Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє

Wołodymyr Wiatrowycz: „Znowu staczamy się w przeszłość”

Слово Просвіти, №42 за 2012 рік

Wołodymyr Wiatrowycz (ur. 1977) — historyk, publicysta, działacz społeczny. Ukończył wydział historyczny Uniwersytetu Lwowskiego. Kandydat nauk. Od 2002 do 2008 roku — wykładowca na Ukraińskim Uniwersytecie Katolickim, przedstawiciel Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej w obwodzie lwowskim, naczelnik wydziału archiwalnego UIPN. Od października 2008 do marca 2010 roku — dyrektor Branżowego Państwowego Archiwum Służby Bezpieczeństwa Ukrainy. Przewodniczący rady naukowej Centrum Badań Ruchu Wyzwoleńczego (Lwów). Autor szeregu monografii z historii Ukrainy XX wieku. Materiały z odtajnionych przy udziale Wiatrowycza archiwów mogły być szeroko wykorzystywane przez badaczy i pisarzy. Sam Wiatrowycz na podstawie tych dokumentów napisał książkę „Historia z klauzulą tajności”, która co roku ukazywała się w Wydawnictwie Akademii Kijowsko-Mohylańskiej. A oto jego nowa praca — „Historia z klauzulą tajności. Nowe wątki”. Została wydana w ramach projektu „Nasza forma historii” — to wspólny program agencji artystycznej „Nasza forma”, Centrum Badań Ruchu Wyzwoleńczego oraz wydawnictwa „Czasopys”. Prezentacja odbyła się niedawno podczas Drugiego Międzynarodowego Festiwalu „Książkowy Arsenał”. Właśnie tam rozmawialiśmy z autorem — o samej książce, o problemach odkrywania naszej, w wielu aspektach sfałszowanej, historii XX wieku. — Po monografiach naukowych sięgnął Pan po gatunek literatury popularnonaukowej. Z czego to wynika? — Historię trzeba przekazywać przeciętnemu czytelnikowi, bo wydania naukowe przeznaczone są przede wszystkim dla badaczy. Ale świadomość historyczną ludzi wydania naukowe kształtują w niewielkim stopniu, znacznie bardziej robią to media i literatura popularnonaukowa, gdzie za podstawę wzięto dokumenty, fakty. Autor musi pisać tę książkę w sposób przystępny i interesujący dla czytelnika. Wydanie pierwszej książki to odpowiedź na te wydarzenia, które zaczęły dziać się w państwie od przedostatniego roku. We wrześniu 2010 roku zatrzymano mojego kolegę, przyjaciela, lwowskiego historyka Rusłana Zabiłego i oskarżono go, że rzekomo ujawnia tajemnice państwowe. To znaczy, dokumenty z lat 40.—50. ogłoszono tajemnicą państwową i rozpoczęło się ściganie karne historyka. Wtedy postanowiłem pokazać ludziom, co właściwie znajduje się pod tą klauzulą „Tajne”. We wrześniu 2010 roku na stronie TSN założyłem rubrykę „Historia z klauzulą „Tajne”. W rzeczywistości pod tą klauzulą kryje się pamięć o totalitarnej epoce radzieckiej. To historia Ukrainy XX wieku, od 1918 do 1991 roku, w dokumentach KGB, nieznanych dotąd szerokiemu ogółowi. — Bohaterowie Pana nowej książki, podobnie jak poprzedniej, to ludzie o nieprzeciętnych i jednocześnie w czymś typowych dla tamtej totalitarnej epoki biografiach. — W książce jest wielu bohaterów. Jednym z nich jest owiany złą sławą dom w Charkowie, Dom Pisarzy „Słowo”. Tam w 1930 roku z radością osiedlała się cała ukraińska elita pisarska z przekonaniem, że właśnie tutaj zacznie się ich piękne, nowe życie. W rzeczywistości ten dom to jeden z symboli grozy totalitarnej epoki. Tutaj rzeczywiście mieszkali najsłynniejsi pisarze. Ale wśród żywych pozostało niewielu. Właśnie w tym domu w 1933 roku popełnił samobójstwo pisarz Mykoła Chwylowy. Niemal co wieczór na podwórze przyjeżdżał czarny „woronok”, ludzie w skórzanych płaszczach wchodzili na któreś piętro i zabierali mieszkańca kolejnego mieszkania na zawsze. Ludzie żyli w takim przerażeniu przez wiele lat, oczekując, że tym razem przyjadą właśnie po nich. Zginęło w łagrach lub zostało rozstrzelanych 33 pisarzy z tego domu, ponad 70 odbyło karę więzienia. Czekiści lat 30. żartobliwie nazywali ten dom „Domem wstępnego uwięzienia”. Mówili, że aby nie tracić paliwa, wystarczy postawić na tym domu kraty i strażnika przy wejściu, bo wszyscy mieszkańcy zasługują na areszt. — Tragiczne, czasem fantastyczne losy bohaterów Pana badań są warte tego, by pisać o tym utwory literackie, ekranizować je. — Takie utwory się pojawiają. Przypomnijmy chociaż „Czarnego kruka” Wasyla Szklara, „Muzeum porzuconych sekretów” Oksany Zabużko. Mamy nadzieję, że pojawią się filmy, seriale… — Jedna z poruszających opowieści nowej książki to rozdział o Natalii Szuchewycz, żonie głównodowodzącego UPA Romana Szuchewycza. — Ten szkic nazywa się „Pierwsza dama podziemia”. Bohaterka miała bowiem godność, wysokie wychowanie, kulturę. Ta osoba przeszła przez areszty, wojnę, zabrano jej dwoje dzieci, nie ominęło jej gestapo, NKWD. Mowa tam o jednym ciekawym wątku, kiedy NKWD urządziło dla Natalii Szuchewycz jedną z prowokacji (jak wiadomo, Natalia nie udzielała śledczym żadnych informacji o swoim mężu). Na drodze z Równego do Lwowa samochód, w którym wieziono aresztowaną Natalię, nagle się zepsuł. Tutaj, w lesie, napadła na nich bojówka powstańcza, zabili konwojenta Natalii. Nie trzeba dodawać, że „bojówka” była fałszywa, byli to przebrani czekiści, którzy zainscenizowali także „zabójstwo” konwojenta. Po tym fałszywi „powstańcy” dostarczyli Natalię do kryjówki, gdzie przesłuchiwali ją rzekomo funkcjonariusze służby bezpieczeństwa UPA. Żądali, aby opowiedziała coś o swoim mężu Romanie Szuchewyczu. Ale Natalia szybko „rozgryzła” tę prowokację i nie udzieliła wrogom żadnych informacji. Wtedy urządzili kolejną prowokację, kiedy to „powstańcom” Natalię odbili czekiści i ona ponownie trafiła do więzienia. Dalsze jej życie potoczyło się tragicznie. Nie zapominajmy, że mowa o inteligentnej dziewczynie, która wychowywała się w rodzinie księdza. Kiedy wróciła z zesłania do Lwowa, przez kilka lat była praktycznie bezdomna. Dopiero gdy wyszedł z więzienia jej syn Jurij Szuchewycz, przygarnął matkę. — Niedawno dziennikarze i opinia publiczna zjednoczyli się w walce przeciwko próbie przeforsowania przez parlament ustawy o tak zwanej zniesławieniu. Brał Pan aktywny udział w tym ruchu. — To, co obecnie się dzieje, to staczanie się w przeszłość. To wszystko już przeszliśmy. Za „zniesławienie” władzy radzieckiej zniszczono generację Rozstrzelanego Odrodzenia. Za „zniesławienie” w łagrze zmarł Wasyl Stus, siedzieli w więzieniu inni dysydenci. Ukraińcy muszą rozumieć, jak drogo kosztowała ich wolność słowa, aby ją oddać. Atak na wolność słowa dopiero się zaczyna, jest niemało chętnych, by zamknąć usta wolnemu słowu. To wszystko to pozostałości totalitaryzmu. Wspólnymi siłami ten atak udało się odeprzeć. Ale ci, którzy są u władzy, „próbują nas na ząb”: przejdzie czy nie przejdzie? U władzy są przecież bandyci, którzy pragną wszystko podporządkować sobie, rozumiejąc, że nie zostało im tak wiele czasu. Teraz nasza przyszłość zależy od naszej zorganizowania. I chciałoby się, aby te książki, które piszę, były o przeszłości, aby te lata 20.—30. się nie powtórzyły. — Czy materiały archiwalne są dostępne za tej władzy? — Uzyskanie ich nie jest łatwe. Na przykład, aby otrzymać sprawę do napisania jednego ze szkiców tej książki, złożyłem aż 4 pisma do SBU, dowodząc, że mam prawo pracować z tą sprawą. Najpierw powiedziano mi, że takiej sprawy w ogóle nie ma, choć dobrze wiedziałem, że jest. Potem mówiono o jakiejś ochronie informacji, a ja dowodziłem, że chodzi o priorytet interesów społecznych. Żyjemy w społeczeństwie, w którym dziennikarzy i historyków pozbawia się prawa do wykonywania zawodu. średnio uzgodnionych decyzji. Ukraiński parlament, z jego głosowaniem pod machnięcie ręki dyrygenta i kilkoma kartami, naiwnie demonstruje te procesy światowego parlamentaryzmu, które realizowane są przed wniesieniem do parlamentu i na ogół nie są wynoszone na zewnątrz. Dlatego zamiast łajać naszych wielozadaniowych głosujących, można jedynie współczuć dziecięcej naiwności ukraińskiego parlamentaryzmu. Robimy otwarcie to, co Europejczycy starannie ukrywają, zatem nasz parlamentaryzm nie jest gorszy, chyba że mamy za dużo zagranicznych lobbystów. Nie jesteśmy skrępowani stuletnią tradycją parlamentarną i właśnie dlatego mamy szansę wykonać szeroki krok naprzód — wprowadzić