Switłana MASŁOWSKA, zastępczyni przewodniczącego Czerniowieckiego Obwodowego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki Uwiecznienie pamięci narodowej… Czyż nie każdy mieszkaniec Horosziwiec odczuwa genetyczny ból, zrodzony z represji i wielkich głodów, strat bohaterów powstańczych zmagań w OUN, UPA, szacunku do uczestników współczesnej wojny rosyjsko-ukraińskiej. I oto wieloletnie marzenie mieszkańców Horosziwiec się spełniło! Nieprzypadkowo wydarzenie zbiegło się z 30. rocznicą otwarcia cerkwi Zaśnięcia Matki Bożej (Czerniowiecko-Bukowińskiej eparchii Prawosławnego Kościoła Ukrainy) oraz w przeddzień Dnia Obrońcy Ukrainy. Obchody rozpoczęły się od świątecznej liturgii, której przewodniczył metropolita czerniowiecki i bukowiński PKU Danyło przy udziale duchownych cerkwi rejonu zastawniowskiego i sąsiednich rejonów obwodu. Po duchowym błogosławieństwie świąteczna procesja ruszyła do innego, niedawno zagospodarowanego, a obecnie wspaniale uporządkowanego miejsca, które mieszkańcy wsi wybrali nieprzypadkowo. Jest to jeden z najwyższych punktów Horosziwiec, do którego trzeba było zbudować nową drogę, a nawet most. W centrum placu, pod żółto-niebieskim płótnem, ledwo widniała ciekawa w formie granitowa budowla. Brzmi Hymn Ukrainy, prowadzący uroczystości Łarysa Hrumoza i Oksana Barna otwierają święto. Zaszczytu zdjęcia płótna dostąpili uczestnik II wojny światowej, człowiek, który przeżył Wielki Głód, Manolij Hudzyk, metropolita czerniowiecki Danyło, przewodniczący Jurkowieckiej Zjednoczonej Wspólnoty Terytorialnej Witalij Shafer, żołnierz ATO/OOS Serhij Kostaszczuk, mecenas, jeden z inicjatorów budowy pomnika Wołodymyr Bezruczak. I oto memoriał majestatycznie zajaśniał czerwienią granitu. Trzy części znaku pamięci — z dedykacją dla ofiar wielkich głodów, represji politycznych i bohaterów wojen wyzwoleńczych. Mieszkańcy wsi, a wśród nich wielu młodych, przekonali się, że przeszłość nigdy nie popadnie w niepamięć, że wdzięczność potomnych jest gwarancją przyszłości. Żałobna panichida, poświęcenie memoriału, duchowy śpiew, kazanie metropolity o ludzkich cnotach oraz życzenia, aby znak pamięci inspirował każdego do wierności idei narodowej i budowniczym narodu ukraińskiego — utrzymywały wszystkich uczestników zgromadzenia w pokorze i smutku, ale także w dumie i nieprzejednaniu wobec naszych wrogów. Wieś Horosziwce, jak większość cierpiących wsi na Ukrainie, przeszła przez wszystkie kręgi represji i wielkich głodów… Prowadzący wymieniają ponad 40 nazwisk współmieszkańców, których zgładziła władza radziecka. Lecz to daleko nie wszyscy niewinnie zabici. Dlatego proszą mieszkańców wsi o zebranie nazwisk swoich bliskich, którzy zginęli w latach nieszczęść, aby stworzyć Księgę Pamięci wsi i w sobotę dmitrowską wszystkich upamiętnić. Zaprawdę, niech pamięć o wszystkich, którzy polegli za Ukrainę, jednoczy nas. Podkreślał to przewodniczący wspólnoty terytorialnej W. Shafer, który wspomniał wydarzenia kozaczyzny i wojen wyzwoleńczych UPA, Chołodnego Jaru i II wojny światowej, syberyjskich obozów koncentracyjnych oraz obecną wojnę na wschodzie Ukrainy, którą prowadzi rosyjski agresor i jego brudni najemnicy. Jednocześnie zapewnił, że naród ukraiński jest niezniszczalny, miłujący wolność, niezwyciężony siłą ducha, co udowadniają właśnie tacy zwykli mieszkańcy wsi, budując majestatyczne memoriały, oraz bojownicy, którzy obecnie bronią naszych granic. Pogratulował mieszkańcom Horosziwiec święta i życzył wszystkim dobra i zgody, dostatku — mieszkańcom, rozkwitu — wsi. Organizatorzy zgromadzenia nie pominęli głównych gości wydarzenia — uczestników działań bojowych wojny rosyjsko-ukraińskiej, zapraszając ich do memoriału, wymienili nazwiska wszystkich i podziękowali za to, że mamy obecnie możliwość obchodzić znaczące wydarzenia, żyć i pracować pod pokojowym niebem. W odpowiedzi żołnierz ATO/OOS Serhij Kostaszczuk pogratulował współmieszkańcom i podziękował za nowe osiągnięcie pamięci, zapewnił: jeśli będziemy wychowywać dzieci w duchu patriotycznym, w miłości do Ukrainy, do swojego kraju, języka, duchowości, kultury, zwyciężymy i u nas nigdy nie powtórzy się wojna, bo wrogowie będą bali się silnego narodu. O tym, że majestatyczny znak, który zbudowali mieszkańcy Horosziwiec, jest wielkim osiągnięciem wspólnoty wsi, której mieszkańcy są prawdziwymi proświcianami, mówiła zastępczyni przewodniczącego Czerniowieckiej Obwodowej „Proświty” Switłana Masłowska. Przecież każde skuteczne państwo może być zbudowane na fundamencie oświaty. Żadna technika, rewolucje gospodarcze, transformacje polityczne nic nie dadzą, tylko duchowo-narodowe inwestycje włożone w ludzi dają wszystko. Mieszkańcy Horosziwiec to udowodnili, bo są postępową wsią, która wywalczyła ukraińską cerkiew, a obecnie ma majestatyczny memoriał — przypomnienie każdemu: tylko w walce rodzi się wolność i niepodległość. Dawna pieśń z lat 30. ubiegłego wieku w wykonaniu tria mężczyzn, złożenie przez uczniów starszych klas kwiatów i zniczy pod memoriałem, przejmujący melodyjny akompaniament całego wydarzenia — po raz kolejny przywracały nas do tych wydarzeń, które są niezapomniane, do tych ludzi, którym musimy pokłonić się za ich poświęcenie… O tym na zakończenie zgromadzenia mówił dyrektor Horosziwieckiego Zespołu Szkół Ogólnokształcących Illa Fusztej. Szczerze dziękował inicjatorom budowy znaku, mecenasom, inspiratorom ideowym: rodzinom Serhija i Wołodymyra Bezruczaków, Illi Tomiuka, Witalijowi Shaferowi, Wiktorowi Łuciakowi, Jarosławowi Kyrylukowi, Illi Kostaszczukowi, Jarosławie Zapoticznej i wielu innym, a zwłaszcza mieszkańcom wsi, którzy byli bardzo aktywni zarówno w zbieraniu funduszy, jak i w pracach budowlanych, wsparciu materialnym i moralnym. WIACZESŁAW HUK WIRA
Машинний переклад
Початок тексту може бути неповним — звірте зі сторінкою оригіналу
do naszych czytelników, prenumeratorów,
Drodzy przyjaciele! Tygodnik „Słowo Proświty” – jeden z nielicznych dziś istniejących wysp niezależnego ukraińskiego słowa w informacyjnym morzu – za pewnym „poparciem” naszych władz znalazł się na krawędzi zaprzestania swojego istnienia. I tylko my sami – ci, którzy kochają, szanują i cenią ukraińskie prawdziwe i obiektywne słowo, możemy pomóc tygodnikowi. Wszelkie wsparcie finansowe wydania to znaczący wkład w sprawę ukraińską. Dlatego podajemy Państwu nasze dane bankowe:
AT „Alfa-Bank”, r/r UA 30 300346
0000026002016994001; odbiorca: GO „Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» im. Tarasa Szewczenki”; kod EDRPOU/INN: 00031756.
Tytuł płatności wypełnia płatnik tak, aby podać pełną informację o płatności.
W minionym tygodniu na naszą prośbę o pomoc dla gazety „Słowo Proświty” odpowiedzieli: 1. Wierczyk Antonina Wołodymyriwna – 200 hrywien. 2. Jakowenko Wasyl Mykołajowycz – 500 hrywien. 3. Stasyk Julija Iwaniwna – 300 hrywien. 4. Martynowski Jurij Hryhorowycz – 600 hrywien. 5. Semeniuk Hryhorij Fokowycz – 700 hrywien. 6. Andrijczuk Petro Ołeksandrowycz – 2000 hrywien.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
odsłonięcia pomnika przyjechał z Czerniowiec z rodziną Andrij Bolbocan, wnuk Petra Bolbocana. Krewny wybitnego pułkownika marzy o tym, by podobny pomnik stanął także w jego rodzinnym mieście Czerniowcach — na ziemi ojczystej wybitnego działacza wojskowego.
„Właśnie odsłonięty pomnik Bolbocana to część projektu »Ukraińska historia w kamieniu« Stowarzyszenia Społecznego »Batalion Muzyczny«” — powiedziała Oksana Ponomarowa, kierowniczka tego stowarzyszenia. W dalszych planach aktywistów jest ustawienie w Kijowie pomnika bohatera rosyjsko-ukraińskiej wojny Wasyla Słipaka oraz księżnej Olgi w Izmaile. Wśród gości uroczystości byli „Czarni Zaporożcy”, Korpus Narodowy, „Swoboda”, „Partia Ukraińska” i inne organizacje patriotyczne. Imprezę uświetniły występy znanych ukraińskich wykonawców, m.in. barda Wasyla Łutoho z jego słynnym „Mieczem Areja”, a także rekonstrukcja wydarzeń z 1918 roku. Obecni na uroczystości działacze społeczni podkreślali, że: „Wszyscy jesteśmy głęboko wdzięczni pułkownikowi za to, że udowodnił nam — nie ma takiego wroga, którego nie można pokonać!”.
«Petro Bolbocan – ten,
Машинний переклад
Tradycyjnie ceremonia wręczenia nagród zwycięzcom turnieju językowego zawsze cieszyła się pełną widownią i odbywała się w stołecznym teatrze im. Iwana Franki w obecności społeczeństwa, z udziałem wielu znanych prelegentów oraz ciekawym programem artystycznym. Również na uroczystą ceremonię zamknięcia każdego kolejnego maratonu językowego zjeżdżali się jego zwycięzcy i laureaci z wszystkich regionów Ukrainy. Przyjeżdżali także nauczyciele języka ukraińskiego, którzy przygotowali zwycięzców. Tym razem kwarantanna wprowadziła swoje korekty. Sprawdzenie prac uczestników ogólnokrajowego etapu jury zdołało zrobić dopiero we wrześniu. A 30 września postanowiono przeprowadzić ceremonię wręczenia nagród zwycięzcom i laureatom.
W uroczystościach wzięli udział przedstawiciele Ministerstwa Oświaty i Nauki Ukrainy, Instytutu Języka Ukraińskiego Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, Ligi Ukraińskich Mecenasów, społeczeństwa, a także przedstawiciele mediów. Dyrektor wykonawczy Ligi Ukraińskich Mecenasów Mykoła Słaboszipycki podkreślił, że obecny, jubileuszowy, 20. maraton językowy odbywał się i zakończył w szczególnych, trudnych „covidowych” warunkach. Dlatego zamknięcie go w Patriarszych Komnatach Soboru Świętej Zofii w Kijowie odbyło się z zachowaniem wszystkich wymogów kwarantanny. Oczywiście krąg obecnych był wąski i ograniczał się wyłącznie do kijowian. Ale ceremonię zakończenia 20. konkursu mogli obserwować wszyscy chętni, ponieważ przebiegała ona online (a obecnie można ją także obejrzeć!) na stronie „Międzynarodowy konkurs z języka ukraińskiego im. Petra Jaćyka” na Facebooku. Wśród tych, którzy wygłosili słowo powitalne podczas uroczystości, byli prezes Ligi Ukraińskich Mecenasów Wołodymyr Zahorij, zastępca ministra oświaty i nauki Artur Selecki, pełnomocnik ds. ochrony języka państwowego Taras Kremin, posłowie do Rady Narodowej Ukrainy Iwan Krulko i Wadym Iwczenko, a imprezę poprowadził dyrektor wykonawczy Ligi Ukraińskich Mecenasów Mykoła Słaboszipycki. Swoje nagrody tego dnia otrzymali kursanci Instytutu Wojskowego Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu im. Tarasa Szewczenki Weronika Karpenko i Wiktoria Łahuta, licealista Kijowskiego Liceum Wojskowego im. Iwana Bohuna Artur Kudlenok oraz studentka Narodowego Uniwersytetu Medycznego im. O. O. Bohomolcia Anastasija Hrusza. Należy zaznaczyć, że zwycięzcy i laureaci 20. turnieju językowego otrzymali nagrody, których fundatorami były firma farmaceutyczna „Darnica”, PrAT „Obołoń”, Fundacja im. I. Bahrianego (USA), Fundacja Iwana Omelaniuka „Przyszła Wołyń-Ukraina”, Iwan Krulko (partia „WO »Batkiwszczyna«”), Iwan Kyryłenko (partia „WO »Batkiwszczyna«”), Związek Ukrainek Australii, Wadym Iwczenko (partia „WO »Batkiwszczyna«”), Iryna Farion (nagroda im. Olena Pczilki), redakcja gazety „Zdorowja i Dołhołittia”, Bohdan Beniuk (nagroda im. Tekli Beniuk), Lesia Tkacz (Australia). Wszyscy nauczyciele, którzy przygotowali zdobywców pierwszej nagrody 20. konkursu, otrzymali nagrody ufundowane przez Julię Tymoszenko. Jak podkreślił M. Słaboszipycki, jeśli wcześniej zwycięzcy, laureaci i nauczyciele otrzymywali swoje nagrody podczas wręczenia, to tym razem środki zostaną wysłane albo na karty bankowe, albo przekazami pocztowymi na terenie całej Ukrainy. 14 najlepszych znawców ojczystego słowa przez rok będzie otrzymywać stypendium Prezydenta Ukrainy.
Biuro prasowe Ligi Ukraińskich Mecenasów
Машинний переклад
Heorhij Łuk’janczuk
Piotr Bołboczan (1883–1919) — ukraiński wojskowy, pułkownik armii URL, dowódca operacji krymskiej mającej na celu wyzwolenie Krymu spod bolszewików i przejęcie kontroli nad Flotą Czarnomorską. Był zwolennikiem niepodległej Ukrainy, sprzeciwiał się sojuszowi z bolszewikami i Rosją. Został aresztowany za krytykę niekonsekwentnej polityki rządu URL, skazany przez wojenno-polowy sąd i rozstrzelany. W chwili wykonania wyroku Bołboczan miał 35 lat. W niedzielę, 4 października, w przeddzień urodzin Piotra Bołboczana, w Kijowie na Łukianiwce odsłonięto wspaniały pomnik pułkownika Armii URL. Uroczystość odbyła się w skwerze imienia Bołboczana przy ulicy Siczowych Strzelców. Jest to pierwszy pomnik jego imienia na Ukrainie i na świecie. Inicjatorem powstania pomnika był prezes klubu „Chołodnyj Jar” Roman Kowal. Autorem rzeźby jest rzeźbiarz Mychajło Horłowyj. Szkice rzeźby powstały jeszcze sześć lat temu, jednak pomnik udało się postawić dopiero teraz dzięki ofiarom Ukraińców z różnych zakątków świata: z samej Ukrainy, Szwajcarii, USA, Polski i Rosji. „Ktoś dawał 200 hrywien, ktoś 1000 hrywien. Byli ludzie, którzy dali nawet 50 tysięcy”, – opowiedział Roman Kowal. „Uczestnik stłumienia styczniowego powstania bolszewickiego w styczniu 1918 roku. Wypędził bolszewików z Placu Europejskiego, wtedy był to Plac Carski, zdobył Złotoverhy Monastyr Michajłowski. To była bolszewicka twierdza. Brał udział w wyzwoleniu Arsenału, Sofii Kijowskiej, a my o tym nie wiemy. Teraz człowiek, który bronił Kijowa, wraca na Ukrainę, do stolicy”, – powiedział Roman Kowal. „Dziś jest to znamienny moment, ponieważ jest to przedmiotowe, materialne uosobienie pamięci w przestrzeni miejskiej. Widzimy, że ukraińscy bohaterowie stopniowo zajmują swoje miejsce w naszym życiu, duchowo i realnie”, – podkreślił przewodniczący Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej Antin Drobowycz podczas ceremonii odsłonięcia. Zaznaczył, że Bołboczan jest wybitną postacią i człowiekiem, który „kojarzy się ze sławą ukraińskiej broni, sławą Kijowa i sławą Ukraińskiej Republiki Ludowej”. Według słów Drobowycza symboliczne jest to, że pomnik Bołboczanowi postawiono w skwerze, gdzie kiedyś stało popiersie Stanisława Kosiora — człowieka współodpowiedzialnego za organizację Hołodomoru i zamordowanie milionów Ukraińców. „Cieszę się, że dekomunizacja trwa. I dekomunizacja trwa nie tylko w jakimś niekonstruktywnym, destrukcyjnym sensie, ale także zachodzi budowa i odbudowa znaczeń, które stają się dla nas znaczące, które umacniają nas jako wspólnotę, które umacniają nas jako społeczeństwo”, – zauważył Drobowycz. „Żyjemy teraz na Ukrainie, oczywiście nie takiej, jaką chciał (Bołboczan) i jaką ja bym chciał. Ale powiem wam, że gdyby pułkownik Bołboczan zaczął dowodzić ukraińską armią w tamtym czasie, już dawno żylibyśmy w kwitnącym państwie”, – podsumował Mychajło Horłowyj, autor rzeźby. Specjalnie na
Машинний переклад
1 października w sali Dniepropetrowskiego Kolegium Elektryfikacji odbyło się wręczenie nagród laureatom nagrody im. Iwana Bahrianego za 2020 rok.
Tą prestiżową nagrodą uhonorowani zostają obywatele Ukrainy i ukraińskiej diaspory za znaczące osiągnięcia w dziedzinie nauki, edukacji, kultury, aktywną działalność na rzecz budowania państwa i działalność społeczną. Współzałożycielami nagrody są Fundacja im. Iwana Bahrianego (USA) oraz ogólnoukraińskie miesięcznik „Bористен”. Wira Bodnaruk w swoim przemówieniu w imieniu fundacji im. Iwana Bahrianego laureatom 2020 roku podkreśliła: „Ta nagroda przyznawana jest osobom, które niestrudzenie pracują, aby Ukraina stała się silnym, niezależnym, demokratycznym państwem. Aby jej język i kultura swobodnie rozwijały się na poziomie państw europejskich, uwolnione od ingerencji i hamowania ze strony jej północnego sąsiada. A bezinteresowna praca laureatów na rzecz rozwoju państwa ukraińskiego w różnych dziedzinach, po jego długim poniewieraniu, zasługuje na szczerą wdzięczność całego narodu ukraińskiego!”. Wśród uroczyście uhonorowanych tegorocznych laureatów tej zaszczytnej nagrody, którzy otrzymali dyplom laureata oraz artystyczny talerz z malowidłem petrykowskim i portretem Iwana Bahrianego, znalazło się dwoje wybitnych działaczy Proświty: przewodniczący Ługańskiej Proświty Wołodymyr Siemisiahа, wyróżniony za bohaterstwo i odwagę podczas okupacji Donbasu przez moskiewskich agresorów, oraz Mykoła Kulczynski, uhonorowany za wieloletnią działalność kulturologiczną i społeczną na stanowisku przewodniczącego Połtawskiej Proświty.
Wśród nagrodzonych znaleźli się: Mykoła Cokalenko (Dniepr) – za wieloletnią owocną pracę nad patriotycznym wychowaniem ukraińskiej młodzieży, Maryja Drużko (Kamianske) – za organizację i rozwój patriotycznego projektu kulturologicznego „VIVArt”, Andrij Nikolajczuk (Dniepr) – za aktywny udział w obronie kraju podczas wojny na wschodzie Ukrainy, Wasyl Słapczuk (Łuck) – za książkę „Roman & Roman” oraz wybitny wkład w literaturę ukraińską. Wśród wyróżnionych wysoką nagrodą są również dwaj Ukraińcy z dalekiej Ameryki: Iwan Burtyk z New Jersey (USA), nagrodzony za znaczący wkład w tworzenie Ukraińskiego Wolnego Uniwersytetu w Monachium (Niemcy), oraz Ljubow Wasyliw-Bazjuk z Toronto (Kanada) – za wysokiej klasy książki artystyczne.
Ljubow Wasyliw-Bazjuk – kanadyjska pisarka, urodzona w 1929 roku na Wołyniu w rodzinie duchownego. Z powodu prześladowań za udział w OUN w 1940 roku jej rodzina została zmuszona do emigracji na chełmskie ziemie ówczesnej Polski, gdzie podczas II wojny światowej pani Lubа uczyła się w ukraińskim gimnazjum w Chełmie wraz ze swoją przyjaciółką Zinaidą Kulik-Semeniuk. To właśnie od niej otrzymała rękopiśmienną księgę wspomnień majora o nazwisku Sawik Wakulow, który przez długi czas służył w radzieckiej strefie okupacyjnej Niemiec i był świadkiem represji władz sowieckich wobec swoich obywateli – żołnierzy, którzy dostali się do niemieckiej niewoli, oraz robotników przymusowych, wywiezionych na przymusowe roboty do hitlerowskich Niemiec. Później Wakulow uciekł z armii sowieckiej i przed śmiercią przekazał swoje zapiski dotyczące świadectw zbrodni wojennych podczas wojny i w czasach powojennych swojej babce. Poprzez szkolną koleżankę Zinę rękopis trafił w ręce Ljubow Wasyliw-Bazjuk, która przy pomocy akademika Petra Słobodianiuka wydała go w winnickim wydawnictwie. Ta książka wspomnień o stalinowskich zbrodniach na terytoriach okupowanych („wyzwolonych”) jest niezwykle aktualna w świetle nieludzkich zbrodni najnowszej neostalinowskiej polityki Putina i jego otoczenia – najpierw w Czeczenii, potem w Osetii Południowej w Gruzji, a obecnie na okupowanym przez Rosję Krymie oraz w poszczególnych rejonach Donbasu.
Spotkanie, w którym wzięli udział studenci Dniprowskiego Kolegium Elektryfikacji, było niezwykle interesujące i energetyzujące, a dla wielu z nich – niezapomniane.
Heorhij ŁUKIANCZUK
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
w postępową inteligencję, – nie chce znać ukraińskości, z pogardą patrzy na nasze narodowe cechy, zaczynając od tak znaczącej, jak język, i staje w szeregi panującego narodu, Rosjan…” (Ołena Pcziłka. Wykynuti ukrajinci. K., 2006, s. 46–47). To Ona daje odpowiedź na obecny kolejny kryzys w tworzeniu języka i państwa: “Jakże to się stało? Bardzo prosto: jeszcze bardzo mało wśród ukraińskiej ludności (nie tylko wśród ciemnej, ale i wśród wykształconej) świadomych Ukraińców, – świadomych swojej narodowej przynależności, prawa i obowiązku. Strasznie mało nawet i u świadomych naszych ludzi – rzetelności, zapału w dążeniu do swojego celu” (“Wykynuti ukrajinci”, s. 191). To Ona, wychowując swoich sześcioro dzieci, kierowała się przede wszystkim narodową potrzebą: “żeby nie wyrastały one na renegatów, żeby przywykły szanować swoje, rodzime” (I. Denysiuk, s. 22–23). To Ona po raz pierwszy na świecie, nadając pseudonim własnemu dziecku – Łesia Ukrainka – manifestowała miłość do zniewolonego kraju oraz narodową odrębność. To Ona, stając się prekursorką literatury dziecięcej, wydawała jedyne ukraińskie czasopismo dla dzieci “Mołoda Ukrajina” w Imperium Rosyjskim, podpisując się najcieplej: “Babcia” (Iryna Szczukina). To Ona stworzyła wizerunki kobiet-bohaterek, a nie pokrzywdzonych wieśniaczek i zapłakanych uwiedzionych dziewcząt, przecierając ten szlak kształtowania silnej kobiety w literaturze dla swojej córki Łesi Ukrainki. To ona miała zdolności kompozytorskie, pisząc muzykę do ludowych słów (I. Denysiuk, s. 17). To ona wprowadziła naszyjnik, nazwany teraz anglicyzmem choker (dosłownie “dusiciel”). “zbiór”, “krótkie streszczenie” (ARS, s. 211), digest “1. krótki tematyczny przegląd wiadomości w środkach masowego przekazu; 2. wydanie periodyczne, które przedrukowuje w pełnej lub skróconej formie najciekawsze materiały z innych wydań”; “produkt informacyjny (wydanie, artykuł, zestawienie), który zawiera krótkie adnotacje oraz główne założenia artykułów, w których zwięźle przekazano treść najciekawszych publikacji z pewnego okresu”, digest – przegląd, zestawienie materiałów informacyjnych; #Yes_za_ЄС – hybrydowe leksykalno-polityczne niby efektownie zrymowane dziwadło, które w pełni obnaża istotę tego pseudoopozycyjnego projektu, który nie Ukrainę buduje na Ukrainie, a jakąś potrzebną jedynie pracownikom zarobkowym i ludziom bez korzeni geograficzną Europę. To hasło — publicznie wystawiona własna polityczna i narodowa nieudolność. Nic tak nie zdradza naszej prawdziwej istoty, jak język. W tym przypadku
Машинний переклад
„Nie cudzymi, a naszymi rękami nas zabijają” (Ołena Pczilka). W szczególnych warunkach kończymy XX Międzynarodowy Konkurs Języka Ukraińskiego im. Petra Jacyka. I nie jest to tylko pandemia covidowa – to „zielono-czerwony” rewers językowo-społecznej świadomości w imperium zła ZSRR z jego satelitą USRR. Nawet wojna, wstydliwie i służalczo wepchnięta w skrótowce ATO czy OOS, i 15 tysięcy zabitych za Ukrainę nie otrzeźwiły społeczeństwa w tym, że JĘZYK – to kamień węgielny państwa i że w naszym przypadku – to tożsamość ze swoim państwem narodowym. Język, jak i państwo, są w tym czasie szczególnie zagrożone, pomimo uchwalonej niedoskonałej liberalno-hybrydowej ustawy językowej z 25 kwietnia 2019 roku, która pozostawiła edukację początkową w językach mniejszości narodowych; ZNO (zewnętrzną niezależną ocenę) – w języku niepaństwowym aż do 2030 roku; język sądu – jaki bądź; język mediów – kwotowany i hybrydowy; język obsługi, porządku publicznego i ochrony zdrowia – „akceptowalny dla stron”; język kultury – „według zamysłu twórczego”; język druku i rozpowszechniania – w zależności od „osobno wziętego miejsca”; język nauki – przeważnie angielski; interfejs użytkownika programów komputerowych i stron internetowych – od państwowego do „znacie wszystkie języki ludu słowiańskiego” (czyli języki UE), a z art. 9, ust. 2 zniknęli deputowani Rady Najwyższej Ukrainy, „którzy są zobowiązani władać językiem państwowym i stosować go podczas wykonywania obowiązków służbowych” – zamiast tego przejmująco pozostał ten obowiązek dla deputowanych Rady Najwyższej Autonomicznej Republiki Krymu… I wszystko to nazwano osiągnięciem. Cóż, jak tu nie wspomnieć adoratora upadłej „wszeludzkiej ideologii” czy „podszczuwacza rosyjskiego liberalizmu” (D. Doncow) M. Drahomanowa z jego wymownym wierszykiem:
Hej, Ukrainiec prosi niewiele: Wolności dla ludu i języka, Lecz nie porzuca on do całej Rusi I do wszystkich Słowian miłości. Z Północną Rusią nie złamiemy sojuszu, My z nią bliźnięta z rodu, My wieki dzieliliśmy i radość, i smutek, I razem wstępujemy w wolność… 1871 r.
Jak wiadomo, kto mało prosi, tego mocno gnębią. Dlatego nie dziwi, że w szóstym roku współczesnej wojny z Rosją władczą ideologią stała się mantra „jakaja raznica” jako logiczne zrodzenie mantry od poprzedniej władzy „jedyna kraina — jedinaja strana”. Prawo przyczyny i skutku będzie działać zawsze i będzie bezlitosne dla błędów narodu. Z uwagi na nieustanne chodzenie Ukraińców po piekielnych kręgach historii, gdzie w cudowny sposób zwycięstwa zmieniają się w porażki i rzadko odwrotnie, postanowiłam ustanowić nagrodę Ołeny Pczilki za najlepszą znajomość języka ukraińskiego i wręczam ją zwycięzcy już szósty rok z rzędu. Bo właśnie Ołena Pczilka, w przeciwieństwie do swojego rodzonego brata Mychajła Drahomanowa, którego „cały czas trzymała ta moskiewska pleśń” (Ołena Pczilka), nie cierpiała na „ogólnoludzkie ideologie”, a, jak sama powiedziała w autobiografii, „według swojej ideologii Ołena Pczilka przede wszystkim – ukraińska nacjonalistka, gorąca patriotka swojego kraju”. Jakich tylko brutalnych epitetów nie usłyszała pod swoim adresem od postępowych i tolerancyjnych, dobrze znanych dzisiaj Ukraińców – I. Neczuja-Łewyckiego, S. Jefremowa, D. Doroszenki, J. Czykałenki, W. Wynnyczenki, S. Petlury i in.: i „baba z pieprzem”; i „Pczilki miodem nie karm, a pieprzem”; „to ta baba, której sam diabeł na widłach trzewiczki podaje”, a już później – „burżuazyjna nacjonalistka”, „reakcjonistka”, „faszystka”, „wróg ludu”. „Ówczesne ukraińskie społeczeństwo, które lubiło wygładzać wszystkie ostre kąty, mówić półgłosem, nie obrażać nikogo, kto mógłby zaszkodzić, – uważało ją trochę za dziwaczkę!” (Dmytro Doncow). Czyż dzisiaj jest inaczej? A Ona uparcie pracowała nad dekolonizacją mózgów rodaków. To Ona – pierwsza kobieta nacjonalistka, wydawca, dziennikarka, naukowiec-akademik, jednocześnie pisarka-nowatorka i mecenas. To Ona już w wieku 12 lat napisała swoje pierwsze opowiadanie, a w wieku 17 lat tłumaczyła artykuły o problematyce społeczno-politycznej z języków francuskiego i niemieckiego, mając tłumaczenie za potężny środek rozwoju języka ojczystego. To Ona ratowała autentyczny ukraiński haft ściegiem płaskim i przewlekanym przed brokarowskim czerwono-czarnym krzyżykiem, PO RAZ PIERWSZY wydając „Ukraiński ornament ludowy” (1876) w roku zakazu ukraińskiego słowa. To Ona, wbrew zakazowi, w 1903 roku na otwarciu pomnika I. Kotlarewskiego mówiła w języku ukraińskim. To Ona wśród czterech ukraińskich delegatów w Petersburgu domagała się od moskiewskiego premiera S. Wittego zniesienia zakazu ukraińskiego druku. To Ona w 1907 roku podpisała oświadczenie do ministra edukacji z żądaniem zezwolenia na naukę w języku ukraińskim (I. Denysiuk, T. Skrypka. Gniazdo szlacheckie Kosaczów. Lwów, 1999, s. 18). To Ona, już za bojowników o „wszeludzkie ideały” – bolszewików, owinęła popiersie T. Szewczenki niebiesko-żółtym sztandarem, który ze złości zrzucił czekista Kramarenko na ziemię, a Ona, podnosząc flagę, głośno krzyknęła: „Hańba Kramarence!” (L. Drofan. „I prawdę, i walkę błogosławić”. Ołena Pczilka we współczesnym odczytaniu, s. 209). To Ona przeciwstawiła się „tolerancyjnym Ukraińcom”, którzy biczowali ją za sprawiedliwą krytykę szowinistycznego żydostwa w czasopiśmie „Ridnyj kraj”: „Między tymi Żydami, którzy żyją na Ukrainie, są nie tylko drapieżni lichwiarze, wyzyskiwacze, a i wszystko to, co wychodzi”
To ona stworzyła rozsypy słów — sztuka, promienny, żarliwy, obłęd i inne, a szczególnie ważny dla nas ZWYCIĘZCA. To Ona była płodna jak ziemia i kąśliwa jak pszczoła. To Ona całym życiem udowodniła, że infekcja liberalizmu jest bardziej szkodliwa niż otwarty wróg, dlatego była dla większości niewygodna i niebezpieczna. Dlatego ten, kto otrzymuje nagrodę imienia Ołeny Pcziłki, zobowiązany jest nie tylko znać jej życiorys, ale iść drogą Olhy Drahomanowej. Jak słusznie powiedziała o niej Sofija Rusowa: “Olha Petriwna – to rzeczywiście marmurowa postać: nigdy przez całe życie nie odstąpiła ani na krok od swoich przekonań. Wrogów umiała boleśnie ranić. Była w wielkim poważaniu w rodzinie Łysenki i Staryckich. Brała udział w pracy literackiej Ukraińców, pisała wiersze i opowiadania, ale nie mają one tego znaczenia, jakie miała sama ONA – O. Kosacz, i tego wpływu, jaki miała ta kobieta na niemałą część ukraińskiego społeczeństwa”. Bardzo chcę, abyśmy swoją nacjocentryczną działalnością i tym wyjątkowego znaczenia Konkursem zdementowali smutną myśl Ołeny Pcziłki z jej listu do Łesi z 1888 roku: “Widzę, że nie być mi z moimi utworami prorokinią nigdzie, a zwłaszcza w swoim królestwie, czy też księstwie kijowskim!” (L. Drofan, s. 201) Niech ten słynny dwudziestoletni maraton językowy w roku 90-lecia odejścia Ołeny Pcziłki inspiruje się jej ideami i czynem, i niech nikt z nas — ani naukowcy, ani pisarze, ani wykładowcy, ani nauczyciele, ani uczniowie i studenci — nie schodzi z drogi nieogarnionego poznania naszego języka jako trójjedni: duszy, intelektu i broni. P.N. Witam zwyciężczynię Międzynarodowego konkursu języka ukraińskiego 2020 Olhę Wołodymyriwnę Jakuszewą (Państwowa placówka oświatowa “Lwowskie wyższe zawodowe училище handlu i sfery usług”, III miejsce) i wręczam nagrodę imienia Ołeny Pcziłki. Oto tak zupełnie przypadkowo zeszły się dwie Olhy…. JĘZYK jak najlepiej obnażył prawdziwą istotę imitatorów ukraińskiej idei i pseudoopozycji wobec antyukraińskiego kursu w państwie. Od redakcji: Prosimy czytelników o dołączanie ze swoimi pytaniami do Iryny Dmytriwny Farion, profesor, doktor nauk filologicznych, stałej autorki "Słowa Proświty".
Машинний переклад
Nieustanna nawała anglicyzmów rodzi zjawisko oporu, które nazwaliśmy przeciwanglizmem – czyli system czynników pozajęzykowych i wewnątrzjęzykowych, które uniemożliwiają nieuzasadniony napływ anglicyzmów oraz odnalezienie lub tworzenie dla nich rodzimych odpowiedników. Kto szuka – ten znajdzie. Jak poświadcza retrospektywa historyczna, orientacja na języki obce jako pierwszorzędne w sferach edukacyjnej i naukowej – cerkiewnosłowiański, łaciński, grecki, polski – oraz masowe zapożyczenia (WAUS); „tablica ogłoszeń”, „szyld reklamowy” (ARS, s. 78), billboardy – szyld reklamowy (tablica); „uruchomić comiesięczny dajdżest” – digest 1. „zwięzłe streszczenie, podsumowanie”; „zbiór materiałów”; „krótki przegląd”, 2. hist. „Digesta Justyniana, pandekty cesarza Justyniana” (WAUS);
Машинний переклад
Kostiantyn SUSZKO, m. Zaporoże
Za czasów sowieckich administracyjnie wieś figurowała pod nazwą Babino lub Babino, oczywiście na wzór Bilibina czy Borodina itp., a za niepodległości – Babyne. Ja zaś postanowiłem przywrócić do użytku nazwę Babyna (z tureckiego – Baba-Ana – ojciec-matka, czyli ojczyzna-macierz), ponieważ zawiera ona nie tylko pierwotną istotę nazwy, ale i korzenie samego tylko zamiaru założenia wsi właśnie tutaj, na lewym brzegu Dniepru, a do tego w miejscu jego zlania się z rzeką Kińską. Co więcej, nieoficjalnie wszyscy od dawna nazywali wieś Babyną, bo tak jest poprawnie.
Ludzie żyli tutaj na długo przed najazdem tatarsko-mongolskim. Liczne znaleziska tajemniczych skorup i słynnych amfor, wszelkiego rodzaju kamiennych osełek, kowadeł, żaren, brązowych szydel i zawieszek skroniowych, kamieni do proc oraz krzemiennych, brązowych, a także żelaznych grotów strzał, haczyków wędkarskich, nieustannie przypominają nie tylko o Scytach i Kimmerach, ale także, co niezwykle ważne, o znacznie dawniejszych ich poprzednikach z epoki brązu, a być może nawet z czasów eneolitu. Początkowo w tej kwestii istniały tylko przypuszczenia, aż w pierwszej połowie lat 50. ubiegłego wieku zostały one błyskotliwie potwierdzone przez kijowskich archeologów, którzy zbadali starożytną osadę, która śladem Mizyna, Trypilla, Sabatiniwki itd. weszła do światowej nauki pod nazwą „Babyna-III”.
W żaden sposób nie upodabniając się do słynnego kulika, powiem, że moja Babyna to CENTRUM. Wzbijmy się myślami nad Północną Tawrię i spójrzmy w dół tak, aby objąć przestrzeń, powiedzmy, od Melitopola do Nowej Kachowki, od Nowej Kachowki do Krzywego Rogu, od Krzywego Rogu do Zaporoża i od Zaporoża do Melitopola. Łącząc umownymi liniami te miasta, otrzymamy czworokąt, w centrum którego znajduje się Babyna. W CENTRUM! I wyjdzie na to, że w linii prostej – na mapie, a nie drogą samochodową – do niej od Zaporoża (północny wschód) jest 92 kilometry, 90 – od Nowej Kachowki (południowy zachód), od Melitopola (południowy wschód) – 110, i 80 kilometrów od Krzywego Rogu (północny zachód). I to jeszcze nie wszystko. Nie znam innej takiej miejscowości na Ukrainie, z której, w szczególności z progu jednej z chat, można byłoby widzieć wsie, wioski, a nawet miasta w promieniu 30 kilometrów! A do tego jakie „wsie, wioski, a nawet miasta”!..
Sądzę, że tę okoliczność doceni każdy. W związku z tym postąpiłbym zupełnie niegodnie, pomijając, ukrywając, z-ig-no-ro-waw-szy ten fakt, byle tylko wyglądać skromnie. Choćby kulik jak bardzo by się nie powstrzymywał, wyjątkowość jego błota nigdzie nie zniknie, oczywiście jeśli ta wyjątkowość rzeczywiście istnieje.
Zatem, wy, drodzy czytelnicy, jesteście u mnie w gościach, stoimy wszyscy na ganku mojej, odziedziczonej po ojcu chaty, patrzymy na południe – pogoda wspaniała, widać daleko – i widzimy Wielką Lepetychę, do której (tutaj również, jak i dalej, odległości mierzymy w linii prostej) jest 27 kilometrów; potem prowadzimy wzrok w prawo, pokonujemy Dniepr i wysiadamy w prawobrzeżnej Mychajliwce (16 kilometrów). Dalej ruszamy w prawo, wzdłuż brzegu, pod prąd Dniepru, mijamy Zołotą Bałkę, Osokoriwkę (odpowiednio – 6 i 8 kilometrów).
Nie zmęczyliście się? Nie zapomnieliście, że podróżujemy nie wyobrażeniowo, zamykając oczy, i nie prowadzimy palcem po mapie, a oglądamy żywą przestrzeń, stojąc na progu starej chaty w Babynie? Ale i to jeszcze nie wszystko. Wyjdziemy za bramę, zejdziemy pustą uliczką do Dniepru, ruszymy brzegiem w prawo, na sam czubek cypla Babyna, spojrzymy przed siebie i zobaczymy na przeciwległym (prawym) brzegu Wielką Woroncowkę (12 kilometrów). Za nią, ze wsi Marjanśke (15 kilometrów), zaczyna się – obwód dniepropetrowski, a za Marjanśkim czeka nas błogosławiona Hrusziwka (w 1952 roku nazwę wsi przekręcono na Leninske, a w 2017 przywrócono prawdziwą nazwę), gdzie na pasiece w 1680 roku zmarł koszowy ataman Wojska Zaporoskiego Niżowego Iwan Dmytrowycz Sirko. Odległość – 17 kilometrów. Prowadzimy wzrok dalej – wieś Pokrowśke (15 km), gdzie była Nowa (Pidpilnenska) Sicz; przesuwamy się w prawo – i oto Kapuliwka (18 km), gdzie była Czortomłycka Sicz, której koszowym atamanem osiem razy wybierano Iwana Sirkę i gdzie został pochowany. Przy bardzo sprzyjającej pogodzie z Babyny przez lornetkę, ze szczytu scytyjskiego kurhanu o imieniu… UWAGA! – Babyna Mohyła, – można dostrzec mogiłę tego kozackiego wodza. Mijamy Ołeksijiwkę (25 km) i oto ona, stolica pięciu Siczy Zaporoskich – Tomakiwskiej, Bazawłuckiej, Mykytyńskiej, Czortomłyckiej i Nowej – sławne miasto Nikopol (29 km).
Aby objąć wzrokiem większą część panoramy Nikopola, wsiądźmy do łodzi – odpływamy metrów na 100-150 od brzegu i, nacieszywszy się widokiem fabrycznych kominów Miasta Zwycięstwa (tak tłumaczy się Nikopol z greckiego), zostawiamy je po lewej ręce i prowadzimy wzrok przez Dniepr, gdzie jest on stosunkowo wąski – 4 kilometry. A skoro jest wąski, to tam od dawna istnieje słynna przeprawa przez główną rzekę naszej Ojczyzny. W średniowieczu przeprawa nazywała się Mykytynym Przewozem, Kamiennym Brodem (Zatonem), bo w tym miejscu dno Sławuty usiane jest kamieniami, a dokładniej granitowymi głazami – ostatnimi, najbardziej wysuniętymi na południe progami Dnieprowymi. Przeprawa funkcjonuje do dziś i, według podań, właśnie tam pokonywało Dniepr, kiedy od wieków nazywał się on Danaprem, a na grecki wzór Borystenesem, wojsko perskiego króla Dariusza I Wielkiego po nieudanej wyprawie na Scytów w 514 roku przed naszą erą.
Wreszcie sforsowaliśmy Dniepr i my. Przed oczami, na lewym brzegu – olbrzymie wzgórze, którego podnóże liżą fale sztucznego „morza”. To przedmieście Wielkiej Znamianki (15 kilometrów), słynna Mamaj-Hora, na szczycie której zachowała się grupa scytyjskich kurhanów – pozostałości wspaniałego Sanktuarium, jednego z największych sanktuariów Scytii. A nazwa Góry nie pochodzi od tatarskiego chana Mamaja, który rzekomo ukrywał się tutaj po klęsce na Kulikowym Polu, a od sąsiedniej rzeczki Mamaj-Surki, z której zostało tylko suche koryto i ujście w postaci Zatoki Ołeksijiwskiej. Za Górą, na północny wschód, w VI-III wieku przed naszą erą znajdowało się jeszcze słynniejsze grodzisko kamieńskie – stolica Scytii. W przededniu ostatniej wojny i zaraz po niej grodzisko dokładnie zbadali archeolodzy (kierownik ekspedycji B. M. Hrakow, 1899-1970) i zrobili to bardzo w porę, ponieważ większą część scytyjskiej stolicy wkrótce zatopiło Kachowskie „morze”. Co prawda, co nieco ocalało. W szczególności pozostałości wałów obronnych. Ciągną się one częścią Wielkiej Znamianki obok ogrodów, przecinając drogi, na kilka wiorst, miejscami osiągając wysokość trzech i więcej metrów. Ponieważ współcześni tak zwani mężowie stanu nie przejmują się należycie historią państwa, którym kierują, i kraju, w którym żyją, to ludzie nie wiedzą, co to za wały i, na wszelki wypadek, nazywają je tureckimi.
Aby nikt nie pomyślał, że przesadziłem z „centrum”, dodam: Babyna znajduje się w samym centrum… Scytii, ponieważ wokół rozlokowały się kurhany, w których pochowani są scytyjscy królowie. Pójdźmy zgodnie z ruchem wskazówek zegara, zachowując chronologię, i zacznijmy od Prawobrzeża, od kurhanu Czortomłyk (25 km). W 1862 roku kurhan rozkopał Iwan Zabielin, gdzie wśród tysięcy znalezisk trafiło się wspaniałe – obecnie słynne na cały świat – srebrne amfory. Dalej (22 km), niedaleko lewobrzeżnej Wielkiej Znamianki, kurhan Sołocha, który w 1912 roku rozkopywał Mykoła Wiesiełowski, ukazując światu złoty grzebień z przedstawieniem sceny starcia dwóch pieszych i jednego konnego wojownika. (Nawiasem mówiąc, nawet pozostałość kurhanu Sołocha, o wysokości do 18 metrów, do dziś robi wrażenie). Na południowy wschód, w stronę Nyżnich Sirohozów, kurhan Ohuz (77 km) – najwyższy (pod koniec XIX wieku sięgał 23-24 metrów) kurhan nie tylko Scytii, ale i najbardziej monumentalna ziemna piramida świata. W latach 1891-94 kurhan zaczął badać Mykoła Wiesiełowski, później pracowały tu ekspedycje W. Rota (1902) i Ołeksija Leskowa (1972). W latach 1979-81 badania zakończył kijowski archeolog Jurij Bołtryk. Wśród tysięcy złotych znalezisk szczególnie wyróżniają się kolczyk w kształcie sfinksa oraz srebrne ozdoby końskie z przedstawieniem scen batalistycznych. (Po zakończeniu wykopalisk nasyp został niemal całkowicie odtworzony). Znacznie bardziej na północ od Ohuzu kurhan Hajmanowa Mohyła (65 km) koło lewobrzeżnej wsi Bałki. W 1969 roku osiągnięciami kijowskich archeologów (kierownik ekspedycji Wasyl Bidzila) stało się mnóstwo ciekawych znalezisk, wśród których – unikalna srebrna czasza z wyraźnymi, realistycznymi wizerunkami Scytów. Na koniec wracamy na Prawobrzeże, gdzie koło miasta Pokrow (dawniej Ordżonikidze, 25 km), znany (wtedy jeszcze za takiego go nie uważano) ukraiński poeta i archeolog Borys Mozołewski, rozkopawszy w 1971 roku Tołstą Mohyłę, ukazał światu niepowtarzalną złotą Pektorał. Babyna zaczynała się na prawym brzegu niewielkiej stepowej rzeczki, przy jej ujściu, gdzie wpadała do Dniepru. Lepiły się chaty-mazanki na malowniczym, pociętym trzema płytkimi jarami, łagodnym zboczu. To po to, by twarzą do Słońca. Tutaj, na brzegu współczesnej niewielkiej zatoki, która powstała wraz z „morzem”, i dziś daje się prześledzić historyczne centrum wsi. Chyba nieprzypadkowo od dawna nazywają je Matnią. Matnia… Pewnie wiecie, że w dosłownym znaczeniu to część męskich spodni? Nie zapomnieliście, gdzie dokładnie jest umieszczona? Otóż, na prawo i lewo od matni – dwie nogawice. A w Babynie, na północ i na południe od Matni – podłużne pasma chat. W górę (na północ, pod nazwą Kercz, bo tam zachowały się niewielkie katakumby, jak w zakątku Krymu o tej samej nazwie), a w dół (na południe) – Zabałka. Bo po tamtej stronie bałki, dawnego koryta rzeczki Baba-Any. Właśnie istnienie Zabałki dowodzi faktu, że najpierw ludzie osiedlali się przy Matni. A dopiero później zasiedlili miejsce za bałką, tworząc Zabałkę. Kercz to chyba najmłodsza część wsi, co potwierdza mniejsza niż w Matni i na Zabałce liczba starodawnych chat klasycznej ukraińskiej architektury: ściany zrębowe, z dębowych, sosnowych lub wierzbowych bali, słomiany (trzcinowy) czterospadowy dach, którego okap daleko, do metra i więcej, odstaje od ściany. Licową (fasadową) część okapu dachu bardzo często podtrzymywał rząd słupów. Między słupami a ścianą – dość wysoka (można siedzieć) przyźba z kamiennym lub drewnianym gankiem (schodami) pośrodku. Historyczne centrum Babyny to około pół setki chat, połączonych pięcioma ulicami, trzema zaułkami, a do tego czymś w rodzaju placu pośrodku i kilkoma placykami w różnych miejscach. W północno-wschodnim zakątku, w najwyższym punkcie, niemal kwadratowo, usytuowane są grobki. Ulice nie powtarzają jedna drugiej ani długością, ani szerokością, ani prostoliniowością czy krętością. Chaty wzdłuż ulic i zaułków rozmieszczone były w różnej odległości nie tylko od siebie nawzajem, ale i od drogi. Jedne stały szczytem niemal tuż przy kamiennym murze, albo przy bzie, a za murem czy za bzem – od razu ulica. Inne – w głębi podwórza, przez co między murem a szczytem – kwiaty, ogródek warzywny lub dwie-trzy wiśnie. Twarzą do Słońca – drzwi wejściowe z gankiem większości chat patrzyły przeważnie na południe, reszta – na wschód, południowy wschód, południowy zachód, rzadziej – na zachód. I nigdy – na północ, północny zachód czy taki sam wschód. Całkiem niestandardowo stawiano też te chaty, które szczytami zbliżały się do samego muru. Tylko jedna para chat, w sąsiedztwie naszej posiadłości, do dziś stoi szczytem równolegle do ulicy z obu jej stron, a tak to wszystkie pod różnymi kątami, bokiem. Pod kątem do ulicy postawiono kiedyś i naszą chatę. Tak, że między jej wschodnim szczytem a kamiennym murem utworzył się wydłużony na północ trójkąt, wypełniony bzem i trawką. A do tego – morwa. Chata stoi na niewielkim naturalnym wzniesieniu, przez co wygląda uroczyście i majestatycznie, gankiem na południe, do Słońca. Otaczają ją akacje, morele, bez i jabłonie, a dalej, wokół – tyle przestrzeni, jak nigdzie indziej. Nie znam we wsi innej chaty, która stałaby tak, jakby wyzywająco. Chyba stąd mój charakter, moje zachowanie, mój los. Jestem pewien, że symetria w rozmieszczeniu domostw była naruszana świadomie. Kręte ulice z łagodnymi zakrętami, z kilkoma skrzyżowaniami, a także plac i placyki wraz z krępymi stuletnimi akacjami i dzikimi gruszami, z niezmiennymi ławeczkami przy bramach, z luksusowymi krzewami bzu i porzeczek przy szczytach, które od ulicy; dywaniki rdestu, rozesłane i rozrzucone gdzie na równinie, gdzie na ledwo zauważalnych pagórkach, zwróconych na południe i skierowanych łagodnym spadkiem do rzeki, tworzyły wrażenie całościowej, przytulnej i jednocześnie bezkresnej przestrzeni, chociaż wszystko obejmowało ze dwadzieścia, a może trochę więcej hektarów. Babyna – moja rodzinna wieś w północno-zachodnim zakątku Chersońszczyzny. Przez ostatnie dziesięć z okładem lat mieszkamy tam z żoną od maja do września.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
i często się bili. Znalazłszy się w rosyjskim więzieniu-ciemnicy, mężczyźni przełamują jeden kawałek chleba. Gest symboliczny, który potwierdza – będą ludzie. Inna scena – kiedy pijany Wołodka Twerdochlib wchodzi do pustej i zimnej chaty matki, która cicho odchodzi na twardym łóżku. Syn-kat przyniósł matce dwa czerwone jabłka i węzeł pszenicy, odebranej siłą komuś z sąsiadów. Matka odwraca się od syna. Bardzo ciężka scena – i bardzo wyrazista. …Na początku powiedziałam o „naczyniach połączonych”. Otóż. Tak samo, jak przeszłość trzeba pompować nadzieją, żeby pod jej ciężarem nie stracić ducha, – teraźniejszość trzeba dezynfekować pamięcią, żeby karaluchy zza krawężnika nie osiedliły się w zbyt ufnych głowach. My, jako naród, w pełni dojrzeliśmy do obserwacji i leczenia swoich traum. Obserwacja nas już nie zabije, a leczenie jest potrzebne, żeby nie kuleć na historycznych drogach. Wróg u nas był i jest jeden – ciemność ze strony Moskowii, i ona – obcojęzyczna. Ona jest obca, absolutnie obca, jak filmowi przybysze. Chce się ją zmiażdżyć obcasem i wyrzucić z powrotem za krawężnik. Ale – późno... Wlazła w głowy i w język. Dzisiaj ludzie mają chleb i coś do chleba. Lecz przemarznięte serca i nieprzytomna pamięć pozostawiają ich w niewoli cudzej historii, nieustannego wyzysku i narzuconej niższości. Do przytomności naród mogą doprowadzić nie zaklęcia, nie cyfry, nie fakty, które odbijają się od kiełbasy po 2.20 i bezpłatnej medycyny, jak groch od ściany, – lecz to jest w mocy prawdziwej sztuki. Swój wkład w ocknienie narodu mogłaby wnieść saga „I będą ludzie”. Jeśli władza, która ma dźwignie i pieniądze, będzie zainteresowana ocknieniem Ukrainy... No albo jeśli część przytomnych wybierze wreszcie ukraińską władzę.
Машинний переклад
Tak zasiedlała się też Zabałka: nie w jedną i nie w dwie ulice-linie, a kompaktowo, całkiem asymetrycznie, ale nadzwyczaj malowniczo, harmonijnie. Tak jak Kercz, która z czasem, po I wojnie światowej, wyciągnęła się w jedną ulicę na północny wschód, niemal do sąsiedniej Uszkałki, tak jak Zabałka, na południowy zachód, w stronę sąsiedniego Niżnego Rohaczyka. Obfite i dość częste, do czasu powstania Kachowskiego „morza”, deszcze zostawiały na pochyłych odcinkach ulic płytkie rowki, którymi spływała deszczówka (po babsku – zhoły), na równiutkich – kałuże, jeszcze gdzie indziej – ani rowków, ani kałuż, bo tam wszystko było niemal idealnie płaskie, całkiem równe. Różnie wyglądały też chaty po opadach śniegu, a zwłaszcza gdy z zamiecią. U nas zasypywało cały ganek aż do połowy okien; u Bondarenków, którzy mieszkali niedaleko, przeciwnie, wokół chaty tworzyła się pustka, otoczona zaspami, za to po brzegi zasypywało śniegiem całe podwórko. A oto na podwórku Semeniwskich nigdy nie widziałem zasp. Niezależnie od tego, czy było cicho, czy szalała zamieć, śnieg tutaj zawsze układał się równo, bo chata plecami (głuchą ścianą) stała na północ, obok tak samo stała stajnia, do tego i chata, i stajnia, i całe podwórze otaczały wysokie akacje i topole. Nie wszędzie jednocześnie topniał śnieg… Różnie na różnych ulicach szemrały wiosenne, letnie i jesienne strumyczki… Nie wszędzie razem wysychały kałuże… I wiosenna pszonka przy bramie oraz wzdłuż muru rozkwitała nie u wszystkich naraz. Najpierw znajdowałem ją przy stajni ciotki Olany z sąsiedniej ulicy, i jak gorąco bym nie pragnął, jak nie poganiał, a u nas za chatą, zbudowaną przez dziadka, pierwsze żółciutkie rozetki pszonki zauważałem dopiero po dwóch dniach. Albo i później. Za to dzika grusza u nas za chatą zawsze rozkwitała pierwszą, na dodatek była najwyższą na Matni. Z ganku naszej chaty najlepiej było widać, jak szeroko rozpościerają się łęgi, bo nic nie zasłaniało widoku, ani czyjaś chata, ani stajnia – ogród nasz pod niewielkim kątem płynnie schodził aż do ogrodu Batykiwskich, a już tam, za nie naszym ogrodem, było gospodarstwo Batykiwskich. Zatem, nasza chata chociaż stoi nie na najwyższym wzgórzu – za nami, pod górę, jeszcze gospodarstwo wujka Iwana Prokofjewa, dalej mieszkają Kopanycie, potem dziadek Roman Kysłyj – za to widoku nie zasłania nam nic. I z tego samego ganku naszej chaty dobrze widać, jak szeroko rozlało się sztuczne morze… A nad nim – Słońce. Ciąg dalszy nastąpi. _____________ 1 Po tym, jak polityczno-administracyjne centrum Scytii przeniosło się na Krym (Neapol Scytyjski w pobliżu dzisiejszego Symferopola), grodzisko Kamjanśke pozostało zwykłą miejscowością i przetrwało do III wieku naszej ery. 2 Bezuch J.W. Na rozstaju stepowych szlaków. Melitopol, 2006. – 308 s. 3 W rodzimej archeologii to drugi przypadek, kiedy nasyp kurhanu po badaniach odtworzono. A pierwszeństwo należy do znanego ukraińskiego poety i archeologa Borysa Mozolewśkiego, który, przebadawszy w 1979 roku kurhan Drana Kochta (Żowtokamjanka), na Dniepropietrowszczyźnie, zrekonstruował go. 4 Po tym, jak doszło do znaleziska, Związek Pisarzy Ukrainy przyjął Borysa Mozolewśkiego w swoje szeregi, a Instytut Archeologii AN USRR zaliczył do etatu. 5 Tak u nas nazywają rdest ptasi. Halyna PAŁAMARCZUK W odróżnieniu od tekstu drukowanego, który filtruje się chłodną głową, kino bierze widza za gorące serce. Nie na darmo nazywano je najważniejszą ze sztuk. Siła kina, jeśli jego ilość i nacisk przekraczają pewną granicę, – to siła programowania. Właśnie tę funkcję spełniały radzieckie filmy o „diedach wajewali” i spełniają moskiewskie seriale o wyższości i totalnej przewadze sąsiadki. I o nieudolności Ukraińca. Tak powstało bardzo głębokie artystyczne piętno w narodowym ciele i głęboka psychiczna trauma w jego głowie. Która do dziś zmusza rodaków do wyrzekania się ojczystego języka i zdradzania interesów Ukrainy. Siła sztuki. Unikam oglądania koniunkturalnych, mimowolnie czy z zamysłu, filmów o odwiecznej narodowej biedzie, płaczach i niemocy. Naiwni są ci autorzy, którzy myślą, że im straszniejsza na ekranie krzywda i im bezwzględniejszy wróg, tym silniejszego ducha narodu obudzi takie dzieło. W rzeczywistości jednak dzieło, w którym zwycięża beznadzieja, tylko przygina tego ducha i wypija wolę. Jedynie te rody-narody, które ośmielały się przełamywać tragiczny bieg historii w swoich bajkach i innych gatunkach artystycznej wizji, z kinem włącznie, – przełamywały go i w praktycznym wymiarze, wychodziły zwycięsko z historycznych prób i pułapek, wbrew okolicznościom. Bo NA POCZĄTKU BYŁO SŁOWO. Przeszłość i przyszłość – to naczynia połączone. Teraźniejszość, która żywi się wyłącznie tragedią i smutkiem przeszłości, nieoświetlonymi nadzieją, – nigdy nie drgnie i nie stanie się ludzka. Niezbadane możliwości i efekty ducha. „Nadzieja jest...” – powiedziała Tetiana (Ołena Borozeneć) swojemu ukochanemu, inteligentnemu wykształconemu młodzieńcowi, młodemu lekarzowi (Ołeh Myrosławśkyj – Kostiantyn Temlak), który zdążył pobyć na froncie, cudem uratować się przed bolszewikami, – ale i pożyć w cudzej skórze, kiedy w tobie zmagają się strach i przyzwoitość. A trzeba wiedzieć, że to zmaganie leży u podstaw postępu jako złagodzona wersja przeciwstawienia dobra i zła. Zatem dla mnie ta fraza Tetiany, a ściślej – to motto, i postawiło serial „I będą ludzie” na motywach powieści pod tym samym tytułem Anatolija Dimarowa w szeregu ukraińskiego kina, gdzie póki co nie ma tak gęsto od filmów. Ale powinno ich być dużo, bo one – i dają nadzieję, i leczą z niepamięci. Wrażenia z serialu – niezwykle świeże, bezbronne, bez domieszki obronnego cynizmu. Na końcu płakałam. Pierwsze, co zrozumiałam po obejrzeniu, – my na etapach cudzej drogi, i w ogóle na etapach, zgubiliśmy Ukrainę. Prawdziwą, głęboką i całkowicie materialną. Zgubiliśmy i nie zauważyliśmy. Nam tymczasem podsunęli socrealistyczne straszydło, którego patriota się wstydzi, a sowiet opłakuje. ...Pomimo nędznego ukraińskiego finansowania, dzięki natchnieniu i utalentowanej pracy jego twórców serial udał się mocnym i wysokiej klasy artystycznej. Na ekranie przepływają i mieszają się głównie jesienne barwy pól, lasu, gospodarstw. To barwy popękanych od czasu historycznych epickich płócien i ikon, z których aparat braci Lumière na zmianę wyłapuje i ożywia poszczególne sceny. Nie można powiedzieć, że to to słynne poetyckie kino, ale realizm obrazu jest głęboko narodowy, ukraiński. A zatem, chcąc nie chcąc, poetycki. Każdego, kto jest Ukraińcem, dosięgnie on do genetycznych głębi. A kto nie jest Ukraińcem... Czytałam recenzję jednego znanego krytyka, wychowanego na „rosyjskiej kulturze”. To niezły chłopak. Chciał napisać – i napisał – dobrą recenzję, ale, wybaczcie, wymuszenie, nie ma w niej tego szczerego zachwytu, który czuć w jego aluzjach do rosyjskich aktorów-reżyserów... Bohaterowie w serialu są żywi, różni i niejednoznaczni. Różni zarówno pod względem artystycznej wagi postaci, jak i poziomu gry aktorskiej. Tutaj podkreśliłabym – czy wyróżniłabym – jeszcze jeden ważny moment dla ukraińskiego kina: formowanie aktorskich twarzy i zespołów. Ani gwiazdami, ani idolami nie nazywam aktorów, choć mogą ich wykorzystywać scenarzyści i w tych, i w tamtych hipostazach. Produkcja filmowa, która przestaje być ideologicznym tłem czy drugorzędnym epigoństwem, formuje rozpoznawalnych aktorów, którzy z kolei przyciągają do gatunku widza. To jest nam bardzo potrzebne, nie samym Bradem Pittem i nie bliższym, zza miedzy „bredem”. Mamy, na przykład, takiego utalentowanego aktora jak
Witalij Ażnow. Choć zagrał w serialu rolę aktywisty oszukanego przez rewolucyjną demagogię, którego ewolucja w sposób naturalny doprowadziła do tragedii, to zagrał go wyraziście, fakturalnie, z tą zdrową dawką „gry”, która balansuje na granicy „przegrywania”, szarży. Co zmusza już nie tylko do nienawidzenia czy kochania bohatera, ale do przyglądania się, obserwowania go. Nie tylko – „no łotr z ciebie, Wołodźko!”. Ale także – „no jakżeś ty, Wołodźko, doszedł do takiego życia?”. Nie poczułam zła ani do ideowego Handży (Akmal Hurezow), ani do biednego Twerdochliba, tylko – żal. Stracona siła. Głęboko sympatyczny jest mi szczery i zakorzeniony w sprawach swojego chutoru Oksen Iwasuta (Ostap Dziadek), w miarę przerysowana biedna-biedna Olha (Alina Kostiukowa), kobiety i dziewczęta, które tak otwarcie chcą kochać i być kochanymi. Oto tylko aktorki często – znacznie częściej niż aktorzy – „szokają”. Tetiana (Ołena Borozenec) – wspaniała. Handża-młodzieniec – nie, no widać przecież, że to facet, a dalej – mniej więcej naturalny. Jeszcze jeden moment, który zmusił do uśmiechu: myślę, że dziewczęta na Ukrainie nie kochają się nago na sianie i pod stogiem. Po pierwsze, to nie Hollywood. Po drugie – kłuje, w przestronnej wyszywanej koszuli znacznie wygodniej jest to robić. 12 odcinków – bardzo symbolicznie. Cyfra 12 mieści się i w okresach życia, i w historycznych, w mitologicznych, religijnych itd. Młody zespół twórców serialu, oprócz tej cyfry, która może być początkiem rozłożystego drzewa twórczego, włożył w swoją pracę kilka scen, które też nie pozostaną tylko scenami, a dadzą swoje wschody w świadomości widza. Na początku historii, kiedy wszyscy jeszcze byli młodzi i kategoryczni, syn zamożnego chłopa Swyryda Iwasuty (Wiktor Żdanow) Oksen i parobek Wasyl Handża zapalali się jak zapałki. Subiektywne notatki po obejrzeniu serialu „I będą ludzie” na podstawie powieści Anatolija Dimarowa pod tym samym tytułem. Reżyser Arkadij Nepytaliuk. Autorzy scenariusza – Tetiana Szczehelśka i Taras Antypowycz
Машинний переклад
Serhij KOMISARENKO, akademik Narodowej Akademii Nauk Ukrainy i Narodowej Akademii Nauk Medycznych Ukrainy, akademik-sekretarz Oddziału Biochemii, Fizjologii i Biologii Molekularnej NAN Ukrainy, dyrektor Instytutu Biochemii im. O. W. Palladina NAN Ukrainy, przewodniczący Komisji ds. Bezpieczeństwa Biologicznego i Ochrony Biologicznej przy Radzie Bezpieczeństwa Narodowego i Obrony Ukrainy. Kontynuacja. Początek w nr 40 z 2020 roku. Obecnie w Wuhanie pracuje dwuosobowa komisja WHO, której głównym zadaniem jest ustalenie źródła pojawienia się koronawirusa SARS-CoV-2 oraz uzyskanie odpowiedzi na pytania dotyczące pierwszych przypadków rozprzestrzeniania się wirusa, a także warunków prowadzenia badań w wuhańskim Instytucie Wirusologii. I tutaj warto wspomnieć, że naturalne źródło wirusa Ebola (również nietoperze) zostało znalezione dopiero po 45 latach od jego odkrycia. Jednak w każdym razie kwestia pochodzenia SARS-CoV-2 wymaga dalszych badań, co przyczyni się do głębszego zrozumienia procesów ewolucyjnych wirusów i mechanizmów ich przejścia do innych gatunków organizmów, przede wszystkim do ludzi. Tutaj warto zrobić krótką wstawkę pod tytułem „Dlaczego właśnie nietoperze i jaka jest ich ewolucja genowa?”, w której zwięźle przypomnieć o ewolucji relacji nietoperzy z różnymi wirusami, w szczególności z koronawirusami. Dla wielu czytelników zapewne wyda się dziwne, że nietoperze, z którymi nie kontaktujemy się zbyt często w codziennym życiu, odgrywają tak dużą rolę w rozprzestrzenianiu najniebezpieczniejszych chorób wirusowych, w szczególności koronawirusowych — SARS, MERS, SARS-CoV-2, a także wścieklizny, Ebola i innych. Nietoperze są jednymi z najliczniejszych ssaków na Ziemi, liczą ponad 1400 gatunków i stanowią drugą pod względem różnorodności grupę ssaków. Możliwe, że już od ponad 65 mln lat nietoperze są „gospodarzami-nosicielami” wielu wirusów, w tym także owianych teraz złą sławą koronawirusów, przy czym wirusy te są bezpieczne dla ich zdrowia. Zrozumiałe, że tak ogromny i sprzyjający wirusom „rezerwuar” stworzył unikalne możliwości dla ich ewolucji i zwiększenia różnorodności dzięki mutacjom i selekcji. Badania genomów różnych gatunków nietoperzy oraz ich koronawirusów rozpoczęły się w latach 2002-2003 po epidemii SARS w Chinach, a następnie znacznie się zintensyfikowały po wybuchu MERS w 2012 r. Uzyskane wyniki pozwoliły nieco rozeznać się w ewolucji nietoperzy i ich relacjach z wirusami, przede wszystkim w tym, dlaczego są one niewrażliwe na koronawirusy. W szczególności wyjaśniło się, że u nietoperzy „nie pracują” co najmniej 10 genów, które u innych ssaków odpowiadają za mechanizmy zapalenia przeciwko infekcjom, ale mają one dodatkowe kopie genów przeciwwirusowych, co może tłumaczyć ich niewrażliwość na chorobę. Wprawdzie w genomie nietoperzy znaleziono geny-pozostałości — ślady po dawnych chorobach wirusowych, nawet tych, które są właściwe nie ssakom, a na przykład ptakom. Kto wie, być może cztery szczepy koronawirusów (229E, OC43, HKU1 oraz NL63), które wywołują u ludzi jedynie ostre choroby układu oddechowego, kiedyś również były wysoce patogenne, jak obecnie SARS, MERS i SARS-CoV-2, ale potem ewoluowały do obecnego stanu. Badania odporności nietoperzy przeciwko wirusom mogą okazać się niezwykle ważne dla budowy systemu ochrony ludzi przed tymi wirusami. Jednak wróćmy do wirusa SARS-CoV-2. Ma on cienki, o nierównomiernej strukturze nukleokapsyd średniej wielkości (60 nm) i sferycznego kształtu. Jak i u innych koronawirusów, otoczkę SARS-CoV-2 tworzą 4 proteiny: glikoproteina „kolca” S, nukleokapsydowy protein N, membranowy protein M i protein superkapsydu (otoczki) E. Oprócz tego genom wirusa koduje także 16 niestrukturalnych (NSPs) oraz 9 dodatkowych proteinów. Każdy z niestrukturalnych proteinów (nsp1—16) odgrywa specyficzną rolę w replikacji SARS-CoV-2 i w formowaniu kompleksu replikacyjno-transkrypcyjnego (RTC), który zapewnia syntezę subgenomowych RNA (sgRNAs). Niedawno wyjaśniło się, że oprócz znanych 29 proteinów wirus SARS-CoV-2 eksprymuje jeszcze 23 wcześniej nieznane proteiny, w szczególności zarówno zupełnie nowe proteiny, jak i skrócone lub rozszerzone wersje znanych proteinów. Funkcją niektórych odkrytych proteinów jest kontrolowanie syntezy znanych cząsteczek wirusowych, ale rola większości z nich pozostaje nieznana. Wewnątrz nukleokapsydu znajduje się pozytywny łańcuch poliadenylowanego RNA o długości około 30 tys. nukleotydów, zawierający informację genetyczną. Z zewnątrz nukleokapsyd pokryty jest otoczką zawierającą lipidy oraz membraną proteinową. Na powierzchni wirionu znajdują się kolcopodobne wyrostki o długości 20 nm — peplomery, które Rys. 3. Schematyczny rysunek koronawirusów mają kształt buławy, która rozszerza się na dystalnym końcu. Taki kształt na obrazach mikroskopii elektronowej przypomina koronę słoneczną podczas zaćmienia, przez co nazwano je koronawirusami. Protein „kolca”, lub protein S (SARS2-S, szczep Wuhan-Hu-1), jest głównym „graczem” w procesie infekowania wirusem komórek ludzkich. Odpowiada on za interakcję (rozpoznawanie) z receptorem na powierzchni komórki-gospodarza oraz za wchodzenie wirusa do komórki docelowej. Jest on homotrimerem, czyli tworzy się z trzech jednakowych podjednostek (1273 reszty aminokwasowe każda), a każda podjednostka ma dwie domeny — S1 (aminokwasy od 1 do 685) i S2 (aminokwasy od 686 do 1273). Zewnętrzna część podjednostki (od końca N) tworzy zewnętrzną ektodomenę (aminokwasy 1—1208), do której od końca C przylega transmembranowa „kotwica” oraz krótki, wewnętrzny „ogon” na końcu C. Każda domena S1 ma jedną domenę wiążącą receptor (RBD — aminokwasy od 319 do 541), która wiąże się z membranowym proteinem komórki — enzymem konwertującym angiotensynę 2 (ACE2), będącym receptorem dla przenikania wirusa do wnętrza komórki. Dlatego każdy protein S (trimer) ma trzy domeny wiążące receptor. SARS-CoV-2, w odróżnieniu od SARS-CoV, jest zdolny do bardziej ścisłej interakcji z proteinem ACE2, co zapewnia jego skuteczniejsze przenikanie do komórki docelowej. Na wierzchołku trimera proteinu S znajdują się miejsca wiązania glikanów. Ustalono, że każdy protomer trimerycznego proteinu S ma 22 miejsca dla glikozylacji, a gen SARS-CoV-2 koduje 22 sekwencje dla N-glikanów na każdy protomer. Te glikany, pochodzące z aparatu Golgiego komórki gospodarza, biorą udział w fałdowaniu proteinów wirusa oraz w odpowiedzi immunologicznej. Co ciekawe, jak dotąd nie wykryto żadnej mutacji wirusa, która wpłynęłaby na miejsca glikozylacji (glikany) S-glikoproteiny. Składniki węglowodanowe glikoproteiny S odgrywają ważną rolę w ochronie wirusa przed układem odpornościowym gospodarza, w szczególności przed przeciwciałami przeciwko epitopom na proteinie S. Mechanizm przenikania SARS-CoV-2 do komórki, jak i patogeneza COVID-19, są jak dotąd zbadane niedostatecznie, jednak wiadomo, że dla infekcji komórki ważne są interakcje wirusa nie tylko z receptorem ACE2, ale także z innymi strukturami komórkowymi, w szczególności z TMPRSS2 — membranowo-związaną serynową proteazą o mało znanej funkcji biologicznej. Przy infekcji proteaza TMPRSS2 lub furyna aktywuje protein S SARS-CoV-2 poprzez przerwanie kilku wiązań peptydowych między domenami S1 i S2 proteinu S. Ten proces — S priming —
otwiera drogę do udziału domeny S2 w fuzji wirusa z błoną plazmatyczną komórki docelowej. Przy tym formuje się kanał, przez który proteiny N oraz wirusowy RNA trafiają do cytoplazmy komórki docelowej, gdzie RNA ulega translacji i sprzyja tworzeniu kompleksów do replikacji i transkrypcji wirusa, a proteiny N wiążą się z RNA w celu zachowania jego stabilności. Zatem efektywne trafienie wirusa do komórki gospodarza odbywa się w trzech etapach: pierwszy — wirus wiąże się z receptorem/receptorami komórki; drugi — lipidy otoczki i błony wirusa (zapewne z odpowiednimi proteinami) zlewają się z błoną plazmatyczną komórki; trzeci — genom (RNA) wirusa uwalnia się w komórce gospodarza, gdzie zaczyna się replikacja jego materiału genomowego. Proteina S „kolca” odgrywa kluczową rolę na pierwszych dwóch etapach, które trwają około 10 min, a trzeci etap, kończący się stworzeniem nowych wirusów, — około 10 godz. Zsyntetyzowane wirusy opuszczają komórkę gospodarza, która ginie albo z wyczerpania zasobów wewnętrznych, wykorzystanych na syntezę wirusów, albo pod działaniem układu odpornościowego, który niszczy zainfekowane komórki, a nowe wirusy zarażają nowe komórki lub wydzielają się na zewnątrz z powietrzem podczas oddychania (jeśli były to komórki nabłonka płuc). Prawdopodobnie SARS-CoV-2 wykorzystuje do przenikania do komórek kilka różnych receptorów. Istnieją dane o interakcji proteiny S z CD26 — błonowym enzymem dipeptydylopeptydazą-4, która jest ważna w immunoregulacji. Oprócz tego udowodniono możliwość przenikania wirusa SARS-CoV-2 do komórki przez receptor CD147 (lub bazigina) — induktor metaloproteinaz macierzowych, który należy do nadrodziny immunoglobulin i jest receptorem do przenikania czynnika wywołującego malarię do erytrocytów. Niedawno opublikowano nowe dane o tym, że oprócz dobrze znanego na komórkach gospodarza receptora ACE2 wirusów SARS-CoV oraz SARS-CoV-2 (chociaż ich tropizm się różni) istnieje jeszcze inny receptor komórkowy, który znacznie wzmacnia infekcyjność SARS-CoV-2 i, być może, wyjaśnia jego tropizm do „nieogólnie przyjętych” organów oraz nietypowość przebiegu choroby COVID-19. Jest to neuropilina-1 (NRP1), która wiąże substraty rozszczepione przez furynę i wchodzi w interakcję z endotelialnym czynnikiem wzrostu (VEGF). Odgrywa ona ważną rolę w angiogenezie, w waskularyzacji, rozwoju i metastazie nowotworów złośliwych itp. NRP1 w dużym stopniu eksprymuje się w nabłonku oddechowym i węchowym, który pokrywa powierzchnię jamy nosowej, oraz w komórkach endotelialnych. Podczas autopsji chorych na COVID-19 stwierdzono, że pozytywne na NRP1 Rys. 4. Rysunek-schemat wiązania wirusa SARS-CoV-2 z komórką gospodarza komórki nabłonka węchowego i opuszki były zainfekowane SARS-CoV-2 ze szczególnie dużą ilością wirusa w pozytywnych na NRP1 komórkach endotelialnych naczyń włosowatych i średniej wielkości naczyniach krwionośnych opuszki węchowej. Donosowe wprowadzenie myszom cząsteczek pozytywnych na NRP1, współmiernych z wirusem, wykazało ich transport do centralnego układu nerwowego, co może wyjaśniać wzmocniony tropizm i drogi rozprzestrzeniania się wirusa SARS-CoV-2, a także jego bezpośredni wpływ na mózg. Objawy zachorowania na COVID-19 są powiązane z fazami rozmnażania wirusa w komórkach organizmu. Po zainfekowaniu wirusem i jego interakcji z komórkami do replikacji RNA (kilka godzin) objawy nie są rejestrowane. Na początkowych etapach replikacji RNA pojawiają się pierwsze objawy — podwyższenie temperatury i kaszel (to pierwsza faza choroby — kilka dób). Druga faza jest związana ze znacznym rozmnażaniem wirusa (być może w różnych organach) i towarzyszy jej bardzo wysoka temperatura, uogólnione osłabienie oraz objawy charakterystyczne dla zapalenia płuc. Progresja choroby prowadzi do fazy finałowej — ostrego zespołu niewydolności oddechowej (acute respiratory distress syndrome — ARDS) i możliwej śmierci. Dość duża liczba publikacji poświęcona jest mutacjom SARS-CoV-2. Porównanie 106 genomów SARS-CoV-2 oraz 39 genomów SARS dało możliwość stwierdzenia, że szybkość mutacji SARS-CoV-2 jest znacznie mniejsza niż w SARS i że glikoproteina S „kolca” w SARS-CoV-2 oraz jej domena wiążąca receptor (RBD) są bardzo konserwatywne. Jednocześnie w Indiach wyizolowano mutację SARS-CoV-2, który już nie tak efektywnie wchodził w interakcję z receptorem ACE2 na komórkach. Dlatego, z jednej strony, takie mutacje są mniej niebezpieczne dla człowieka, a z drugiej — stawiają pod znakiem zapytania efektywność tworzonych obecnie szczepionek. Jedną z najbardziej interesujących, ważnych i, być może, najniebezpieczniejszych mutacji w SARS-CoV-2 jest mutacja D614G w pozycji 23403 RNA wirusa, która zastępuje kwas asparaginowy w pozycji 614 (SD614) w końcu C domeny S1 kolczastej proteiny S glicyną (SG614). Wirus z taką mutacją (tylko jednego aminokwasu!) znacznie efektywniej zaraża zarówno ludzi, jak i linie komórkowe w eksperymencie. Co więcej, jeśli genotypu G614 w lutym w ogóle nie znajdowano, w marcu było go mało, to w kwietniu odnotowywano go już u 65% zainfekowanych, a w maju — u 70%. Czyli wirus z genotypem G614 ma priorytet w rozprzestrzenianiu się. Jest bardziej kontagijny i zaraża więcej ludzi, chociaż, na szczęście, nie prowadzi do pogorszenia przebiegu choroby COVID-19 i zwiększenia śmiertelności. Możliwe nawet, że mutacja D614G czyni SARS-CoV-2 łatwiejszym celem dla szczepionek. Tak, eksperymentalne szczepionki RNA przeciwko COVID-19, w tym szczepionka opracowana przez firmę farmaceutyczną Pfizer, indukowały u myszy, małp i ludzi syntezę przeciwciał, które okazały się bardziej potężne przy neutralizacji wirusów z genotypem G614 niż wirusów z genotypem D614. Przez masową pandemię wirus SARS-CoV-2 znalazł się w centrum
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
uwagi badaczy z całego świata. Wiele wiodących laboratoriów przeorientowało swoją pracę na badanie problemów naukowych związanych z tym wirusem. Niedawno w ciągu zaledwie tygodnia wirus SARS-CoV-2 został w pełni odtworzony z sekwencji DNA za pomocą platformy odwrotnej syntetycznej genomiki z wykorzystaniem komórek drożdży, polimerazy T7-RNA i metody klonowania opartej na rekombinacji związanej z transformacją (TAR), która pozwala zachować genom wirusa, tworząc sztuczny chromosom drożdży. Ponadto stworzono transgeniczne myszy, które eksprymują ludzki ACE2. Można je zainfekować SARS-CoV-2 i wykorzystywać w badaniach jako zwierzęcy model COVID-19. Takie możliwości techniczne otwierają nowe perspektywy dla badania struktury, mechanizmów funkcjonowania SARS-CoV-2 oraz jego cech patogenetycznych, co jest ważne dla opracowania preparatów przeciwwirusowych i szczepionek do walki z COVID-19. Drogi infekcji SARS-CoV-2 i przeciwepidemiczne środki kwarantanny. Mimo że SARS-CoV-2 jest bardzo kontagijnym wirusem, wciąż niewyjaśnioną pozostaje kwestia, jaka jest dawka infekcyjna SARS-CoV-2, czyli jaka jest ilość wirusów, która powoduje rozwój infekcji. Na przykład w przypadku wirusa grypy może wystarczyć 10 cząstek wirusa, aby u człowieka rozwinęła się choroba, a dla innych wirusów dawka infekcyjna może wynosić kilka tysięcy. Tak samo wciąż nie wiadomo, czy ciężkość choroby COVID-19 jest związana z ilością wirusa, która zainfekowała człowieka. Logicznie można założyć, że im więcej cząstek wirusa trafiło do płuc człowieka, tym cięższy będzie przebieg choroby, ale w rzeczywistości istnieje cała złożoność czynników, które określają zachorowalność na COVID-19 i jej przebieg, na przykład stan odporności człowieka i jego zdrowie, choroby współistniejące, wiek, otyłość itp. Uważano, że okres inkubacji wirusa SARS-CoV-2 (okres od zarażenia do pojawienia się pierwszych objawów choroby) trwa od 2 do 12 dni (średnio 4-5 dni), chociaż ostatnie badania wykazały, że prawdopodobnie jego długość jest znacznie dłuższa i może wynosić do 21 dni (średnio około 8 dni). SARS-CoV-2 przenosi się między ludźmi bardzo efektywnie — łatwiej niż wirus grypy. U chorych na COVID-19 wirus znajdowano głównie w wymazach z nosa, wymazach z gardła, w ślinie, wydzielinach z płuc, jednak w niektórych przypadkach wirusowe RNA wykrywano także w kale, moczu, krwi, płynie mózgowo-rdzeniowym i opłucnowym. Powszechnie wiadomo, że on, jak i inne koronawirusy, przenosi się drogą kropelkową, czyli za pomocą kropel z cząstkami wirusa, które wydziela chory podczas kaszlu lub kichania. Wtórne jest przenoszenie przez kontakt z powierzchniami, na które te krople trafiają, i dalsze dotykanie nosa, ust lub oczu. Jednocześnie nie odrzuca się możliwości przeniesienia wirusa drogą fekalno-oralną oraz przez pocałunki. Badania wykazały aktywną i długotrwałą infekcję SARS-CoV-2 w przewodzie pokarmowym ludzi z potwierdzonym COVID-19, a także pokazały, że wirus może być wydalany z kałem w ciągu tygodnia po otrzymaniu negatywnych wyników testów nosowo-gardłowych na COVID-19. Przy czym wysoką aktywność wirusową obserwowano u ludzi z większą ilością bakterii patogennych w jelitach. Charakterystyczną (i skrajnie niebezpieczną) cechą SARS-CoV-2 jest zdolność do rozprzestrzeniania się od zainfekowanych ludzi, którzy jeszcze nie mają żadnych objawów choroby. Ta właściwość nie jest przypisana koronawirusom SARS i MERS, które wywołały epidemie odpowiednio w 2002 i 2012 r., podczas których chorzy stawali się kontagijni dopiero po 24-48 godzinach od wystąpienia u nich wyraźnych objawów klinicznych choroby, z reguły już po hospitalizacji. Możliwe, że właśnie ta różnica stała się przyczyną znacznie większego rozprzestrzenienia koronawirusa podczas obecnej pandemii wywołanej przez SARS-CoV-2. Zgodnie z danymi Centrum Kontroli i Prewencji Chorób USA (CDC), 25% chorych na COVID-19 ma lekkie objawy lub przechodzi chorobę bezobjawowo, a analiza rozprzestrzeniania się SARS-CoV-2 w 7 krajach pokazała, że zarażenie od ludzi bez objawów choroby następowało w 43% przypadków, przy czym liczba wykrytych zainfekowanych z nieznacznymi objawami choroby wynosiła 40%. Tacy chorzy mogą rozprzestrzeniać wirusa plując, dotykając różnych powierzchni po tym, jak dotykali swoich ust lub nosa, albo głośno rozmawiając czy śpiewając. Badania pokazały, że SARS-CoV-2 jest zdolny dość długo utrzymywać się na różnych powierzchniach (na miedzi — do 4 godzin, na kartonie — do jednego dnia, na plastiku (polipropylenie) i stali nierdzewnej — do trzech dni), chociaż nie oznacza to, że takie cząstki wirusa wciąż mogą zarazić innych ludzi. Należy zauważyć, że te dane zmusiły niektórych ludzi do wyolbrzymiania ryzyka przeniesienia SARS-CoV-2 przez powierzchnie. W rzeczywistości w tych badaniach używano znacznie wyższych stężeń wirusa, niż ludzie mogliby znaleźć w realnym świecie. Prawdopodobieństwo, że można zachorować na COVID-19, dotykając opakowania produktów z supermarketu lub podeszwy obuwia, jest bardzo niewielkie. Chociaż takie prawdopodobieństwo istnieje, jeśli dotkniesz powierzchni, na którą kichnął chory na COVID-19, w ciągu 1-2 godzin. Tak, niedawne badania dowiodły możliwości przeniesienia wirusa przez przycisk windy oraz przez skażony sprzęt medyczny. Jednak nadmierne używanie antyseptyków może nawet zaszkodzić: mogą one wywoływać podrażnienie skóry, płuc, pogarszać stan ludzi cierpiących na astmę. Dlatego głównymi środkami ochrony są dystans społeczny 2,0 m od otaczających ludzi oraz noszenie maski, co może zmniejszyć ryzyko zarażenia COVID-19 o około 65%. Okazało się, że SARS-CoV-2 może zarażać nie tylko ludzi, ale i zwierzęta: w szczególności koty, psy, fretki, chomiki, króliki, małpy, nietoperze itp., przy czym niektóre z tych zwierząt mogą zarażać inne zwierzęta tego samego gatunku w warunkach laboratoryjnych. Myszy, świnie, kury i kaczki wydają się nie zarażać i nie rozprzestrzeniać infekcji. Po raz pierwszy w USA pozytywny wynik analizy na COVID-19 wśród zwierząt wykryto u tygrysa z zoo w Bronxie w Nowym Jorku. W większości przypadków zwierzęta zarażają się COVID-19 od ludzi, którzy mieli z nimi kontakt, i stosunkowo łatwo przechodzą infekcję. Jednak pytanie o rolę zwierząt, w szczególności domowych kotów i psów, w rozprzestrzenianiu pandemii COVID-19 wśród ludzi wciąż pozostaje otwarte. Badanie przeprowadzone podczas wybuchu COVID-19 we Włoszech wykryło przeciwciała neutralizujące przeciwko SARS-CoV-2 u 3,4% psów i 3,9% kotów, przy czym pozytywne testy z większym prawdopodobieństwem wykrywano u psów, które mieszkały pod jednym dachem z chorymi na COVID-19 ludźmi. Według ostatnich danych zwierzęta domowe znacznie częściej zarażają się wirusem SARS-CoV-2 od ludzi, niż same infekują ludzi. Dlatego większość badaczy uważa, że zwierzęta domowe z SARS-CoV-2 stanowią nieznaczne ryzyko dla ludzi i innych zwierząt domowych i nie odgrywają znaczącej roli w rozprzestrzenianiu wirusa.
W tym samym czasie informowano o wykryciu SARS-CoV-2 u norek na wielu fermach w Holandii, Danii i Hiszpanii. Infekcja u tych zwierząt charakteryzowała się objawami choroby układu oddechowego oraz zwiększoną śmiertelnością. Naukowcy przetestowali 97 pracowników takich ferm i znaleźli dowody zakażenia SARS-CoV-2 u 66 z nich. Analiza genetyczna wykazała, że norki zaraziły się wirusem od człowieka, następnie wirus rozprzestrzenił się wśród norek, ewoluował i ponownie powrócił do pracowników ferm, którzy byli w stanie przekazywać go innym ludziom. Pomimo wzmożonych środków bioasekuracji oraz natychmiastowego uboju zakażonych zwierząt, transmisja infekcji między fermami norek trwa w nieznany sposób. Ilość wirusa w komórkach różnych organów i tkanek jest uwarunkowana poziomem ekspresji na nich receptorów i enzymów, ważnych dla wnikania wirusa do komórki. Badanie poziomu ekspresji tak ważnych cząsteczek jak ACE2 (receptor SARS-CoV/SARS-CoV-2), CD26/DPP4 (receptor MERS-CoV), ST6GAL1 i ST3GAL4 (enzymy niezbędne do syntezy reszt kwasów sialowych, z którymi wiąże się wirus grypy), TMPRSS2 (proteaza niezbędna do wnikania wirusa do komórki) itd., wyjaśniło, dlaczego na początku infekcji SARS-CoV-2 znajduje się w znacznie większej ilości niż MERS-CoV i wirus grypy w górnych drogach oddechowych (szczególnie w jamie nosowej), gdzie wykryto wysoki poziom ekspresji ACE2 i TMPRSS2. Prawdopodobnie z tym może być związana trzykrotnie wyższa zakaźność SARS-CoV-2 (w porównaniu z wirusem grypy) oraz zdolność do infekowania innych ludzi przed pojawieniem się objawów choroby. Z pojawieniem się objawów rozprzestrzenianie wirusa stopniowo maleje. Istnieją jednak dane, że ludzie nadal wydalają wirusa w ciągu dwóch tygodni po wyzdrowieniu ze śliną i kałem. Zatem nawet po ustąpieniu objawów choroby nadal istnieje możliwość zarażenia innych ludzi. Właśnie dlatego podczas pandemii tak ważne jest fizyczne dystansowanie ludzi (najlepiej nie mniej niż 2 m) w celu zapobiegania rozprzestrzenianiu się wirusa od nosicieli, którzy nie mają objawów choroby. Wiele dyskusji wywołała możliwość transmisji SARS-CoV-2 drogą aerozolową — drobnymi kropelkami (o średnicy do 5 mikrometrów) podczas rozmowy, śpiewu i oddychania. Badając tę kwestię, różne grupy naukowców z Chin, Singapuru, USA w pomieszczeniach z chorymi na COVID-19 znalazły wirusowe RNA w miejscach, do których mogło ono trafić tylko za pomocą aerozoli, chociaż faktu zakażenia wirusem hodowli komórek nie odnotowano. Wykazano również, że w warunkach laboratoryjnych wirus może przeżywać w aerozolach do 3 godzin. Dlatego lekarze powinni zakładać respiratory, które chronią przed aerozolami. Według danych innych badań, podczas 1 minuty rozmowy człowiek wydala do powietrza co najmniej 1000 kropel o rozmiarze 12-21 mikrometrów (4 mikrometry po wyschnięciu w powietrzu), zdolnych do przenoszenia wirusa i wywołania zakażenia. Krople pozostawały w powietrzu przez 8-14 minut, co jest wystarczające dla prawdopodobnego zainfekowania innych ludzi. WHO przez kilka miesięcy zaprzeczała możliwości takiej drogi transmisji wirusa. Dopiero 8 lipca 2020 r., po opublikowaniu listu otwartego 239 naukowców z 32 krajów, uznano, że istnieją dowody na aerozolową transmisję koronawirusa w konkretnych warunkach, w szczególności w zamkniętych i przepełnionych pomieszczeniach. Potwierdzenie tych dowodów po dokładnej ocenie może zmienić zalecenia WHO dotyczące zapobiegania rozprzestrzenianiu się wirusa i doprowadzić do szerszego stosowania masek oraz bardziej rygorystycznego dystansowania, zwłaszcza w sklepach, restauracjach, transporcie publicznym. Szczególne zaniepokojenie u ludzi budzi możliwość zakażenia SARS-CoV-2 podczas długich podróży pociągami i samolotami, gdzie znaczna liczba ludzi przez długi czas przebywa w zamkniętej przestrzeni w bliskiej odległości. Z jednej strony badania wykazały, że ryzyko zakażenia podczas lotów krótkodystansowych w USA przy obecności masek u pasażerów wynosi tylko 1 na 4300, a przy założeniu wolnych środkowych miejsc — 1 na 7700. Prawdopodobnie takie wyniki tłumaczy się tym, że powietrze w nowoczesnych kabinach samolotów jest wymieniane na świeże co 2-3 minuty, a większość samolotów wyposażona jest w filtry powietrza przeznaczone do wychwytywania 99,99% cząstek. Z drugiej strony przypadki zakażeń podczas lotów jednak się zdarzają, linie lotnicze ponoszą znaczne straty finansowe z powodu spadku ruchu pasażerskiego i starają się zrobić wszystko, co możliwe, dla zapewnienia maksymalnego bezpieczeństwa: w szczególności proponują oprócz masek stosowanie przyłbic ochronnych i rękawiczek, sprawdzają temperaturę, przeprowadzają intensywne sprzątanie, ograniczają ruch w kabinie podczas lotu, pozostawiają wolne środkowe miejsca pasażerskie, chociaż jest to ekonomicznie nieopłacalne. Proponowaliśmy kierownictwu aparatu Rady Bezpieczeństwa Narodowego i Obrony Ukrainy podjęcie decyzji o zainstalowaniu ozonatorów w transporcie publicznym (wagonach metra, kolejek podmiejskich, autobusach itp.), być może także w szkołach, kiedy dzieci nie ma w pomieszczeniu, zważywszy na to, że ozon skutecznie unieszkodliwia wirusy w powietrzu i na powierzchniach. Niestety, na razie ta propozycja nie została przyjęta. Przeprowadzone badania wykazały, że zwiększenie wilgotności bezwzględnej i temperatury nieco zmniejsza rozprzestrzenianie się SARS-CoV-2. Jednak, jak oczekiwano, podniesienie temperatury podczas sezonu letniego nie osłabiło rozprzestrzeniania się wirusa. Zważywszy na to, że obecnie nie ma ani specyficznej profilaktyki, ani specyficznego leczenia COVID-19, rozprzestrzenianie się wirusa można zatrzymać tylko działaniami epidemiologicznymi, podczas których wykrywa się i izoluje wszystkie zainfekowane osoby (lub przynajmniej ich przeważającą większość), śledzi się wszystkie ich kontakty. Dla obniżenia poziomu infekowania ludzi przez bezobjawowych nosicieli opracowano szereg zaleceń. W celu zapobiegania transmisji wirusa drogą kropelkową zaleca się zakładanie masek podczas przebywania w miejscach publicznych. Jednocześnie WHO na swojej stronie internetowej na razie nie zmieniła zalecenia, że maski nie trzeba nosić, jeśli jest się zdrowym. Aby zminimalizować możliwe ryzyko transmisji wirusa przez aerozole, należy dokładnie wietrzyć pomieszczenia. Należy również zauważyć, że wirus prawdopodobnie może być przenoszony na obuwiu, jeśli trafił na powierzchnię, po której się chodzi, i nadal pozostaje zdolny do infekowania.
Istnieje bardzo wiele sprzecznych danych dotyczących skuteczności różnych typów masek. CDC zaleca obywatelom zakładanie masek z tkaniny, a maski chirurgiczne i respiratory pozostawienie dla medyków, podczas gdy według ostatnich zaleceń WHO masek z tkaniny w ogóle nie powinno się używać, w odróżnieniu od masek medycznych. Wiadomo, że maski zapobiegają rozprzestrzenianiu się wirusów, ponieważ zatrzymują krople podczas kaszlu i kichania chorej osoby. Natomiast to, czy maski medyczne mogą ochronić zdrową osobę, pozostaje niejasne. Przynajmniej noszenie maski jest zalecane osobom, które kontaktują się z chorymi, gdyż maska jest w stanie zatrzymać pewną część kropel. Ponadto nie daje ona możliwości dotykania twarzy rękami, chociaż z drugiej strony używanie maski może wywoływać poczucie nieuzasadnionego bezpieczeństwa i skłaniać do lekceważenia innych środków bezpieczeństwa, na przykład mycia rąk. Do tego maskę trzeba prawidłowo zdejmować i utylizować, aby nie zanieczyścić rąk, co wymaga od człowieka pewnych umiejętności i może narazić go na niebezpieczeństwo w przypadku nieprawidłowych działań. Ciąg dalszy nastąpi.
Машинний переклад
Antonina CARUK, m. Kropywnycki
Wielka mistrzyni krótkiej prozy, pisarka o wyostrzonym poczuciu społecznej niesprawiedliwości, złota dusza – tak nazywają Walentynę Mastjerową, która pielęgnuje słowo i ogród, osiadłszy w małej czernihowskiej wsi, gdzie nawet poczty nie ma. Żyje tak, jak pisze: prosto, głęboko przejmując się losem duchowo silnego, utalentowanego, lecz pozbawionego szczęścia ukraińskiego człowieka. Miłość Walentyny Mykołajiwny nie jest tylko współczującą, jest także czynna: opublikowała w sieci poezje lwowskiej siostry po piórze, przykutej do łóżka, podyktowane przez telefon, a co więcej – doprowadziła do tego, by zbiór Switłany Antonyszyn ujrzał światło dzienne. Za tysiąc kilometrów od Brodów – niedaleko granicy z Rosją. Jako symbol stałości ducha, zmobilizowanego słowem. A wkrótce do literackiej wolontariuszki dotarła długo oczekiwana wiadomość: w stolicy ukazała się drukiem powieść Mastjerowej „Tobi skażu…” o Olegu Switosławyczu, synu kijowskiego księcia Switosława, wnuku Jarosława Mądrego, księciu czernihowskim i tmutarakańskim, jeńcu Chazarów i Bizancjum, wygnańcu z ojcowskiej ziemi, nazwanym w „Słowie o wyprawie Igora” Hory-sławyczem.
Po raz pierwszy zwróciła się ku metagatunkowi. Bo materiał historyczny sam ją „znalazł”. Chociaż siwa przeszłość kierowała jej ręką – w 2014 r. w czasopiśmie „Kijów” opublikowano cykl opowiadań „Na brzegu Jeziora Chazarskiego”. Po raz pierwszy pisała nie o „zwykłym” człowieku. O kontrowersyjnych postaciach książąt. Po raz pierwszy – propozycja od stołecznego wydawnictwa. Wyszukany design, niezwykle delikatny papier. Wdzięczny czytelnik pamięta jej noweliści jako przebłyski empatii dla „małego” człowieka, który nigdy nie szemra, zwykle tłumi ból wydziedziczenia (zbiór „Po tamtej stronie”, 2017); pamięta niepokój o wczorajszego wojownika-Afgańczyka, jego poszukiwanie Boga, współmierne samoidentyfikacji (powieść „Szmaragd”, 2016); jednakową miarą waży własne i cudze czyny, podobnie jak bohaterka powieści „Suka córka” (2007), nagrodzonej nominacją do Nagrody im. Szewczenki. Nie można powiedzieć, że W. Mastjerowa jest rozpieszczana przez krytykę. Jednak oceny jej dorobku pisarskiego we zwięzłych przedmowach kolegów po piórze, O. Syzonenki i J. Muszkietyka, inaczej jak błogosławieństwem do literackiej służby nie nazwiesz.
Przede wszystkim kilka słów o tytule, który staje się przedmiotem uwagi czytelnika. Połączenie głębi zamysłu z lakonizmem jego prezentacji – to nie jest prosta sprawa. Zdarza się, że spojrzysz na okładkę – i jakby już wyczytałeś pretensję autora do konhenialności. A zdarza się, że w zwyczajnym słowie zalśni metafora czasu, stanu duszy, oślepi niespodziewaną wizją ludzkiego czynu i jego następstw – i zdziwisz się, jak prosto może wypowiadać się odkrycie, jakby przyziemnie. „Tobi skażu…” wyróżnia się w potoku współczesnej ukraińskiej prozy szczególną intonacją zaufania, bliską spowiedzi, gdy dusza pragnie się wygadać, wyznać najbliższemu człowiekowi to, co odkładamy na odpowiednią godzinę, bo na co dzień, zazwyczaj, na rozmowę o najważniejszym brakuje czasu.
Jaką prawdę wydobyła pisarka, studiując półtora dekady źródła, cudem ocalałe po słynnych pożarach i poprawkach zaangażowanych historyków? Systemowa analiza epoki historycznej, współbrzmiącej z najnowszą historią Ukrainy, dała uzasadnienie motywacyjne dla wyboru motorów fabuły. Autorka nasyca artystyczną paletę kolizjami, w których krwawi nieprzejednane przeciwstawienie szczęścia osobistego i społecznego, gdzie pogańskie poczucie świata przylega do chrześcijańskiej duszy, gdzie połączone są barwy życiodajne i krwawe, zdrada i przebaczenie, miłość i rozpacz, śmierć i wolność. W walkę o władzę nad terytoriami wciągane są kolejne pokolenia. Szlachetna miłość do ojczystej ziemi zostaje potraktowana jako powrót do książęcej dziedziny za każdą cenę. Nie gardząc zawieraniem sojuszu z innowiercami. Choć z góry znana jest zapłata za ich usługi wojenne – żywym towarem (ukraińskimi pięknościami i przyszłymi janczarami), znieważeniem cerkwi, spalonymi miastami, wsiami...
Wizualizacja hasła „Cel uświęca środki” jest tak kinematograficznie epicka, że zdumiewa pewną bezbronną prostotą przedstawienia najtrudniejszych spraw w zwykłych dialogach. Krótkich, jak rozkazy.
Narracja historyczna Mastjerowej łączy pozornie nie dające się połączyć: jakieś dziecięce zdziwienie: dlaczego ludzie są tak okrutni? (To przesłanie, zakodowane w podtekście, jak dwudziesty piąty kadr w kinie). A z drugiej strony – jakby mowa wołchwa, który musi przygotować i ochronić wrażliwą duszę przed nadchodzącymi wstrząsami, odsłoniętymi jego oczom. Wstrząsy, których nie można odwrócić i przed którymi nie ustrzeże się nawet najdroższych. Kategorie rozłąki, straty, śmierci, odpowiedzialności wzmacniają egzystencjalne motywy powieści, ekstrapolując doświadczenie czytelnika na wewnętrzne bytowanie bohaterów.
Pisarka subtelnie operuje psychologicznym instrumentarium kształtowania obrazu (gest, mimika, wyraz oczu, mowa), co daje podstawy do artystycznego przemyślenia niezgody potomków Jarosława Mądrego na przełomie XI w. nie tylko jako próby powrotu ideologicznie bezstronnej prawdy o stosunkach książąt perejasławskiego, kijowskiego i czernihowskiego z chańami połowieckimi i Konstantynopolem, ale też jako psychoanalityczne, humanistyczne oświecenie, czarno-biały odbitek nas samych, pięknych i nikczemnych, bo w rzeczywistości zmieniają się technologie, a natura człowieka zadziwia swoją bezwładnością. Potwierdzają to historyczne nauki przodków, tak podobnych do nas – wewnętrznie sprzecznych i zapalczywych, marzycielskich i krótkowzrocznych, przyzwyczajonych kierować się sercem, a nie rozumem. Choć kulminacja powieści pokazuje właśnie precyzyjny psychologiczny rachunek księcia Dawida, jak pozbyć się zakochanego w Annie połowieckiego chana Ildegiza. Lecz kobiecego serca nie powstrzymają ani zakazy, ani bramy...
A może jesteśmy skazani na odkupienie krwią i utratą harmonii z przyrodą naszego odstępstwa od wiary praojców, bo tak łatwo daliśmy się skusić obietnicy przebaczenia grzechów, opłaconych za nas przez Syna Bożego?.. Cóż z tego, że nazwano księcia Mądrym, jeśli jego ziemskie czyny są tak samo dalekie od spisanej „prawdy”, jak grzeszne od sprawiedliwego? Cóż z tego, że Anna jest księżniczką-pięknością, skoro skazana jest żyć jak Mawr w chacie za stajnią i hartować się w ćwiczeniach wojskowych, by uratować się przed nachalnymi, bo jej los od urodzenia jest jak drobna moneta względów Bizancjum i Carogrodu wobec ojca, którego łaski dziewczyna jest pozbawiona. Cóż z tego, że jesteś silny, wytrzymały jak Radko, lecz musisz działać tylko na rozkaz księcia? Jesteś tylko zabawką w rękach władzy...
I za każdym razem na granitowej tarczy skrzyżowania Wielkiego Stepu nowe pokolenie musi dorosnąć do uświadomienia sobie swojej największej biedy – jednoczyć się dopiero po wyczerpującym wykrwawieniu i ofiarności młodych.
Takie refleksje wywołuje powieść. Jej wysoką czytelność i emocjonalną przenikliwość można by wyjaśnić umiejętnym połączeniem przygód i wątku miłosnego w typie walterskottowskim z egzystencjalnymi modelami wewnętrznych konfliktów moralnego wyboru osobowości. Wskazać kompozycyjne cechy chronotopu powieści, mistrzostwo organicznego wplecenia w żywą tkankę utworu retrospekcji – wspomnień Olega Switosławycza o ojcu. Zauważyć, że zabieg splatania czasów pełni podwójne funkcjonalne zadanie – generować energię artystyczną w ponadzmysłowych przecięciach płaszczyzn czasowych w sytuacjach granicznych i w pewnym stopniu przejmuje rolę oświeceniową (przyznajmy, czy moglibyśmy po kolei przedstawić zmianę książąt i hetmanów na ziemi, gdzie wciąż nie ma ich Panteonu...). Wyróżnić narracyjne prospekcje od spowitych niedomówieniami proroctw wołchwa Sudomysła, ponieważ mają sprzyjać kształtowaniu spójności sądów aksjologicznych o ofiarności i oddaniu – określających cechy charakteru synów Olega, Igora i Wsiewołoda, w rozburzonym świecie intryg i rozdwojonych dusz.
Lecz przede wszystkim trzeba podkreślić przywrócenie naszej historycznej pamięci ducha kijowskiego księcia Switosława jednym wezwaniem: „Uderzmy, bracia! Odstępować nam nie ma dokąd!” Wyprowadził on trzytysięczne wojsko naprzeciw dwunastotysięcznemu połowieckiemu nad Sułą – i pierwszy rzucił się do boju. I tylko Sław, najbliższy księciu, usłyszał rozpaczliwe, że już nie ma powrotu. Nawet to hasło przywłaszczył sobie podstępny sąsiad, by wystawić nas, niezdarnych, na pośmiewisko świata: „Moja chata z kraju...”
Można mówić o tytanicznej pracy zbierania całej epoki z wyblakłych relikwii, ze zniekształconych portretów, z wytartych (na wskazówki zazdrośników i ludzi nieudolnych duchem) imion rodu książęcego – cóż dopiero mówić o zwykłych śmiertelnikach... I jestem przekonana, że protagoniści zawsze robili i będą robić więcej, niż całe instytucje państwowe. Nawet jeśli Anna, o której nie znajdziecie wzmianki w Wikipedii, jest owocem artystycznej wyobraźni, jej obraz tak tchnie życiem, że może stać się wyzwaniem dla historiografów. Ponieważ powieść „Tobi skażu…” zmienia ocenową narrację prac historycznych, przekonująco proponując alternatywne spojrzenie na przeszłość. I właśnie o tym warto mówić. Duch kontrowersyjnej epoki we współczesnej postkolonialnej interpretacji daje poczucie autentyczności bardziej niż tendencyjne naukowe zarzuty.
Lecz naszym celem jest choćby nakreślenie dominant artystycznego myślenia W. Mastjerowej, poetyki jej stylu. Niezauważenie dla czytelnika życie wewnętrzne bohaterów zaczyna przeważać nad zewnętrznym. Najpierw pragnienie zemsty jeńca i oddanego w niewolę Olega. Potem – serdeczna tęsknota za ojczyzną. Świat wrażeń i uczuć, nadziei i niepokojów młodej Anny jakby mimochodem zasłania świat jej ojca, podporządkowanego jednemu pragnieniu – odzyskania ziem czernihowskich i zyskania poparcia Carogrodu, wydając córkę za bizantyjską księżniczkę.
Oszczędna w słowie, Walentyna Mastjerowa jest jak jubiler, którego powołaniem jest odcinanie wszystkiego zbędnego, uwalnianie energii, rozpalanie blaskiem szlachetnych szlifów. Jednak jej słowa to nie kamyczki w diademie, lecz skarbnica samoidentyfikacji, ciężka walka bohaterów sami z sobą. To poezja psychologii duszy. Poezja wiary w człowieka i jego harmonię z otoczeniem i z samym sobą. Poezja ruchu samopoznania językiem symboli. To psychologiczny paralelizm stanów, gdy słowom jest przestronnie, a uczuciom ciasno: „Anna żyła wśród pogan i czuła, jak jej dusza także napełnia się wiarą w to, że świat wokół jest żywy i widzący, od najmniejszej łodyżki rdestu aż po tę sosnę, która wspaniałą koroną rozmawia z chmurami. I jak bardzo chciało się wierzyć, że i jej matka gdzieś tu, obok niej, zwłaszcza w te nieznośne noce, gdy wydawało się, że nie wytrzyma i umrze od strasznego bólu”.
Detal artystyczny wyrasta w symbol, a ten – w metaforę moralnego wyboru priorytetów. Dlatego o diademie, podarowanej Annie przez księcia Jarosława Switosławycza, mówi się krótko: „Dość już bawić się cacuszkami. Przydadzą nam się na coś innego. Tego złota starczy, by wynająć cały oddział strzelców”. Mówiąc wielkim rachunkiem, metaforę życia każdego bohatera autorka zakodowała w mowie: „Swoi okrutniejsi od obcych”, „Jutro czeka na nią inna klatka i jeszcze cięższy łańcuch. Ale to będzie jutro”, „Konia i miecz na koniec. I trochę wolności, tato…” – to Anna. „Ale wiem jedno i powiem ci – ludzkiego serca mieczem nie zdobędziesz. <…> Największa siła jest w miłości do wszystkiego, co żyje na ziemi”, „A kto wie, co lepsze – żyć ślepym, nic nie wiedząc, czy na drodze nie błądzić” (Sudomysł). Znamienny dialog Radka z Rusinami, mieszkającymi w ostatniej chacie: „Jak wy żyjecie tutaj, przy drodze?” „Tak właśnie żyjemy. Nasi ojcowie żyli i my żyjemy”, – odpowiada Owsij. Na pierwszy rzut oka w odpowiedzi i w samym pytaniu nie ma niczego istotnie ważnego. Gdyby nie trzykrotnie powtórzone słowo „żyć” i dramatyzm sytuacji, gdy chodzi nie tylko o bezpieczeństwo księżniczki, której nocleg zapewnia Radko, lecz o sens przetrwania na skrzyżowaniu cywilizacji i kultur. Prawda, jakby podniesiona spod nóg...
Do językowej autocharakterystyki warto dołączyć obserwacje dotyczące starszego brata Olega, księcia Dawida, który przebywał w Smoleńsku. Udzieliwszy schronienia czernihowskiemu księciu, a później także jego córce, mimowolnie wyrzucił z siebie, że teraz także od jego słowa coś zależy. Najmniejsze poruszenia duszy nie przechodzą obok obnażonego nerwu pisarki. Ona lepiej niż psychoanalityk odczytuje sytuacje wewnętrznego wyboru osobowości, przedstawia je w takim artystycznym ujęciu, że czytelnik łapie się na myśli, ile boskiego i piekielnego zmieszano w człowieku! A by ujawnić jego istotę, prozaik sięga po niezawodny zabieg: jak niewypowiedziany zamysł bohatera ujawnia się w języku gestów pod przenikliwym spojrzeniem najbliższej osoby.
