Сторінка · с. 2сторінка оригіналу ↗
Język ukraiński: jak uczynić „sacrum” „profanum”?
Слово Просвіти, №42 за 2012 рік
W materiale dyrektorki Ogólnoukraińskiej organizacji społecznej „Nie bądź obojętny!” (lub „NBB”) Oksany Lewkowej poruszono kwestię tego, dlaczego kultura masowa jest czymś naturalnym i jak uczynić ukraińskość zjawiskiem masowym zarówno w teorii, jak i w praktyce. Podyskutujemy? Oksana LEWKOWA „Nawet wcześniej nie wiedziałam, że po ukraińsku można mówić także o sprawach młodzieżowych: swoim zakochaniu, relacjach z rodzicami, muzyce, codzienności — wyznaje kreatywna pracownica stołecznej agencji reklamowej, która jeszcze w zeszłym roku studiowała filologię ukraińską w Zaporożu. — Przyzwyczaiłam się, że są nim napisane wyłącznie podręczniki. Dopóki nie odwiedziłam koncertu rapera Vovy ze Lwowa. Wykonywał rymowane teksty o sprawach, które interesują młodzież! To była rewolucja w głowie! Okazuje się, że ukraiński może być językiem nieurzędowym!”. Rozmowa z reklamowczynią odbyła się niedawno. „Rozbicie szablonu”, o którym mówiła dziewczyna, po raz kolejny przekonało mnie o tym, że największy problem kultury ukraińskiej nadal polega na jej niemasowości. Wystarczy włączyć telewizor i obejrzeć te reality show czy programy rozrywkowe, w których są parodie. W noworocznym wydaniu „Wieczirniego kwartału” — karykatura odeskiego funkcjonariusza drogówki, który w prawdziwym życiu nazwał ukraiński „językiem cielęcym”. Rozegrano to tak, że po długiej nauce zaczął on w końcu mówić po ukraińsku. W rezultacie milicjant (w wyimaginowanej sytuacji) nie żąda konkretnych odpowiedzi i działań od sprawcy wykroczeń drogowych bezapelacyjnym, bezczelnym tonem i swoistym slangiem, jak to zazwyczaj bywa, lecz gawędzi jak z serdecznym przyjacielem — emocjonalnie i szczerze. Moment pokazano ten sam, jednak zmiana języka spowodowała zmianę stylistyki rozmowy. A w jednej z parodii „Od dziewczyny z przedmieścia do damy” przedstawiono dziewczynę, która po przejściu na ukraiński nagle zaczyna używać wyłącznie „nadinteligentnych” słów: tam, gdzie przed chwilą było rosyjskie „zamieczat”, teraz jest „akcentować”, a zamiast „wosprinimat” — „akceptować”. Parodia jako gatunek zawsze maksymalnie wypukle, w przerysowanej formie, odtwarza charakterystyczne cechy oryginału. Te przykłady to demonstracja niezbalansowania warstw leksykalnych: mamy ogromną lukę w kulturze i mowie w postaci ukraińskiego slangu (przypadek z funkcjonariuszem) oraz nadmierne akcentowanie warstwy akademickiej języka (epizod z damą), a świadomość masowa (telewizja) już o tym krzyczy. Mnóstwo działaczy społecznych, którzy dziesięcioleciami pracują na niwie tworzenia Ukrainy, nie uświadamia sobie jednej prawdy: jeśli niszy kultury masowej nie zajmuje produkt ukraińskojęzyczny, to wypełnia ją obcojęzyczny. Aktywiści często skłonni są krytykować wszystko, co kojarzy im się z takimi „haniebnymi zjawiskami”, jak epoka społeczeństwa konsumpcyjnego, globalizacja itp.: Internet, literatura masowa, łączność mobilna, sfery usług, reklamy, sportu, biznesu… Często zapominają, że podział kultury na masową i elitarną istniał zawsze i w każdym kraju. Oto co pisze na ten temat wybitny językoznawca Jurij Szewelow: „Tak jak są różni pisarze, tak są i różni czytelnicy. Nie wszystkich wabią literackie arcydzieła. Są ludzie o guście, który określamy jako wulgarny. Dlaczego nie dać im tego, co im się podoba? Kiedy literatura nie wychowuje, to nie ma czego się bać „niskiej” literatury. Dajmy jej amatorom to, czego chcą. Jest ich więcej? No i niech nakłady dla nich będą większe. Od tego świat się nie zawali, literatura nie skona. W Paryżu są swoje teatry „Bulwarów”, w Nowym Jorku — broadwayowskie. One istnieją, one przynoszą zysk. Na wasz gust są prymitywne i wulgarne? Nie chodźcie. Ale Paryż ma też swoją operę, swoją Comédie-Française, w Nowym Jorku działa Metropolitan Opera. Tym dotacje są potrzebne, ze swoich zysków one nie przeżyją. I one je otrzymują. Każdy czytelnik czy widz dostaje swoje i nikogo nie podciąga się za uszy do „wyższego” poziomu. Społeczeństwo od tego nie upada, kultura nie przestaje istnieć. Ale społeczeństwo jest ustrukturyzowane, konstrukcja kultury jest wielopiętrowa i każdemu — jego piętro, swobodnie wybrane”. Sądzę, że nam wszystkim ważne jest zrozumieć, iż masowizacja świadomości może być w sprawie ukraińskiej nawet naszym sojusznikiem. Jeśli wziąć pod uwagę słownikową prawdę, że kultura masowa to specyficzny sposób bycia kultury, która rozpowszechnia się i odtwarza za pomocą środków masowego przekazu (prasy, radia, TV, kina, łączności), a także sprzyja standaryzacji i homogenizacji systemu dominujących wartości materialnych i duchowych, to trudno wymyślić lepszy sposób na skonsolidowanie narodu wspólną pamięcią historyczną, psychologią i, oczywiście, językiem.
Mnie i moim kolegom, jako kandydatom nauk, jest znacznie wygodniej w archiwach i bibliotekach niż w nocnych klubach i salach koncertowych, a zagrzewając się nawzajem tym, że światowej sławy założyciel szkoły pop-artu Andy Warhol był pochodzenia ukraińskiego, już od 7 lat z rzędu prowadzimy masowe imprezy młodzieżowe na rzecz wspierania języka ukraińskiego. Oto tylko niektóre z nich. Zespoły rockowe „Mandry”, „Tartak”, „Hajdamaky”, „Ot Vinta!”, „FlyzZza”, „Hulajhorod” odwiedziły dziesiątki centrów rejonowych i obwodowych, gdzie wielotysięczne sale studenckie witały dynamicznych i pozytywnych ukraińskojęzycznych muzyków. Rozdaliśmy młodzieży 100 tysięcy poradników psychologicznych o tym, jak przełamać barierę językową. Szczęśliwymi i ukraińskojęzycznymi ludźmi zachwycają się również tysiące ukraińskich uczniów, do których placówek oświatowych Ruch „Nie bądź obojętny!” dostarczył plakaty z wizerunkiem projektantki Oksany Karawanskiej, siłacza Wasyla Wirastiuka oraz lidera zespołu „Motor’rolla” Serhija Prysiażnego. Na dole każdego takiego plakatu widnieje napis: „Jestem osobą sukcesu i mówię po ukraińsku!”. Młodzi ukraińscy filolodzy z Akademii Kijowsko-Mohylańskiej odwiedzili 49 szkół miasta Kijowa z wykładami o współczesnej literaturze ukraińskiej. Efekt przerósł oczekiwania: zarówno nauczyciele, jak i dzieci byli zdumieni, że po ukraińsku można mówić o sprawach aktualnych, nowoczesnych, miejskich i osobiście bolesnych, a nie — wyłącznie! — o poddaństwie czy wiejskim życiu rodzinnym w XIX wieku. Wniosek dzieci jest taki sam, jak nazwa kampanii: „Język ukraiński jest super!”. W ramach naszego projektu „Mazepa. Made in Ukraine” wydaliśmy i rozprowadziliśmy w szkołach oraz bibliotekach Ukrainy 50 tysięcy broszur o hetmanie, w których teksty są hojnie wypełnione młodzieżowym slangiem. W południowych i wschodnich miastach Ukrainy aktywiści „NBO” w przededniu „Euro-2012” rozdawali kawiarniom-restauracjom-fryzjerom-supermarketom tabliczki „Otwarte-Zamknięte”, usuwając w zamian „Atkryta-Zakryta”. „Gdyby obcokrajowcy, którzy przyjadą do nas na mistrzostwa w piłce nożnej, chcieli poczuć smak Rosji, pojechaliby do Sankt Petersburga. A jeśli już jadą na Ukrainę, to obsługa powinna być w odpowiednim języku” — twierdzili nieobojętni. A w nocnych klubach Kijowa, Odessy, Charkowa, Doniecka, Chmielnickiego i Połtawy najlepsi DJ-e Ukrainy przeprowadzili imprezy, na których brzmiały remiksy wyłącznie piosenek ukraińskich wykonawców. Projekt nosił nazwę „Remiks 482”, ponieważ właśnie od takich cyfr zaczyna się kod kreskowy ukraińskich towarów w międzynarodowym systemie certyfikacji. W planach „NBO” są ukraińskojęzyczne płyty muzyczne, filmy o nieznanych kartach historii Ukrainy, darmowe aplikacje na Androida… A dziewczyna z Zaporoża i jej koledzy-reklamowcy wymyślili już porywający spot o języku ukraińskim, który będzie wyświetlany w dziesiątkach kin… Podejrzewamy, że naszej kreatywności i ruchliwości pozazdrościłby sam Warhol…
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