oszczędny parlament z elektronicznym systemem podejmowania decyzji, który zapewnia niespotykany na świecie demokratyzm. Korzyści są oczywiste — liczba deputowanych zmniejszy się wielokrotnie. Utrzymanie parlamentu zmniejszy się o miliony. Korupcja zostanie zwalczona, a nawet stanie się niemożliwa. Aktywność społeczna ludności wzrośnie, wszak każdy partyjniak i obywatel będzie mógł przez Internet wpływać na głosowanie za tymi czy innymi ustawami. Referenda staną się zbędne. Społeczeństwo stanie się całkowicie informacyjne, a zatem odporne na wpływy informacyjne. Dość kopiowania starych demokracji, którym przejście na proponowany supernowoczesny system przychodzi psychologicznie z trudem! Trzeba niezwłocznie wprowadzać ten system organizacji parlamentu. Decyzje będą podejmować osobistym głosowaniem oficjalni partyjni „naciskacze przycisków”, ale przygotowywać te decyzje będzie naród. Przenieśmy demokratyczną dyskusję z parlamentu do narodu, wykorzystując nowoczesne osiągnięcia technologii informacyjnych! Naród stanie się nie tylko nosicielem, ale i realizatorem całej pełni władzy, a parlament stanie się zwykłą maszyną, która tę wolę realizuje niemal za darmo. I realne szczęście będzie dla wszystkich już dziś. Eurosceptykom powiemy, że najważniejsza nie jest forma parlamentaryzmu, a realizacja całej pełni demokracji. To rzeczywiście byłoby piękne, gdyby nie było fantazją, która z pewnością nie spodoba się współczesnym nauczycielom demokracji. — Jaką lekcję powinna wyciągnąć obecna władza z naszej historii? — Żadna totalitarna władza, nawet z bardzo dużymi możliwościami, nie jest w stanie oprzeć się wolności słowa, tym ludziom, którzy walczą o zasady wolności. Jeszcze jedna lekcja, i nie tylko dla władzy — niemożliwe jest dzisiaj powtórzenie, skopiowanie przeszłości. Jeden ze szkiców książki poświęcony jest Tarasowi Bulbie-Borowcowi. Niezwykle silna, charyzmatyczna osobowość. Ale zbyt mocno fascynował się historią, zwłaszcza ruchem powstańczym lat 20., próbował odnowić go w latach 40. Lecz niestety przegrał, bo historia nie znosi powtórzeń, one zawsze przypominają jakąś farsę. To, co dzieje się teraz w Rosji, to karykatura ZSRR, a my kopiujemy Rosję. I nasza władza do niczego więcej nie jest zdolna. — Czy wielu ludzi w społeczeństwie jest zdolnych do walki? — Do aktywnych działań zdolne są jednostki. Ich sukces zależy od wsparcia społeczeństwa. W UPA było 30—40 tysięcy osób, a za wspieranie ruchu powstańczego represjonowano ponad milion. Właśnie takie wsparcie nieobojętnych pozwoliło UPA przeciwstawiać się systemowi przez ponad dziesięć lat. — Czy może Pan porównać proces odtajniania archiwów u nas i w Polsce? — W Polsce wszystkie archiwa byłych służb specjalnych przekazano do jednej instytucji — Instytutu Pamięci Narodowej. Analog jego, jak uważają, jest i na Ukrainie — to Instytut Pamięci Narodowej. Ale u nas jest tam zaledwie kilkudziesięciu pracowników, a w polskim instytucie 3 tysiące pracowników. Tam instytut ma przedstawicielstwa we wszystkich województwach, tylko w Warszawie 12 budynków, ogromne byłe magazyny wojskowe przerobiono na archiwa. Również ta placówka ma odpowiednie finansowanie. Wniosek z powyższego — Polacy naprawdę chcą przezwyciężyć totalitarną przeszłość. Na Ukrainie zaś nawet za poprzedniej władzy o takich skalach nie było mowy. Kiedy przyszedłem do pracy w archiwum SBU, pracowało tam zaledwie 30 osób, zwiększyłem etat niemal dwukrotnie i to już było wielkie osiągnięcie. Ale tam jest taki ogrom pracy, że to za mało. Na pomoc od obecnego kierownictwa państwa nawet nie liczymy, bo nie ma komu pomagać. Ale to nie znaczy, że nic nie powinniśmy robić. Teraz, kiedy władzę interesuje tylko wzbogacenie, nam, badaczom, opinii publicznej, potrzeba zintensyfikować wysiłki. I niemało tutaj się udaje. Na przykład upamiętnienie ofiar Hołodomoru odbywa się z udziałem społeczeństwa o wiele bardziej szczerze niż to, co przeprowadza władza, bo to potrzebne nie władzy, a właśnie nam. Rozmawiał Petro ANTONENKO

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин