylko patriotyczna chłopska dusza, zakorzeniona w rodzinnych przestrzeniach. Urodzona daleko od Ojczyzny (aż w mieście Prokopjewsk w Obwodzie Kemerowskim Rosji, dokąd zostali wywiezieni jej rodzice z rodzinnego Tulyczowa w powojennych, tragicznych dla mieszkańców Zachodniej Ukrainy latach), początkowo niewspierana przez urzędników oświaty i kultury, Maria Krawczuk tworzyła samą siebie: ludową artystkę, mistrzynię, propagatorkę tradycyjnej kultury na rodzinnych ziemiach i pełnoprawną przedstawicielkę ukraińskiego świata artystycznego za granicą. Uważna córka i kochająca żona, troskliwa mama i najlepsza na świecie babcia — już sam ten status wiele mówi o tej niezwykłej kobiecie. A jeśli dodać jeszcze ten obszar artystycznych upodobań i zajęć (malarstwo, grafikę, pisankarstwo, haft, pletenie z naturalnych materiałów, z których znaczące miejsce zajmuje słomkarstwo), to po prostu dziwisz się, ile delikatne kobiece ręce potrafią przerobić w ciągu doby! A za 25 lat? A za całe życie? A przecież jest jeszcze ogródek, gospodarstwo. Los kobiety-artystki na wsi… Nasuwa się paralela z Kateryną Biłokur. Przypomina mi się pierwsze spotkanie, znajomość. Pierwsza wystawa w Wołyńskim Muzeum Krajoznawczym „Słomiane duchy Marii Krawczuk”. Potem następna. Pierwsze publikacje w lokalnej i centralnej prasie ukraińskiej, w zbiorach konferencji naukowych. Cieszę się, że byłam w to zaangażowana. A festiwale słomkarstwa — ogólnoukraińskie i międzynarodowe? Ich organizatorką, duszą i główną gospodynią też była pani Maria. I znów pytanie: co jest źródłem siły, mocy ducha, wytrwałości znanej pedagog? Skąd czerpie ona tematy i obrazy swoich dzieł? Dlaczego tak łatwo dzieli się swoimi znaleziskami
Машинний переклад
Mykoła CIWIRKO
Dowiedziawszy się o otwarciu wystawy dzieł Tamary i Tymofija Ljaszczuków w jednej z sal Narodowego Muzeum Tarasa Szewczenki w Kijowie, Switłana Urbańska, utalentowana ukraińska artystka, niekwestionowana mistrzyni wycinanki, rozmawiając z autorką tych wierszy, powiedziała: „Odwiedzenie tej wystawy oznacza dotknięcie historii ojczyzny plakatu, poczucie jego oryginalnego ducha, ocenienie jego najlepszych wzorów… Tymofij Ljaszczuk… Człowiek-legenda w naszej sztuce plastycznej. Podobnie jak jego wierna żona Tamara”. „Plakaty czasów przedkomunizmu”… Ta nieco wręcz dziwaczna nazwa wystawy wywołała skojarzenie z innym „triumfem plakatu” — bez przesady wydarzeniem nr 1 w Domu Artysty pod koniec lat 80. ubiegłego stulecia. To, co Ljaszczukowie dziś, z wysokiej perspektywy naszej epoki, nazwali „przedkomunizmem”, wtedy żyło swoje ostatnie miesiące, jeśli nie tygodnie. A jednak ukraińscy artyści-graficy wyprzedzili lokomotywę najnowszej historii — przede wszystkim desperacką śmiałością poruszanych tematów, połączoną z błyskotliwie przetworzonym i oryginalnie dowcipnym ich wcieleniem. Bo w tym czasie Towarzystwo Języka Ukraińskiego i Ruch Ludowy dopiero się rodziły, a o niepodległości Ukrainy nie mówiło się głośno. Kijowska inteligencja, dla której ta wystawa stała się prawdziwym objawieniem, odwiedzała ją po kilka razy, zabierała na nią krewnych i znajomych, jak na seans politycznego i narodowo-kulturalnego liknepu. „Plakaty czasów przedkomunizmu” według pomysłu ich twórców Tamary i Tymofija (Tymoszy) Ljaszczuków to dorobek okresu, który poprzedzał ten „przełom” końca lat 80. W to łatwo się przekonać, pobieżnie przeglądając ekspozycję. Zaskakująco wyraziste, ciepłe, można by rzec, liryczne afisze do znanych z dzieciństwa filmów fabularnych i przedstawień. Oczywiście chodzi o pokolenie ludzi, którzy dziś mają 50 lat i więcej. Młodszym trzeba wyjaśniać niektóre anachronizmy i historyzmy, opowiadać o filmach, których oni nie widzieli i być może nigdy nie zobaczą. Jednak afisze — prawdziwe dzieła sztuki graficznej, wykonane przeważnie w oryginalnym stylu (wyraźny rysunek ołówkiem z późniejszym akwarelowym kolorowaniem) — stanowią znaczną, lecz tylko część ekspozycji. Są też klasyczne plakaty sztalugowe. Zrozumiale, to właśnie one jakby miały nieść ten ładunek „przedkomunizmu”. Niby cóż poradzisz — taki był czas!.. „Chwała pracy!”, „udarnicy pięciolatek”, „weterani”, „bohaterowie” itd. Mimowolnie filtrowałam ich treść „agitacyjną” i skupiałam uwagę na wyrazistości obrazu i czcionkach, którymi wykonano te napisy, znając drobną tajemnicę: autorką tych czcionek zarówno na jej, jak i na mężowskich plakatach zazwyczaj jest Tamara Ljaszczuk. Czcionki to jej żywioł. A wspomniany „ładunek”… To, co wtórne, sztuczne, zideologizowane, odpadło i zdmuchnął je wiatr historii, a dusza włożona w dzieło nie tylko pozostała jako ślad, lecz nadal porusza miłością prawdziwego artysty do człowieka-współczesnego. Niewyrażalną serdeczność i człowieczeństwo w artystycznym przedstawieniu zauważyłam na długo przed tą wystawą. Dziś, idąc do muzeum Szewczenki, prawie nie miałam wątpliwości, że zobaczę na jej otwarciu ojca Bohdana Pietuchowa, proboszcza cerkwi Świętobłagowieszczeńskiej przy Narodowym Uniwersytecie „Kijowsko-Mohylańska Akademia”, parafianami której jest rodzina Ljaszczuków. O freskach świątyni nie wiem, ale obrazy przy wejściu do niej — portrety grupowe parafian, pejzaże z obowiązkowym elementem — cerkwią lub jednym i drugim w połączeniu, które należą do pędzla Tymofija Ljaszczuka, nie sposób było nie zauważyć i nie polubić. Nie pomyliłam się w swoich przeczuciach — ojciec Bohdan przybył na otwarcie wystawy swoich духовных dzieci, wygłosił swoje ważne słowo i szczerze zaśpiewał im oraz ich potomkom „Mnogaja lita”. Od kontemplowania ekspozycji koneserzy sztuki otrzymali prawdziwą przyjemność, którą organizatorzy wystawy — projekt artystyczny „Afisza”, jej kurator Ruslan Runo — dzielili przez cały lipiec.
Машинний переклад
Natalia HATALSKA, wiodący pracownik naukowy Muzeum Pamięci Wiaczesława Łypynskiego w Zaturcach
W Muzeum Pamięci Wiaczesława Łypynskiego w Zaturcach na Wołyniu z powodzeniem eksponowana jest wystawa „Złote przęsło Marii Krawczuk”. Słynna artystka zajmująca się wyrobami ze słomy nie tylko nie pozwoliła odejść w niepamięć całemu nurtowi sztuki ludowej na Wołyniu, ale także rozwinęła go, sprawiła, że zabrzmiał potężnie, nowocześnie, a ponadto stworzyła szkołę swoich naśladowców. Na wystawie prezentowanych jest około dwustu oryginalnych prac, co stanowi jedynie niewielką część jej dorobku twórczego. Marię Krawczuk znają jej artystyczni bracia i siostry na całym świecie. Nieprzypadkowo zapraszają ją do prowadzenia warsztatów na Białoruś i do Polski, na Węgry i do Holandii, do Rosji, a nawet do Japonii. I sami zlatują się na wołyńskie festiwale wyrobów ze słomy z całego świata: z Nepalu i Uzbekistanu, USA i Wielkiej Brytanii, Rosji i Holandii. Bo wszystkim (a zwłaszcza przedstawicielom byłych republik radzieckich) chce się zobaczyć ten cudowny kraj, który wyhodował tak potężną osobowość twórczą, przekonać się, że ona naprawdę żyje i tworzy w małej poleskiej wsi, dalekiej od wielkich centrów artystycznych, pracuje jako nauczycielka i ma uczniów, z których niektórzy już wyraźnie zaznaczyli swoje osiągnięcia artystyczne na poziomie międzynarodowym. Wydawałoby się, że skromna wiejska nauczycielka z promiennym uśmiechem i taką samą duszą mogłaby żyć spokojnie, bez szczególnego wysiłku prowadząc lekcje rysunku w Kupiczowskiej szkole średniej w rejonie turzyskim. Ale gdzie tam! „Pieśń żytniego źdźbła”, jak poetycko nazwała pasję ludowej mistrzyni historyk sztuki Zoja Nawrocka, powołała kobietę z Polesia w pole, gdzie rusałki wplatają sobie we włosy chabry i rumianki, gdzie pnie się do nieba wąsate żyto. Inna NAHORNA, kierownik Muzeum Literackiego Ulasa Samczuka, m. Równe
