Сторінка · с. 4сторінка оригіналу ↗
«I duchem nie upadamy, jakkolwiek ciężko dalej by nie było»
Слово Просвіти, №40 за 2017 рік
Taras PUSTOWIT, przewodniczący Połtawskiego Oddziału Miejskiego „Proświty”, zastępca dyrektora Państwowego Archiwum Obwodu Połtawskiego, zasłużony pracownik kultury Ukrainy. Iwan Rudyczew urodził się 28 maja 1881 roku w starodawnym kozackim miasteczku Kyszeńky w powiecie kobielackim guberni połtawskiej, w znanej rodzinie kapłańskiej Opanasa Mykołajowicza i Jewłamii Hryhoriwny Rudyczewów. Spośród latorośli potężnej rodowej korony Rudyczewów wyrośli szanowani na Połtawszczyźnie pasterze duchowości i oświecenia — dwaj protojereje Jakiw i Arsenij. W 1890 roku chłopca, za ojcowskim błogosławieństwem, oddano do Połtawy do szkoły duchownej. W 1896 roku Rudyczewa przeniesiono do Połtawskiego Seminarium Duchownego, gdzie poznał starszych uczniów, a na przełomie XIX i XX wieku stał się aktywnym członkiem nielegalnej seminaryjnej ukrainofilskiej hromady, której założycielami byli Symon Petlura, Mykoła Hmyria, Mychajło Terłecki, Borys Iwanicki, Pawło Łastoweć i inni. Ponieważ działalność hromady nieustannie niepokoiła pro-moskiewską administrację placówki oświatowej, w seminarium aktywnie wprowadzano system donosicielstwa i szpiegostwa. Dlatego, gdy wiosną 1902 roku w placówce doszło do zorganizowanego wystąpienia, które miało wyraźne zabarwienie polityczne, najaktywniejszych buntowników szybko skreślono z listy uczniów i surowo ukarano: z seminarium usunięto dwie dziesiątki osób, w szczególności S. Petlurę, I. Rudyczewa, M. Hmyrię, K. Szarewskiego. Rudyczewa usunięto z piątej klasy seminarium. A ponieważ pozostawał w Połtawie, trafił do więzienia jako aktywny członek RUP za przechowywanie i rozpowszechnianie nielegalnej literatury nacjonalistycznej. Po zwolnieniu z aresztu latem 1904 r. Iwan wyjeżdża do Jekaterynosławia, gdzie przez pewien czas zarabia na utrzymanie w kancelarii adwokata. Rudyczew szybko zbliża się z miejscowymi Ukraińcami: Bidnowem, Jemcem, Chrinnykowem, Wynnyczenką, bierze aktywny udział w organizacji tajnej drukarni (na środki Chrinnykowa z Wiednia „w kołach zamachowych przemycono ukraińskie czcionki”). Jego publikacje pod kryptonimem „IweR” pojawiają się na łamach jekaterynosławskich wydawnictw periodycznych… W Jekaterynosławiu wraz z Bidnowem, Diakonowem, Masłowem inicjuje wydawanie czasopisma „Dobra porada”. Jednak po wyjściu trzech numerów skład redakcji aresztowano. Iwan Opanasowycz powraca do Połtawy, gdzie przez kilka miesięcy współpracuje z redakcją miejscowego ukraińskojęzycznego tygodnika „Ridnyj Kraj”, wokół którego skupiały się najlepsze świadome ukraińskie siły twórcze. Zbliża się z redaktorem, adwokatem M. Dmytrijewem, pisarzami Panasem Myrnym, Hr. Kowalenką. Ale i ta współpraca trwa niedługo. W celu zdobycia wyższego wykształcenia we wrześniu 1906 roku opuszcza Połtawę i zdaje egzaminy na wydział prawny Kazańskiego Uniwersytetu Cesarskiego… O dalszej drodze życiowej I. O. Rudyczewa znajdujemy skąpe informacje w różnych wydawnictwach ukraińskiej diaspory. W 1916 roku Rudyczewa zmobilizowano do wojska. Zajmował stanowisko starszego pisarza pułkowego 271. pułku piechoty zapasowej. Korzystając z okazji, prowadził pracę agitacyjną wśród wojskowych, skutecznie wykorzystując nabyte na uniwersytecie wiadomości (historyczne, prawne), w szczególności o zniewoleniu Ukrainy przez Rosję od XVII w. Od kwietnia 1918 roku Iwan Rudyczew, przebywając w Kijowie, przechodzi do dyspozycji Wyższego Korpuśnego Sądu Wojskowego Ukraińskiej Republiki Ludowej jako kandydat na stanowiska sędziowskie. Lecz kolejne błyskawiczne zmiany (wojskowe i polityczne) prowadzą połtawianina do Winnicy—Kamieńca Podolskiego—Warszawy. Po klęsce ukraińskiej rewolucji 1917—1921 lat, gnany przez los, trafia do Berlina (pracuje jako korektor w wydawnictwie), z czasem przybija do Pragi (1922—1923), Wiednia i wreszcie — do Paryża. Właśnie z Paryżem związany jest jego dalszy los. Po zabójstwie Symona Petlury 25 maja 1926 roku udało mu się rozbudowywać unikalny ośrodek kulturalno-oświatowy diaspory — Bibliotekę Ukraińską im. S. Petlury. Dla realizacji zamierzeń dotyczących uwiecznienia pamięci Przewodniczącego Dyrektoriatu URL, Głównego Atamana wojsk URL Symona Petlury, w 1926 roku pod przewodnictwem Szefa Rządu URL na uchodźstwie Wiaczesława Prokopowycza utworzono inicjatywną Radę, do której weszli znani wojskowi i naukowcy: Ołeksandr Udowyczenko, Iwan Rudyczew, Ołeksandr Szulhyn, Iłarion Kosenko. A z czasem, w marcu 1927 r., jednoosobową opiekę nad Biblioteką Ukraińską im. S. Petlury przejął Rudyczew. Dzięki jego staraniom zbiory biblioteki szybko rosły i 25 maja 1929 roku otwarto ją dla zwiedzających. Kiedy Rudyczew dołączył do pracy Towarzystwa Biblioteki, miał 45 lat, duże doświadczenie w pracy kulturalno-oświatowej na Ukrainie i wielkie pragnienie pracy dla rodzinnej Ukrainy. Lecz nie wszystko było takie proste. W połowie lat 1930. wyznaje korespondentom: „U nas, to znaczy w bibliotece, siedzimy w chłodzie, nie ma nawet na węgiel, żeby ogrzać całe pomieszczenie, ja palę tylko w kuchni, gdzie i kancelarię urządziłem…”. Pracy było niemało: należało szukać środków, opracowywać listy korespondentów, angażować do pracy społecznej nowych ludzi. A jeszcze — uwzględniać polityczną niejednorodność przedstawicieli diaspory — być może najważniejszy czynnik niezgody Ukraińców. I mimo wszystko Iwan Opanasowycz jest głęboko przekonany o konieczności dalszego zbierania pamiątek narodowych i kulturowych. W okresie tworzenia biblioteki notował: „Pracę [mimo wszystko] będziemy prowadzić i dalej. I duchem nie upadamy, jakkolwiek ciężko dalej by nie było… Mnie w tym wszystkim nieprzyjemne jest to, że wspólnego frontu nie ma… Jak nie dziwnie dla mnie, starego, a do dziś… my wszyscy tutaj nie możemy wybrać się na wspólną narodową drogę…”. Wymowne słowa byłego połtawianina, zanotowane przez niego w grudniu 1938 roku: „Nie, dzisiaj wierzę prosto i szczerze i, umierając, z lekkim sercem powiem: czterdzieści lat pracuję na niwie narodowej.”
Doświadczył więzienia, nahajek i moskiewskich policzkowań. Dzisiaj widzę — to wszystko nie było na próżno. Chwała i dzięki Panu…”. Rudyczew zajmuje się poszukiwaniami narodowych rarytasów, pomaga radami innym budować nowe kulturalno-oświatowe ośrodki diaspory. Lecz z każdym rokiem przychodzi mu coraz ciężej. Stałe wstrząsy nerwowe, niepełnowartościowe odżywianie odbijają się na zdrowiu: nierzadko dokuczają bóle głowy, słabnie wzrok. W przedwojennym czasie biblioteka-muzeum w Paryżu była już znanym ukraińskim centrum w Europie. „Tutaj i Muzeum, i stare archiwa, i dokumenty z historii walk wyzwoleńczych, i materiały z życia emigracji, i albumy, i nuty, i pamiątki”. Stanem na styczeń 1941 r. liczba książek oraz wydawnictw periodycznych w bibliotece wynosiła 14458 jednostek oraz około 3000 jednostek w filiach; zintensyfikowała się także jej działalność naukowo-wydawnicza. Jesienią 1941 roku Iwan Opanasowycz zdołał odwiedzić rodzinną Połtawszczyznę, do której nieustannie dążył, przebywając na obczyźnie. Podstawą dla tych sądów jest pojawienie się niewielkiej objętościowo publikacji-wspomnienia „W drodze do Żytomierza”, która ukazała się w czasopiśmie „Dniprowa Chwyla” (m. Krzemieńczuk) z 20 listopada 1941 r. Prawie ćwierć wieku Rudyczewowi chciało się donieść do sowieckiej Połtawy choćby okruch prawdy o Symonie Petlurze i wyczerpujących zimowych próbach ukraińskiego wojska zimą 1919 r. Nie ma wątpliwości, że w tę zimę przebywał obok Głównego Atamana wojsk URL, słyszał jego prorocze słowa: „A Ukraina jednak będzie!”. Nieprostymi okazały się dla Iwana Opanasowycza powojenne lata: mimo lat, podważonego zdrowia i przytępionego wzroku, Rudyczew rozpoczyna odnowienie katalogu bibliotecznego, zajmuje się poszukiwaniami wywiezionych skarbów książkowych i archiwalnych w okresie niemieckiej okupacji. Spędzając przy tej pełnej poświęcenia pracy dni, porządkuje swoje prywatne archiwum, pisze wspomnienia autobiograficzne (opisuje dni spędzone w Połtawie, Kazaniu, okupowanym Paryżu), kieruje je do archiwum-biblioteki w Bound Brook (USA). Za jego życia wspomnienia częściowo opublikowano w duchowych wydawnictwach emigracyjnych „Ukraińskim Prawosławnym Słowie” oraz „Ukraińskim Prawosławnym Kalendarzu na 1957 rok” dzięki wsparciu innego znanego połtawianina, metropolity UAKP Mścisława (Stepana Skrypnyka). U schyłku życia znalazł się w wielkiej biedzie — znalazł schronienie w Ukraińsko-gruzińskim domu dla osób starszych w Abondant w pobliżu Paryża. „W przytułku nie jest radośnie, z żywnością ciężko, na dworze zimno, — donosił przez ocean metropolicie UAKP Mścisławowi w liście z 21 grudnia 1956 r. — A wydarzenia światowe ciężkie, choć są nadzieje na wielki zwrot. Czyż dotrwamy?”. W odróżnieniu od Patriarchy Kijowskiego i całej Ukrainy Mścisława, Rudyczew nie „dotrwał”. Tak i spoczął w przytułku 28 października 1958 roku, tamże został i pochowany. Mała grupa przyjaciół z Paryża na czele z ks. Wyszniewskim, chórem Mykołajczuka przeprowadzili wtedy ciało zmarłego do miejsca wiecznego spoczynku. Obecnie Paryska Biblioteka im. S. W. Petlury oraz muzeum walk wyzwoleńczych 1917—1920 rr. — to znany naukowo-oświatowy ośrodek ukraińskiej emigracji Europy Zachodniej. Tutaj stale odbywają się wystawy, zebrania, konferencje poświęcone walkom wyzwoleńczym narodu ukraińskiego oraz uczczeniu rycerzy, którzy polegli w nierównej walce o zdobycie niepodległości Ukrainy. Pracownicy tego ośrodka kulturalnego już ponad 90 lat pielęgnują pamięć o naszych rodakach Symonie Petlurze i jego wiernym towarzyszu broni jeszcze ze szkolnych lat, jednym z fundatorów tej instytucji Iwanie Rudyczewie. Przez długi czas sowiecki system totalitarny świadomie przemilczał lub fałszował informacje o osobach, które brały udział w ruchu narodowo-wyzwoleńczym. Dotyczyło to także przedstawicieli ukraińskiej emigracji. Dlatego tysiące imion rodaków do dziś pozostają mało znane lub zdyskredytowane wśród szerokiego ogółu w Ojczyźnie. Historycy, krajoznawcy, przedstawiciele mediów muszą dokładać znacznych wysiłków, aby oczyścić imiona tych dostojników z wieloletniego ideologicznego mułu. Nasza opowieść — o urodzonym na Połtawszczyźnie, aktywnym działaczu Rewolucyjnej Ukraińskiej Partii (dalej – RUP), fundatorze ukraińskiej biblioteki w Paryżu Iwanie Opanasowyczu RUDYCZEWIE (1881—1958).
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