Mimo dramatyzmu przedstawionych wydarzeń W. Mastjerowa świadomie sugeruje optymizm, witalistyczną energię. Jest ona w lukach trybu warunkowego, choć historia nie uznaje żadnego „gdyby…”, w subtelnym przekroju walki zamiarów z ich urzeczywistnieniem. Nadzwyczaj trudny wybór – między ojcem a braćmi (teraz jakby zamienili się rolami: od jej decyzji zależy los rodziny, los księcia bez księstwa, wygnańca bez Tmutaraki i Czernihowa) a Wielkim Stepem Ildegiza, gotowego ze względu na Annę wystąpić przeciw wszystkim, przeciw Bizancjum, zrzec się pogańskich bogów i chańskich ziem, wszystkich przyjaciół i wrogów…
Walor człowieka w historycznej powieści W. Mastjerowej „Tobi skażu…” jest unikatowym zjawiskiem w naszej literaturze. Unikatowym w gronie wybitnych mistrzów tego gatunku, takich jak P. Zahrebelnyj, J. Muszkietyk, R. Iwaniczuk, W. Szkla. Godnie odpowiadając na hybrydowe wyzwania epoki, psychologicznie trafnie artykułując moralno-etyczne aspekty wyboru, pisarka uzasadnia postępki bohaterów „swoją” prawdą każdego. Prawdą, nad którą zawisła wspólna bieda.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
kiedy on czekał na nią tam, to pisał wiersz o bydle, które martwe płynęło za wodą podobną do krwotoku; tego dnia za oknem padał deszcz, może pierwszy od miesiąca; kołysał do snu, każda kropla dotykała ciszy pokoi; w nocy prawie nie spał, leżał wyprostowany na łóżku z otwartymi oczami i nieruchomo wpatrywał się w sufit, jakby jechał nieznane dokąd w ostatnim dusznym wagonie, a gniazda w bzowych zmierzchach niosła w niebyt powódź, bo minionej nocy po deszczu wysoka woda zalała dolinę, zupełnie zniszczyła tamę i zrujnowała chłopskie siedziby; podeszła wprost pod schronisko i zatrzymała się w sadzie; na jej mętnej wodzie kołysały się dojrzałe owoce, a w starym lustrze gasły gwiazdy, odbijały się stada ptaków i stały krzesła odwrócone do okien, i już owinięte tarlatanem; za oknami zagubionego w polach schroniska cicho szarzało; słychać było, jak żałośnie płakało w sadzie zamulone źródełko; w maleńkim ubogim pokoiku dokwitały chryzantemy; w milczeniu lodowatej wody gniły owoce i odbicia martwych drzew, martwych traw i ptaków, które straciły niebo; widział, jak wysychał atrament na długim liście do niej; ręka namacała w kieszeni garstkę pszennych ziarenek
*** Nigdy nie zdołał zapuścić korzeni tam, gdzie opustoszały lata i wiosny, – żywe ciało zmienia kształt, próbując ocalić się od snów na tym skrawku ziemi, gdzie żył i gdzie kiedyś zostanie pochowany; bolała go przeszłość, która w pamięci już nigdy nie zmartwychwstanie, jak prawie zimowe ciężkie znużenie szarych pól i nagich krzewów; daleko, w ciszy, słyszał krzyk koguta, podobny do świeżego cięcia;
substancja powoli gnije, przechodząc z pełnego w puste, jakby leżał nieruchomo wśród traw spustoszonych wiecznością i patrzył na zasmuconą kobietę, od której nie mógł oderwać oczu, jakby razem z nią przeżywał coś ważnego, każdą chwilę; ktoś wybrał samotność, lecz on dla niej wybrał życie; jakby był rzeczą, która zagubiła się wśród podobnych sobie rzeczy;
Stare domy dogasały w rozległym przedzimowym świetle; trzeba mieć jakieś ważkie powody, by po raz ostatni powiedzieć: idź, by przeprawić się przez najdłuższą rzekę i przejść najciemniejszy gaj, jak uwierzyć w to, że istnieje święto, gdzie flaga trzepocze na wietrze, i odbijają się w rozmytym blasku ponurej, wystygłej wody te drzewa, które darowały owoce, i te kobiety, które zebrały plon;
przypomniał sobie łyżkę w ustach, jak zaczynał się napad dawnej choroby – zasnąć by z myślą o możliwości odbudowania utraconego świata, kiedy pozostaje zmęczenie, a głos spienionej wody wreszcie ucichł – on przez całe życie strzegł tego, co kiedyś, dawno, w dzieciństwie upodobał sobie: ucięte szczyty kościoła, gwiazdy, zaćmione nocą, niepokojący lot, lecz nie wiedział, jak zostawić w pamięci umarłemu miejsce wśród żywych?..
wziął ze sobą niewypowiedziane słowa i poszedł w otwarte drzwi, jak idzie się za granicę, gdzie zimowego nieba jest niewiele, za bolesny pruh; słyszał, jak długo w szarym poranku trawiasty pokrywa tłumiła krzyk pierwszego koguta gdzieś na podwórkach, gdzie rzeka tężała od pstrągów; czuł, jak krew płynęła nie w tę stronę, wyznaczając widnokrąg, gdzie umierała woda i kołysała się łódź, na dnie której leżał mężczyzna.
Машинний переклад
*** To ziemia niewybaczonych, to szczery smutek zapomnianych, to uczucie samotności, to dotkliwa pora wygnania, tak gaśnie jesienny wieczór w mętnym zmierzchu, tak łąki przyjmują rzekę, która przekroczyła granice,
która zburzyła brzeg, by uwolnić się z ciszy, która wypełniła przestrzeń ciemną barwą nocy, gdzie w martwych ptasich oczach zgasły gwiazdy wysokie, gdzie w lodowatych rzekach zmarzły ciężkie, płynące wody;
żywe przypomina kamień, noc – ogarnięta wstrząsem, ktoś poznał osobliwy los – wracać krętymi ścieżkami, na poranek szron pokrywa ciemne owoce w jesiennym sadzie – jakby możliwość nowego nabycia i nowej straty;
śniło się, że czas się zatrzymał i wszystko stało się nieśmiertelne, pewna kobieta przed lustrem czesała włosy, zdziczały sad za oknem nabierał ciepłej barwy, dni sieroctwa mijały, a w sercu krwawiła jesień;
pamiętam ucieczkę z Krymu, ale, zdaje się, za późno, i twoje słowa – ciepłe i szczere, rodzące się nagle, tak jak wezbrana woda pochłania ukryte w jarach w ciszy gniazda, i pośród dnia nagle urywa się rodzinny głos.
*** Długimi wrześniowymi zmierzchami on po prostu milczał, pewnie miał jakąś osobistą troskę, gorycz czy zmęczenie. Krymski bezludny pejzaż zranił złamane sny, zapach jodyny i piołunu to zapach utraconej ojczyzny. Jego włosy przykrywał stary filcowy kapelusz, na ramionach wisiał płaszcz na watowanej podszewce. Wydawało mu się, że niebo jest pełne jaskółek, lecz jego dusza umarła pięć lat temu na Krymie. Życie było nieubłagane jak odwieczna samotność na południu, gdzie dowiedział się, że już nie odczuwa piękna jak kiedyś. Rdzawa woda powoli rozpuszczała rozmiękłą glinę, niebo twardniało jak dojrzałe ziarno pogrzebane w ziemi. Pomyślał, że krew zawsze należy do naczyń, że na polach o tej porze panuje cisza, a w sadach wieje wiatr, że zna siłę miłości i jest zdolny do łez, ale jego mięśnie ogarnęło drżenie, a gardła dotknął skurcz. Krok naprzód i sto kroków wstecz, tam gdzie minione już przekwitło, został sam, powierzywszy duszę wszystkim, których kiedyś znał, jak osobisty pamiętnik, w którym zapisana jest bolesna chwila, jak rodzinny głos, który śpiewał kołysankę. Który słyszysz po raz ostatni, Boże? Największy zaszczyt przypada temu, kto mówi nieprawdę. W szpitalu pielęgniarka nabijała puchem poduszkę, poszewkę. Wiedział, że musi wrócić tam, gdzie wkrótce umrze, a zmęczona fala zetrze głębokie ślady na wilgotnym piasku.
*** Jego wzrok wyłapuje kobietę przy otwartym oknie, nad starymi drzewami potężny, drżący wir ptaków, które wiatr pędzi z całych sił na puste przedzimowe pola. Trochę później wszystko ogarnia martwa cisza i twarda ciemność, wtedy zwykłe słowa ważą wiele, lecz brakuje już słów, lodowata, wilgotna przestrzeń przeziera przez mokre gałęzie;
sina noc odbija się cyną na powierzchni ciężkiej wody samotnego jeziorka przy wiejskim hotelu, gdzie losy dwojga kiedyś bardzo zakochanych całkowicie podporządkowuje miedź gwiazdy, tylko wspomnienia o przeszłości pozostają na zawsze, w których ludzka dusza boli, cierpiąc od niepokojów – i kobieta zdejmuje z palca obrączkę i kładzie ją na stole;
Rano siedzieli w pokoju w milczeniu, jak bywało nieraz, choć teraz już po raz ostatni. Czuł, że odchodzi od niej z powodu, którego nie potrafi pojąć, tak jak odurza młode wino. Po obiedzie samochód na polnej drodze mija drogowskaz, za kierownicą siedzi mężczyzna, na niebie gaśnie rude słońce, a on zmierza ku polom podobnym do lekko ułożonego sukna;
lecz potem zatrzymuje samochód przy drzewach, gdzie wczoraj ptaki próbowały odpocząć. Ogarnia go pustka pustych gniazd, myśli o niej, jego twarz odbija męki duszy. Nad polami jak sieć wisi mgła, owija wierzchołki drzew. W jego pamięci utkwiły oczy kobiety, już pełne łez, wiejski hotel, stare drzewa, ptaki, ołowiane jeziorko…
***
Słyszał, jak psy próbowały upolować lisa na polu, bezbłędnie rozpoznając jego tropy i kierunek biegu. Porośniętymi głębokimi rowami pędził je wiatr południowy, tam, gdzie zamulone źródło matowiało i lśniło srebrem. W pokoju było bardzo cicho, a na zaścielonym łóżku, twarzą do góry, od dawna bez ruchu leżał mężczyzna, bezsilnie zamknąwszy oczy;
w milczeniu rosła odległość od niego do wody lodowatej, jakby jaskrawe, rozległe wieczorne światło pod koniec upalnego lata, gdzie piękna młoda kobieta w białej sukni trzymała w dłoni kapelusz, gdzie na piaszczystym brzegu ciemniały łodzie i gorzko pachniało smołą. Tak ciało czuje żywe zimno i martwe ciepło starej tkaniny. To długie życie jest jak ofiarne wino albo niepojęty czyn;
po śmierci głos opuszcza ciało, jak człowiek opuszcza stary dom, jak rodzinna pieśń, nagle urwana na przenikliwej nucie. Czuć to życie jak żal za na zawsze utraconym rajem. Lecz umrzeć z nadzieją w sercu, by mimo wszystko powrócić w przeszłość, tak brzmi dojrzała pora i słowa pożegnania, wypowiedziane na koniec. Leżał jak leżą zgniłe owoce, pozbawione soku w miąższu;
dla niego to, co czuł wcześniej, stało się obce i odległe, jak drobne rysy bliskiej twarzy, która z upływem czasu została zapomniana, kiedyś, poznawszy miłość, jego życie stało się zupełnie inne, od niedawna jego niepokojące myśli były pełne popielatych barw, lubił sierpień, poetyckie książki, samotność, nieokrojone pole i letnie sny po obiedzie, gdzie nad polem wzlatywał wyrostek szarych czapli.
*** w drodze z kościoła patrzył na stado gołębi, które wieczorem krążyło nad przydrożnymi wiązami, w oczekiwaniu wielkości uczuć ożywała jego istota, która zawierała echo przeszłości i błogą ciszę, gdzie bzowe cienie ślepo płynęły za ciężką wodą, a w oddali zmierzch otulał obnażone drzewo, oto dom w polu, stado owiec i wojskowy mundur, który po obiedzie wisiał w przedpokoju na starym krześle, mężczyzna, który pozostał w pamięci i na fotografiach, i deszcz w drugiej połowie dnia, który padał bez przerwy, i kobieta przy świecy z powiekami ciężkimi od łez, tak wspólna żałoba mierzy nieprzezwyciężone granice życia. Wysłał jej list, ale nie doczekał się odpowiedzi, może jednak dobrze, że milczała, teraz, kiedy przygotowywał kolację, wspominał jej obraz, choć nie wiedział, jak pokonać strach ani jak przezwyciężyć to, co wywoływało w duszy sprzeczność i rozbieżność, niebo gęsto siniało w zastygłych wierzchołkach drzew. Szukał schronienia, w kościelnym dziedzińcu siedział przy ścianie w cieniu szmaragdowych okiennic, jak gaśnie barwa i piasek wytrząśnięty z buta albo rzecz zgubiona przez kogoś na piaszczystym brzegu, jego dusza starała się pojąć życie w samotności, jakby rozpacz i pustkę w zaniedbanym Bożym ogrodzie, gdzie Morze Czarne obiema rękami trzymało wrżnięty brzeg, tam była strata przeszłości, obcość i wygnanie. Zasypiał, lecz słyszał, jak wiał oszalały wiatr, jak zepsute zgnilizną owoce waliły o okno, mała izdebka pachniała drzewem owocowym, i ten przytulny zapach niepokoił niespokojne sny.
*** Twoje ziarno ciężkie, twoje słowa proroczne – różanią przepojony wieczorów spokój, i gołąb sinawy głośno gruchocze, tam gdzie sen wody kiedyś usta karmił;
w płynności bytu kryje się trwałość i każda rzecz staje się podstawą podstaw, jak ziarna bytujących bólów, jak nieustanne współczucie, które słodko i na zawsze wrasta w rodzoną krew;
moja samotności, moja wielka zguba, – w rozkołysanej wodzie odbił się ptasi tłum – tak stado spłoszonych gołąbek wpada w życie, szukając istoty;
jednak woda milczy i zmrok fal gaśnie, gdzie odpływ zachowuje światło dnia, a gołębi szybki, niespokojny tłum leci nad cichym polem na oślep.
*** dłużej żyje w pamięci to, co kiedyś szybko minęło: krymska jesień zupełnie blisko, pola wycieńczone upałem, śmierć znanego poety w przytułku dla emigrantów, za wysokimi oknami niebo i mocne ścięgno drzew, migotliwe cienie wędrownych ptaków na wymytej podłodze, owo poczucie ulotnego życia i zapach żywicy, które niepokoją i zmuszają do ostatecznego określenia się
Машинний переклад
Kontynuujemy projekt „Szczegóły życia Szewczenki”, motywowany głębokim zrozumieniem słów poety z autobiograficznego „Listu T. H. Szewczenki do redaktora »Narodnego cztienija«” (luty 1860 r.): „…Odważam się otworzyć przed światem kilka smutnych faktów mojego istnienia… tym bardziej, że historia mojego życia stanowi część historii mojej ojczyzny. Ale nie mam ducha, by wchodzić we wszystkie jej szczegóły”. Wołodymyr Melnyczenko uważa, że w przyszłości do „Encyklopedii Szewczenkowskiej” lub specjalnego dodatku do niej należy wprowadzić każdą postać, choćby raz wspomnianą przez Szewczenkę w utworach, jego Dzienniku oraz korespondencji. Tym razem opowiada o czterech postaciach historycznych: W. I. Berettim, J. Ch. Daciaro, W. D. Kozelskiej, A. F. Swietowie. Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki „Zamieszkałem na Chreszczatyku w domu architekta Berettiego” W liście z umocnień nowopietrowskich z 20 maja 1856 r. do malarza M. O. Osypowa zesłaniec Szewczenko napisał: „Jeśli zdarzy się wam być w Kijowie, zwróćcie uwagę, — co ja mówię uwagę? — spójrzcie na Instytut Szlachetnie Urodzonych Panien. Koszary, a do tego koszary najbardziej niezdarne, a okolica — najbardziej zachwycająca, i tak nieludzko oszpecona, i to przez inżyniera”. Autorem projektu i budowniczym Instytutu Szlachetnie Urodzonych Panien w Kijowie był znany Tarasowi Hryhorowyczowi architekt W. I. Beretti, o którym, niestety, nie ma artykułu w „Encyklopedii Szewczenkowskiej”. Beretti Wikientij Iwanowycz (1781–1842) — rosyjski architekt włoskiego pochodzenia, którego ojciec, profesor mechaniki, przeprowadził się do Rosji w latach 80. XVIII wieku. W 1804 r. W. I. Beretti ukończył petersburską Akademię Sztuk Pięknych, pracował jako architekt miejski. Akademik (1809), profesor architektury (1831), od 1830 r. członek prestiżowego komitetu budowy Soboru św. Izaaka. W 1835 r. wygrał konkurs na projekty budowy Uniwersytetu św. Włodzimierza w Kijowie i został mianowany przez Mikołaja I głównym architektem uniwersytetu. W kwietniu 1835 r. przyjechał do Kijowa na kilka miesięcy, a od 1837 r. mieszkał w mieście na stałe. Nawiasem mówiąc, W. I. Beretti był współautorem planu generalnego ówczesnej zabudowy Kijowa, zaprojektował Wielką Włodzimierską ulicę jako główną arterię między Uniwersytetem św. Włodzimierza a Cerkwią Dziesięcinną i cerkwią św. Andrzeja Apostoła. W. I. Beretti zaplanował także Bulwar Uniwersytecki (obecnie bulwar Tarasa Szewczenki), wziął udział w projektowaniu obserwatorium astronomicznego, Ogrodu Botanicznego uniwersytetu i in. Jeśli chodzi o budynek Instytutu Szlachetnie Urodzonych Panien, to wzniesiony nad Chreszczatykiem stał się unikalnym architektonicznym przejściem do nowej zabudowy starego Kijowa, podkreślił jego znaczenie w jednolitej przestrzeni rozbudowującego się miasta. Budowa Instytutu Szlachetnie Urodzonych Panien trwała w latach 1838–1843, ale po śmierci W. I. Berettiego w 1842 r. ukończył ją syn architekta O. W. Beretti (1816–1895) — akademik (1840), autor projektu Pierwszego kijowskiego gimnazjum (korpus humanistyczny uniwersytetu), od 1862 r. kierownik budowy Soboru Włodzimierskiego. Został zwolniony z obowiązków w 1866 r. za popełnione błędy w projekcie i budowie świątyni. Wracamy do Szewczenki, który wiosną 1846 r., przyjechawszy do Kijowa, miał wspaniałą okazję oglądać nowiutki budynek Instytutu Szlachetnie Urodzonych Panien. W powieści „Spacer z przyjemnością i nie bez morału” pisał o swoim zamieszkaniu w Kijowie w 20-tych dniach kwietnia 1846 r.: „Mieszkanie miałem w Kijowie akurat naprzeciwko instytutu, nie na Chreszczatyku, a na górze”. Czyli na ulicy Instytuckiej, właśnie naprzeciwko Instytutu Szlachetnie Urodzonych Panien. Ale mieszkał tam niedługo, w tej samej powieści czytamy, że „zamieszkał na czas jakiś w gospodzie... na Chreszczatyku, w domu architekta Berettiego”. Znowu Beretti! Ten budynek na rogu Chreszczatyka i placu Besarabskiego zbudował architekt W. I. Beretti, jednak po śmierci ojca jego właścicielem był już wspomniany O. W. Beretti, który wynajmował budynek na hotel, a sam mieszkał w rezydencji przy ulicy Instytuckiej. Z hotelu na Besarabce Taras Hryhorowycz przeprowadził się pod koniec kwietnia — na początku maja 1846 r. do domu I. I. Żytnyckiego na Kozim Błocie.
Odnośnie surowych ocen Szewczenki O. P. Nowycki ponad 90 lat temu pisał: „Tutaj jakieś nieporozumienie. Nie wiadomo, dlaczego tak napadł Szewczenko na Instytut Kijowski i dlaczego pisze, że budował go jakiś „inżynier”. Instytut Kijowski to dzieło znanego profesora architektury Wincentego Iwanowicza Berettiego…”2. Znany szewczenkoznawca P. W. Żur nie potwierdzał „nieporozumienia”, czyli błędnego wyobrażenia czy jakiegoś zamieszania, pomyłki, ale odnotował odnośnie cytowanych przeze mnie na samym początku wersów poety: „…Taką, może nawet zbyt surową ocenę budynkowi dał z czasem Szewczenko”3. Moim zdaniem, z tym „inżynierem” Taras Hryhorowycz najwyraźniej dopuścił się nieścisłości, jednak to sprawa drugorzędna. W architektonicznej ocenie budynku Instytutu Szlachetnie Urodzonych Panien Szewczenko był być może nadmiernie emocjonalny, ale w rzeczywistości nie napisał nic katastrofalnego i łatwo się o tym przekonać, patrząc na fotografię z początku XX wieku, gdzie nad, mówiąc słowami Szewczenki, „miejscowością najbardziej zachwycającą” góruje czteropiętrowy, surowo-chłodny budynek w stylu klasycyzmu czasów mikołajowskich4. Przypomniało mi się, jak 19 marca 1858 r., po raz pierwszy widząc w Moskwie Wielki Pałac Kremlowski, zbudowany przez architekta K. A. Tona w latach 1838–1849, czyli jednocześnie z Instytutem Szlachetnie Urodzonych Panien, Szewczenko zapisał w Dzienniku: „Nie widziałem Kremla od 1845 roku. Koszaropodobny pałac go bardzo oszpecił...”. Poeta jakby sercem czuł, że każdy projekt tego pałacu oglądał i zatwierdzał znienawidzony przez niego Mikołaj I. Tak samo kategorycznie nie przyjął Szewczenko Soboru Chrystusa Zbawiciela, który wznoszony był wtedy w Moskwie przez oficjalnego budowniczego rosyjskich świątyń K. A. Tona: „Sobór Zbawiciela w ogóle, a główna kopuła zwłaszcza, jest potworny. Skrajnie nieudane ogromne dzieło. Jakby gruba kupcowa w złotym czepcu zatrzymała się na pokaz pośród białokamiennej”. Szewczence nie podobała się pokazowa ogromność i oficjalno-rytualna pompatyczność „młodego, nie pięknego Zbawiciela”, który przytłaczał otaczającą starodawną Moskwę, a co najważniejsze – genialny Ukrainiec intuicyjnie wyczuł i zdecydowanie potępił uosobioną w świątyni światową państwowo-imperialną ideę religijną, tym bardziej że jej ostrze przede wszystkim boleśnie raniło Ukrainę. Współczesna moskiewska ocena historycznego przeznaczenia Soboru Chrystusa Zbawiciela w pełni potwierdza dalekowzroczność i przenikliwość Szewczenki. Oto ona: „W formach, rozmiarach, kompozycji prześledzić można dążenie do przekształcenia Soboru Chrystusa Zbawiciela w główną świątynię Moskwy, a nawet Rosji... Przyjmuje on na siebie rolę głównej świątyni świata prawosławnego, symbolizując tym samym historyczne przeznaczenie Rosji, aforystycznie zapisane w formule „Moskwa — Trzeci Rzym”…”5 Zwróciłem się na chwilę ku głębokim przesłankom bezlitosnych ocen Szewczenki dotyczących architektury dwóch znaczących moskiewskich budowli K. A. Tona po to, by zaznaczyć, że projekt W. I. Berettiego, oczywiście, nie miał takiego wszechimperialnego rozmachu i znaczenia, jednak — mimo wszystko, mimo wszystko... Wincenty Iwanowicz uświadamiał sobie w Kijowie rolę osobistego wysłannika Mikołaja I, wiedział, że car zarządził zapewnienie finansów na stworzenie Instytutu Szlachetnie Urodzonych Panien i jeszcze pod koniec 1834 r. zatwierdził jego statut. Zatem utalentowany architekt Taras Szewczenko. Autoportret. 1858 r. W. I. Beretti nie przekroczył prokrustowo-mikołajowskiej miary ważnych budowli architektonicznych, co zauważył Szewczenko. To wcale nie znaczy, że według tej miary nie wznoszono wybitnych budynków — W. I. Beretti był właśnie ich autorem. Ale daje to możliwość głębszego zrozumienia, czego właśnie nie akceptował w nich narodowy Kobziarz, i ze świadomym szacunkiem odnosić się do jego artystycznych, estetycznych gustów i twórczych przejawów. Swoją drogą, dostrzegając koszarowość w zarysie budynku Instytutu Szlachetnie Urodzonych Panien, Szewczenko jakby przejrzał, przerażony, jego gorzki los. Od 1934 r. w tym budynku mieścił się Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych USRR, w piwnicach którego, przekształconych w katownie, męczeńsko zginęły tysiące niewinnych ludzi, a w 1941 r. budynek przejęło hitlerowskie gestapo... W nadmiernie gniewnej tyradzie Szewczenki przenika duszę słowo, które można zastosować do tych dwóch przerażających instytucji — „nieludzko”. Mistycyzm... „Proszę cię, zajdź do sklepu Daciaro...” Wzmianka o sklepie artystycznych litografii, obrazów, rycin i przyborów artystycznych Daciaro w Petersburgu po raz pierwszy spotyka się u Szewczenki w liście z Twierdzy Nowopietrowskiej do S. S. Hułaka-Artemowskiego z 6 października 1853 r.: „A jeszcze, proszę cię, zajdź do sklepu Daciaro (na rogu Newskiego Prospektu i Placu Admiralicji) i popatrz na zeszyt litografowanych rysunków Calame’a, a popatrzywszy, spytaj, ile kosztują, i napisz mi. Amen”. Chodziło o litografie z obrazów szwajcarskiego malarza Alexandra Calame’a (1810–1864), którego twórczością Szewczenko interesował się jeszcze od czasu nauki w Akademii Sztuk Pięknych. Następnym razem spotykamy sklep Daciaro w powieści Szewczenki „Artysta” (1856) w odniesieniu do zainteresowania nim ze strony K. P. Briułłowa, którego młody bohater „słuchał… z czcią”. „Przechodząc obok sklepu Daciaro, wmieszał się w tłum gapiów i zatrzymał się przy oknie, obwieszonym pokolorowanymi francuskimi litografiami. „Boże mój! — pomyślałem, patrząc na niego. — I to ten sam geniusz, który przed chwilą tak wysoko szybował w dziedzinie pięknej sztuki, teraz zachwyca się mdłymi pięknościami Grevedona! Niezrozumiałe! A między innymi, prawda!”
Dla pełnego zrozumienia krótko powiem o Grevedonie (Henri) Pierre-Louis (1776–1860) — francuskim malarzu, miniaturzyście, rytowniku i litografie. Syn oficera straży króla Ludwika XVI uczył się w Paryżu, w latach 1804–1812 mieszkał w Rosji, w 1810 r. został „mianowany akademikiem” w petersburskiej Akademii Sztuk Pięknych, tutaj przeszedł na gatunek portretowy, głównie w technice litografii. Od 1812 r. — w Szwecji, gdzie został członkiem Królewskiej Akademii (Sztokholm). Następnie uczył się w Anglii, a w 1816 r. powrócił do Paryża, w 1832 r. odznaczony orderem Legii Honorowej. Pod koniec XIX wieku w encyklopedii Brockhausa i Efrona zaznaczano, że litografie Grevedona „cieszyły się w latach 30. bieżącego stulecia wielkim poważaniem i do dziś są cenione przez kolekcjonerów rycin”. Co więcej, dzieła Grevedona do dziś cieszą się popularnością, a począwszy od 1986 r. nawet sprzedawane są na europejskich aukcjach. Najprawdopodobniej Szewczenko wypowiedział się tak ostro o znanej serii litografii P.-L. Grevedona „Le Vocabulaire des dames”, czyli kolekcji kobiecych portretów litograficznych, która zgodnie z planem artysty uzupełniana była „co miesiąc, zaraz gdy pojawia się nowa moda”. Łącznie wydano w albumach ponad dwadzieścia odbitek wyidealizowanych piękności, które w czymś najwyraźniej były nudno-słodkie. Oprócz tego, być może, Szewczence nie podobało się to, że Grevedon, przebywając w Petersburgu, wykonał kilka portretów członków rodziny cesarskiej, w szczególności Katarzyny II i Aleksandra I. Pracując później w Paryżu, artysta otrzymywał zamówienia od dworu carskiego i rosyjskiej arystokracji, w szczególności stworzył litograficzne portrety córek cara Mikołaja I. Młodzieńczo zbyt kategoryczne i, rzec można, lekkomyślne twierdzenie bohatera powieści o Grevedonie nie przekreśla tego, że wielki Karl Briułłow, któremu według tekstu utworu Szewczenki minęło czterdzieści lat, znał i szanował twórczość francuskiego artysty. Bardzo interesujące jest to, że na początku 1858 r., niedługo przed powrotem Szewczenki do Petersburga z zesłania, jego portret został wystawiony w… witrynie sklepu Daciaro. O tym znajdujemy świadectwo we wspomnieniach znajomego Szewczenki z Niżnego Nowogrodu, K. A. Szrejdersa, zapisanych przez G. P. Demianowa. Szrejders pojechał do Petersburga 21 stycznia, a powrócił 19 lutego 1858 r. i „wkrótce po tym portret poety, malowany farbami olejnymi, pojawił się w witrynie znanego Daciaro”. Prawdopodobnie chodziło o autoportret wykonany przez Szewczenkę (włoskim białym ołówkiem) nie później niż 4 stycznia 1858 r., przekazany przez artystę do Petersburga przez P. A. Owsiannikowa M. M. Łazarewskiemu, a ten zamówił 50 odbitek fotograficznych z niego w celu rozpowszechnienia wśród przyjaciół i znajomych Szewczenki, aby zebrać środki na pomoc materialną dla niego. Cztery takie odbitki fotograficzne K. A. Szrejders przywiózł do Niżnego Nowogrodu. Być może jedna z tych fotografii została wystawiona w sklepie Daciaro. Ten niewielki, ale ważny szczegół przekonująco świadczy o niemałej popularności Szewczenki w Petersburgu jeszcze przed jego powrotem do miasta. Oprócz tego potwierdza on jeszcze raz konieczność osobnej wzmianki o J. Ch. Daciaro w „Encyklopedii Szewczenkowskiej”. Po powrocie z zesłania Szewczenko zapisał w Dzienniku, że razem ze swoim przyjacielem, śpiewakiem operowym S. S. Hułakiem-Artemowskim 30 kwietnia 1858 r. „w oknach sklepu Daciaro podziwiali akwatinty...”. W nowoczesnych komentarzach do Dziennika Szewczenki, zresztą tak jak i do wspomnianych jego powieści, mowa jest bardzo krótko tylko o samym „sklepie Daciaro” i nic nie mówi się o jego właścicielu. Swego czasu jedynie wybitny szewczenkoznawca S. O. Jefremow akcentował swój komentarz właśnie na postaci ludzkiej — „Daciaro miał bardzo popularny w świecie artystycznym skle-
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
zin...” Ale uczony nie miał żadnych wiadomości o nim... Zatem o właścicielu sklepu, który tak dobrze znał Szewczenko. Giuseppe Daciaro, Włoch, w Rosji nazywał się Daciaro Josip Chrystoforowicz (1806—1865). Już w latach 1831–1832 kupiec posiadał w Moskwie zakład litograficzny, a jego firma od tego czasu stała się najlepszą w swojej branży, dzięki bardzo wysokiej jakości litografii i druku. W Petersburgu J. Ch. Daciaro od lat 1820. został współwłaścicielem księgarni, a w latach 1845–1846 otworzył także sprzedaż litografii. Lecz właścicielem sklepu, którego dokładny adres podał Szewczenko w wspomnianym liście z 1853 r. do S. S. Hułaka-Artemowskiego, Daciaro został w 1849 r.8 Jak wiadomo, Taras Hryhorowicz znajdował się wtedy na zesłaniu od dwóch lat i choć mógł jakoś otrzymać informację o otwarciu pełnoprawnego sklepu Daciaro, to jednak najprawdopodobniej zapamiętał go z tamtego czasu, gdy jeszcze będąc współwłaścicielem księgarni, Daciaro w drugiej połowie lat 1840. zaczął sprzedawać litografie, wystawiając je w witrynie. Gdy Szewczenko podziwiał akwatinty w oknach sklepu Daciaro 30 kwietnia 1858 r., zewnętrzny wygląd fasady miał inny wygląd, gdyż w 1854 r. jego pięknie przebudował architekt I. I. Szarlemań. Zwłaszcza do prezentacji produkcji artystycznej zainstalowano oryginalne drewniane witryny. Po śmierci kupca 2. gildii J. Ch. Daciaro dobrą sprawę kontynuowały jego dzieci (dwóch synów i córka) oraz wnuki. Sklep Daciaro istniał do początku XX wieku.
„M. W. i jego błogosławiona W. D. ...” Pierwszego maja 1858 r. Szewczenko zapisał w Dzienniku, że razem z S. S. Hulakiem-Artemowskim „poszli do Ostrogradskiego z zamiarem zjedzenia tam obiadu. Nie udało się. M. W. i jego błogosławiona W. D. są chorzy, a dzieci poszły na spacer”. Tak w oryginale. We współczesnym wydaniu akademickim czytamy: „M[ichaił] W[asylewicz] i jego błogosławiona W. D. chorzy...”
Ostrogradski Michaił Wasylewicz (1801–1861) — wybitny ukraiński i rosyjski matematyk, urodził się we wsi Paszenna (dziś Paszenowka) w powiecie kobelackim na Połtawszczyźnie, w rodzinie zubożałych dworian-ziemian, którzy mieli starodawne kozackie korzenie. Kształcił się na Uniwersytecie Charkowskim i w Paryżu. Akademik Petersburskiej Akademii (1830) oraz kilku zagranicznych akademii. Jeden z najwybitniejszych matematyków XIX wieku. W 2001 r. UNESCO włączyło M. W. Ostrogradskiego do listy wybitnych matematyków świata. Szewczenko poznał go jeszcze przed zesłaniem, o czym świadczy m.in. wzmianka o M. W. Ostrogradskim w opowiadaniu „Artysta”: „Osobiście i dobrze znałem genialnego matematyka naszego Ostrogradskiego…” Po zesłaniu, według słów Szewczenki, „wielki matematyk przyjął mnie z otwartymi ramionami jak rodaka i… członka swojej rodziny”9.
M. W. Ostrogradski przez całe życie był duchowo i sercem związany z Ukrainą i ukraińskim językiem. Ojczystych słów używał z przyjemnością w swoich wykładach, mówi się, że nawet cytował Szewczenkę, którego wiersze lubił i znał na pamięć. Na lato regularnie wyjeżdżał na Ukrainę, na co zwrócił uwagę Taras Hryhorowycz, który 13 kwietnia 1858 r. zanotował w Dzienniku: „Ostrogradski z rodziną wyjeżdża na lato do Małorosji”. Właśnie na Ukrainie starał się wygadać do syta w ojczystym języku. Wysoko cenił ukraińską kuchnię. Masywny Michaił Wasylewicz, do którego marynarki bez trudu mieściło się dwóch jego studentów, lubił powtarzać kucharce: „Szczedryk-wedryk, daj mi wareników, kawałek kaszy, krążek kiełbasy, a to wciąż mało — daj i słoniny!”
Szewczenko zapisał 13 kwietnia 1858 r. także żart akademika o tym, że zaprosiłby ze sobą na Ukrainę S. S. Hulaka-Artemowskiego, „ale boi się, że w guberni połtawskiej słoniny nie starczy na jego wyżywienie”.
Zachowała się notatka M. W. Ostrogradskiego do Szewczenki, która dokładnie nie jest datowana (być może jesień 1860 r.): „Przyjdźcie dzisiaj na obiad”. Co do „błogosławionej W. D.”, to dotąd brak komentarzy. Choć już P. I. Zajcew lapidarnie zaznaczył, że chodziło o Warwarę Dmitriewnę Kozielską, która nie była żoną M. W. Ostrogradskiego, lecz „poświęciła się wychowaniu dzieci znakomitego matematyka”10. W naszych czasach to stwierdzenie powtórzył skrupulatny i wnikliwy L. W. Uszkałow. Umieścił on W. D. Kozielską także w „Indeksie nazwisk” swojej pracy11.
Zachowało się bardzo mało wiadomości o życiu rodzinnym M. W. Ostrogradskiego; uważał on, że o takich sprawach „pisać — to głupota”. Szczegółów osobistych relacji nie podawali nawet jego biografowie — akademik B. W. Gniedienko (1912–1995) i profesor A. T. Grigorian (1910–1997), którzy wydali kilka ważnych książek o M. W. Ostrogradskim. Mimo to nie zwalnia to współczesnych komentatorów Dziennika Szewczenki z wyjaśnienia czytelnikom jego skrótu „W. D.”. Tym bardziej że w „Indeksie nazwisk” do wybitnego wydania Dziennika Jefremowa szewczenkowski skrót został błędnie rozwinięty jako „Ostrogradska W. D.”12.
W rzeczywistości M. W. Ostrogradski, w tajemnicy przed rodzicami, ożenił się w 1831 r. z kurlandzką szlachcianką Marią Wasylewną von Lützau, wychowaną w rodzinie akademika, wybitnego fizyka i chemika A. J. Kupffera, który był kolegą Michaiła Wasylewicza. Mieli troje dzieci — syna i dwie córki. Jednak małżeństwo nie było szczęśliwe i podczas jednego z letnich przyjazdów na Ukrainę Maria Wasylewna odeszła od uczonego do sąsiada z majątku na Połtawszczyźnie — ziemianina Kozielskiego.
Na ten temat pisał znany radziecki pisarz zajmujący się problematyką historyczną W. S. Pikul (1928–1990) w miniaturze historycznej „Będziesz Ostrogradskim!”13: „Maria Wasylewna jeszcze wiosną wyjechała z dziećmi do Paszennej na letni wypoczynek, wyjechała znacznie wcześniej niż mąż; gdy on sam przyjechał do majątku, żony nie zastał. A chłopi podpowiedzieli mu, że ona już dawno wyjechała do sąsiedniego obszarnika Kozelskiego. Ostrogradski pojechał do majątku swojego sąsiada, gdzie… wszystko stało się jasne jak słońce na niebie. Przecież nie będzie ciągnął żony za włosy! Ostrogradski wrócił do Paszennej, a wieczorem do niego wpadła żona Kozelskiego: — Pozwólcie mi żyć z wami… choćby guwernantką przy waszych dzieciach. Nie mogę przecież zostać przy mężu, który zawładnął obcą żoną… waszą żoną! Nie wypędzajcie mnie… Dokąd mam teraz pójść? Nie miłości od was, lecz litości proszę…”
Czy rzecz miała się dokładnie tak, trudno powiedzieć, jednak właśnie Walentynowi Pikulowi można ufać w tym, co najważniejsze — w ustaleniu i utrwaleniu faktu historycznego. Tym bardziej — Pawłowi Zajcewowi, biografowi Szewczenki! Najwyraźniej i Szewczenko wiedział, że W. D. Kozelska nie była oficjalną żoną M. W. Ostrogradskiego. Nazwał ją „prawowierną”, okazując życzliwy stosunek do kobiety z ukraińskiego kozackiego rodu, która zastąpiła wielkiemu Ukraińcowi dawną żonę — Niemkę, pomogła zachować, mówiąc po szewczenkowsku, „rodzinę”, troszczyła się o jego dzieci, nawet chorowała razem z nim...
„W Samarze mieszka bogaty kupiec Swietow” Szóstego września 1857 r., przebywając w Samarze, Szewczenko zostawił nam zapis w Dzienniku: „W Samarze mieszka bogaty kupiec Swietow. Przywódca sekty molokanów. Rząd (łagodnymi za
Kijowski Instytut Szlachetnych Panien. Początek XX wieku.
jednak rząd nie okazał swojego zamiaru i zostawił go w spokoju, zakazawszy jemu i jego sekcie handlu (jeden z łagodnych środków)”. Jeden z najmniej znanych zapisów w Dzienniku Szewczenki. W najnowszym wydaniu Dziennika z komentarzami jego redaktor L. W. Uszkałow zauważył: „O tej historii dokładnie wiadomo tylko tyle, że w latach 1856–1858 rząd podjął środki zmierzające do wysłania Swietowa z Samary do Wołogdy, które zakończyły się bez rezultatu”15. Rzeczywiście, w komentarzach do akademickiego wydania Dziennika wymieniono nawet sprawę archiwalną z Państwowego Archiwum Obwodu Orenburskiego (zesp. 6, op. 18, teczka 337) „O wysłaniu do m. Wołogdy samarskiego mieszczanina Swietowa jako głównego i najbardziej gorliwego działacza molokańskiego”. Powiedziano też, że był on ściśle związany z kompaniami parowcowymi i ubezpieczeniowymi, dlatego jego usunięcie mogło negatywnie wpłynąć na pracę Żeglugi Wołżańskiej i innych instytucji16. Lecz nawet imię i patronimik Swietowa nigdy nie były wymieniane w szewczenkoznawstwie, a na przykład u P. W. Żura w ogóle nie był wspominany. Udało mi się ustalić pełne nazwisko samarczyka, który zwrócił uwagę Szewczenki, choć poeta przebywał w mieście tylko jeden dzień. Swietow Akim Fiodorowicz (lata życia: początek XIX wieku — po 1870 r.). Istnieją dane, że A. F. Swietow był potomkiem założyciela wiary molokańskiej Siemiona Matwiejowicza Uklejna. Co do molokanów, jako jednej z sekt chrześcijan duchowych, które powstały w Rosji w drugiej połowie XVIII wieku, to L. N. Tołstoj, który spotykał się z nimi w guberni samarskiej, pisał w liście do żony, Zofii Andriejewnej, 24 lipca 1881 r.: „Molokanie są niezwykle interesujący. Byłem na ich modlitwie, uczestniczyłem w ich wykładzie Ewangelii, a oni przyjeżdżali i prosili mnie, abym ją wykładał tak, jak ja to rozumiem; i czytałem im fragmenty mojego opracowania; i powaga, i zainteresowanie, i zdrowy, jasny umysł tych półwykształconych ludzi — są zdumiewające”. Zebrałem nowe materiały o, że tak powiem, działalności pracowniczej A. F. Swietowa w Samarze i jego stosunkach z miejscowymi władzami. Właśnie wtedy, gdy Szewczenko zanotował w Dzienniku o Swietowie, ten budował w Samarze, na rogu ulicy Zawodskiej i Placu Aleksiejewskiego, murowany dwupiętrowy dom. Już niedługo po dwóch niszczycielskich pożarach w 1848 i 1850 r. w drewnianej Samarze, która w 1851 r. otrzymała status miasta gubernialnego, A. F. Swietow zrozumiał, że perspektywiczne jest właśnie budownictwo murowane. Na ten cel pożyczył pieniądze od miasta, a wzniesione domy korzystnie wynajmował. Na przykład parter wspomnianego domu wydzierżawił pod pierwszy w mieście sklep z winami i towarami kolonialnymi. A rok przed zapisem Szewczenki, w 1857 r., A. F. Swietow wybudował duży murowany dom z przestronnymi piwnicami, który w 1869 r. przekazano pod... Samarski Sąd Okręgowy. Jak to? Rzecz w tym, że A. F. Swietow chronicznie nie spłacał długów wobec miasta, niektóre z nich ciągnęły się za nim prawie dziesięć lat, i w 1869 r., na mocy decyzji Samarskiej Izby Skarbowej, odebrano mu trzy domy. Co ciekawe, ta konfiskata okazała się korzystna… dla samego A. F. Swietowa, bo specjaliści od nieruchomości obliczyli, że w razie sprzedaży domów na licytacji ich łączna wartość raczej nie wystarczyłaby na spłatę jego długów wobec miasta. A tak „mieszczanin Akim Swietow”, jak figurował w dokumentach urzędowych, zyskał jeszcze reputację mecenasa i dobroczyńcy. A. F. Swietow był znany również z tego, że w połowie lat 50. XIX wieku ogłosił odkrycie pod Samarą złoża siarki, które według oceny geologów było znaczne pod względem zasobów, a według raportu inżynierów wojskowych „Swietow miał możliwość dostarczać oczyszczoną siarkę do Kazańskiej Fabryki Prochu przez 10 lat...” Lecz nowo upieczony przemysłowiec nie zdołał zorganizować wydobycia i jego kopalnie popadły w ruinę i zapomnienie… Jednak obecnie to miejsce znane jest jako złoże Wodinskoje, w jego kamieniołomach znaleziono największe na świecie kryształy rodzimej siarki. Tak więc A. F. Swietow pozostawał w niełatwych stosunkach z władzą, a jednak ta nie mogła z nim nie się liczyć, co zauważył Szewczenko. Nie przestaję się dziwić, jak Taras Hrihorowycz w jednej chwili wyodrębniał postać, która nawet po wiekach budzi żywe zainteresowanie…
1 Żur P. W. Szewczenkowski Kijów. Wydanie drugie, poprawione i uzupełnione. — K.: Dnipro, 2013. — S. 77. 2 Pełne zebranie utworów Tarasa Szewczenki. T. 3. Korespondencja. Tekst. Komentarz. — K.: Państwowe Wydawnictwo Ukrainy, 1929. — S. 663. 3 Żur P. W. Szewczenkowski Kijów. — S. 65. 4 Znana wszystkim kijowianom półrotunda z kolumnami, która znacznie łagodzi kontury budynku, datowana jest na koniec lat 1950., kiedy przeprowadzono pełną odbudowę i rekonstrukcję dawnego Instytutu Szlachetnych Panien. 5 Moskwa 850 lat. T. 1. — M., 1996. — S. 304. 6 Stopień pośredni, który nadawano artystom w Akademii Sztuk Pięknych, po czym wyznaczano program uzyskania przez nich tytułu akademika, albo „jeśli ich prace na to zasługują, otrzymują tytuł akademika”. Dla przykładu, 16 kwietnia 1859 r. rada Akademii Sztuk Pięknych postanowiła uznać Szewczenkę „wyznaczonym na akademika i zadać program na tytuł akademika w zakresie grawerunku na miedzi”. P.-L. Greveden nie został akademikiem w Rosji. 7 Wspomnienia o Tarasie Szewczence. — K.: Dnipro, 1982. — S. 271. 8 Sklep otworzył się na parterze budynku od strony Newskiego Prospektu. J. H. Daciaro przeprowadził się do tego budynku, którego właścicielem był Sh. E. Greff. (Gusarow A. Historyczne budynki Petersburga. Przeszłość i współczesność. Adresy i mieszkańcy. — Petersburg, 2018). 9 Jest jednak zupełnym nonsensem twierdzenie w encyklopedii „Wokrug sweta”, że Szewczenko „zatrzymywał się w jego petersburskim mieszkaniu w 1858 r. w drodze z zesłania”. 10 Pełne wydanie utworów Tarasa Szewczenki. T. IX. Dziennik (Notatki dzienne). Wyd. 2, uzup. — Chicago, 1960. — S. 237. 11 Szewczenko T. Dziennik. Opracował, autor przedmowy i przypisów L. Uszkałow. — Charków, 2018. — S. 390, 395. 12 Pełne zebranie utworów Tarasa Szewczenki. T. 4. Notatki dzienne (Dziennik). — K.: Państwowe Wydawnictwo Ukrainy, 1927. — S. 780. 13 Mówiono, że sława akademika była tak głośna, iż w owych czasach młodzieńcom z Ukrainy, którzy wstępowali na uniwersytet, życzono najlepszego w taki sposób: „Bądź dla siebie Ostrogradskim!..” 14 Wyznanie protestanckie, oparte na nauce szwajcarskiego reformatora religijnego Jana Kalwina (1509–1564). 15 Szewczenko T. Dziennik. Opracował, autor przedmowy i przypisów L. Uszkałow. — S. 344. 16 Taras Szewczenko. Pełne zebranie utworów w dwunastu tomach. T. 5. — K.: Naukowa Dumka, 2003. — S. 353.
Машинний переклад
Wspomnienia o ostatnich wyborach do Rady Najwyższej ZSRR w obwodzie czerniowieckim, maj 1989 roku. Orest DANYLEWYCZ, m. Czerniowce. W Czerniowieckim narodowo-terytorialnym okręgu wyborczym nr 64 do Rady Najwyższej ZSRR nie wybrano żadnego kandydata i na 14 maja 1989 r. wyznaczono wybory uzupełniające. Jednym z kandydatów był główny ideolog przy KC Komunistycznej Partii Ukrainy Leonid Makarowycz Krawczuk. Tak, właśnie ten, który później został prezydentem Ukrainy. Na polecenie z KC KP Ukraińskiej SRR 27 kandydatów z 30 po zgłoszeniu i oficjalnej rejestracji przez komisję wyborczą oraz przeprowadzeniu spotkań z wyborcami wycofało swoje kandydatury na korzyść, jak już się domyśliliście, L. Krawczuka. Dla stworzenia pozorów demokratycznych wyborów alternatywnych miało pozostać dwóch kandydatów: L. Krawczuk oraz posłuszna O. Pańkiwska. Ale jeden z kandydatów, operator koparki Wasyl Wizniuk, odmówił wykonania partyjnego polecenia. Pomimo nacisków i cynizmu obwodowego kierownictwa partyjnego. Przedstawiciele patriotycznie nastawionej inteligencji Czerniowiec postanowili nie ustępować. Wasyla Wizniuka aktywnie wsparli wszyscy naukowcy czerniowieckiego oddziału Instytutu Problemów Materiałoznawstwa Akademii Nauk Ukraińskiej SRR, gdzie wówczas pracowałem jako kierownik laboratorium, kadra wykładowcza uniwersytetu oraz aktywiści wszystkich ruchów społecznych, które aktywnie się rodziły. Po pierwszym spotkaniu z W. Wizniukiem i jego opowieściach o zakulisowych gierkach komunistów pod wodzą Leonida Krawczuka stało się jasne, że walka będzie ciężka. Aby mieć choć jakąś ochronę przed KGB i możliwość legalnej współpracy z kandydatem, zapisałem się jako zaufana osoba kandydata Wasyla Wizniuka. Dawało to możliwość oficjalnego działania w imieniu kandydata, reprezentowania jego interesów, prowadzenia agitacji wyborczej, posiadania przy sobie oficjalnych drukowanych materiałów agitacyjnych. Razem z Wasylem Bojczukiem (pracownik czerniowieckiego oddziału) oraz Wołodymyrem Starykiem (inżynier biura konstrukcyjnego „Fonon”) omówiliśmy plan naszych działań na rzecz wsparcia W. Wizniuka. Doszliśmy do porozumienia, że należy włączyć się do agitacji za kandydatem i działać na kontraście między L. Krawczukiem a W. Wizniukiem. Postanowiono, że odezwy do wyborców będą podpisywane w imieniu „Komitetu na rzecz demokratycznych wyborów”. Opracowaliśmy warianty ulotek. Oto kilka z nich: „Kto lepiej zna problemy Bukowiny — nasz ziomek W. Wizniuk czy członek KC Komunistycznej Partii L. Krawczuk?”; „Kto lepiej będzie bronił naszych interesów: nasz ziomek czy partyjny funkcjonariusz z Kijowa?”. Na początku kampanii wyborczej jeździłem po wsiach obwodu i chodziłem od domu do domu, rozdawałem oficjalne ulotki kandydata W. Wizniuka i rozmawiałem z ludźmi. L. Krawczuk przez struktury komunistyczne obiecywał: tu remont szkoły, tam gazyfikację wsi, gdzie indziej asfalt na drogę itp. Zauważyłem, że rozklejane przeze mnie oficjalne materiały agitacyjne operatora kolumny mechanicznej W. Wizniuka są natychmiast bezczelnie zrywane przez przedstawicieli władz wiejskich. Natomiast ulotek L. Krawczuka nikt nie ruszał. Zasoby komunistyczne działały wtedy bez zarzutu. Chcę przypomnieć, że środki drukarskie i wszelki sprzęt kopiujący znajdowały się w tamtym czasie pod ścisłą kontrolą KGB. Każda maszyna do pisania w instytucjach państwowych i organizacjach była zarejestrowana, a próbki ich czcionek znajdowały się w kartotece KGB. Dlatego ustalenie, na jakiej maszynie do pisania wydrukowano tekst i gdzie ona się znajduje, a następnie z pomocą rozwiniętej sieci donosicieli-seksotów (dla młodzieży wyjaśniam, co oznacza „seksot” – „tajny współpracownik”) ustalenie, kto drukował, nie stanowiło wielkiego problemu. Ulotki drukowałem na niemieckiej maszynie do pisania „Erika” mojego teścia. Głosujcie zgodnie, bracia, Wszyscy na Krawczuka! Trzeba przecież zatrudnić Aparat CeKa! Nasza pieśń krótka, A morał prosty. Kto zastoju znowu chce Wszyscy — na Krawczuka! Przeczytawszy kilka pierwszych strof z uniesieniem, zszokowany dalszym tekstem, Krawczuk nie mógł się zatrzymać i przeczytał cały wiersz do końca. Na sali, jak po wybuchu granatu, zapanowała przygnębiająca cisza. Miejscowe kierownictwo partyjne zastygło. Takiej zuchwałości nikt się nie spodziewał. L. Krawczuk otrząsnął się z szoku, skrzywił się i odrzucił kartkę z wierszem na bok, nazywając go paszkwilem, i już z wykrzywioną twarzą kontynuował odpowiadanie na pytania partyjnych kolegów. Zebranie trwało dalej, ale tego patosu i poczucia triumfu, które panowały w prezydium przed przeczytaniem wiersza, już nie było. Kolega z pracy, który następnego dnia opowiadał mi o zebraniu aktywu i któremu później wyjawiłem, że ten wiersz napisałem ja, powiedział: „Orescie Josypowyczu, kiedy w laboratorium daliście mi kopię tego wiersza, domyślałem się, że to wy go napisaliście. Ale rozumiejąc, jakie ryzyko to niosło w tamtym czasie, nikomu o tym nie mówiłem”. Kto przekazał egzemplarz mojego wiersza do prezydium zebrania aktywu partyjnego obwodu, nie wiem, ale ta osoba w tamtym czasie nieźle ryzykowała, bo system komunistyczny i system KGB były jeszcze dość silne. Mam nadzieję, że L. Krawczukowi na długo zapadł w pamięć mój wiersz. Nie mam żadnych wątpliwości, że L. Krawczuk wydawał osobiste polecenie KGB, aby znaleźć autora wiersza. Aktywny uczestnik „Komitetu na rzecz demokratycznych wyborów” Wołodymyr Staryk wspomina o tamtych wydarzeniach tak: „Kierownictwo partyjne obwodu postanowiło zorganizować Leonidowi Krawczukowi spotkanie z wyborcami na Uniwersytecie Czerniowieckim. Mnie, jako absolwentowi wydziału fizyki, który wtedy pracował na wydziale fizyki przy tematach kontraktowych na stanowisku inżyniera, udało się dostać na to spotkanie, a nawet zadać Leonidowi Makarowyczowi pytanie: »Szanowny Leonidzie Makarowyczu, proszę powiedzieć, w jakim języku rozmawia Pan ze swoimi wnukami?«. To niespodziewane pytanie wprawiło L. Krawczuka w osłupienie, bardzo się zmieszał i, ponieważ wszyscy to zauważyli, nie odważył się skłamać i odpowiedział, że rozmawia z wnukami po rosyjsku!”. Członkowie „Komitetu na rzecz demokratycznych wyborów” na wszelkie sposoby starali się przekazać ogółowi, że czas totalnej dyktatury partii komunistycznej dobiega końca i nie trzeba bać się wyrazić swojego stanowiska odpowiednim głosowaniem. Nasze wysiłki nie poszły na marne. Pomimo ogromnych zasobów komunistycznych, kandydat KC Komunistycznej Partii Leonid Krawczuk przegrał w wyborach z operatorem kolumny mechanicznej Wasylem Wizniukiem. To bez wątpienia zmieniło dalsze zachowanie i orientację L. Krawczuka, który zobaczył, że epoka niezaprzeczalnego panowania partii komunistycznej kończy się i trzeba się przeorientować... Już wtedy L. Krawczuk najwyraźniej zrozumiał, że nie warto walczyć z oporem ludowym, że dyktatura komunistyczna dobiega końca, że ciepły fotel w Radzie Najwyższej ZSRR mu nie grozi — zwycięża odwieczne dążenie narodu ukraińskiego do niepodległości. Więc lepiej stanąć na czele ruchu w tym kierunku i wykorzystać go w interesie nomenklatury komunistycznej, co w przyszłości z powodzeniem zrealizował. Analiza tych i późniejszych wydarzeń oraz czynów L. Krawczuka świadczy, że ten przebiegły komunistyczny lis zawsze myślał tylko o swoich osobistych interesach, dostosowywał się do władzy i trzymał nos zgodnie z wiatrem. Jego zachowanie jako szefa przedstawicielstwa Ukrainy w Trójstronnej Grupie Kontaktowej w Mińsku jest tego jaskrawym potwierdzeniem.
Машинний переклад
Dmytro PAWŁYCZKO
Przypomnijmy, co działo się w Radzie Najwyższej w dniu ogłoszenia naszej niepodległości 24 sierpnia 1991 roku.
“Podszedłem za stół Prezydium sesji, usiadłem za Leonidem Makarowyczem, podałem przedrukowany projekt Aktu i powiedziałem: “Tekst uzgodniony. Czytajcie!” L. Krawczuk przebiegł oczami dokument i milczał. “Czytajcie, Leonidzie Makarowyczu”... – powiedziałem z podkreślonym szacunkiem do przewodniczącego Rady Najwyższej. Ale on milczał.
Wtedy cichaczem odezwał się: “A może odłożymy do poniedziałku?” Zamarłem. Krew uderzyła do piersi. “Czytaj!” – powiedziałem szeptem, ale to już był znak gniewu. “A może niech Łewko Łukjanenko przeczyta?” Ja spokojnie i cichutko powiedziałem: “Czytaj, a jak nie, to uduszę cię!” L. Krawczuk udawał, że nie usłyszał mnie. Zaczął czytać. Zdążyłem dobiec do swojego miejsca i zagłosować. Zdążyłem jeszcze spojrzeć na tablicę: 346 – za. To była najwyższa chwila radości w moim życiu. “Dobrze byłoby teraz umrzeć!” – pomyślałem. Wydawało mi się, że moja krew nie jest w żyłach, a na wierzchu mnie, że ona płonie i jestem podobny do człowieka, który oblał się benzyną i podpalił siebie. Ale to nie był ogień śmierci, a gorączka buchającej, wielkiej, nieporównywalnej z niczym radości.”
Straszne, antyukraińskie zachowanie dzisiejszego Leonida Krawczuka przypomniało mi tamten dzień, kiedy chciałem go udusić. Teraz Krawczuk wykonuje wolę Zełenskiego, własnej ukraińskiej duszy on nie ma. Nigdy nie był prawdziwym prezydentem wolnej Ukrainy, zawsze był sługusem Moskwy. Leonid Krawczuk wygnał ze swojego rządu najwybitniejszego ukraińskiego patriotę Kostiantyna Morozowa, pierwszego ministra obrony Ukrainy, który nie podobał się Moskwie itd., itd. Swoje imię Leonid Krawczuk sam próbuje okryć wieczną hańbą.
12 września 2020 r.
prof. K. D. Towstiuka. Ta prywatna maszynka nie trafiła do ewidencji KGB i została ukrainizowana przez zegarmistrza, który miał złote ręce, Hryhorija Puhacza, który przez wiele lat pracował w tandemie z naukowcami wydziału fizycznego uniwersytetu — wytwarzał unikalne urządzenia do badań naukowych półprzewodników. W naszym oddziale AN Ukrainy nawet prymitywny kserokopiarkowy aparat “Era” z wydajnością kilkudziesięciu kopii na godzinę był kontrolowany przez przedstawiciela KGB i prowadzono dziennik ewidencji liczby wykonanych kserokopii. Dlatego powielanie ulotek na zwykłej maszynie do pisania, na której pod kalkę za jednym razem można było w najlepszym razie wytworzyć tylko 5-7 egzemplarzy ulotki, było ciężką pracą.
Jednemu z naszych aktywistów udało się zorganizować powielanie naszych ulotek – agitatorów “Komitetu na rzecz demokratycznych wyborów”. Tę niezwykle ważną pracę wykonała jedna osoba pod samym nosem władzy, w obwodowym komitecie wykonawczym. Otrzymaliśmy kilka tysięcy ulotek agitacyjnych!
Po kilku dniach ciężkiej pracy agitacyjnej, póki chodziłem od domu do domu we wsiach, do głowy przyszła idea zaangażowania wiejskich dzieciaków. Przyjeżdżałem do wsi, rozwieszałem oficjalną agitację kandydata W. Wizniuka, wypytywałem, gdzie szkoła — i w drodze do szkoły rozdawałem agitki napotkanym osobom. Doczekawszy się, aż uczniowie młodszych klas tłumnie wybiegali po zakończeniu lekcji ze szkoły, pytałem: “Kto chce roznieść agitki?” Zgodny chór odpowiadał: “My!” — i wszyscy zgodnie wyciągali swoje rączki do mnie. Moja prośba była krótka i jasna: “Oddajcie jedną ulotkę rodzicom, a resztę — wszystkim sąsiadom. Wszyscy zrozumieli?” “Tak!”
Te wróbelki w mgnieniu oka rozlatywały się we wszystkie strony bukowińskiej wsi i roznosiły odezwy “Komitetu na rzecz demokratycznych wyborów” po wszystkich domach — czytały i dzieci, i ich rodzice, sąsiedzi, cała wieś. Tak udało mi się napełnić agitkami nie jeden z rejonów obwodu.
Ale czasu do wyborów pozostawało niewiele i uciekliśmy się do nowej taktyki. Nasi aktywiści zaczęli rozdawać ulotki do autobusów, które odjeżdżały do różnych rejonów obwodu z różnych dworców autobusowych, w Czerniowcach było ich kilka. Agitki wręczano kilku pasażerom dosłownie przed odjazdem autobusu z prośbą o przeczytanie i przekazanie sąsiadom. Przez tydzień takiej pracy udało nam się objąć ulotkami “Komitetu na rzecz demokratycznych wyborów” prawie cały obwód. Ale tę pracę byliśmy zmuszeni pilnie przerwać, bo o naszej aktywności doniesiono do KGB i na dworcach autobusowych pojawili się pracownicy tej instytucji.
Chcę wspomnieć jeszcze jeden epizod tamtej kampanii wyborczej, a mianowicie zebranie aktywu obwodu, które odbyło się w domu oświaty politycznej, jednej z największych sal m. Czerniowce. Nie byłem obecny na zebraniu, a dowiedziałem się o tym, co tam się działo, z opowieści mojego kolegi z instytutu, delegowanego na to zebranie z naszej placówki — Czerniowieckiego Oddziału Instytutu Problemów Materiałoznawstwa AN USRR.
Zebranie, zorganizowane i zwołane przez obwodową władzę komunistyczną, miało pokazać wielką pracę na rzecz wsparcia przedstawiciela KC — kandydata L. Krawczuka. Leonid Makarowycz uroczyście zasiadał w prezydium zebrania, życzliwie uśmiechał się i dziękował za zaufanie oraz zaproszenie do kandydowania właśnie w Czerniowcach, wsłuchiwał się w pochwalne ody, które słodkim potokiem płynęły z ust występujących. Potem z sali zaczęły napływać wcześniej przygotowane pytania, kandydat pewnie odpowiadał. I oto Leonidowi Makarowyczowi przekazują zwinięty w kilka razy arkusz papieru, on uroczyście go rozwija i radośnie ogłasza: “O, widzicie, tutaj nawet wiersze przysłali!” Zaczyna czytać patetycznie i wzniośle:
Bardzo cenią naszą obwód
W Kijowie, w KC,
I przysłali kandydatem
Stamtąd — Krawczuka.
Według scenariusza odbyły się
Zebrania okręgowe,
Jedynie “godnych” wybrali
Nasi sługusy.
O, Makarowycz nam pokaże
Jak kocha naród,
Jak pisarzom i dalej
Zatykać usta.
O, Makarowycz ma doświadczenie,
Jak kocha swój kraj
I z błękitnego ekranu
Opowie o raju.
O Czarnobylu, o Czerkasach,
Kapitału duchu,
Że narodu złośliwy wróg,
To – “Ludowy ruch”!
On strateg i ideolog
W naszym CeKa,
Wie on na kogo trzeba
Wieszać etykietę.
On nadzieję ma szczerą,
Że klasa robotnicza,
“Dobrowolnie” swoich zdejmie
Kandydatów naraz.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
ku. A jej, Lubiny, ofiarność zasługuje na ogólnonarodowe uznanie – na państwowe starania nie ma co liczyć. Kim ona jest? Podwижniczką narodu? Ukraińską bohaterką? I jakiego wyróżnienia życzyłaby sobie Lubow Snisar? Wygląda na to, że wiem, czego by sobie życzyła. Ale nie dla siebie. Lecz dla rodzimego narodu, który powinien znać zarówno swoją historię, jak i wielkość narodowego dziedzictwa kulturowego. Zatem… Wśród różnorodności wydawnictw niespodziewanie pominięto działalność wydawniczą W. Zatulewitra, który przez lata pracował jako zastępca redaktora naczelnego wydawnictwa „Młodź”. Właśnie dzięki jego wytrwałości ujrzały światło książki, które w swoim czasie czekały w wydawnictwie (władza nie wyrażała zgody na ich druk). Ale w końcu się ukazały! A cóż to były za wydania! Wznowić by je dziś… „Pieśni Kupidyna – pieśni miłosne XVI wieku”, „Lutnia Apollina – poeci kijowscy VII–VIII wieków”, dwutomowe „Pole Marsa – heroiczne pieśni ukraińskie od II do XVIII wieku”. Może ktoś z zamożnych czy po prostu niebiednych Ukraińców zgodzi się wesprzeć Fundusz Wołodymyra Zatulewitra?! Dawną literaturę ukraińską trzeba wydobywać z zapomnienia, a ten, kto tym pomoże, za wiele stuleci z wdzięcznością będą pisać o nim dumni ukraińscy intelektualiści o duchowym dorobku swojego narodu. O narodowe świętości Ukrainy zawsze dbali jej wierni synowie i córki. Tacy jak Wołodymyr Zatulewitr. I Lubow Snisar.
Tak samo organicznie, jak w Pidhircach, Bezradyczach, Trypilu, dokąd często wędrował. Jego obcowanie z przyrodą było szczególne. Słyszał ziemię, rodzinną ziemię, ptactwo i niebo z jednakową siłą. Bohdan Ostrowski — to niepowtarzalna cząstka Ukrainy, z którą rozmawiał, radził się jej, którą kontynuował, rozumiał z wyczuciem charakternika. I którą zapisał nam w spadku. Kochał w niej wszystko, potrafił dostrzec jej piękno, rozumieć jej melodię. Bohaterowie Ukrainy byli dla niego rycerzami Ducha, i z ich słów i testamentów tworzył modlitwę. Zawsze był uroczysty i wzniosły. Wśród ludzi, w tłumie czy na salach był zauważalny i wysoki jak słonecznik w polu. Będzie stał na straży jak słonecznik w polu, będzie brzmiał bandurą i wysokim tenorem nad Ukrainą. A dla mnie będzie świecił z Kijowskich wzgórz ukraińskim światem, który będzie teraz kontynuowała za dwoje Tetiana Ostrowska.
Машинний переклад
Maria BAZELUK
Odeszła w zaświaty 27 września. Wiedziała, ile czasu jej odmierzono, więc każdy dzień poświęcała żmudnej pracy nad twórczą spuścizną Poety, aby dokończyć to, co zaczęła siedemnaście lat temu, zaraz po zginięciu Wołodymyra Zatulywitra. „Anioł twojej duszy..." To ona, Ljubow Snisar, autorka tegorocznego artykułu, przypadającego na długo oczekiwany Dzień urodzin Wołodymyra Zatulywitra. Jeśli trzymać się udokumentowanej daty jego urodzin – 29 lutego, to obchodzić je wypada raz na cztery lata, jak w tym roku przestępnym. A w lipcu, w Dzień Świętego Wołodymyra, odbywa się tradycyjna pielgrzymka do Buczaka, gdzie pamięć o Zatulywitrze czci się przy jego grobie. Tegoroczna pielgrzymka była wypełniona jasnym smutkiem pożegnania i wiarą w nieśmiertelność wiecznych wartości. Wspominaliśmy wieczory poświęcone twórczości W. Zatulywitra w Kijowie i na jego małej ojczyźnie – na Sumszczyźnie, w Państwowym Rezerwacie Szewczenkowskim w Kanewie, młodzieżowe zatulywitrowskie czytania w Czerkasach, które również zapoczątkowała strażniczka jego pamięci Ljubow Snisar. Tak samo jak Literacko-artystyczny dobroczynny fundusz Wołodymyra Zatulywitra, którym kierowała przez blisko dziesięć lat. A także Muzeum w jego rodzinnej wsi Jabłuczne. Ale najważniejsza jest jego twórczość. Ljuba wzięła na siebie ciężki ciężar odpowiedzialności – dać życie utworom Zatulywitra, które schroniły się w notatnikach i rękopisach, fragmentach literackich, odtworzonych na piśmie ręką poety o wysokich myślach, zrodzonych pamięcią wieków i przebudzonych kodem genetycznym narodu, a także zapisanych na papierze cierpiących wspomnień rodzimego narodu, które później odtworzyły się w „Dieży”. Wysiłek podwижniczy Ljubow Snisar nad rękopisami Wołodymyra Zatulywitra został uwieńczony wydaniem jego zbiorów poetyckich „Czwarty z tryptyku”, „Czasza ofiarna”, „Nienapisane pejzaże”, „Cierniowa góra”, a także zbiorów utworów prozą „Bytie od Serafima”, „Dieża”, a ponadto – książki o twórczości Zatulywitra „Złoty korzeń”, w której autorach znaleźli się znani literaturoznawcy Iwan Dziuba, Leonid Nowyczenko, Wołodymyr Morenec, Mykoła Ilnycki, Mychajło Słaboszpycki i inni. Większość z nich wydano za pieniądze Ljubow. Trzy ostatnie – z okazji 75. rocznicy urodzin Wołodymyra Zatulywitra, obchodzonej w 2019 ro-
Машинний переклад
Walerij JASYNOWSKI
I znowu wieczorny telefon, na dźwięk którego zamiera serce. Przygnieciony głos bliskiej osoby i wieść uderzająca jak obuch: — Ołesia nie ma... Wymęczył się... Przez długie lata walczył z chorobą, na którą medycyna nie znajdowała lekarstwa. Zacięcie, zawzięcie, twardo bronił każdej piędzi ciała, ducha, myśli. Rok temu, w jego dzień, 20 września, zadzwoniłem, żeby mu złożyć życzenia. Zdążyłem powiedzieć kilka słów, usłyszałem na drugim końcu jego ciche: „Taki to...”. A potem głos córki: „Ołesz Wasylowycz bardzo się zmęczył...”
Wchłonął potężny rozmiar czysto kijowskiego, czysto ukraińskiego świata artystycznego. Urodził się w tej okolicy, w kijowskiej „łacińskiej dzielnicy”, każdy zakamarek której jeszcze pamiętał głosy odrodzicieli ukraińskości, sławnych profesorów Uniwersytetu Włodzimierza, „hromadzian”. W domu sąsiadującym z pałacykiem Mychajła Hruszewskiego. Na zawsze zachował w pamięci dziecięcy obraz wdowy po akademiku, jej postawę, łagodny głos. I drobny podarunek — pisankę i kawałek paschy — z jej rąk w głodną Wielkanoc 1946 roku. I ten obrzydliwy wandalizm, jakiego władza dopuściła się wobec bogatej biblioteki Hruszewskiego, gdy zabrakło gospodyni domu. Niektóre bezcenne książki z dedykacjami wybitnych ukraińskich pisarzy, uczonych, artystów, część tego skarbu, który leżał w kupie w szopie osieroconej posiadłości, którą komunalni urzędnicy natychmiast przerobili na wielomieszkaniowy ul, Ołesz razem z bratem przeniósł do domu. Ale już pierwszej nocy do ich mieszkania wpadli siepacze, zrobili rewizję i skonfiskowali zakazaną literaturę, grożąc i matce, i dzieciom straszliwymi karami. Nie zwrócili uwagi na kilka tomów Encyklopedii Brockhausa. Tak przechowywały się one przez dziesięciolecia w domowej bibliotece Ołesia Doriczenki, aż komunalny ul mieszkalny wraz z niepodległością Ukrainy wrócił do swego prawdziwego właściciela, Mychajła Hruszewskiego, i stał się muzeum pamięci. Wtedy Ołesz Doriczenko zaskoczył muzealników wielkim darem: uratowanymi książkami z domu Mychajła Serhijowycza.
Ołesz Doriczenko — artysta o niezliczonych obliczach. Znakomity tancerz, który jeszcze z Hryhorijem Wierowką i jego legendarnym chórem objechał świat. Oryginalny poeta lat sześćdziesiątych, którego twórczość, bez przesady, kontynuowała w naszych czasach życie szkoły neoklasyków. Historyk sztuki, który między innymi otworzył dla Ukrainy szkołę słynnego monumentalisty Dawida Siqueirosa, bo spotykał się z nim w jego meksykańskiej pracowni. Muzykolog, melomani, bo tak wielkiej liczby płyt z nagraniami muzyki klasycznej i gwiazd świata opery raczej nie znajdziecie już nigdzie indziej w stolicy. I wreszcie — zdumiewający malarz, artysta soczystej, czysto doriczenkowskiej barwy życia, której nie da się pomylić z żadną inną. W tych obrazach jest jego poezja, jego znawstwo sztuki, jego smak muzyczny. Właściwie sam on w słodkiej chwili twórczości.
Przyjaźniliśmy się wiele lat. Ale znałem go znacznie wcześniej, jeszcze ze studiów — jego wiersze krążyły w odpisach razem z poezją Symonenki, Liny i Cholodnego. Szczęśliwy los obdarzył mnie wielkim skarbem — poznaniem go i zaprzyjaźnieniem się z nim. I ten dar jest niezniszczalny, nawet teraz, gdy jego prochy spoczęły w rodzinnej kijowskiej ziemi. Lśnią życiem jego obrazy (hojnie i chętnie obdarowywał nimi przyjaciół, jednym z nich uczcił nasze zasiedlenie się w nowym mieszkaniu), oddychają jego mądre książki poetyckie, albumy jego płócien z ciepłymi dedykacjami: „Mojemu drogiemu współautorowi...”. Czytam ponownie ten autograf i mimowolnie się uśmiecham. Kiedyś Ołesz Wasylowycz wspominał, jak Siqueiros na pożegnanie dał mu pistolet natryskowy z farbą i, puszczając oko, zaproponował: „Zostawcie i wy swój ślad na moim nowym muralu”. A kiedy Ołesz z czcią trochę spryskał z puszki czerwoną barwą, roześmiał się: „Teraz i wy jesteście moim współautorem”.
Jedną z ostatnich książek wydanych za jego życia — zbiór wierszy, esejów literackich i artystycznych, szkiców — Ołesz Doriczenko nazwał „Słodka niewola twórczości”. Miałem szczęście być jej redaktorem i, przeczytawszy rękopis, zadzwoniłem do Ołesia Wasylowycza, by wyrazić swój zachwyt. „A to dopiero takie, — usłyszałem szelest jego głosu. — Najważniejsze dopiero się obmyśla”...
W szkicu o nim, który wprowadził do tej książki jako przedmowę, nazwałem go Wędrowcem. http://grinchenko-inform.kubg.edu.ua/mandrivnychyj/...
Jestem pewien: jego dusza i teraz nie znajdzie ukojenia w wiecznym rajskim spokoju, lecz będzie wędrować, szukając piękna tam, gdzie Życie jest Nieskończone. A tutaj był i pozostanie wieczną artystyczną chwałą ukochanego przez niego Kijowa, a do ostatniego jego ziemskiego tchnienia — drogiej Ukrainy.
1 października 2020 r.
Машинний переклад
Galina DACIUK, dziennikarka
Swoją ziemską drogę zakończył kobzarz Bohdan Ostrowski – jego bandura zabrzmiała żałośnie nad ukraińskim niebem. A my zrozumieliśmy, ile światła ten człowiek wypromieniował dla każdego z nas. Z bandurą, kupioną w 1975 roku od niewidomego kobzarza Markewycza, objechał całą Ukrainę, która była jego siwą dumą, chwalebną historią, kijowskim pagórkiem, zaporoskim stepem i wołyńskim lasem. Imię Bohdana Ostrowskiego zostało wpisane do „Tarnopolskiego słownika encyklopedycznego”, wyryte we Wszechukraińskim spisie kobzarzy, bandurzystów i liryków. Jego śpiew można dziś posłuchać w sieci Internet, przeczytać o bandurzyście w ogólnoukraińskich wydawnictwach, choć nie jest tego zbyt wiele. W latach 80. został wykluczony z Państwowej Kapeli Bandurzystów za „nacjonalistyczne nastroje”. Wraz z początkiem Niezależności, podobnie jak jego bracia po fachu, wyszedł z bandurą z podziemia na ulice i place. Jego wysoki baryton zabrzmiał w niejednej starodawnej dumie oraz w utworze znakowym – „O kozaku-bandurzyście”, w wierszach Tarasa Szewczenki „Wstała chmura zza limanu”, „Świecie jasny”, „Mnie wszystko jedno” oraz we własnych – „Ja – gospodarz”, „O ukraińskim rodzie”. Jego imię na zawsze pozostanie w historii ukraińskiego kobzarstwa. Ale jest jeszcze setki osobistych ludzkich historii, związanych z rodziną Tetiany i Bohdana Ostrowskich, które w te dni są przeżywane sercem. Te historie, tak jak moja, zaczęły się 30 lat temu, w kółku
„Znaki”, które prowadziła żona Bohdana, Tetiana, znana mistrzyni i badaczka ukraińskiego haftu. To ona opracowała słynną książkę „155 starożytnych znaków”, uczyła haftowania dzieci i dorosłych. A Bohdan rozjaśniał krąg szczerą radością, częstował aromatycznym ziołowym herbatą, ożywiał dobrym humorem. W świetlicy Ostrowskich, w centrum Kijowa, gospodarz dodawał własnego zrozumienia do ładu zakodowanego w haftie Światolada. Oboje z żoną budowali ten ład w domu, twórczości, związkach. Ich szlachetna para ożywiała swoim wyglądem nudną codzienność, a ich niezachwiane zasady życia – „nie brać pieniędzy za komercję” – utwierdzały przekonanie, że jednak nie wszystko da się sprzedać.
Co jesień w Ukraińskim Funduszu Kultury organizowano wystawy haftów kręgu „Znaki”, i Bohdan był tam nie gościem, lecz gospodarzem. Znał się na pieśni i haftowaniu, sam umiał dobrze haftować i mocno wierzył, że budowa świata Ukrainy jest zakodowana w znakach na ręczniku, koszuli, kozackiej dumie i rodzimej wierze — i że wszystko to trzeba znać i według tych zasad żyć.
Światło Bohdana to dyduchy w wielu kijowskich świetlicach i w mojej. To jego kobzarskie gwiazdy nad Chortycą, Subotowem, Baturynem, Beresteczkiem. To niezłomność poglądów, własne zdanie, potężna siła ducha, która uświęcała życie miejskie. To światło, które przyciągało. To zdumienie ludzi, którzy zawsze chcieli sfotografować się z nim. W wielkim mieście wyglądał tak
Машинний переклад
Wira Iwaniwna Barynowa-Kułeba to ukraińska malarka, członkini Narodowego Związku Artystów Ukrainy, zasłużona działaczka sztuki Ukrainy, kawaler Orderu Księżnej Olgi III klasy, artystka ludowa Ukrainy, członkini rzeczywista (akademik) Narodowej Akademii Sztuki Ukrainy. W przeddzień Dnia Artysty, który w tym roku obchodzony będzie 11 października, spotkaliśmy się z artystką i poprosiliśmy ją o podzielenie się tajemnicami swojej twórczości.
— Kiedy zaczęła Pani zajmować się malarstwem? — Miłość do sztuki mam chyba od samych narodzin. Zachwycałam się kolorowymi listkami, kwiatuszkami, kolorową gliną. Pewnie tak, jak każde dziecko. Moim zdaniem każdy człowiek w duszy jest artystą. Nie ma takiego dziecka, które nie odbierałoby duszą piękna świata. Od wieków kobieta stara się dać piękno swojemu dziecku, swojemu domowi. Jak tylko może, upiększa swoją chatę, swoje obejście. To też jest sztuka. Od dzieciństwa zapadły mi w duszę opowieści mamy. Nie chodziła do szkoły, ale umiała dostrzegać wszystko, co piękne, i opowiadała o tym nam, swoim dzieciom. „Popatrzcie na ten listek, na tę gałązkę, na tego ptaszka — mówiła mama — co wam przypominają?”. Moją pierwszą pracownią było rysowanie kredą na kominie wiejskiego pieca. Prawdziwy ołówek po raz pierwszy trafił do moich rąk, gdy już uczyłam się w szkole. Dla mnie był to drogocenny skarb. Malarstwa uczyłam się w Charkowskiej Szkole Artystycznej, dokąd przyjechałam ze swojej rodzinnej wsi Rymariwka w rejonie hadziackim obwodu połtawskiego. Później wstąpiłam do Kijowskiego Instytutu Sztuki (obecnie Narodowa Akademia Sztuk Pięknych i Architektury Ukrainy). Miałam wspaniałych pedagogów – Ilję Sztilmana, Karpa Trochymenkę, Wołodymyra Kosteckiego, Walentynę Wyrodową-Gautier, z którą do dziś pracujemy na katedrze malarstwa Akademii. Po ukończeniu instytutu zostałam przyjęta do pracowni twórczych Akademii Sztuk ZSRR (kierownik Serhij Hryhorjew). Przez trzy miesiące odbywałam staż z ramienia tej akademii w Niemczech. Po tym przyjęto mnie do pracy dydaktycznej. 50 lat temu zostałam członkiem Związku Artystów ZSRR, a potem – niepodległej Ukrainy. Przez wszystkie te lata malarstwo jest nieodłączną częścią mojego życia. — Proszę o kilka słów na temat Pani działalności dydaktycznej? — Już ponad 50 lat uczę studentów malarstwa, kompozycji, rysunku. Pracowałam na różnych wydziałach. Obecnie – na katedrze malarstwa, prowadzę drugi rok malarzy. Uczyli się tu utalentowani ludzie, uczą się i teraz. Uczyć rysować można każdego. Ale każdy na swój sposób odbiera i odczuwa różne kolory. A twórczość i wrażenia to indywidualne sprawy, których nauczyć się nie da. Przez te lata zmieniał się program, zmieniało się nauczanie. W czasach radzieckich narzucano składnik ideologiczny – „kierowniczą i przewodnią rolę KPZR”. Ale były też plusy. Państwo przeznaczało znaczne środki. Budowano szkoły artystyczne, uczelnie. Po tym, jak Ukraina stała się niepodległym państwem, artyści wreszcie otrzymali wolność twórczą. Jednak państwo z każdym rokiem przeznacza coraz mniej środków na literaturę, teatry, sztukę. Muzea i Ministerstwo Kultury Ukrainy nie kupują dzieł sztuk pięknych. Na ścianach Akademii można zobaczyć obrazy z naszych zbiorów, ale są bez ram, bo nie ma na to pieniędzy. Artystom trudno przetrwać. Drogie są materiały – farby, płótna. Niektórzy szukają lepszego losu za granicą. Ale artysta nie może nie tworzyć. Tak właśnie żyjemy. Proponuję swoim studentom malować to, co ich boli w duszy. I wiecie, powstają ciekawe prace. Obecnie mam 12 studentek. Moim zadaniem jest, aby w ich duszach pozostało wewnętrzne piękno, aby przekazały je swoim dzieciom, zawsze pozostawały ludźmi. Wielu z nich nie jest teraz łatwo, po prostu nie mają środków. Proszę ich, by nie tracili ducha, dobrze się uczyli. Przecież zdobyta wiedza na pewno przyda się w dalszym życiu. Jednym z moich najlepszych uczniów jest Roman Petruk z Łucka. Ma wrodzone zamiłowanie do sztuki. Przejął wielką szkołę od Mykoły Storożenki. Teraz sam już wykłada studentom, ma swój styl. Bardzo lubię jego prace. Cieszę się, że istnieje Kijowska Państwowa Akademia Sztuki Dekoracyjno-Stosowanej i Wzornictwa imienia Mychajła Bojczuka, w której uczy się utalentowana młodzież. — Czy zdarzyło się Pani pracować także w Chinach? — Nasza Akademia zawarła umowę z Chińską Republiką Ludową. Chińczycy chcą przejąć naszą kulturę, nasze malarstwo, naszą szkołę. Pytałam: „A dlaczego wybieracie naszą Akademię?”. Odpowiadali, że w nasze prace włożono wiele duszy. Odczuwa to każdy człowiek, który patrzy na obrazy. Właśnie tego pragnęli się nauczyć. Były czasy, kiedy uczyło się u nas po 100 studentów z tego kraju. Uczyłam ich od pierwszego roku. Potem w Chinach zdecydowano, że będzie korzystniej, jeśli nasi wykładowcy będą pracować tam. Musiałam wykładać w mieście Qinghua. Do różnych miast tego kraju jeździli inni nasi pedagodzy. Chińczycy dobrze znają europejskie malarstwo, architekturę, muzykę. Rozumieją, że mamy ciekawe malarstwo, które różni się nie tylko od ich, ale i od innych narodów europejskich. Każdy naród jest na swój sposób ciekawy. I im więcej dany kraj będzie wiedział o kulturze innych narodów, tym bardziej wzbogaci się sam. Dużo podróżowałam po świecie. Zachwycałam się sztuką USA, Francji, Niemiec, Włoch i innych krajów. Ale im więcej widzisz cudzego, tym silniej cenisz swoje. Ile bym nie studiowała twórczości genialnych malarzy Rembrandta i Tycjana, nigdy się nimi nie stanę, a pozostanę sobą – Virą Kulebą. Pozostanę z tym, co jest we mnie zakorzenione od naszej przyrody, naszej ziemi, naszych rodziców. — Która z zagranicznych podróży najbardziej zapadła Pani w pamięć? — W 1991 roku „Związek Ukrainek” zaprosił mnie do miasta Chicago (USA). Tutaj stworzono mi wszelkie warunki do twórczości. Malowałam rodzimą Ukrainę. Potem przy cerkwi św. Włodzimierza i Olgi odbyła się wielka wystawa, na którą przyszło wielu ludzi. Zaskoczyło mnie, że Ukraińcy przychodzili w strojach narodowych. Prawie wszystkie moje prace wtedy kupiono. Ludzie chcieli, aby ukraińska sztuka była w ich domach, aby widziały ją dzieci i wnuki. Po tym nie raz przyjeżdżałam do tego miasta, zawsze bardzo dobrze mnie tu przyjmowano, tutaj mogłam tworzyć. Ostatni raz przyjechałam tu ze swoją córką Ołeną. Dobrze zna język angielski i była dla mnie tłumaczką. — Jaka jest tematyka Pani twórczości? — Wiele musiałam przeżyć na swojej życiowej drodze. Najważniejsze, że zdołałam pozostać sobą. Nie byłam komunistką, bo wiedziałam, że to nie dla mnie. Nie mogłam pod dyktando partii malować portretów wodzów. Malowałam naszych wieśniaków, ludzi pracy. Wiele obrazów poświęciłam ojcu i matce. Oni to coś więcej niż tylko rodzina. Ojciec jest dla mnie fundamentem, na którym wszystko się trzyma, a mama ten fundament podtrzymuje. Później, kiedy sama zostałam mamą i babcią, zrozumiałam, jak ważne jest trzymanie się właśnie swojej rodziny. Tylko rodzina i dobroć mogą wychować dziecko, uchronić je, aby nie poszło łatwą drogą. Twórczości Tarasa Szewczenki poświęciłam swoje obrazy „Najmyczka” i „Kateryna”. Kiedy jeździłam po Czerkaszczyźnie, myślałam: jak prosta kobieta mogła urodzić takiego chłopca, który stał się nie tylko genialnym poetą, ale i malarzem? Ale ten człowiek nie miał ani własnej chaty, ani własnej rodziny. Za co spotkał go taki los? Jednak czy zdołałby to wszystko osiągnąć, gdyby miał szczęśliwy los? — Pewnie Pani twórczość jest znana także za granicą? — Jako artystka jestem szczęśliwa, że niemało moich prac rozleciało się po świecie. Szczególnie dużo jest ich w Ameryce, Chinach, gdzie bywałam wielokrotnie. Chińczyków interesują obrazy z narodowego ukraińskiego życia, gdzie oddana jest czystość ludzkich relacji. Są to takie prace jak „Matka z dzieckiem”, „Ojciec kosi”, „Miłość”. Moje obrazy sprzedawano na takich aukcjach jak „Christie’s”, „Sotheby’s”. Obcokrajowcy chętnie kupują nasze obrazy, ale chciałabym, żeby zostawały one także na Ukrainie. Weźmy na przykład moją dużą pracę „Łesia Ukrainka w Hadziaczu”. Była eksponowana na wielu moich wystawach indywidualnych. Mam wiele innych płócien poświęconych historii Ukrainy. Powinny być w muzeach, aby widzieli je ludzie. Martwię się, co stanie się z tymi obrazami, kiedy odejdę w zaświaty. Te prace kupiliby we Francji czy Chinach, otrzymałabym za nie jakieś środki, wydałabym je, ale chcę, żeby obrazy zostały na rodzimej ziemi. — Twórczość których malarzy najbardziej Pani lubi? — Bardzo lubię twórczość Zinaidy Serebriakowej. Wśród naszych artystek do dzisiaj ważne znaczenie dla mnie ma twórczość Tetiany Jabłońskiej. Tetiana Nyliwna była całą epoką w życiu naszej Akademii, miała wielką szkołę Fedora Kryczewskiego. Bliska jest mi twórczość mojej koleżanki Walentyny Wyrodowej, Tetiany Halimbijewskiej, które również pracowały w Akademii. Jestem zachwycona Serhijem Szyszkiem, który malował niezwykle piękne pejzaże, oraz dziełami Wasyla Hurina i Mykoły Storożenki. Mój ideał to Kateryna Biłokur. Ona jest jak ta roślina, która szła w górę, przebijając się przez chwasty. Biłokur nie kończyła żadnych szkół, ale widziała i czuła piękno każdego kwiatka, piękno rodzimej ziemi. Kiedy wchodziłam do jej chaty we wsi Bohdaniwka w rejonie jahotyńskim, czułam się jak ona. Szła po torach, by uczyć się do
Myrhorodu, a ja, jadąc na studia do Charkowa, nie miałam nic za duszą. — Czy nie próbowała Pani opanować Internetu? — Nawet nie próbowałam. Po prostu nie mam czasu. Wolę coś namalować. — Kto Pani pomaga? — Przede wszystkim chciałam wspomnieć mojego męża Walentyna Barynowa. Dzięki niemu miałam możliwość poświęcić się sztuce. Choć ma wykształcenie techniczne, bardzo kocha sztukę. Wziął na siebie wszystkie sprawy domowe, wychowanie dzieci, pomagał moim rodzicom, a żeby zapewnić rodzinie byt, jeździł do pracy w dalekie kraje. Dla dobra rodziny porzucił pracę nad rozprawą doktorską. Już prawie 55 lat idziemy razem przez życie. Jest Rosjaninem, urodził się nad Wołgą. Bardzo go boli, że Rosja stała się agresorem. — Pani mąż jest Rosjaninem, Pani jest Ukrainką. W jakim języku rozmawiacie? — Nauczanie u nas prowadzone było w języku rosyjskim, mąż jest Rosjaninem. Ja też rozmawiałam po rosyjsku. A kiedy przyjeżdżałam na Połtawszczyznę, przechodziłam na język ojczysty. Ale kiedy urodził się syn Andrij, nie wyobrażałam sobie, jak mogłabym mówić do niego w innym języku niż ukraiński. Kiedy usłyszał to Walentyn, poprosił, abym i z nim tak mówiła. Tak właśnie rozmawiamy przez wszystkie te lata – każdy w swoim języku ojczystym. Nawet kiedy się kłócimy (uśmiecha się). Mąż dobrze zna ukraiński, kocha nasze pieśni ludowe, czasami pomaga mi przetłumaczyć to czy inne słowo. Jednak mówić nim tak i nie zaczął. Ale to nam nie przeszkadza. I teraz, kiedy podnoszone są kwestie historii, kultury, języka, z wdzięcznością wspominam naszego trzeciego prezydenta Wiktora Juszczenkę, który poświęcał im uwagę. Jestem wdzięczna także jego żonie – Katerynie Juszczenko, która od dawna zna moją twórczość. My, Ukraińcy, na całym świecie powinniśmy pozostawać Ukraińcami ze względu na swoją wewnętrzną kulturę. — Co zapamięta Pani z mijającego roku? — Nieustannie pracuję w pracowni. Jednak z powodu kwarantanny musiałam kilka miesięcy przesiedzieć u siebie w mieszkaniu na dziewiątym piętrze, ze studentami zajmowałam się online. Choć i tutaj, oczywiście, trochę malowałam. Latem mogłam pojechać z synem na wieś na Połtawszczyznę. Zaczęłam malować z natury tę zieleń, ciepło, lato. Syn przynosił polne kwiaty. W sumie namalowałam tam 8 prac. Myślę, by trzy z nich zaprezentować na wystawie poświęconej Dniu Artysty, która odbędzie się w Centralnym Domu Artysty Narodowego Związku Artystów Ukrainy. Chciałabym namalować Ołenę Pcziłkę, Łesię Ukrainkę (wcześniej już poświęciłam jej wiele obrazów), inne prace, które przekazywałyby moje wewnętrzne odczucia. Bardzo kocham życie, jego znaczenie odczuwam z biegiem lat. Oby Bóg dawał siły, bo chcę jeszcze malować. Jestem szczęśliwa, że idę do studentów. Że jestem im jeszcze potrzebna. Pragnę przekazać im wszystko to, co mam. Jeśli artysta idzie do pracowni, to jest to już dla niego święto. Malowanie jest nieodłączne od twórcy. Pozostawia on ludzkości swoją duszę, miłość do piękna. Bez sztuki, bez kultury, bez języka ojczystego, bez swojej ziemi żadne państwo nie może istnieć. Rozmawiał Eduard OWCHARENKO
Машинний переклад
Serhij TRYMBACH. 5 października zakończył się 11. Odeski Międzynarodowy Festiwal Filmowy. Jak przystało w obecnych warunkach, odbywał się on w formacie online. Jednak wszystkie inne zasady festiwalowe zostały zachowane… Program oceniali nie tylko jurorzy, ale i widzowie. W konkursie międzynarodowym jury przyznało Grand Prix obrazowi „KOLACJA W AMERYCE” (reż. Adam Rehmeier, USA). Taki sobie zmierzchły humor o muzyku punkowym, który wraz ze swoją fanką wyrusza (uciekając przed policyjnymi pościgami) w podróż po prowincjonalnej Hameryce. Kraju, który w filmie wcale nie wygląda na wielki, na lidera świata — raczej jest to opowieść o fałszywych wartościach, których cena to dolar w dzień targowy… Najlepszym filmem uznano ukraiński obraz „ATLANTYDA” (reż. Wałentyn Wasjanowycz). Obraz to jeden ze zwycięzców ubiegłorocznego Festiwalu Filmowego w Wenecji, w tym roku został wysunięty przez Ukrainę do zdobycia „Oscara” w kategorii „Najlepszy film nieanglojęzyczny”. Już to jest warte tego, aby go obejrzeć (w kinach pojawi się równo za miesiąc). No i jest to po prostu film wybitnej światowej klasy. Z niezwykle przemyślanym, wyważonym do ostatniego milimetra ekranowego systemem obrazowania. Nadtragiczny obraz ukraińskiego bytu, jakim może on się stać już za 5 lat (wydarzenia filmu rozgrywają się w 2025 roku). Wojna się skończyła — nie zapomnijcie. Zapomnieć nie można: wypalona ziemia, zabita, przeszyta minami i ludzkimi trupami. Bohaterka filmu, z wykształcenia archeolog, pracuje niemal w swoim zawodzie: wydobywa ludzkie szczątki spod ziemi. W pewnym sensie bada na podstawie kości dotychczasową cywilizację, tę samą Atlantydę, po której nie zostało nic żywego. Oprócz kilku ludzi… A jeszcze w innym sensie, być może nieprzewidzianym przez autora obrazu, jego dzieło wpisuje się w szereg filmów, który zaczyna się „Ziemią” Dowżenki (początki ruiny Ukraińskiego Kosmosu), a kontynuuje „Studnią dla spragnionych” Jurija Illenki, którą w połowie lat 60. spłoszeni urzędnicy schowali gdzieś daleko (ukraińska wieś, zasypana piaskami i zapomnieniem)… Najlepszym ukraińskim filmem pełnometrażowym (w konkursie obrazów narodowych) jury uznało film „Bies” Jehora Trojanowskiego, który otrzymał również nagrodę jury FIPRESCI. Wstrząsająca opowieść o ojcu spod Mariupola, który stracił na wojnie w Donbasie swojego syna. Najprawdopodobniej z ręki rosyjskiego bojownika Bieslera, czyli Biesa… Stary ojciec pracuje niczym cała grupa śledcza. Jego celem, choćby i mało osiągalnym, jest dotarcie do tego Biesa, zniszczenie go… OMFF zakończył się całkiem pomyślnie, z czego można pogratulować zespołowi festiwalowemu. Zapoznanie się z programem konkursowym i pozakonkursowym (powiedzmy, retrospektywą słynnego Szweda Roya Anderssona) można kontynuować jeszcze przez cały ten tydzień. W trybie online, oczywiście.
Машинний переклад
W 335. rocznicę urodzin wielkiego niemieckiego kompozytora J. S. Bacha 11 października w Narodowej Filharmonii Ukrainy zabrzmią wszystkie flażoletowe, czyli fletowe, sonaty tego kompozytora w wykonaniu solistów: zasłużonego artysty, „Złotego Fletu Ukrainy” Jurija Szutka oraz pianistki, laureatki konkursu im. Mykoły Łysenki, Larysy Deordijewej.
Ten koncert jest świetnym ciągiem dalszym tematycznych programów znanego solisty-flecisty: „12 sonat G. F. Haendla”, „6 sonat W. A. Mozarta”, „Barokowe sonaty z repertuaru Fryderyka Wielkiego”, „Arcydzieła muzyki kameralnej XIX wieku” i stanie się prawdziwym wydarzeniem w życiu muzycznym kraju.
Ołeksandra TYMOSZCZUK
Sonaty na flet i klawesyn (clavecin, który obecnie zastępuje fortepian) Bach napisał w Köthen w latach 1717–23, w dojrzałym okresie swojej twórczości. Wtedy też powstały inne jego dzieła, takie jak „Dobrze temperowany klawesyn”, sonaty i partity na skrzypce solo oraz suity wiolonczelowe. W tym czasie Bach służył na dworze subtelnego znawcy sztuki muzycznej – księcia Anhalt-Köthen Leopolda, kierując jego kameralną kapelą, dla której pisał utwory świeckie. W jej składzie był znakomity flecista. To właśnie stało się decydujące dla powstania przez Bacha sonat na flet. Kompozytor z pewnością doskonale znał technikę gry na tym instrumencie dętym, który w owym czasie wykonywano z drewna, oraz jego walory brzmieniowe i kolorystyczne. Przecież stworzył błyskotliwe partie fletowe w Koncertach brandenburskich, w Suicie orkiestrowej h-moll, której finałową częścią jest słynny „Żart”, oraz w mnóstwie arii i zespołów z mszy i kantat. Zatem sonaty fletowe stały się szczytem kameralnej muzyki Bacha, w których śmiało wyprzedza swój czas, przewidując pojawienie się cykli sonatowych wiedeńskich klasyków. Kompozytor bowiem, wbrew tradycji, uczynił partię klawesynu samodzielną. Wyraźnym potwierdzeniem tego są pierwsze trzy sonaty. Skomplikowany pod względem faktury i obciążenia homofoniczno-polifonicznego akompaniament tych utworów zbliża się znaczeniem i treścią do... szlak bojowy przebyty od Kerczu do Pragi. Następnie uczył się w Krymskiej Szkole Artystycznej im. H. S. Samokiszy, pracował jako nauczyciel w szkole w Bałakławie, jako wykładowca w technikum budowlanym, kierował sewastopolskim studiem artystów-amatorów. W 1996 roku mistrzowi nadano tytuł „Zasłużonego Artysty Ukrainy”. W Sewastopolu nazywano go człowiekiem-legendą, najlepszym artystą i pedagogiem Krymu. Obrazy Pawła Miroszniczenki znajdują się w muzeach Ukrainy, Francji, Niemiec, USA, Japonii, Czech, Rosji, Polski i innych krajów, a także w prywatnych kolekcjach. Paweł był człowiekiem bardzo ruchliwym. Często bywał na plenerach w Siedniowie i w innych miastach Ukrainy. Malował nie tylko Krym, ale również inne zakątki naszego kraju. Tworzył jaskrawe martwe natury, których obrazy długo pozostają w pamięci. We własnych pracach śmiało posługiwał się kolorem; jest mu właściwe przekazywanie ciszy, oddawanie intymności kontemplacji. Morskie pejzaże artysty wielu nazywa intymnymi. Uwagę przyciąga obraz „Domek Starosillia”. Ten motyw nie pozostawia obojętnymi wielu ukraińskich artystów. Natomiast Iwan Tiuchа (1920–2005) urodził się na Kijowszczyźnie. Już jako chłopiec pragnął malować, dlatego wstąpił do kijowskiej szkoły artystycznej, gdzie przyswajał podstawy twórczości. Od pierwszych dni był na wojnie. Wkrótce potem wstąpił na wydział malarstwa z obciążeniem partii solowego fletu. Wszystkie 6 sonat skomponowano według zasady przemiennego występowania trzech i czterech części kontrastujących tempem. Zachwycają one niewyczerpanym bogactwem melodycznym, elastyczną zmianą różnych obrazów – elegijnych i świątecznych, tanecznych i dramatycznych. W jasnej i przejrzystej tkance muzycznej odczuwa się geniusz Bacha-polifonisty, który mistrzowsko wplata w fakturę homofoniczną złożone połączenia polifoniczne. – Sonaty fletowe Bacha to najtrudniejszy repertuar, który wymaga od muzyków filozoficznego przemyślenia oraz filigranowej techniki wykonania – zaznacza flecista J. Szutko. – Wyobraźcie sobie, że ujrzały świat 300 lat temu, kiedy jeszcze nie narodzili się Mozart, Beethoven, a na świecie nikt nie wiedział, kim jest Napoleon Bonaparte. Tymczasem ludzkość już znała tę niezrównaną muzykę. J. Szutko gra na unikalnym złotym flecie japońskiej firmy „SANKYO”, która specjalizuje się w produkcji instrumentów koncertowych dla sławnych flecistów i jest twarzą jej producenta na świecie. Bogata paleta niuansów, czysty, przejrzysty, lotny dźwięk jego unikalnego fletu w parze z drżącym wykonaniem partii fortepianowej solistki L. Deordijewej, która słynie z temperamentnego wykonywania utworów kompozytorów romantycznych, potrafią subtelnie i wyrafinowanie oddać całe piękno brzmienia melodyki Bacha i zauroczyć najbardziej wymagającego słuchacza.
wpisu Kijowskiego Instytutu Sztuki Artystycznej. Uczył się u Serhija Jerżykowskiego, Wołodymyra Kostećkiego, Ilii Sztilmana, Hieorhija Melichowa…. Tworzył w gatunku malarstwa sztalugowego, jego obrazy wielokrotnie wystawiano na licznych wystawach, publikowano w ilustrowanych katalogach, książkach, czasopismach. W 1995 roku artysta otrzymał tytuł „Zasłużony Artysta Ukrainy”. Dziś mamy możliwość szeroko zaprezentować twórczość artysty Iwana Tiuchy, dla wielu będzie to odkrycie. Jego obrazy są bardzo różne, ale wszystkie są niezwykle poetyckie, niezwykle lekkie i jasne. Dość często na płótnach można zobaczyć łodzie. Chcieliśmy przypomnieć te nazwiska, które wniosły zauważalny wkład w rozwój ukraińskiej sztuki plastycznej. Jubileusz – ile zawiera się w tym słowie. Ci, którzy zakończyli swoją życiową i twórczą drogę, zasługują na szacunek i pamięć potomnych, na przemyślenie dziedzictwa artystycznego. Wystawa potrwa do 25 października. Zapraszamy do rozkoszowania się pięknem.
Машинний переклад
Eduard OWCHARENKO. Rok 2020 to rok stulecia trzech utalentowanych artystów – Ołeksandra Burlina, Pawła Mirosznyczenki oraz Iwana Tiuchy. Trzy drogi, trzy losy, trzy odwagi, trzy talenty… Wszyscy oni byli uczestnikami II wojny światowej, dążyli do swojego celu mimo wszystkich trudności okresu powojennego, pokonywali liczne przeszkody, aby zajmować się tym, czego pragnęła dusza, co pomogłoby zapomnieć o koszmarze wojny i żyć, inspirując się pięknem, darując otoczeniu swoją artystyczną wizję świata. Właśnie jubileuszom tych twórców poświęcona jest ekspozycja wystawy „Przystanek – Stulecie”. – Przez wiele lat zebraliśmy dużą kolekcję – opowiada historyk sztuki Muzeum Sztuki Współczesnej Ukrainy Iryna Aleksiejewa. – Staramy się przynajmniej częściowo przedstawić ją w naszych różnorodnych projektach. Jednym z nich są „Więzi rodzinne – wartości rodzinne”. Pragniemy, aby ludzie pamiętali nazwiska naszych artystów. Nowy projekt nazwaliśmy „Przystanek – Stulecie”. Jeden z artystów w tym projekcie reprezentuje Zakarpacie, drugi – Krym, a trzeci – Kijów. Ich prace dają możliwość zobaczenia charakterystycznych cech tej czy innej szkoły, poczucia wpływu miejscowości, w której żyli artyści, na ich twórczość. Ołeksandr Burlin (1920-1994) po zakończeniu wojny zrządzeniem losu znalazł się w Użhorodzie. Właśnie na Zakarpaciu udało mu się zrealizować swoje młodzieńcze marzenie – zostać artystą. Uczył się u wybitnych mistrzów – Josypa Bokszaia, Adalberta Erdelyiego, Hawryła Hluki. Pracował jako artysta gazety „Radianśke Zakarpattia”, a później w warsztatach produkcyjnych Zakarpackiego oddziału funduszu artystycznego USRR. Brał udział w wystawach obwodowych, republikańskich i zagranicznych, miał wystawy indywidualne w Użhorodzie. Artysta zakochał się w ziemi, na której przyszło mu żyć i tworzyć, malował swoje pejzaże szczerze i impulsywnie. Ołeksandr był niezwykle utalentowanym człowiekiem. Nie tylko malował, ale także pisał wiersze. Na wystawie eksponowane są prace z różnych lat, co pozwala lepiej prześledzić jego drogę artystyczną. Jeśli obraz „Przyszli mistrzowie” został stworzony w 1966 roku, to „Deszcz pod wieczór” – prawie 20 lat później. W tym czasie nieco zmieniła się maniera pisania. Z biegiem czasu malował coraz więcej pejzaży. Na jego twórczość znaczny wpływ miały legendy i podania tego regionu. Pawło Mirosznyczenko (1920-2000) pochodzi z Ługańszczyzny. Od dziecka lubił malować i marzył o wstąpieniu do instytutu artystycznego, ale życie wprowadziło swoje korekty. Najpierw była służba w wojsku, potem – wojna. Jego Muzeum Sztuki Współczesnej Ukrainy rozpoczęło swój nowy sezon muzealny prezentacją wystawy z własnej kolekcji – „Przystanek – Stulecie”.
Машинний переклад
40 lat temu niezwykle ciekawy przypadek uszczęśliwił naszych rodaków — piłkarzy. Switłana MASŁOWSKA, zastępca przewodniczącego Czerniowieckiej organizacji obwodowej Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. — Wasylu Todorowyczu, 40 lat temu odbył się mecz, przyуроczony 40-leciu zjednoczenia Bukowiny z Ukrainą, tego nie warto pozostawiać bez uwagi? — Oprócz tego, spotkanie odbyło się właśnie w Dniu Młodzieży, a już za tydzień, 7 lipca 1980 roku, Bukowina na Czerniowieckim stadionie przyjmowała Ogień Olimpijski! Mecz rzeczywiście pozostał w pamięci na całe życie! Sądzę, że nie tylko u mnie. Dlatego też odważyłem się na eksperyment, który zaproponowałem znanemu w rejonie futbolomanowi Iwanowi Mychajlukowi, który zgodził się razem ze mną być organizatorem wydarzenia. Proponuję redakcji gazety „Hołos kraju” również dołączyć do nas, i ogólnie skład organizatorów można poszerzać dla wszystkich chętnych, aby spotkanie odbyło się na wysokim poziomie. — Zatem „Hołos kraju” zostanie współorganizatorem wydarzenia. Dlaczego warto wspomnieć tamtą imprezę? — Po pierwsze, to historyczne wydarzenie, które miało miejsce w okresie radzieckim, kiedy system nie dawał nam należytego ukraińskiego, kulturalno-oświatowego rozwoju, który nierzadko zastępował nam futbol. W tym meczu łamały się ówczesne stereotypy, kiedy różni pod względem statusu piłkarze — zawodowcy i amatorzy, grali na równych prawach. Po drugie, jeszcze, dzięki Bogu, wielu bohaterów tamtej nieustępliwej gry żyje i jednoznacznie nie ma nic przeciwko, by się spotkać i wspomnieć ciekawe momenty meczu. Po trzecie, jest to bardzo ważne dla obecnej zmiany piłkarskiej, a zwłaszcza — jeśli chłopcy porozmawiają między sobą, podzielą się przemyśleniami o tym, jakim był futbol wtedy i jakim może stać się w przyszłości. Po czwarte, szczęśliwy, że byłem naocznym świadkiem-kibicem „Złotego kołosa”. W 1980 roku byłem korespondentem wiejskim i, przypadkowo dowiadując się o meczu, poprosiłem woźnicę, aby mnie oraz innych chłopców dowiózł wozem z Wikna do Zastawnej. Pamiętam, wtedy była taka ulewa, zmokliśmy, ale na 2. połowę zdążyliśmy! Wynik gry — 3:3, oczywiście, wszystkich zszokował, ale i zadowolił. Jak twierdzi naoczny świadek całej gry Iwan Mychajluk, początkowo gola strzelili kijowianie, potem — zastawniowcy, trzeciego — znowu kijowianie, czwartego — my, piątego — „Dynamo” i szóstego — „Kołos”. Mogę twierdzić, że remis — bez żadnych ustaleń, co w tamtym czasie uważano za poniżej godności dla każdej drużyny, a dla tej, która nadawała ton Europie — tym bardziej! — Dwa gole strzelił Mykoła Rudyj, a trzeciego — nasz (redakcji) sąsiad z piętra, który pracował w oddziale ochrony — Stepan Litowśkyj. — Pan, jako znawca futbolu, uważa, że ówczesny Zastawniowski „Kołos” miał niemal ligomistrzowski poziom? — W tamtym czasie drużyna Zastawniowska mogła grać w wyższej lidze, była bardzo silna, imponowała swoją grą wszędzie i dosłownie grzmiała swoimi wynikami. Na przykład, z sąsiednimi centrami rejonowymi Kicmaniem zagrała z wynikiem 5:0, Storożyńcem — 7:0! Co prawda, „Kołos” nazywał się Zastawniowskim, ale w tym meczu, oprócz mieszkańców centrum rejonowego, w drużynie grali jeszcze po dwóch ze wsi Towtry i Kadubiwci oraz po jednym z Dorosziwciw i Wikna. — A może Pan wspomnieć cały skład legendarnej drużyny? — Spróbuję… Za „Złoty kołos” grali: Wasyl Medwediew i Mykoła Bojko (bramkarze), Iwan Mychajluk, Heorhij Filipczuk, Mykoła Rudyj, Iwan Skybińśkyj, Stepan Litowśkyj, Heorhij Bojczuk, Dmytro Pisećkyj, Iwan Haras, Mykoła Haras, Iwan Słobodian, Wasyl Haras, Mykoła Adamko, Orest Tkacz, Iwan Rynżuk, Stepan Hucuł. Niestety, czterej ostatni już opuścili ten świat… Za Kijowskie „Dynamo”: Rudakow, Medwid, Szabo, Muntian, Chmelnyćkyj, Turianczyk, Serebrianykow, Ostrowśkyj, Łytowczenko, Kułykowśkyj, Kaszczij… Przy okazji, na zastawniowskiej trybunie był legendarny gracz-kijowianin meczu śmierci z Niemcami w 1942 roku Makar Honczarenko, który podczas wojny wyróżnił się dwoma bramkami i pozostał żywy. I jeszcze nasz kraj tak spodobał się Fedorowi Medwidowi, że wkrótce przeprowadził się do nas i został trenerem Czerniowieckiej „Bukowyny”. — Ma Pan nadzieję, że uda się zaprosić do Zastawnej także ówczesnych piłkarzy-„dynamowców”? — Tak, już prowadzę rozmowy z Heorhijem Filipczukiem, który w latach 90. był przewodniczącym Czerniowieckiej Obwodowej Administracji Państwowej, obecnie znany naukowiec-proświcianin, mieszka w Kijowie. Występuje on w roli pośrednika między Kijowem a Zastawną, aby ustalić, kto ze stołecznych gwiazd może przyjechać na 40-lecie gry. Bardzo mamy nadzieję, że oświatowe spotkanie odbędzie się wkrótce… Organizatorzy mają zamiar zaprosić na wydarzenie żony i rodziny tych czterech piłkarzy, którzy odeszli w niebyt. W związku z wymogami kwarantanny format spotkania — na ulicy, prawdopodobnie na dawnym boisku piłkarskim (przy gimnazjum). Gra, karne, rozmowy?.. To jest ta „złota” intryga, o której na razie nic nie wiadomo nawet organizatorom. Zastawniowskiego klubu „Złoty kołos” (Bukowina) oraz fanów-kibiców. Na miejskim stadionie niewielkiego centrum rejonowego drużyna zagrała z… Kijowskim „Dynamem”! To nie żart! Minęło nie tak dużo czasu, dlatego są naoczni świadkowie, którzy mogą to potwierdzić. Były redaktor naczelny gazety obwodowej „Hołos kraju”, fanatycznie zakochany w futbolu człowiek, obecnie przewodniczący Czerniowieckiej organizacji obwodowej Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, bukowiński proświcianin Wasyl Dżuran mówi, że dobrze pamięta tamten widowiskowy mecz. Nie tylko pamięta, ale inicjuje spotkanie uczestników dwóch drużyn w Zastawnej! Jakim widzi wydarzenie, co pozostało w pamięci sprzed 40 lat — w wywiadzie z moim kolegą. Bądźmy razem! PRZEDPŁATA—2 0 2 0 Koszt przedpłaty (z dostawą i kosztami pocztowymi): TYGODNIK OGÓLNOUKRAIŃSKIEGO TOWARZYSTWA „PROŚWITA”
Машинний переклад
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracyjne KW nr 4066 z dnia 02.03.2000 r.
Машинний переклад
Redaktor dyżurny Olga ŻMUDOWSKA Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 3. Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Wydrukowano w spółce z o.o. „Mega-Poligraf”,
Машинний переклад
Szef redakcji Pawło MOWCZAN Odpowiedzialna za wydanie Lubow HOŁOTA Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Mykoła TYMOSZYK, Heorhij FILIPCZUK, Iwan JUSZCZUK Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcji Nataliia SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks) na 1 miesiąc 19 hrywien 82 kopiejki na pół roku 107 hrywien 32 kopiejki.
Машинний переклад
Sekretarz odpowiedzialny
Iryna SZEWCZUK
Dział kultury
Eduard OWCZARENKO
Dział korekty
Olha ŻMUDOWSKA
Skład komputerowy
Iryna SZEWCZUK
Wołodymyr ŻYHUN
Redaktor internetowy
279-39-55
Машинний переклад
Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy korzystaniu z naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617
Машинний переклад