Niedawno w Muzeum Literackim Ulasa Samczuka w Równem odbyła się „Świeca pamięci”, poświęcona 25. rocznicy śmierci pisarza. Podczas wydarzenia zaprezentowano książki z serii „Biblioteczka Muzeum Literackiego Ulasa Samczuka w Równem” — Jurija Horlis-Horskiego „Ataman Chmara” oraz Charyty Kononenko „Do nowej pracy”. Książki ujrzały światło dzienne w wydawnictwie „Azalia” Rówieńskiej Organizacji Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy dzięki grantowi przewodniczącego obwodowej administracji państwowej oraz pomocy materialnej ukraińskiego patrioty Weniamina Ołeksijowycza Dowbni. Na wydarzenie przybyli córka żony Ulasa Samczuka Iryna Prachowa z mężem Jurijem Kuźmenką oraz darczyńca Weniamin Dowbnia z Kijowa. Przed zwiedzającymi wystąpili prorektor Narodowego Uniwersytetu „Akademia Ostrogska” profesor Petro Kraluk, pisarze Petro Welesyk i Lidia Rybenko, doktor nauk filologicznych, profesor Rówieńskiego Państwowego Uniwersytetu Humanistycznego Iryna Zacharczuk, założyciel zastępu skautowego (Płastu) im. U. Samczuka Wołodymyr Rusanow, sekretarz Rówieńskiego oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” Ołeksandr Wołoszczuk, dyrektor Rówieńskiego Obwodowego Muzeum Krajoznawczego Ołeksandr Bułyha i inni. Podczas wydarzenia rozbrzmiewała ulubiona pieśń Ulasa Samczuka „Stoi góra wysoka” (sł. L. Hlibowa) w wykonaniu zasłużonego pracownika kultury Ukrainy Hałyny Szwydkiw (akompaniator Inna Tarczynśka) oraz „Wołyń moja” (sł. O. Bohaczuka) w wykonaniu Kateryny Hawłowśkiej. Dlaczego dzieli się z innymi? I dlaczego ze szkolnego studia twórczego „Żyteczko”, którym kieruje pedagog z powołania, wyfruwają uskrzydleni sukcesami i uznaniem w kręgach artystycznych jej absolwenci? Odpowiedź jest jedna: wszystko, co piękne, rodzi się z miłości. Życiodajną siłę człowiekowi daje ojczysta ziemia, okoliczne przestrzenie, drzewo i kwiat, barwny motyl i śpiewający ptak na niebie, a także ogromna dobroć, która płynie z serca utalentowanej kobiety. Pani Maria zna dziesiątki technik wyplatania, autorką niektórych z nich jest ona sama. Twórczy dorobek mistrzyni stanowią tysiące wysokiej klasy wyrobów, które w żadnym wypadku się nie powtarzają. Są to kwiaty zebrane w bukiety i wieńce, i kobiece figurki „berehynie” z niemowlętami, ptaszki i grzywiaste konie, liczne fantastyczne stworzenia, które zamieszkują twórczy wszechświat artystki; na miesiąc czy dwa przeniosły się one do eleganckiej sali wystawowej naszego muzeum. A także przedmioty użytkowego przeznaczenia, które również nie są pozbawione wartości artystycznej: męskie słomkowe kapelusze i eleganckie damskie kapelusiki, torebki i dziecięce zabawki-grzechotki, chlebaki i cukiernice, wazy i tace oraz wiele innych cudownych rzeczy. Niedawno pani Maria przeprowadziła dla zainteresowanych mieszkańców Zaturców warsztaty. Pedagodzy miejscowych szkół, gospodynie domowe, dzieci i studenci zmieniali się w małych, posłusznych uczniów słynnej mistrzyni, tworząc z jej pomocą swoje pierwsze małe arcydzieła. I kto wie, być może w kimś z nich zapłonie ta Boża iskra, która poprowadzi drogą twórczości. Zaciekawiwszy czytelnika, mamy nadzieję, że wasze serca otworzą się na prawdziwą, wysoką sztukę. Każdy, kto zobaczy to ręcznie wykonane piękno zasłużonego mistrza twórczości ludowej Ukrainy, utalentowanego pedagoga Marii Wasyliwny Krawczuk, na zawsze stanie się wielbicielem talentu wołyńskiej artystki.
Машинний переклад
Оригінал українською · переклад оновлюється
Василь МАРУСИК, заслужений журналіст України Фоторепродукції Андрія КІСЯ
Як може митець віддячити Господу за свій талант? І так, щоб не змарнувати його, а в на$ полегливій праці вдоскона$ лювати набуті здібності. Такий митець живе у Львові. У свої 65 років може сміливо стверджувати, що власний Божий дар таланту віддав людям, а віддячив за нього тим, що присвятив йо$ го Верховному Творцеві. Ім’я художника — Вале$ рій Шаленко. Виріс на Пол$ тавщині. У Лубнах навчався у художній студії. Згодом, у Сімферопольському худож$ ньому училищі, пізніше — у Львівському інституті деко$ ративно-ужиткового мистец$ тва. Серед його львівських навчителів були нині відомі діячі української культури — Роман Сельський, Теофіл Максисько, Володимир Ов$ сійчук, Яким Запаско… Вічно наполегливий у праці Валерій Шаленко зна$ ний нині як майстер живо$ пису і графіки, зокрема віт$ ражів у монументальному вираженні. Якщо побуваєте у Львові, на автовокзалі чи в тутешньому приміщенні На$ ціонального банку, у Львів$ ському ветеринарному уні$ верситеті або у поліклініці на вулиці Топольній, а особли$ во у музеї Івана Франка у На$ гуєвичах поблизу Дрогобича, — вас неодмінно зачарують композиції із кольорового скла, котрі у поєднанні гра$ фіки і світла надихають не тільки миттєвим, а й неза$ бутнім враженням.
Зі слів Валерія Семеновича: у ранній юності був ощасливлений працею над вітражами, ніби від$ чуваючи небесне, духовне прос$ вітлення. Найбільшу енергетику відчував від освітлених сюжетів у
“Життя Святої Анни”. Вітраж монастиря Згромадження Сестер Служебниць Непорочної Діви Марії у Львові. 2002 р.
церквах і храмах: “У 1970 роках нас було декілька тих, хто запо$ чаткував вітражництво у Львові. Досвід світовий вивчали, але все починали із чистого аркуша”. А коли створював графічні малюн$ ки для майбутніх вітражів і під час роботи над сюже$ тами творів поета й філо$ софа Івана Франка, то пе$ режив ще одне творче під$ несення. Із лиць наших сучасників відтворював образи франкових персо$ нажів: галичан, горян$ бойків і гуцулів. Який мо$ гутній вийшов образ за$ хисника рідної землі, муд$ реця Захара Беркута! — Мої ілюстрації до поеми “Мойсей” трактую так: в образі біблійного персонажа поет відтворив своє покликання — праг$ нення вивести наш народ із чужинецької неволі… За співпрацю у музеї Івана Франка завдячує ар$ хітекторові Оресту Скопу. Із художнього альбому “Валерій Шаленко: ма$ лярство, графіка, вітраж” (упорядники Тетяна Ша$ ленко і Андрій Кісь) дові$ дуємося, що, починаючи з 70$х років, творчими по$ братимами митця стали поети Грицько Чубай і Олег Лишега, прозаїк Юрій Винничук, музи$ кант Юліан Китастий, ху$ дожники Віктор Романщак і Орест Яворський та інші соратники творчих пошу$ ків у юності й зрілості. Варто додати, що в творчому доробку Валерія Шаленка — оздоблення ба$ гатьох сакральних споруд у Львові та поза його межа$
ми. Художник у своїй творчості надихається великою традицією українського іконопису. Він не копіює ікони, а відтворює їхню енергетику засобами колористи$ ки. Назвемо лише деякі церкви і храми, де Валерій Шаленко зоб$ разив Біблійні сюжети. Їх можна побачити у львівських церквах — Святих Ольги та Єлизавети на площі Кропивницького, Святого Андрія Первозванного на вулиці Шевченка, Матері Божої Пре$ святої Богородиці — Володарки України на вулиці Нововознесен$ ській, а також у церквах деяких сіл — Віжомля Яворівського ра$ йону, Кавське на Львівщині, Ка$ барівці на Тернопільщині, Шев$ ченкове на Франківщині, у мо$ настирі Згромадження Сестер Служебниць Непорочної Діви Марії, що на вулиці Пасічній у Львові. У творчому доробку художни$ ка малюнки, акварелі, олійні по$ лотна, численні мистецтвознавчі публікації у наукових виданнях, зокрема про традиції і новатор$ ство львівського вітражиста Пет$ ра Холодного… Про свого чоловіка-художни$ ка може годинами розповідати мистецтвознавець і керівник ан$ самблю хлопчиків-бандуристів Тетяна Шаленко, котра понад 15 років очолює обласну організа$ цію Всеукраїнського жіночого товариства імені Олени Теліги. — Валерій працював над віт$ ражами у православній церкві се$ ла Віжомля понад вісім років. Діє тут і греко-католицька церква. Відомо, що в молодості тут тру$ дився будівельником Карел Вой$ тила, майбутній папа Іван-Павло II. Мені радісно оповідати і про те, що мій чоловік на початку 90$х отримав благословення на творчу працю від патріарха Мстислава (Степана Олійника). Досі хвилює мене мить відкриття у Віжомлі церкви Святого Йоанна Хрести$ теля: коли ранкове сонце засвіти$ ло вітражі, то здавалося сам Ісус Христос зійшов із небес до храму. За ці вітражі Валерій отримав ор$ ден Архангела Михаїла від Патрі$ арха УПЦ КП святійшого Філа$ рета. Божий дар таланту львівсько$ го художника Валерія Шаленка приніс йому творче щастя, і Боже натхнення вірянам, бо вони бла$ гословенно моляться і до освітле$ них ікон — вітражів.
“Іван Франко”. Вітраж музею І. Франка в Нагуєвичах. 2006 р.
Wzywamy Państwa do złożenia darowizny na budowę pomnika światła ukraińskiej nauki i kultury, wybitnego działacza państwowego i społecznego, Bohatera Ukrainy, akademika P. T. Trońki. Prosimy o przekazywanie, kto ile może, na konto Fundacji jego świetlanego imienia. Każda kopiejka to cegiełka pamięci! Godnie uczcijmy pamięć Człowieka, który uosabia sumienie i honor Ukrainy! Odbiorca: Fundacja Bohatera Ukrainy, Akademika P. T. Trońki. Kod EDRPOU 38148742 Rachunek nr 26004010476638 w PAT „Ukrsocbank” rejonu peczerskiego miasta Kijowa, MFO 300023. Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK. Dział pracy proświtańskiej Nadija KYRIAN 270"55"57. Dział kultury Mykoła CYMBALIUK 279"49"47. Dział korekty Tetiana SZCZERBAK Iryna STELMACH 278"63"69. Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK, Ołeh BESSKYJ 278"63"69. Korespondent Ulana WOLYKOWSKA. Redaktor dyżurny Nadija KYRIAN. Księgowość 279"41"46. Adres redakcji: ul. Chreszczatyk 109B, m. Kijów, 01001. E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua. Nakład w sierpniu — 18 800. Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617. 1 2 0 3 2. Wydrukowano z gotowych form fotograficznych w spółce z o.o. „Polihrafcentr” w środę. Pawło MOWCZAN 4 820095 780016
Машинний переклад
Текст пошкоджено під час розпізнавання — читайте сторінку оригіналу
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» im. Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracji KW nr 4066 z dnia 02.03.2000 r. Szef redaktor P.o. redaktora naczelnego Jewhen BUKET Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK Zastępcy redaktora naczelnego Petro ANTONENKO 279"49"47, Jewhen BUKET 279"39"55 Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcji Natalia SKRYNNYK 278"01"30 (tel/faks)
Машинний переклад