Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє

Pielgrzymka do Sandarmochu i na Sołowki

Слово Просвіти, №44 за 2012 рік

Od 27 października do 4 listopada 1937 roku kapitan NKWD Matwiejew rozstrzelał w uroczysku Sandarmoch 1111 więźniów politycznych etapu sołowieckiego na cześć 20-lecia „wielkiej październikowej…”. Heorhij ŁUKIANCZUK, asystent deputowanego ludowego Ukrainy. Pamiętajmy: Sandarmoch wydarzył się dlatego, że nieukraiński pod względem składu i ducha rząd Radzieckiej Ukrainy w latach 20.—30. oddał Ukrainę Rosji. Wasyl OWSIIENKO, więzień polityczny sowieckich łagrów. Co roku w sierpniu odbywa się ekspedycja ukraińskich więźniów politycznych, ofiar stalinowskich represji, potomków represjonowanych, przedstawicieli struktur społecznych i państwowych, dziennikarzy do uroczyska Sandarmoch i na Wyspy Sołowieckie. Ekspedycja odbywa się w ramach międzynarodowych Dni Pamięci ofiar Wielkiego Terroru 1937—1938 lat. Coroczne pielgrzymki w to miejsce rozpoczęły się od 1997 roku, kiedy w Karelii w pobliżu Miedwieżjegorska, w Sandarmochu, znaleziono ukrywane przez NKWD-KGB miejsca masowych egzekucji i pochówków. Tegoroczna pielgrzymka była smutną rocznicą, wszak w te dni mija 75 lat od początku masowych represji 1937 roku. Autor tych wierszy reprezentował w niedawnej podróży podkomitet ds. represjonowanych Komitetu Rady Najwyższej ds. praw człowieka. Droga ukraińskiej delegacji rozpoczęła się od modlitwy-panichidy za niewinnie zabitych w cerkwi Pokrowy, która znajduje się na Podolu. Później, po przejściu odprawy celnej i kontroli granicznej na granicy z Białorusią, gdzie delegacja straciła przez „czarne listy Rosji” historyka-badacza represji na Sołowkach i w Sandarmochu Ihora Szewczenkę — autora książki „Archipelag specjalnego przeznaczenia” i współautora książki „Ukraińskie Sołowki”, dotarliśmy do Petersburga, gdzie uczciliśmy Ukraińców represjonowanych w latach 1937—1938 i pochowanych na cmentarzu Lewaszowskim na obrzeżach miasta. Odwiedziliśmy ławrę Aleksandra Newskiego, Sobór Izaakowski oraz inne wybitne sobory i cmentarze Petersburga, gdzie uczciliśmy pamięć pochowanych tam wybitnych Ukraińców. Dalej — stolica Karelii (szesnastej republiki związkowej w latach 30.) — Pietrozawodsk, gdzie odbyło się ciepłe spotkanie z towarzystwem Ukraińców Karelii „Kalyna” pod przewodnictwem legendarnej Łarysy Skrypnykowej, która wraz z dwoma członkami „Kalyny” dołączyła do naszej delegacji w drodze do Sandarmochu i na Sołowki. Potem droga do Miedwieżjegorska, a dokładniej do memorialnego uroczyska Sandarmoch, gdzie dzięki niestrudzonym poszukiwaniom i heroicznym wysiłkom krzewiciela spraw poszukiwawczych Jurija Dmitrijewa udało się przywrócić z niebytu liczne „doły grzebalne” w uroczysku. W uroczystościach żałobnych wzięły udział oficjalne osoby z Federacji Rosyjskiej, Karelii, konsul Polski, delegacja duchowieństwa muzułmańskiego. Ukraińska delegacja, kierowana przez przewodniczącego Kijowskiego towarzystwa więźniów politycznych i ofiar represji Hryhorija Kucenkę (jednego z ostatnich więźniów politycznych sowieckiego imperium), złożyła pod znakiem pamięci — trzy-metrowym kozackim krzyżem z szarego granitu (autorzy — artysta Mykoła Małyszko i rzeźbiarz Nazar Biłyk) wieńce i kwiaty, uczciła pamięć niewinnych ofiar stalinowskich represji panichidą, którą odprawił ojciec Dmitrij, oraz pieśnią „Żurawie”, którą wykonali wszyscy obecni przy akompaniamencie bandurzysty Witalija Moroza. Choć jak próbowali kaci byłego „braterskiego więzienia narodów” ukryć swoje krwawe zbrodnie, straszna prawda stała się znana. Umarli jednak dokrzyczeli się do żywych. Ileż tu ukraińskiego kwiatu — najlepszych synów i córek Ukrainy — leży w tych dołach-zbiorowych mogiłach (wspomnijmy chociaż Mykołę Kulisza, Lesia Kurbasa, Mykołę Zerowa, Stepana Rudnyckiego…). Ale nie tylko ukraińskiego, lecz także rosyjskiego, polskiego, białoruskiego, fińskiego, karelskiego, samijskiego, pomorskiego… Wszystkich, których pochłonął moloch leninowsko-stalinowskich represji niezależnie od wiary, przynależności narodowej, koloru skóry i kształtu oczu. Naukowcy twierdzą, że w te straszne lata narody i grupy etniczne imperium zła doznały tak niepowetowanych strat genetycznych, które dają o sobie znać do dziś… W drodze nasza delegacja zajechała do osady Powieniec — do Kanału Białomorskiego, podczas budowy którego zginęło ponad sto tysięcy ukraińskich więźniów politycznych. W Miedwieżjegorskim muzeum rejonowym stalinowskich represji odbyło się spotkanie z kierownictwem i pracownikami placówki. Przekazaliśmy im w darze unikalną książkę znanego badacza totalitaryzmu Romana Matuzka „Stalinizm: praktyka i konsekwencje”. Dalej droga pamięci prawie bez oznak jakiegokolwiek życia poprowadziła nas do portu Kem. Postój w pobliżu kamieniołomu okazał się nieprzypadkowy: niedaleko drogi w lesie uczestnicy ekspedycji odkryli jeszcze jedno z licznych odnalezionych (a jeszcze ile nieodnalezionych!) miejsc rozstrzelania represjonowanych, oznaczonych znakiem pamięci z napisem: „Krzyż pokłonny ustanowiony ku pamięci rozstrzelanych tutaj w 1937 r. Ofiarom represji politycznych wieczna pamięć”. Nocą na statku dotarliśmy do Wysp Sołowieckich, a one są aż 63 km od lądu pośrodku Morza Białego. 75 lat temu tutaj witano przybyłych aresztantów straszną frazą: „Na lądzie władza — sowiecka, a u nas — sołowiecka!”, co w tłumaczeniu na ludzki język oznaczało to samo, co napis na bramach hitlerowskich obozów koncentracyjnych: „Porzuć nadzieję każdy, kto tu wszedł!”. I to było rzeczywiście tak… Warunki pobytu i te koszmary na Sołowkach były jakby wcieleniem w rzeczywistość strasznych opisów piekła z Biblii. Znęcanie się nad człowiekiem, czy to mężczyzną, czy kobietą, sięgało tutaj krańcowej granicy, za którą nierzadko następowało samobójstwo. Silniejsi duchem próbowali uciec z wysp na ląd, wykorzystując jakikolwiek środek pływający, chociaż przy takiej odległości do brzegu i temperaturze wody (8—10 stopni) było to prawie niemożliwe. Udane z wielu tysięcy prób ucieczki z Sołowek okazały się tylko… trzy. Ukraińska delegacja uczciła pamięć pierwszego sołowieckiego więźnia sumienia — ostatniego atamana koszowego Siczy Zaporoskiej — Piotra Kałnyszewskiego, który odbył tu swoje 25-letnie zesłanie w lochach Monasteru Sołowieckiego i zmarł w wieku 112 lat, a także wszystkich zamęczonych Ukraińców w latach 20.—30. XX wieku przy symbolicznym Kamieniu Sołowieckim oraz przy Krzyżu Pokłonnym na strasznej Sekirnej Górze, gdzie dokonywano egzekucji więźniów. W tym roku ukraińska delegacja, przy aktywnym wsparciu Muzeum Sołowieckiego Represji oraz petersburskiego „Memoriału” pod kierownictwem Iriny Filge, ustanowiła i poświęciła przy głównym Kamieniu Sołowieckim swój kamień pamiątkowy, poświęcony zamordowanym tu Ukraińcom. Dziękujemy artystce Hannie Sińkowej za ten pamiątkowy znak. A także osobom zaangażowanym w jego wykonanie i dostarczenie na Wyspy Sołowieckie: Tetianie Blyzniuk i Lubowi Sockiej z Ogólnoukraińskiego „Memoriału” im. Wasyla Stusa, Kijowskiemu Towarzystwu Represjonowanych pod kierownictwem Hryhorija Kucenki. Najaktywniejszy udział w pielgrzymce wzięli bandurzysta Witalij Moroz, ksiądz Dmytro Karan, prawnuk represjonowanego w Bykowni Jurij Tkacz. Znaleźli, przewieźli i ustawili przy Wielkim Kamieniu Sołowieckim granitowy blok pod tablicę pamiątkową, którą przywiozła delegacja z Ukrainy. Pomieszczenia NKWD, w których mieścił się zarząd obozu, są obecnie restaurowane na potrzeby ekspozycji muzealnych Muzeum Sołowieckiego Represji, któremu przewodniczy Olga Boczkariowa. Z inicjatywy ukraińskiej delegacji w muzeum mają rozpocząć się Odczyty Sołowieckie, podczas których będą publikowane prace naukowców poświęcone badaniu historii obozów sołowieckich i GUŁAG-u. …Z uczuciem smutku i żalu uczestnicy pielgrzymki opuszczali te piękne, a zarazem straszne miejsca. „Niech nigdy i nigdzie nie powtórzy się ten horror pośród takiego piękna!” — tak zapisał w księdze pamiątkowej Muzeum Sołowieckiego Represji jeden z uczestników naszej ekspedycji. Ale to już zależy od żyjących obecnie.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин