Petro ANTONENKO Zdjęcie Ołeksandra Łytwynenki W czasie zakończenia pracy nad tym numerem “SP” mieliśmy jedynie wstępne wyniki z CKW, sytuacja może się zmienić, kiedy otrzymają Państwo gazetę. Według systemu proporcjonalnego, czyli głosowania na listy partyjne, na godzinę 15.00 we wtorek CKW przetworzyła 91,65 % kart do głosowania. Partia Regionów zdobyła 31,24 % głosów. “Batkiwszczyna” — 24,68; Kompartia — 13,66; UDAR — 13,58; “Swoboda” — 9,85. Jeśli chodzi o drugą połowę wyborów — w 225 okręgach jednomandatowych trwa walka o każdy mandat, całe batalie w okręgach, gdzie kandydaci władzy i opozycji zdobyli mniej więcej taką samą liczbę głosów. Opozycja oświadcza, że komisje okręgowe dążą do sfałszowania wyników. Dlaczego taka sytuacja występuje właśnie w okręgach większościowych? Jest to skutek powrotu do systemu mieszanego, kiedy tylko połowa parlamentu wybierana jest z list partyjnych, a druga — w okręgach. Ten system obowiązywał u nas podczas wyborów w 2002 roku. Powrót wstecz — to faktycznie uznanie, że “polityczna strukturyzacja”, kształtowanie się partii poniosły klęskę. Ale powrót do ordynacji większościowej, niech nawet w połowicznym wymiarze, za czym głosowali zarówno władza, jak i opozycja, oznacza powrót najbardziej brutalnych metod wyborczych. Ogólnie rzecz biorąc, opozycja (jeśli liczyć trzy siły opozycyjne — “Batkiwszczynę”, UDAR i “Swobodę”) wybory przegrała, przy czym głosowanie na listy partyjne sumarycznie wygrywa. Ale głosowanie na listy — to tylko połowa wyborów. A oto w okręgach — pełne zwycięstwo władzy, kandydatów-regionalistów, wysuniętych przez zjazd, kandydatów niezależnych — członków PR lub zwolenników tej partii. Porażka opozycji w okręgach większościowych ma szereg przyczyn. Pierwsza — ogromny zasób finansowy władzy, wszak prawie wszyscy najwięksi oligarchowie od dawna są po jej stronie. Druga — zasób administracyjny władzy, który podczas tej kampanii wyborczej stosowany był z wyjątkową bezczelnością. Trzecia — brak jedności sił opozycyjnych, co przejawiło się w równoległym wysuwaniu kilku kandydatów w tym samym okręgu. Lecz prawdziwe wyrażenie woli narodu przejawiło się nie w okręgach większościowych, a właśnie podczas głosowania na listy partyjne, wszak tutaj określały się prawdziwe rankingi sił politycznych. Tak więc, te wybory opozycja wygrywa, PAMIĘCI WIĘŹNIÓW POLITYCZNYCH
Машинний переклад
28 października odbyły się wybory do Wierchownej Rady Ukrainy 7. kadencji. Swój obywatelski obowiązek wypełniło 58% wyborców — najniższy wskaźnik w całej historii naszych wyborów parlamentarnych.
i w tym tkwi jej wielkie moralne zwycięstwo. Ale czy zwycięstwo władzy w okręgach jednomandatowych będzie tak totalne, że pozwoli jej zdobyć łącznie 300 mandatów, czyli konstytucyjną większość, co grozi nieprzewidywalnymi skutkami? Mimo wszystko należy kontynuować polityczną strukturyzację społeczeństwa, kształtowanie się prawdziwych partii. Czy zadeklarowane przez niektórych przed wyborami połączenie partii pozostanie pustą obietnicą? Społeczeństwo pragnie odnowienia świata polityki. Symbolem tego stał się upadek „Naszej Ukrainy”, projektu na te wybory, na czele którego stała partia o tej samej nazwie z włączeniem Ukraińskiej Partii Ludowej i KUN. Ten projekt ledwie zdobył 1% głosów. A to jest partia Majdanu „Nasza Ukraina” i większy odłam dawnego potężnego Ludowego Ruchu — UNP! To sojusz z państwowo-prawicową ideologią centrową! Społeczeństwo odrzuciło te siły polityczne. Natomiast dążeniem do odnowy stało się głosowanie na UDAR, zupełnie nowy projekt polityczny, partię, która zadeklarowała wyraźną opozycyjność wobec władzy. I wreszcie wysoki wynik „Swobody”, która po raz pierwszy staje się partią parlamentarną, odzwierciedla niezadowolenie wyborców z władzy, ich pociąg do wartości narodowych i stanowczość w ich obronie. Kilka słów o sukcesie Komunistycznej Partii. Przyczyna tkwi w problemach socjalnych. Dokładnie na tym komuniści zbudowali swoją agitację wyborczą, z właściwym sobie jezuityzmem: rzekomo krytykując władzę za społeczne nieszczęścia, podstępnie przemilczali, że sami są częścią tej władzy, wchodząc do rządzącej koalicji parlamentarnej. Ale sukces komunistów —
to kolejny minus dla władzy z jej nieudolną polityką społeczną. Jest to jednak lekcja dla opozycji, która spychała kwestie społeczne na dalszy plan. A do tego bardziej rywalizowała między sobą niż z komunistami. Jak można było nie wykorzystać w kampanii wyborczej, przeciwstawiając się komunistom, dwóch dat, o których praktycznie zapomniano: 80. rocznicy początku Hołodomoru i 75. rocznicy Wielkiego Terroru 1937 roku? Oczywiście wpłynęło na to także to, że wraz z przyjściem nowej władzy praktycznie zarzucono odtwarzanie historycznej prawdy i ujawnianie zbrodni komunistyczno-radzieckiego reżimu. A nasi współobywatele, dając tyle mandatów komunistom, najwyraźniej zbyt łatwo zapominają o tragicznych lekcjach historii.
Obecne wybory stały się chyba najbrudniejszymi od czasów niepodległości — mowa ogólnie o kampanii wyborczej. Stwierdziły to praktycznie wszystkie międzynarodowe misje obserwatorów (rosyjskich czy z WNP oczywiście nie bierzemy pod uwagę; ich bezwarunkowe poparcie było przewidywalne). Oto tylko nagłówki poniedziałkowych komunikatów, które mówią same za siebie:
Misja Parlamentu Europejskiego: Kandydaci nie mieli równych szans.
PZRE: Naród ukraiński zasługuje na lepsze wybory.
OBWE: Te wybory — krok wstecz w porównaniu z poprzednimi.
Misja Kanady: Te wybory nie są całkowicie uczciwe, widzimy regres.
Komitet Wyborców Ukrainy stwierdził, że te wybory były najbrudniejsze od 2004 roku.
Jednak życie po wyborach się nie kończy. Dlatego będziemy nadal budować niezależne i demokratyczne państwo.
Ciąg dalszy tematu na str. 2
POETYCKA ANTOLOGIA „STRZAŁA”
IWAN DRACZ O ANDRIJU MAŁYSZKU
10–11
DUMA O LIRNIKU TERESZKU
Машинний переклад
Jeden z liderów Zjednoczonej Opozycji „Batkiwszczyna”, wicespiker parlamentu Mykoła Tomenko, zwrócił się do członków obwodowych i okręgowych komisji wyborczych z prośbą, aby nie wykonywali przestępczych zarządzeń kierownictwa obwodowych administracji Centralnej Ukrainy.
Mykoła Tomenko poinformował, że zwrócili się do niego pracownicy obwodowych administracji kilku obwodów Centralnej Ukrainy i powiedzieli, że 29 października przewodniczący obwodowych administracji, którzy, jak wiadomo, równocześnie są przewodniczącymi obwodowych sztabów wyborczych Partii Regionów, przeprowadzili narady, podczas których w panicznej i histerycznej formie obarczyli lokalne władze całkowitą porażką w wyborach (m.in. w obwodach kijowskim, czerkaskim, żytomierskim, kirowohradzkim, gdzie według list partyjnych Partia Regionów z dużym dystansem znalazła się na drugim miejscu, a zwyciężyła Zjednoczona Opozycja „Batkiwszczyna”).
„Stało się tak, że kierownicy większości obwodów Centralnej Ukrainy, którzy meldowali Wiktorowi Janukowyczowi, że całkowicie kontrolują sytuację w regionie, i przez ostatnie lata zachowywali się jak lokalni carowie, którzy wszystko mogą, dziś na listach partyjnych przegrali wybory w zupełności”, — stwierdził Mykoła Tomenko.
Według jego słów, aby choć w jakiś sposób utrzymać się na stanowiskach, dali oni wskazówki przedstawicielom obwodowych administracji i przewodniczącym administracji rejonowych, aby wywierali presję na członków obwodowych i okręgowych komisji wyborczych w celu wycofania niewypełnionych protokołów z okręgu wielomandatowego oraz zastąpienia już podliczonych protokołów nowymi protokołami.
Komentując taki plan ewentualnej podmiany wyników wyborów z list partyjnych, Mykoła Tomenko podkreślił, że w zasadzie jest to niemal niemożliwe, ponieważ dzisiejsze, zgodnie z obowiązującym prawem, czyste protokoły są ponumerowane, policzone i przekazane na przechowanie do okręgowych komisji.
Ponadto Tomenko dodał, że Centralny sztab Zjednoczonej Opozycji „Batkiwszczyna” posiada wszystkie protokoły z mokrymi pieczęciami zarówno w okręgach jednomandatowych, jak i w okręgu wielomandatowym, a także kontroluje przesyłanie elektronicznych protokołów oraz zgodność ich numerów z numerami, które posiada Centralny sztab w wersji oryginalnej. „W ten sposób każda podmiana protokołu zostanie bardzo łatwo wykryta”, — podkreślił.
Mając to na uwadze, zwracając się do przedstawicieli obwodowych, a przede wszystkim okręgowych komisji, Mykoła Tomenko zauważył: „Oczywiście, za te kilka dni można zarobić około 500 hrywien, a gdzieś może i 500 dolarów, ale takie naruszenie na pewno zostanie wykryte, a odpowiedzialność karna za działania tego rodzaju wynosi od 2 do 6 lat pozbawienia wolności”.
Машинний переклад
„Władza brutalnie fałszuje wyniki wyborów do Rady Najwyższej Ukrainy 7. kadencji. Przez bezczelne fałszerstwa wyniki opublikowane na serwerze Centralnej Komisji Wyborczej drastycznie różnią się od wyników zapisanych w protokołach z »mokrymi pieczątkami« z lokali wyborczych. Skala fałszerstw, a także fakt, że wprowadzanie danych na serwer CKW kontrolują pracownicy Służby Bezpieczeństwa Ukrainy, świadczy o tym, że schemat fałszerstwa opracowano i realizuje się z najwyższych gabinetów władzy na Bankowej. Drogą tych fałszerstw, podobnych do których pod względem skali Ukraina nie widziała w całej historii niepodległości, władza próbuje ukraść co trzeci głos oddany na Ogólnoukraińskie Zjednoczenie »Swoboda« oraz co trzeci okręg, w którym zwyciężył przedstawiciel »Swobody«” — oświadczył lider Ogólnoukraińskiego Zjednoczenia „Swoboda” Ołeh Tiahnybok. Lider „Swobody” podkreślił również: „Schemat fałszerstwa, który stosuje reżim Janukowycza, oraz jego jednolitość stosowania w różnych regionach świadczy o tym, że władza z wyprzedzeniem przygotowywała plan bezprecedensowego zniekształcenia wyników głosowania. Po raz kolejny nie prosimy, a żądamy od CKW zaprzestania masowego fałszowania wyników głosowania w 90. okręgu wyborczym w obwodzie kijowskim, 189. w obwodzie chmielnickim oraz w kijowskich okręgach nr 215 i nr 223. W okręgach tych zwycięstwo odnieśli przedstawiciele »Swobody« — kandydaci zjednoczonych sił opozycji. Wyniki te zostały utrwalone protokołami z »mokrymi pieczątkami« ze wszystkich lokali okręgów. Obecnie w okręgach dochodzi do masowej fałszerstwa w celu zniekształcenia wyników głosowania. Powszechnie stosowana jest podobna technologia: wynik wpisany do protokołów nie zgadza się z wynikiem wprowadzonym do elektronicznego systemu liczenia głosów. A okręgowa komisja wyborcza, najwyraźniej na polecenie Bankowej, do protokołu końcowego wpisuje fałszywe dane, rzekomo »omyłkowo« wprowadzone na serwer, a nie realne wyniki sumy protokołów z lokali wyborczych. Jeszcze jeden sposób na przekręcenie wyników głosowania to kierowanie protokołów »do poprawy« oraz sztuczne zwlekanie z podsumowaniem wyborów w okręgowej komisji wyborczej. Ogólnoukraińskie Zjednoczenie »Swoboda« żąda od CKW natychmiastowej interwencji w sytuację i zaprzestania popełniania przestępstw w wyżej wymienionych okręgach. »Swoboda« wzywa władzę do natychmiastowego położenia kresu masowym fałszerstwom. Żądamy od Służby Bezpieczeństwa Ukrainy zaprzestania zniekształcania wyników głosowania Ukraińców. Służba prawna OZ »Swoboda« w odniesieniu do każdego wskazanego przypadku przygotowała odpowiedni pozew i żąda niepublikowania ostatecznych wyników głosowania w tych okręgach do czasu zakończenia rozpatrywania pozwów. »Swoboda« żąda również od Prokuratury Generalnej natychmiastowego położenia kresu brutalnemu naruszaniu ustawodawstwa wyborczego. Jednocześnie »Swoboda« wzywa Ukraińców do przybycia pod wyżej wymienione okręgowe komisje wyborcze i żądania od przestępców zaprzestania działań przestępczych, skierowanych na zniekształcenie wyników głosowania obywateli. Oczywiste jest, że jakikolwiek wynik, który nie będzie odpowiadał wynikom równoległego liczenia głosów na podstawie protokołów z »mokrymi pieczątkami«, będzie świadczył o tym, że władza po raz kolejny nie zdała egzaminu z przestrzegania Konstytucji. W takim przypadku Ukraińcy są po prostu zobowiązani dać godny odpór tym, którzy zamachują się na nasze prawa. Informacja. 29 października 2012 roku lider OZ »Swoboda« Ołeh Tiahnybok wspólnie z Arsenijem Jaceniukiem i Iwanem Kyryłenką odwiedzili problematyczne okręgowe komisje wyborcze w Kijowie i wezwali ich członków, mimo ogromnej presji, do niepopełniania przestępstwa kryminalnego — fałszerstwa wyników głosowania, gdyż to właśnie członkowie komisji okażą się »kozłami ofiarnymi« w schemacie opracowanym i zrealizowanym przez Bankową. Zgodnie z równoległym liczeniem głosów, które prowadzi OZ »Swoboda«, w okręgu nr 223 jedyny kandydat opozycji, przedstawiciel »Swobody« Jurij Łewczenko, wygrywa z prorządowym kandydatem Wiktorem Pyłypyszynem z przewagą 1423 głosów. Przewaga jedynego kandydata opozycji w okręgu nr 215, przedstawiciela »Swobody« Andrija Illenki, nad prorządową kandydatką Hałyną Herehą wynosi 1576 głosów. Tak samo ze znaczną przewagą w obwodzie chmielnickim w 189. okręgu prowadzi przedstawiciel »Swobody« Ihor Sabij. W Białej Cerkwi okręgowa komisja wyborcza bezczelnie zaprotokołowała wyniki wyborów, które drastycznie różnią się od faktycznych danych wskazanych w protokołach wydanych oficjalnym obserwatorom (zgodnie z nimi zwyciężył kandydat OZ »Swoboda« Ołeksandr Marczenko). www.svoboda.org.ua kogo osady »Mamajewa Słoboda« Kostiantyna Olijnyka, który jest autorem pomysłu i głównym organizatorem przeprowadzenia tego wydarzenia. Pragnie on, aby już w niedalekiej przyszłości »Dzień ukraińskiej kozaczki« stał się ogólnoukraińskim świętem. Ołeksandr ŁYTWYNENKO Zdjęcie autora
Машинний переклад
Partia UDAR planuje współpracować w nowej Radzie Najwyższej z partiami, które widzą demokratyczną drogę rozwoju Ukrainy. O tym oświadczył Witalij Kliczko podczas briefingu w centrum prasowym UDARU: „Jesteśmy gotowi zasiąść do stołu negocjacyjnego i podpisać porozumienie o wspólnych działaniach w parlamencie z siłami opozycyjnymi. Mamy plan działań „Europejska przyszłość Ukrainy”, którego trzy kluczowe kierunki to: walka z korupcją, z bezodpowiedzialnością władzy oraz wzmocnienie samorządu lokalnego. Te priorytety są naszym zadaniem w Radzie Najwyższej”. Według słów lidera UDARU partia opublikowała tekst porozumienia na swojej stronie internetowej i przekaże je kolegom z opozycji do zapoznania się i omówienia.
Машинний переклад
Na jarmarcznym placu kozackiej osady „Mamajewa Słoboda” w Kijowie po raz trzeci odbyło się coroczne święto „Dzień ukraińskiej kozaczki”, które z każdym rokiem staje się coraz ciekawsze i przyciąga coraz więcej widzów. Jury wybrało panienkę-kozaczkę, szlachetną i dumną kozaczkę oraz kozaczkę-gospodynię. Wszystkie otrzymały upominki od dyrektora kozac-
Машинний переклад
Anatolij ZAHNITKO, doktor nauk filologicznych, członek NSPU, m. Donieck
W dzisiejszym kontekście przeszłość i nie tylko… O języku w ogóle, a o ukraińskim w szczególności, jego znaczeniu dla narodu w jego samookreśleniu, wyodrębnianiu narodu jako całości, napisano sporo. Nie mniej zbadano złożony los życiowy języka ukraińskiego, jego liczne zakazy, których lista liczy setki stron drukowanych. Zakazywano w różnych czasach nie w jednakowy sposób. Chyba najbardziej wyrafinowanym sposobem było dodatkowe wynagrodzenie za nauczanie języka rosyjskiego, a obok — dobrowolne uczenie się języka ukraińskiego przez uczniów. Trudno wyobrazić sobie ucznia, który w swoim wieku wyraźnie rozumiałby konieczność nauki biologii czy fizyki, matematyki czy historii… W ten sposób język ukraiński został zepchnięty na margines, mimo że formalnie istniała Republika Ukraińska, mająca własny głos nawet w ONZ. Tę haniebnie prowokacyjną tendencję — zwalnianie uczniów z nauki języka ukraińskiego — Walerij Borzow porównał do ich zwalniania z zajęć wychowania fizycznego — i tu, i tam jedna jedyna przyczyna — choroba. Trzeba tylko ustalić, jaka to choroba przeszkadza dziecku znać język ukraiński. Pod koniec lat 80. aktywnie wprowadzano praktykę przekształcania szkół ukraińskojęzycznych na rosyjskojęzyczne, podstawą czego były oświadczenia rodziców. Dzięki wykorzystaniu tych dwóch czynników formowały się całe enklawy nieobecności języka ukraińskiego, zwłaszcza w dzisiejszych obwodach donieckim, ługańskim, po części zaporoskim i innych. Przeważnie były to ziemie, które wchodziły w skład dawnego Imperium Rosyjskiego. Podobnych sytuacji zupełnie nie było na Prawobrzeżnej Ukrainie, zwłaszcza na ziemiach, które wchodziły w skład Cesarstwa Austro-Węgierskiego. To jeszcze raz potwierdza ciągłość sytuacji z wcześniejszych epok — stosunkowo demokratyczne w kwestii językowej urządzenie w Austro-Węgrzech (zwłaszcza w austriackiej części protektoratu), gdzie język ukraiński miał przestrzeń oświatową, oraz zakazująco-represyjne w Cesarstwie Rosyjskim, gdzie język ukraiński nie tylko nie miał własnej przestrzeni oświatowej i innych poziomów, ale był też stale zakazywany. Właśnie uznanie odrębnego statusu języka ukraińskiego zostało w carskiej Rosji dokonane dopiero na początku XX wieku pod aktywnym działaniem tych demokratycznych sił, które zyskiwały stopniowy rozwój. Na terenie Imperium Rosyjskiego opracowano modele rusyfikacji, a najlepsi propagatorzy tej idei otrzymywali nagrody od samego cesarza — medale za rusyfikację. W ten sposób znaczna część rdzennej ludności o narodowo-językowej samoidentyfikacji pod wpływem kilku czynników: 1) siłowego obciążenia języka rosyjskiego w imperium; 2) stałego oskarżania ukraińskości o chutorianizm, o niedojrzałość samej idei ukraińskości; 3) zawężania aktywnego obciążenia języka ukraińskiego w studiach naukowych (zakaz), dziełach artystyczno-literackich (brak druku i prześladowanie za użycie języka ukraińskiego); 4) głoszenia tezy o ciągłości kijowsko-ruskiej tradycji językowej wyłącznie w środowisku rosyjskojęzycznym; 5) narzucania idei sztuczności języka ukraińskiego, jego propagowania na wszystkich poziomach itd. — traciła narodowo-ukraińską samoidentyfikację i przechodziła w siłowe pole rosyjskie. O tym należy zawsze pamiętać, gdyż i dziś wymienione czynniki nie tylko istnieją, lecz są aktywnie wykorzystywane przez „dostojników” „najnowszego” ustawodawstwa językowego i lobbystów języka rosyjskiego. W ostatnim czasie coraz intensywniej brzmi myśl o mniejszej informacyjnej pojemności języka ukraińskiego, co jest nie tylko absolutną nieprawdą, ale po prostu bzdurą. Jeśli język nie znika, to należy sprawić, by stał się niepotrzebny i nieprestiżowy. Nad tą ideą pracowano jeszcze w czasach Imperium Rosyjskiego, najintensywniej zaś zaczęła ona nabierać cech pseudonaukowości lub nienaukowości w tak zwanych ideach „niedojęzyczności”, języka o słabej przestrzeni informacyjnej, języka z niewystarczającą przestrzenią intelektualną, granicznym przejawem czego jest twierdzenie o chutorianizmie języka ukraińskiego i inne. Apologeci takich twierdzeń idą jednak dalej: niedojęzyczność, czyli język niepełnowartościowy, a ci, którzy się nim posługują, są skompleksowani, intelektualnie nierozwinięci. Zapewne większość rozpoznała w ostatnich myślach wszystkich tych, którzy tak aktywnie forsowali ideę uchwalenia ustawy „O podstawach państwowej polityki językowej”, która w pierwszym czytaniu została przez większość Rady Najwyższej („bolszewikami”) uchwalona w ciągu dwóch minut, a w drugim czytaniu — w ciągu jednej… Nie warto tu opowiadać i szczegółowo omawiać wszystkich naruszeń przepisów regulaminowych najwyższego organu ustawodawczego Państwa, należy jedynie podkreślić, że główną ideą tego dokumentu jest nie tak już bardzo starannie zamaskowana idea maksymalnego wykrwawienia języka ukraińskiego i wypchnięcia go z ogólnopaństwowej przestrzeni. Bo w szeregu określonych postanowień ustawy użycie języka państwowego zostało całkowicie zniwelowane, ponieważ użycie języków regionalnych (czytaj — rosyjskiego) występuje nie obok państwowego, lecz zamiast niego. Przy braku precyzyjnie opisanych mechanizmów zakazu takiej zamiany-podmiany będzie ona następować wszędzie tam, gdzie zechce tego urzędnik. Bo dziś nie zwykły mieszkaniec wybiera język komunikacji z lokalną władzą, lecz lokalna władza narzuca „reżim językowy”. Przy realizacji podstawowych postanowień ustawy oraz ogłoszonych poszczególnych zmian, zwłaszcza podwyższeniu procentowego progu dla języków regionalnych do 20—30 (według słów doradczyni Prezydenta Hanny Herman), takim językiem będzie właśnie rosyjski. Ukrain
…rosyjskojęzyczni obywatele wobec państwowego statusu ich ojczystego języka przekształcają się w mniejszość narodową, zwłaszcza przy dominacji agresywnego modelu narzucania własnego zdania jako oczywistości, jako woli całej lokalnej społeczności. Także na poparcie łatwo zorganizować wiece, a aktywnych zwolenników ukraińskojęzyczności oskarżyć o chutorianizm, niedomówienia, okrainność (termin jednego z tych, którzy aktywnie wyznają ideę wtórności wszystkiego, co znajduje się na „okrainie”, na peryferiach państwa, ma na myśli Imperium Rosyjskie, w którym Ukraińcy żyli na okrainie). Niech te myśli nie wydają się absurdalne – spójrzcie na pole siły współczesnych środków masowego przekazu: telewizji, radia, kina, prasy, gdzie język ukraiński nie jest zakazany, ale jego udział wynosi najwyżej 10–20 %, i to w najlepszym przypadku. Tak na przykład na koncercie zasłużonego artysty Ukrainy Jurija Kostenki w sławnym mieście Truskawiec (8.08.2012) ze wszystkich wykonanych utworów piosenkowych i romansów tylko cztery były po ukraińsku (aż 7 %). Także produkt na tych samych tzw. narodowych kanałach telewizyjnych w 80 % jest nieukraińskiej produkcji (tu już nie mówi się o języku). Nasuwa się logiczne pytanie: obywatela jakiego właściwie państwa wychowują takie seriale, filmy i inne, jakie wartości on będzie wyznawał? Najpewniej nietrudno się domyślić. W ten sposób obywatelowi narzuca się myśl o zbędności języka ukraińskiego, o jego niezagrożeniu wyzwaniami ani społecznymi, ani naukowymi, ani informacyjnymi. A co z językami mniejszości narodowych, o które tak dbali ustawodawcy?.. Na używanie białoruskiego, bułgarskiego, gagauskiego, greckiego, żydowskiego, krymskotatarskiego, mołdawskiego, niemieckiego, polskiego, rosyjskiego, rumuńskiego, słowackiego i węgierskiego jako języków mniejszości narodowych podstawowe postanowienia Ustawy wcale nie są ukierunkowane. Los tych języków pozostał bez uwagi, chociaż słynna Karta ochrony języków regionalnych jest skierowana właśnie na ich wsparcie, bo dla każdego z nich: Rodzima mowo, ty cudowna, / Dumnie idziesz w przyszłość, / Słowo ojczyste, mowo rodzima, / Wy dla mnie – całe życie (Serhij Staiew, pochodzeniem Gagauz). Także dziwnie bywa słyszeć z ust przewodniczących szeregu rad obwodowych, autorytatywnych polityków, że w naszym obwodzie mieszka ponad sto narodowości, skoro w większości przypadków mowa jest tylko o przedstawicielach narodowości. Narodowość zakłada przede wszystkim zwartość zamieszkania i zaspokojenie potrzeb kulturalno-oświatowych. Konkluzją tej analizy dzisiejszej sytuacji mogą być słowa Stanisława Telniuka, wypowiedziane jeszcze w dalekim 1960 roku, a które tak trafnie oddają współczesną nieukraińskość ukraińsko-państwowej władzy: Chcę krzyknąć znów i znów raz jeszcze, / Wykrzyczeć, ile sił starczy: / Zapomnijcie o języku ukraińskim, / Nie marnujcie czasu, obywatele! / Bo przecież teraz nie jest modny, / Bo przecież już nigdzie go nie znają, / I używają go tylko wielkanocni durnie / Gdzieniegdzie tylko na wsiach. // …Bo u nas tylko nacjonaliści / Mówią swoją mową. // …To, co zwie się językiem ukraińskim, / Czym u nas dotąd się szczycili, — / Ukraińcom nie trzeba / Znać i używać na Ukrainie. / Stańcie więc wszyscy pod naszym sztandarem…
Zapominajcie ukraiński język, zapominajcie własny język, ludzie! / Niech to u nas nie będzie z przymusu, / Lecz niech to będzie dobrowolnie!.. // Ech, narodzie! Nie ma w nim zuchwalstwa! / Jest piękny, jest bardzo cudowny! / Zrobi tak, jak nakażą zwierzchnicy, — / No i oczywiście zrobi dobrowolnie!.. // Ilu nas maszeruje w tych kolumnach! / Jesteśmy świadomi, nie jesteśmy prymitywni! / … I powiedziałaby ta milionowa masa: / „Żeby życie u nas było bajkowe, / Obywatele, nie marnujcie czasu — / Zapominajcie ukraińskiego języka!”.
Tak marzy się współczesnemu urzędnikowi państwowemu z racji pełnionej funkcji, ale nie z ducha ukraińskiego państwowca. Tak marzy się… Lecz tak się nie stanie, bo język jest zjawiskiem kosmicznym (według Pawła Mowczana), a jego utrata oznacza utratę przez Ludzkość tej harmonii, do której tak dąży. I choć język jako istota nie wchodzi, według pewnych badań socjologicznych, nawet w trzydziestkę spraw nurtujących naszego współczesnego, to właśnie on czyni człowieka człowiekiem, wyróżnia go spośród innych, a ojczysty język wiąże z całą tą niepowtarzalną przeszłością i kieruje w przyszłość, gwarantując godny status w gronie Cywilizowanych Narodów, bo przecież — „Nie można kochać innych narodów, / kiedy nie kochasz Ukrainy” (Wołodymyr Sosiura). Ta poezja powstała w odległym 1944 roku i wszystkim swym brzmieniem ukierunkowana jest na kształtowanie patriotycznych, jasnych uczuć, na budzenie miłości do ojczystej, niepowtarzalnej Ukrainy, lecz jaka jest dziś jej wymowa i znaczenie.
Język jest podstawą duchowego życia narodu, a jego utrata to „śmierć dla jego duszy” (Panas Myrny). Naród kończy się there, gdzie nie brzmi jego język, dlatego nie można wychować godnego obywatela bez należnego mu stosunku do języka jako jednego z określających czynników państwowości. Ukraińcy zawsze szanowali i cenili inne narody — to tradycja, która przekazywana jest z pokolenia na pokolenie i ma charakter podświadomy. Usłyszawszy inny język, Ukrainiec dąży do stworzenia warunków maksymalnej wygody dla jego użytkownika. Dlatego w Ukrainie, zasadniczo, nie ma ukraińskojęzycznego obywatela, który by łatwo nie porozumiewał się po rosyjsku. Niestety, rosyjskojęzyczny obywatel w większości nie tylko nie włada językiem ukraińskim, ale po prostu nie uważa za konieczne przejścia na ukraiński. Takie podejście ma kilka poziomów — lekceważąco-sceptyczny (i tak mnie zrozumieją i odpowiedzą), agresywnie-wyniosły (zawiera tezę: dlaczego mam przechodzić na ukraiński, to ja tu ustalam zasady), pobłażliwie-szyderczy (bawcie się, bawcie się w swój język) i inne.
Nie tak dawno przyszło mi być w Truskawcu świadkiem interesującej sytuacji. Sprzedawczyni odpowiedziała kupującemu po ukraińsku, na co usłyszała: „Dlaczego mówicie po ukraińsku?” W odpowiedzi dość żywo powiedziała: „Bo mieszkam w Ukrainie i posługuję się ojczystym językiem”, na co usłyszała agresywnie-wyniosłe: „Mogłabyś i po rosyjsku. Nic by ci się nie stało”. W sytuacji uchwalania Ustawy „O podstawach państwowej polityki językowej” słynna tolerancja językowa Ukraińców zadziałała przeciwko nim samym, i to nie tylko w samym procesie, który trwał z pewnymi przerwami prawie dwa lata — od projektu ustawy Jefremowa–Symonenki–Hrynewyckiego do projektu ustawy Kiwałowa–Kolesniczenki (obydwa projekty ustaw
...przepisy są podobne w swoich głównych założeniach). Dość trafnie na projekt ustawy Kiwałowa–Kolesniczenki zareagowało Stowarzyszenie Żydowskich Organizacji i Gmin Ukrainy (Waad), podkreślając w swoim specjalnym oświadczeniu: Ustawa „narusza społeczny konsensus w kwestii językowej, … daje wolną rękę tym, którzy próbują w ogóle wycofać język ukraiński z obiegu w regionach, gdzie ludność innojęzyczna stanowi ponad 10 %… Autorzy projektu ustawy dążą do tego, by obywatele nie mówili po ukraińsku, nie uczyli się go i nie posługiwali się nim, natomiast przyznają znaczne preferencje językowi rosyjskiemu… projekt ustawy nie rozwiązuje problemów języków mniejszości narodowych, a zamiast tego sprzeciwia się Konstytucji Ukrainy oraz postanowieniom Europejskiej karty języków regionalnych lub mniejszościowych i Konwencji ramowej o ochronie mniejszości narodowych”. Kochać Ukrainę — to uznawać jedność i całość jej przestrzenności czasowej, z szacunkiem odnosić się do tych wartości, które ukształtowały się w tradycji nie tylko dzisiaj, ale także w odległej przeszłości… Problemy językowe — to także miłość do Ukrainy. Nie wolno i nie należy rozwiązywać metodami siłowymi tego, co stanowi najcieńszą z błon wzajemnego zrozumienia, a wszelkie narzucanie dziś jutro wyleje się w nieprzewidywalne rezultaty i skutki. Jak można szanować innych, jeśli nie szanujesz samego siebie, a wywyższanie siebie („…mы razvelí ich, kak kotyat…” — „…rozdzieliliśmy ich jak kocięta…”) ponad innymi nigdy nie daje pożądanego rezultatu. Co jest konieczne każdemu… Pamiętać: 1) o własnym Ja jako wartości nie tylko swojej, ale i składnika narodu i ludu. Utrata własnej samoidentyfikacji i utożsamiania się ze swoim narodem osłabia nie tylko samą osobowość, ale i wykrwawia naród; 2) szacunek wobec innych narodów i ich języków w żaden sposób nie oznacza „rozpuszczenia” w nich własnego Ja; 3) język ukraiński zawsze posiadał wysoki potencjał inteligencji, informatywności, abstrakcyjności i rozgałęzienia, będąc równorzędnym z każdym innym językiem; 4) złośliwe wypady przeciwko językowi ukraińskiemu świadczą o słabości ich autorów; 5) zniszczenie własnego środowiska językowego powoduje psychologiczną oraz moralno-estetyczną przemianę osobowości. We współczesnym obiegu cywilizacji określającą zasadą jest: kto posiada informację, ten posiada świat; parafrazując to, można powiedzieć: który język najsilniej jest obecny w przestrzeni informacyjnej, ten narzuca zasady gry. W internecie, w mediach — drukowanych, elektronicznych i innych — w Ukrainie dominuje język rosyjski. Każdy powinien zastanowić się nad tym, w jakim państwie żyje i który język ma podstawową funkcję zachowania jedności wszystkich ziem ukraińskich? Taka funkcja przysługuje językowi państwowemu. Znać język państwowy, władać nim — to świętość świętych każdego patrioty swojej Ojczyzny, każdego, kto szanuje i ceni ukraiński naród oraz inne narody państwa, każdego, kto służy swojemu Państwu (jeśli uważa je za Państwo), każdego, kto widzi własne Państwo na przestrzeni światowej cywilizacji, każdego, kto szanuje i ceni pamięć przodków, ich ducha, dorobek i zdobycze.
Машинний переклад
Ołeh HRYNIW, profesor, doktor nauk filozoficznych, m. Lwów
Akademik Tołoczko dwadzieścia lat po rozpadzie ostatniego światowego imperium opublikował w ukrainofobicznej gazecie „2000” oraz w Internecie artykuł „Bez imperii progress niewozmożen” (Bez imperiów postęp jest niemożliwy). Tytułowany historyk, którego nazywa się ukraińskim uczonym, w żaden sposób nie może pozbyć się imperialnej ideologicznej kufajki. I to zrozumiałe! Gdyby wyrzucił swoje zaideologizowane wypociny, to jako uczony zostałby nagi. Gdzież wtedy kierować poważnym instytutem akademickim. Kto nie wie, że w historii świata jeszcze żadne imperium się nie odrodziło? Czy nie wie o tym akademik w dziedzinie historii? Wątpię. Lecz jego nieszczęście polega na tym, że nie może odejść od odziedziczonej jeszcze za czasów totalitarnego reżimu tendencyjności. Jak było przyjęte za totalitarnego reżimu, akademik nie wstydzi się naciągać faktów, których nigdy nie było, bo tego wymaga cała historia Imperium Rosyjskiego, w szczególności jej ostatniej formy, która obłudnie ukryła się pod nazwą „Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich”. Mam podstawy twierdzić, że akademik Tołoczko należy do rosyjskiej szkoły historycznej Karamzina, Sołowjowa, Kluczewskiego, bo uważać go za spadkobiercę naszych wielkich historyków Mychajła Hruszewskiego, Wiaczesława Łypynskiego, Dmytra Doroszenki, Mychajła Brajczewskiego, Jarosława Daszkewycza nikt się nie odważy. Nie mogę sobie wyobrazić, by ktoś z nich włączał „zielone światło” otwartym ukrainofobom. A Tołoczko nie tylko otwiera takim quasi-naukowcom drogę, ale i „błogosławi” ich na antyukraińskie „wyczyny”! Teza Tołoczki wyrażona w tytule artykułu — „Bez imperiów postęp jest niemożliwy”. Jeśli bez imperium nie jest możliwy postęp, to trzeba chwalić nie tylko Imperium Rosyjskie, ale i zachodnie. Akademik nazywa imperium nawet Starożytną Grecję. Zrozumiałe dlaczego! Jeśli państwa-polisy nie tworzyły imperium, wtedy jego „teoria” nie wytrzymuje żadnej krytyki. A w Starożytnej Grecji, wiemy, zapoczątkowana jest nasza kultura! Co prawda, „starogreckie imperium” wyssane jest z palca! Wyjściowa teza Tołoczki „Nie cywilizacii sozdanut imperii, no imperii — cywilizacii” (Nie cywilizacje tworzą imperia, lecz imperia — cywilizacje) nie wytrzymuje żadnej krytyki, bo w historii nierzadko skutek staje się przyczyną. W tym roku zaczęto mówić o kalendarzu Majów, indiańskiego ludu, który zniknął po zagarnięciu ich kraju przez europejskich kolonizatorów, a wraz z nim — unikalna cywilizacja. Co po tym powie Tołoczko? A nic! Jak zubożała ludzkość, nie odziedziczywszy osiągnięć cywilizacji Majów! Zostało stworzone imperium, w którym nigdy nie zachodziło słońce, ale spotkał je los wszystkich imperiów — rozpadło się! Oczywiście, imperia były różne. Narody europejskie rzeczywiście sprzyjały cywilizacyjnemu rozwojowi narodów Azji, Afryki, Ameryki Łacińskiej. A jak traktowały sąsiednie narody? Przypomnijmy swoistą kulturę prowansalską. Kto dziś wie o Prowansji? O niej nie słychać. A jaką kulturę stworzyli prowansalscy trubadurzy! Taki los spotkał też inne narody, które zamieszkiwały Francję! Ileż hałasu wokół Deklaracji praw człowieka i obywatela, uchwalonej w czasach Wielkiej Rewolucji Francuskiej. Dlaczego więc przemilcza się inne: francuscy rewolucjoniści, którzy wcielali naukę rodzimych oświeceniowców, ignorowali prawa mniejszości narodowych na terytorium królestwa. Mniejszości pozostały tylko w annałach historii. A jak zubożał świat, który już nigdy nie zapozna się z duchowymi osiągnięciami tych narodów. A jak zubożała ludzkość, kiedy Anglicy zasymilowali inne narody Wysp Brytyjskich — Szkotów, Irlandczyków, Walijczyków? Dlaczego genialny szkocki poeta nie pisał w ojczystym języku? Czy można w obcym języku adekwatnie przekazać oryginalność swojego narodu? Nie wszystko jest tak proste z cywilizacją, panie Tołoczko! W końcu Tołoczko podchodzi do imperiów w sposób zróżnicowany, podporządkowując takie podejście ideologicznym upodobaniom. Na przykład akademik pisze: „Sowietskij Sojuz, woszedszyj w stadiu zastoja, nikakoj imperijej zła nie był. Takoje opriedielenije bolsze podchodito k SZA. Eto na ich sowiesti istrieblenije indiejskich aborigenow Siewiernoj Ameriki, togda kak w Rossii w Sowietskom Sojuzie nie był potieran prakticzeski ni odin małyj narod” (Związek Radziecki, który wszedł w fazę zastoju, żadnym imperium zła nie był. Takie określenie bardziej pasowało do USA. To na ich sumieniu jest wyniszczenie indiańskich aborygenów Ameryki Północnej, podczas gdy w Rosji w Związku Radzieckim nie został stracony praktycznie żaden mały naród). Czyż to nie ciekawe? Akademik nie wie tego, za co nie tylko studentowi, ale nawet licealiście na egzaminie stawiają niedostateczną ocenę. PRZEZ SIEDEMDZIESIĄT LAT ISTNIENIA ZSRR FAKTYCZNIE ZNIKNĘŁO NIE MNIEJ NIŻ STU TAKICH NARODÓW! Czyżby nie wiedział o tym Tołoczko? Dlaczego więc tak bezczelnie wyróżnia tłustym drukiem otwarte kłamstwo? A czy powie historyk, dlaczego w spisach ludności nie było syberyjskich Tatarów? Może dla Tołoczki ZSRR czasów breżniewowsko-susłowowskiego zastoju nie był „imperium zła”. Uwierzmy mu! On nie odczuwał kompartyjno-esbeckiego nacisku. Kompartyjne imperium nie prześladowało go, jako propagandysty tezy „Kijowska Ruś — kolebka trzech bratnich narodów — Rosjan, Ukraińców i Białorusinów”, której obłudność jeszcze w tamtych czasach uzasadnił Mychajło Brajczewski. O tym, że ZSRR na etapie zastoju był imperium zła, mogą zaświadczyć znani obrońcy praw narodu ukraińskiego Łewko Łukjanenko, bracia Mychajło i Bohdan Horyniowie, Wasyl Owsijenko, Myrosław Marynowycz oraz wielu innych naszych rodaków. Słuszność takiego określenia mogliby potwierdzić Iwan Switłyczny, Wasyl Stus, Wiaczesław Czornowił, Mykoła Rudenko, Iwan Hel, Wasyl Lisowy, Iryna Kałyneć oraz ich towarzysze, którzy przedwcześnie opuścili ten grzeszny świat. W końcu, czyż to nie kremlowscy oligarchowie wprowadzili dziką praktykę, kiedy niegodzących się z ich marazmatyczną polityką zamykano w szpitalach psychiatrycznych jako rzekomo chorych? Sądzę, że stołeczny akademik dobrze o tym wie. Jak ocenić taką praktykę w etycznych kategoriach „dobro—zło”? Czyżby Tołoczko nazwał taką rozprawę z ludźmi dobrem? Sądzę, że dobrze wie również o tym, jakich prześladowań doświadczali ukraińscy historycy Mychajło Brajczewski, Jarosław Daszkewycz, Jarosław Dzyra, Raisa Iwanczenko właśnie w okresie zastoju. Próbując usprawiedliwić agresywną praktykę kremlowskiego kierownictwa, Tołoczko stosuje podejścia z okresu totalitarnego, kiedy we wszystkich nieszczęściach obwiniano USA. Pisze: „Eto amierikanskije wojennyje bazy nachodilis na wsiech matierikach. I, nakoniec, eto oni wiedli i wiedut piermanientnyje wojny w raznych regionach mira” (To amerykańskie bazy wojskowe znajdowały się na wszystkich kontynentach. I wreszcie, to oni prowadzili i prowadzą permanentne wojny w różnych regionach świata). Tutaj akademik sam sobie zaprzecza. Co więc zostaje z jego tezy, która została wyniesiona do tytułu artykułu: „Bez imperiów postęp jest niemożliwy”? A jak wtedy pogodzić postęp z wojnami, które niszczą osiągnięcia różnych narodów? Za czasów zastoju Kreml rozpoczął agresywną wojnę przeciwko Afganistanowi, której porażka przyspieszyła rozpad ZSRR, imperium zła i kłamstwa. A jeszcze wcześniej „dla postępu” na kontynencie amerykańskim Kreml zawiózł swoje rakiety na Kubę. Czyż ZSRR nie prowadził permanentnych wojen, wykorzystując do tego najmniejszy pretekst? Przypomnijmy stłumienie powstania narodowego na Węgrzech w 1956 roku, okupację Czechosłowacji w 1968 roku tylko dlatego, że jej kierownictwo ogłosiło zamiary ustanowienia „socjalizmu z ludzką twarzą”, a Kreml narzucał Czechom i Słowakom socjalizm z paszczą drapieżnego wilka. Gdyby Kreml stworzył raj dla zniewolonych narodów, to one z pewnością nie spieszyłyby się przy pierwszej okazji oderwać od Rosji. Imperium zła i kłamstwa rozpadało się i nie trzeba było żadnego nacisku z zewnątrz. Kto będzie obwiniał, z przyzwyczajenia, zamorskich czy europejskich imperialistów? Są tacy, ale wyglądają żałośnie. Do tej pory ten proces rozpadu jeszcze nie jest zakończony, zahamował się. Początkowo od ZSRR oderwały się tak zwane „kraje obozu socjalistycznego”, czyli komunistyczni satelici Moskwy. Naturalną śmiercią zakończyła swoje istnienie Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej, która miała zaświadczyć o przewadze radzieckiego socjalizmu nad zachodnim kapitalizmem. Znowu okazało się, że takie przewagi zostały wymyślone w Moskwie. Ludność byłej Niemieckiej Republiki Demokratycznej, ekonomicznie najbardziej rozwiniętego państwa w „światowym systemie socjalistycznym”, teraz musi jeszcze przez kilka dziesięcioleci doganiać pod względem poziomu swojego rozwoju „burżuazyjne” Niemcy Zachodnie, z którymi po wyjściu z orbity „imperium zła i kłamstwa” zjednoczyła się w jedno państwo. Z jakiegoś powodu wśród Niemców z NRD nie było protestów i obecnie nie ma prób powrotu do „światowego systemu socjalistycznego”, któremu przewodziła Moskwa. Rozpadło się także Imperium Radzieckie w wąskim znaczeniu, czyli ZSRR: wszystkie republiki związkowe ogłosiły zaprzestanie istnienia imperium, które tak wychwala Tołoczko, bo pragnęły żyć bez imperialnej opieki. Czyż nie wie o tym specjalista od archeologii Tołoczko? Historyk M. Brajczewski uważał, że po jakimś czasie w Federacji Rosyjskiej ogłoszą swoją suwerenność regiony i autonomie narodowe. Ta prognoza to tylko kwestia czasu. Jednak Moskwa nie pogodziła się z obiektywnym procesem rozpadu imperium, które „zbierano” jeszcze od czasów Iwana Kality. Jak potwierdziło ostatnie dwudziestolecie, próba reanimacji imperium, wykorzystując jako formę przejściową Wspólnotę Niepodległych Państw, nie odnosi sukcesów. Obecne esbeckie kierownictwo Rosji próbuje wciągnąć byłe republiki związkowe w nowe struktury. Aby przeciwdziałać wstąpieniu Ukrainy do Unii Europejskiej, Kreml próbuje ciągnąć Ukrainę do Unii Eurazjatyckiej i Unii Celnej, które pomyślane są jako związki imperialne pod dominacją Moskwy. Właśnie tym różnią się od UE, której kraje członkowskie są równoprawne i nie tracą suwerenności państwowej. Wysiłki Tołoczki, by traktować Unię Europejską jako imperium, są bezpodstawne i świadczą jedynie o ideologicznym i politycznym zaangażowaniu autora. Bezstronni nasi uczeni już dawno uzasadnili straty, jakie poniesie Ukraina po przystąpieniu do Unii Celnej. Panie Tołoczko, czas imperiów minął. Proszę przeczytać, jak pisze o tym nasz uczony z diaspory, historyk Taras Hunczak. Nastała epoka nowego typu współżycia międzypaństwowego, współżycia bez imperiów. Właśnie do takiego nieimperialnego typu relacji równoprawnych państw w formie Unii Europejskiej pragnie wejść Ukraina. Po co przekręcać igłę kompasu?
niemało przekładów utworów literatury angielskiej, irlandzkiej, amerykańskiej, polskiej i innych. Rostysław Docenko jest autorem cyklu szkiców biograficznych „Ukraina bez Ukraińców” – o pisarzach i działaczach społecznych, ofiarach represji politycznych. Jego „Myśli przeciw nocy” – filozoficzno-demaskatorskie rozważania o reżimach okupacyjnych, pozostały na biurku jako pamięć o tym jasnym, pracowitym człowieku. Redakcja „Słowa Proświty”, Zarząd Główny Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki oraz proświcianie wyrażają szczere kondolencje wdowie po Rostysławie Iwanowyczu, akademik Ninie Opanasiwnie Wirczenko, córkom Marii i Olenie, wnukowi Marianowi, całej rodzinie oraz przyjaciołom zmarłego z powodu tej tragicznej straty.
Машинний переклад
24 października 2012 roku w Kijowie odszedł z życia Rostysław Iwanowycz DOCENKO — tłumacz, krytyk literacki, językoznawca, prozaik, uczestnik ukraińskiego ruchu oporu, więzień polityczny (1953—1963), członek Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, Ogólnoukraińskiego Towarzystwa Więźniów Politycznych i Represjonowanych. Laureat nagród literackich im. M. Rylskiego (1993), M. Łukasza (2000). Odznaczony orderem „Za zasługi” III stopnia (2007). Zmarłego pochowano w sobotę, 27 października, na cmentarzu-rezerwacie Łukjaniwskim. Rostysław Iwanowycz urodził się 19 kwietnia 1931 roku w Kijowie. W 1950 roku ukończył szkołę średnią i wstąpił na Uniwersytet Kijowski na wydział ukraiński fakultetu filologicznego. 14 lutego 1953 roku został aresztowany podczas ostatniej fali stalinowskiego terroru pod zarzutem „antyradzieckiej propagandy”, za rozpowszechnianie utworów „burżuazyjno-nacjonalistycznych” pisarzy (M. Hruszewskiego, W. Wynnyczenki i in.). Wiosną 1953 r. skazany przez Kijowski Sąd Obwodowy na podstawie art. 54-1 cz. 2 na 8 lat więzienia. Pracował w obozie koncentracyjnym w obwodzie kujbyszewskim przy budowie Wołżańskiej Elektrowni Wodnej, gdzie stał się współzałożycielem „Grupy Rewolucyjnych Marksistów”, która stawiała sobie za cel zwalczanie totalitarnego reżimu w ZSRR, za co w 1956 roku otrzymał kolejne 7 lat więzienia. Odbywał je na Dalekim Wschodzie, na trasie tajszeckiej oraz w obozach mordowskich. Poznał metropolitę Josyfa Slipyja, Wołodymyra Horbowego, Petra Dużego, Swiatosława Karawanśkiego, Jurija Łytwyna i innych więźniów politycznych. W kwietniu 1963 r. został zwolniony. Na podstawie zaświadczenia o zdjęciu pierwszego wyroku udało mu się wznowić studia na Uniwersytecie Kijowskim. Właśnie wtedy poznał i zaprzyjaźnił się z szistdesiatnykamy Iwanem Switłycznym, Iwanem Dziubą, Ałłą Horśką, Jewhenem Swerstiukiem, Opanasem Załywachą i innymi. W 1965 roku ukończył uniwersytet, pracował w redakcji literatury zagranicznej w Derżlitwydawie. Przygotował kilkadziesiąt wydań przekładowych (w szczególności 12-tomowe dzieło Jacka Londona, 1969—1972). W 1972 roku, po odmowie współpracy z KGB, został zwolniony z wydawnictwa. W dorobku twórczym R. Docenki
Машинний переклад
Od 27 października do 4 listopada 1937 roku kapitan NKWD Matwiejew rozstrzelał w uroczysku Sandarmoch 1111 więźniów politycznych etapu sołowieckiego na cześć 20-lecia „wielkiej październikowej…”. Heorhij ŁUKIANCZUK, asystent deputowanego ludowego Ukrainy. Pamiętajmy: Sandarmoch wydarzył się dlatego, że nieukraiński pod względem składu i ducha rząd Radzieckiej Ukrainy w latach 20.—30. oddał Ukrainę Rosji. Wasyl OWSIIENKO, więzień polityczny sowieckich łagrów. Co roku w sierpniu odbywa się ekspedycja ukraińskich więźniów politycznych, ofiar stalinowskich represji, potomków represjonowanych, przedstawicieli struktur społecznych i państwowych, dziennikarzy do uroczyska Sandarmoch i na Wyspy Sołowieckie. Ekspedycja odbywa się w ramach międzynarodowych Dni Pamięci ofiar Wielkiego Terroru 1937—1938 lat. Coroczne pielgrzymki w to miejsce rozpoczęły się od 1997 roku, kiedy w Karelii w pobliżu Miedwieżjegorska, w Sandarmochu, znaleziono ukrywane przez NKWD-KGB miejsca masowych egzekucji i pochówków. Tegoroczna pielgrzymka była smutną rocznicą, wszak w te dni mija 75 lat od początku masowych represji 1937 roku. Autor tych wierszy reprezentował w niedawnej podróży podkomitet ds. represjonowanych Komitetu Rady Najwyższej ds. praw człowieka. Droga ukraińskiej delegacji rozpoczęła się od modlitwy-panichidy za niewinnie zabitych w cerkwi Pokrowy, która znajduje się na Podolu. Później, po przejściu odprawy celnej i kontroli granicznej na granicy z Białorusią, gdzie delegacja straciła przez „czarne listy Rosji” historyka-badacza represji na Sołowkach i w Sandarmochu Ihora Szewczenkę — autora książki „Archipelag specjalnego przeznaczenia” i współautora książki „Ukraińskie Sołowki”, dotarliśmy do Petersburga, gdzie uczciliśmy Ukraińców represjonowanych w latach 1937—1938 i pochowanych na cmentarzu Lewaszowskim na obrzeżach miasta. Odwiedziliśmy ławrę Aleksandra Newskiego, Sobór Izaakowski oraz inne wybitne sobory i cmentarze Petersburga, gdzie uczciliśmy pamięć pochowanych tam wybitnych Ukraińców. Dalej — stolica Karelii (szesnastej republiki związkowej w latach 30.) — Pietrozawodsk, gdzie odbyło się ciepłe spotkanie z towarzystwem Ukraińców Karelii „Kalyna” pod przewodnictwem legendarnej Łarysy Skrypnykowej, która wraz z dwoma członkami „Kalyny” dołączyła do naszej delegacji w drodze do Sandarmochu i na Sołowki. Potem droga do Miedwieżjegorska, a dokładniej do memorialnego uroczyska Sandarmoch, gdzie dzięki niestrudzonym poszukiwaniom i heroicznym wysiłkom krzewiciela spraw poszukiwawczych Jurija Dmitrijewa udało się przywrócić z niebytu liczne „doły grzebalne” w uroczysku. W uroczystościach żałobnych wzięły udział oficjalne osoby z Federacji Rosyjskiej, Karelii, konsul Polski, delegacja duchowieństwa muzułmańskiego. Ukraińska delegacja, kierowana przez przewodniczącego Kijowskiego towarzystwa więźniów politycznych i ofiar represji Hryhorija Kucenkę (jednego z ostatnich więźniów politycznych sowieckiego imperium), złożyła pod znakiem pamięci — trzy-metrowym kozackim krzyżem z szarego granitu (autorzy — artysta Mykoła Małyszko i rzeźbiarz Nazar Biłyk) wieńce i kwiaty, uczciła pamięć niewinnych ofiar stalinowskich represji panichidą, którą odprawił ojciec Dmitrij, oraz pieśnią „Żurawie”, którą wykonali wszyscy obecni przy akompaniamencie bandurzysty Witalija Moroza. Choć jak próbowali kaci byłego „braterskiego więzienia narodów” ukryć swoje krwawe zbrodnie, straszna prawda stała się znana. Umarli jednak dokrzyczeli się do żywych. Ileż tu ukraińskiego kwiatu — najlepszych synów i córek Ukrainy — leży w tych dołach-zbiorowych mogiłach (wspomnijmy chociaż Mykołę Kulisza, Lesia Kurbasa, Mykołę Zerowa, Stepana Rudnyckiego…). Ale nie tylko ukraińskiego, lecz także rosyjskiego, polskiego, białoruskiego, fińskiego, karelskiego, samijskiego, pomorskiego… Wszystkich, których pochłonął moloch leninowsko-stalinowskich represji niezależnie od wiary, przynależności narodowej, koloru skóry i kształtu oczu. Naukowcy twierdzą, że w te straszne lata narody i grupy etniczne imperium zła doznały tak niepowetowanych strat genetycznych, które dają o sobie znać do dziś… W drodze nasza delegacja zajechała do osady Powieniec — do Kanału Białomorskiego, podczas budowy którego zginęło ponad sto tysięcy ukraińskich więźniów politycznych. W Miedwieżjegorskim muzeum rejonowym stalinowskich represji odbyło się spotkanie z kierownictwem i pracownikami placówki. Przekazaliśmy im w darze unikalną książkę znanego badacza totalitaryzmu Romana Matuzka „Stalinizm: praktyka i konsekwencje”. Dalej droga pamięci prawie bez oznak jakiegokolwiek życia poprowadziła nas do portu Kem. Postój w pobliżu kamieniołomu okazał się nieprzypadkowy: niedaleko drogi w lesie uczestnicy ekspedycji odkryli jeszcze jedno z licznych odnalezionych (a jeszcze ile nieodnalezionych!) miejsc rozstrzelania represjonowanych, oznaczonych znakiem pamięci z napisem: „Krzyż pokłonny ustanowiony ku pamięci rozstrzelanych tutaj w 1937 r. Ofiarom represji politycznych wieczna pamięć”. Nocą na statku dotarliśmy do Wysp Sołowieckich, a one są aż 63 km od lądu pośrodku Morza Białego. 75 lat temu tutaj witano przybyłych aresztantów straszną frazą: „Na lądzie władza — sowiecka, a u nas — sołowiecka!”, co w tłumaczeniu na ludzki język oznaczało to samo, co napis na bramach hitlerowskich obozów koncentracyjnych: „Porzuć nadzieję każdy, kto tu wszedł!”. I to było rzeczywiście tak… Warunki pobytu i te koszmary na Sołowkach były jakby wcieleniem w rzeczywistość strasznych opisów piekła z Biblii. Znęcanie się nad człowiekiem, czy to mężczyzną, czy kobietą, sięgało tutaj krańcowej granicy, za którą nierzadko następowało samobójstwo. Silniejsi duchem próbowali uciec z wysp na ląd, wykorzystując jakikolwiek środek pływający, chociaż przy takiej odległości do brzegu i temperaturze wody (8—10 stopni) było to prawie niemożliwe. Udane z wielu tysięcy prób ucieczki z Sołowek okazały się tylko… trzy.
Ukraińska delegacja uczciła pamięć pierwszego sołowieckiego więźnia sumienia — ostatniego atamana koszowego Siczy Zaporoskiej — Piotra Kałnyszewskiego, który odbył tu swoje 25-letnie zesłanie w lochach Monasteru Sołowieckiego i zmarł w wieku 112 lat, a także wszystkich zamęczonych Ukraińców w latach 20.—30. XX wieku przy symbolicznym Kamieniu Sołowieckim oraz przy Krzyżu Pokłonnym na strasznej Sekirnej Górze, gdzie dokonywano egzekucji więźniów. W tym roku ukraińska delegacja, przy aktywnym wsparciu Muzeum Sołowieckiego Represji oraz petersburskiego „Memoriału” pod kierownictwem Iriny Filge, ustanowiła i poświęciła przy głównym Kamieniu Sołowieckim swój kamień pamiątkowy, poświęcony zamordowanym tu Ukraińcom. Dziękujemy artystce Hannie Sińkowej za ten pamiątkowy znak. A także osobom zaangażowanym w jego wykonanie i dostarczenie na Wyspy Sołowieckie: Tetianie Blyzniuk i Lubowi Sockiej z Ogólnoukraińskiego „Memoriału” im. Wasyla Stusa, Kijowskiemu Towarzystwu Represjonowanych pod kierownictwem Hryhorija Kucenki. Najaktywniejszy udział w pielgrzymce wzięli bandurzysta Witalij Moroz, ksiądz Dmytro Karan, prawnuk represjonowanego w Bykowni Jurij Tkacz. Znaleźli, przewieźli i ustawili przy Wielkim Kamieniu Sołowieckim granitowy blok pod tablicę pamiątkową, którą przywiozła delegacja z Ukrainy. Pomieszczenia NKWD, w których mieścił się zarząd obozu, są obecnie restaurowane na potrzeby ekspozycji muzealnych Muzeum Sołowieckiego Represji, któremu przewodniczy Olga Boczkariowa. Z inicjatywy ukraińskiej delegacji w muzeum mają rozpocząć się Odczyty Sołowieckie, podczas których będą publikowane prace naukowców poświęcone badaniu historii obozów sołowieckich i GUŁAG-u. …Z uczuciem smutku i żalu uczestnicy pielgrzymki opuszczali te piękne, a zarazem straszne miejsca. „Niech nigdy i nigdzie nie powtórzy się ten horror pośród takiego piękna!” — tak zapisał w księdze pamiątkowej Muzeum Sołowieckiego Represji jeden z uczestników naszej ekspedycji. Ale to już zależy od żyjących obecnie.
Машинний переклад
Jewhen SAWENKO, przewodniczący Niżniekamskiej Narodowo-Kulturalnej Autonomii „Ukraińskie Towarzystwo „Werbyczeńka”, Tatarstan. W 1857 roku, po śmierci Mikołaja I, Szewczenkę zwolniono z zesłania, ze służby wojskowej. Początkowo dotarł do Astrachania, potem Wołgą na parowcu „Kniaź Pożarski” skierował się do Niżnego Nowogrodu. Był to nie do końca zwyczajny rejs. Astrachański przemysłowiec Sapożnikow wynajął parowiec i podróżował po Wołdze z niewielką liczbą zaproszonych osób. Rankiem 13 września parowiec przybył do Kazania. Z przystani Taras Szewczenko od razu poszedł na uniwersytet. Chciał dowiedzieć się o los swoich towarzyszy z Bractwa Cyrylo-Metodiańskiego, studentów Uniwersytetu Kijowskiego Iwana Pasiady i Heorhija Andruzskiego, których w 1847 roku przeniesiono na Uniwersytet Kazański. Nic o nich nie dowiedział się, ale obejrzał budynek uniwersytetu i centrum Kazania. W swoich pamiętnikach szczegółowo pisał o tym, co widział w mieście. Wieża Söyembikä. „Nawet wieża Sumbeki, bez wątpienia pomnik czasów tatarskich” (Z zapisków Szewczenki). Ta ceglana wieża w centrum Kazańskiego Kremla, nie wiadomo przez kogo i kiedy zbudowana, stoi do dzisiaj. Około sto metrów od niej znajduje się pałac Prezydenta Tatarstanu. Ulica Kremlowska od uniwersytetu. „Wielka ulica (oczywiście Moskiewska), prowadząca na Kreml, podobna do Newskiego Prospektu” (Z zapisków Szewczenki). Obecnie jest to ulica Kremlowska, a wtedy nazywała się Woskriesieńską. Zaczyna się od uniwersytetu i kończy przy murach Kremla. Na fasadzie budynku 15/25 (obecnie pizzeria „Giuseppe”) umieszczono tablicę pamiątkową poświęconą Mychajłowi Serhijowyczowi Hruszewskiemu — Pierwszemu Prezydentowi Ukraińskiej Republiki Ludowej, który w 1915 roku mieszkał w tym budynku podczas zesłania. A ulica Moskiewska (obecnie — Klary Zetkin) znajdowała się w rejonie Słobody Admiralicji, gdzie w tamtych czasach była przystań dla statków. Uniwersytet Kazański. „Ulica ta zaczyna się wspaniałym budynkiem uniwersytetu, ozdobionego monumentalnymi jońskimi portykami” (Z zapisków Szewczenki). Uniwersytet założony w 1804 roku. Tutaj rektorem był znany matematyk Łobaczewski. W muzeum uniwersytetu od 1984 roku przechowywane są kopie dwóch szkiców T. Szewczenki, które wykonał 14 września 1857 roku w Kazaniu. Pomnik Dierżawina. „Monument śpiewaka Katarzyny pysznił się na podwórzu w miniaturowym klombie” (Z zapisków Szewczenki). W 1847 roku pomnik poety G. Dierżawina stał na podwórzu uniwersytetu (miasteczko uniwersyteckie). W 1870 roku przeniesiono go na plac przed teatrem miejskim (obecnie plac Wolności). W 1931 roku pomnik przetopiono. Z przetopionego brązu Kazańska zajezdnia tramwajowa zrobiła tuleje do tramwajów. Obecnie kopia pomnika stoi w parku przy ulicy Gorkiego. Kaplica poległych wojowników Iwana Groźnego. „Zobaczyłem po prawej stronie od drogi pomnik, wzniesiony nad kośćmi zabitych podczas podboju Kazania… Jest to ścięta piramida z portykiem” (Z zapisków Szewczenki). W tej kaplicy pochowani są wojownicy, którzy zginęli podczas szturmu Kazania przez Iwana Groźnego w październiku 1552 roku.
Kaplicę Szewczenko zobaczył w drodze na przystań z tamy Admiralicji. W tamtych czasach statki nie przybijały tam, gdzie obecnie znajduje się port rzeczny, lecz w rejonie Słobody Admiralicji. W 1857 roku port znajdował się dziesięć wiorst od Kazania. Obecnie jest to w granicach miasta. W naszych czasach kaplica stoi na wyspie. Następnego dnia, 14 września rano, pomimo pochmurnej pogody, Taras Szewczenko wyszedł na brzeg i wykonał dwa szkice: ogólny widok Kazania, widok na Wołgę naprzeciw Kazania i wsi Uslon (obecnie Wierchnij Uslon — centrum rejonowe). Kopie tych rysunków przechowywane są w muzeum Uniwersytetu Kazańskiego od 1984 roku. O godzinie 11 parowiec odpływał. Ale Szewczenko pozostawał sobą w każdych warunkach. Było mu ciężko wśród „szlachetnej” publiczności. Dziesięć lat żołnierki również „wykwintnych manier” mu nie dodało. Na brzegu rano kupił gotowanego leszcza i „nowopietrowską” szynkę. Na parowcu urządził „plebejską ucztę” i wszystko to spożył z niemałą porcją czosnku z czarnym chlebem. Imię Szewczenki i wszystko, co z nim związane w Kazaniu, wywołuje żywe zainteresowanie nie tylko wśród Ukraińców. W dalekim 1961 roku Wiaczesław Wasiljewicz Aristow (obecnie nieżyjący), w tamtym czasie pracownik działu rękopisów Uniwersytetu Kazańskiego, odnalazł i opublikował pracę dyplomową Iwana Jakowycza Pasiady, którego po śledztwie i sądzie nad członkami Bractwa Cyryla i Metodego w 1847 roku przeniesiono z Uniwersytetu Kijowskiego do Kazańskiego. Odnośnie studenta Iwana Pasiady sąd orzekł: za „pisanie… w wyolbrzymiony sposób o niedoli małorosyjskich chłopów… wymierzyć karę aresztu, wysłać do Uniwersytetu Kazańskiego w celu ukończenia kursu nauk”. Wersy z zeznań jednego z członków wspólnoty podczas konfrontacji z Pasiadą: „Pochodząc z chłopów, zamierzył za wszelką cenę ulżyć doli tej klasy. Nienawidził szlachty, uważając ją za sprawców wszelkiego zła, nienawidził też monarchizmu, jakoby sprzyjającego obszarnikom… Duszną myślą i modlitwą jego było odrodzenie Małorosji, lecz bardziej wyrażał pragnienie jedynie uszlachetnienia życia prostego ludu”. Heorhij Andruzski pisał o Iwanie Pasiadzie: „Szewczenkę uważał za wielkiego poetę”. Taras Szewczenko na całe życie zachował dobrą pamięć o swoich współmyślicielach. Kiedy poeta w 1857 roku wracał z zesłania, podczas postoju w Kazaniu próbował dowiedzieć się o los zesłanych studentów. W swoim dzienniku Szewczenko pisał: „Przechodząc przez dziedziniec (Uniwersytetu Kazańskiego — Aut.), spotkałem studenta z dość niebieskim podbródkiem, z czego wywnioskowałem, że nie jest nowicjuszem w tutejszej auli. Na tej podstawie zwróciłem się do niego z pytaniem, czy nie pamięta Pasiady i Andruzskiego. Powiedział, że nie pamięta”. Iwan Pasiada w 1848 roku napisał i obronił pracę dyplomową. Drugi zesłany student, Heorhij Andruzski, 19 lat, syn połtawskiego ziemianina, pozostał wierny ideałom młodości, o czym świadczy jego biografia. W 1848 roku, po ukończeniu kursu, nie zaczął bronić pracy dyplomowej (możliwe, że dlatego, iż szybko tracił wzrok), wysłano go do służby w Pietrozawodsku. W 1850 roku, podczas rewizji, u niego ponownie znaleziono rękopisy, tym razem „przestępczej treści”. Pięć lat przesiedział Andruzski w piwnicznej pojedynczej celi klasztoru na Wyspach Sołowieckich. O Pasiadzie przez długie dziesięciolecia nic nie było wiadomo, dopóki w 1961 roku nie odkryto i nie opublikowano jego pracy dyplomowej „Znaczenie pierwszych utworów Gogola w literaturze rosyjskiej w ogóle i ich zasługa dla ludowości”. Swoją drogą, pierwsza praca dyplomowa o twórczości Gogola! Jest ona aktualna w treści i ostra w formie. Nie było w niej gładkich i wygładzonych fraz, a brzmiała szczera, wolna myśl. To pisał człowiek, który przebywał pod nadzorem policyjnym! I cały utwór przepełniony jest duchem rewolucyjnego demokratyzmu. A jaką miażdżącą charakterystykę daje on życiu współczesnego mu społeczeństwa: „Czas, w którym nie budzi się ani myśl, ani uczucia… Trwanie… strasznej teraźniejszości zabija w nas wszelki zarodek myśli i uczucia: żyjemy, a w tym samym czasie nie ma życia”. Tę wywrotową pracę dyplomową on obronił! Ośmiu profesorów przeczytało ją i wszyscy zdecydowali, że Iwan Pasiada jest godny tytułu kandydata. Symboliczne, że wśród ośmiu podpisów na pracy dyplomowej widnieje również nazwisko Osipa Michajłowicza Kowalewskiego, pierwszego z zesłanych studentów, przeniesionego w 1824 roku do Uniwersytetu Kazańskiego z Wileńskiego (Wilno). Osip Kowalewski — w 1857 roku już sławny profesor, duma rosyjskiego orientalizmu, założyciel pierwszej w naszym kraju, Europie i na świecie katedry mongolistyki. Tacy studenci jak Pasiada i Andruzski wywierali duży wpływ na kolegów z roku. Razem z nimi do Uniwersytetu Kazańskiego wchodziła myśl rewolucyjno-demokratyczna. W publikacji W. W. Aristowa przytoczono dane biograficzne I. Pasiady. Iwan Jakowycz Pasiada (Posjadenko) urodził się 28 marca 1823 roku w małym miasteczku Zińków na Połtawszczyźnie. Ukończył Połtawskie Gimnazjum Klasyczne, w 1843 roku wstąpił do Uniwersytetu Kijowskiego im. Świętego Włodzimierza, potem trafił do Uniwersytetu Kazańskiego. Po jego ukończeniu służył w Riazaniu, od 1852 roku w jednym z departamentów w Petersburgu. Pasiada często chorował (pobyt w kazamatach Twierdzy Pietropawłowskiej zdrowia nie wzmacniał), w 1856 roku otrzymał pozwolenie na wyjazd na leczenie za granicę. Za granicą Pasiada zatrzymał się na kilka lat. Podróżował po Austrii, Szwajcarii, Francji, Niemczech, na uniwersytetach słuchał znanych profesorów, zafascynował się filozofią, teoretyczną i praktyczną pedagogiką, był znajomym znanego chirurga Pirogowa. W 1869 roku I. Pasiada znalazł się na Ukrainie. Mianowano go dyrektorem Korosteszewskiego Seminarium Nauczycielskiego. Była to pierwsza na Ukrainie placówka oświatowa, która kształciła pedagogów dla szkół ludowych. Dziewięć lat był dyrektorem tego seminarium, wpajał demokratyczne tradycje i ukraiński narodowo-patriotyczny światopogląd studentom. Za to zwolniono go z seminarium, zabroniono zajmować się działalnością pedagogiczną na Ukrainie. Iwan Jakowycz zmuszony był opuścić rodzinną ziemię. Nauczycielował w Woroneżu, Orenburgu. W 1894 roku powrócił do Korosteszowa, w tym samym roku zmarł. Aristow korespondował z Jakowem Jakowyczem Hałajczukiem z Brusiłowa, co na Żytomierszczyźnie. Jakow Jakowycz przez długie lata zbierał materiały o życiowej drodze Iwana Pasiady i hojnie podzielił się nimi z Aristowem. Dwa listy od Hałajczuka do Aristowa udało mi się przeczytać w bibliotece uniwersytetu. Dowiedziawszy się, że w Kazaniu przechowywana jest praca dyplomowa współpracownika Tarasa Szewczenki, bardzo chciałem zobaczyć ją, dotknąć wiecznych wartości, które należą do narodu ukraińskiego i ukraińskiej historii. Stella Wołodymyriwna Pisariewa zapoznała mnie z Elmirą Ischakowną Amerchanową, kierowniczką działu rękopisów i rzadkich książek biblioteki naukowej im. N. Łobaczewskiego Uniwersytetu Kazańskiego. To dział, którym przez długi czas kierował W. Aristow. Elmira Ischakowna pokazała książki napisane przez Aristowa oraz samą pracę dyplomową Iwana Pasiady.
dy. Miliony Ukraińców nie wiedzą o tej stronie życia Kobziarza. Wielu wie, ale nie widziało tego dokumentu. A ja trzymam w rękach stronę ukraińskiej historii, czytam napisane przez współpracownika Szewczenki. W 1984 roku do Kijowa na obchody 170. rocznicy urodzin Kobziarza pojechała dyrektor muzeum Uniwersytetu Kazańskiego Stella Wołodymyriwna Pisariewa. Temat jej wystąpienia — pobyt Tarasa Szewczenki w Kazaniu. Z zasobów Państwowego Muzeum Tarasa Szewczenki w Kijowie do Uniwersytetu Kazańskiego przekazano kopie dwóch rysunków, wykonanych w Kazaniu w 1857 roku. Niewidzialne nici, które łączą Tarasa Szewczenkę z Kazaniem, czasem można znaleźć w bardzo nieoczekiwanych miejscach. 20 km od Kazania znajduje się obserwatorium imienia W. Engelhardta. Wołodymyr Pawłowycz w 1901 roku przekazał niemałe pieniądze na budowę Kazańskiego obserwatorium i wyposażenie go w przyrządy optyczne. W. P. Engelhardt był synem ziemianina Pawła Engelhardta, u którego jako „kozaczek” służył w dzieciństwie Taras Szewczenko. Obserwatorium działa do naszych czasów. Budowali i wyposażali obserwatorium pod nadzorem Dmytra Iwanowycza Dubjago, astronoma, rektora Cesarskiego Uniwersytetu Kazańskiego. Ten człowiek pomógł znanemu ukraińskiemu uczonemu historykowi Dmytrowi Iwanowyczowi Jawornyckiemu 29 kwietnia 1901 roku obronić pracę magisterską na Uniwersytecie Kazańskim. W Narodowym Archiwum Republiki Tatarstan przechowywany jest list Jawornyckiego do Dmytra Dubjago ze słowami podziękowania za pomoc. Jest w Kazaniu ulica Szewczenki, położona na obrzeżach miasta w osadzie Boryskowo. Ulica jest niewielka, ale zważywszy na to, że Kazań szybko się zabudowuje, mamy nadzieję, że wkrótce będzie miała godny wygląd. W 2014 roku Ukraina i cała światowa społeczność ukraińska będą obchodzić 200. rocznicę urodzin Tarasa Szewczenki. O nim napisano już mnóstwo książek i artykułów. Ukraińcy z Niżniekamskiego towarzystwa „Werbyczeńka”, które znajduje się w Tatarstanie, pragną wnieść swój skromny wkład w sprawę uczczenia pamięci Kobziarza. Mamy nadzieję, że to opracowanie stanie się jeszcze jednym akcentem w wielkiej biografii. Zaplanowano wydanie jubileuszowego broszury-przewodnika o pobycie Szewczenki w Kazaniu. I jeśli każda organizacja Ukraińców zrobi choć coś dla Ukrainy, obchody jubileuszu Kobziarza przekształcą się w prawdziwie narodowe uczczenie pamięci. Przyłączajcie się, przyjaciele! Wyrażam głęboką wdzięczność za pomoc w przygotowaniu publikacji: W. N. Lubczence — kierownikowi ukraińskiej organizacji Kazania; S. W. Pisariewej — dyrektorowi muzeum Uniwersytetu Kazańskiego; E. I. Amerchanowej — kierowniczce działu rękopisów i rzadkich ksiąg biblioteki im. N. Łobaczewskiego Uniwersytetu Kazańskiego; N. W. Jermolajewej — pracownicy działu rękopisów i rzadkich ksiąg biblioteki im. N. Łobaczewskiego; L. W. Najdence — członkowi NKA „Werbyczeńka”. Zmarłemu Wiaczesławowi Wasylowyczowi Aristowowi w tym roku stuknęłoby 75 lat. Sądzę, że ten artykuł będzie dobrym wspomnieniem o nim.
Машинний переклад
Leonid ANDRUS, członek Prezydium Towarzystwa „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki w Mołdawii. Towarzystwo „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki w Mołdawii ma głębsze korzenie, niż uważają współcześni Ukraińcy. Szerokiemu ogółowi Ukraińców w Mołdawii znana jest aktywna działalność Towarzystwa „Proświta” nowego czasu — od 1993 roku. W rzeczywistości jednak Towarzystwo o takiej nazwie powstało na terenie Mołdawii (Besarabii) jeszcze na fali wydarzeń rewolucyjnych 1917 roku. W moich rękach znajduje się dokument z tamtego czasu — „Statut Ukraińskiego Towarzystwa „Proświta” w Kiszyniowie”, odnaleziony w Państwowym Archiwum Republiki Mołdawii przez członka Towarzystwa „Proświta” (utworzonego w 1993 roku) Petra Starostenkę. W dokumencie naświetlono cel Towarzystwa: „Kulturalno-oświatowy i polityczny rozwój narodu ukraińskiego w Besarabii”. Na tej drodze założyciele Towarzystwa zobowiązywali się „wydawać książki, broszury, czasopisma itd.”; „zakładać własne biblioteki, czytelnie, księgarnie itd.; organizować publiczne (transkrypcja z tamtego czasu) wykłady, odczyty (sprawozdania — L. A.), kursy ogólnokształcące, spektakle, wieczory literacko-muzyczne, przedstawienia oraz inne”; „zakładać szkoły, ochronki, żłobki oraz inne placówki oświatowe i dobroczynne”. Jak widać z dokumentu, kierunki swojej działalności oświatowej i dobroczynnej założyciele Towarzystwa „Proświta” w Besarabii harmonizowali z kierunkami działalności „Proświty” na Ukrainie, która szczególnie zintensyfikowała swoje działania w tym rewolucyjnym czasie. Na Ukrainie Towarzystwo stworzyła grupa narodników, zaniepokojonych losem języka ukraińskiego, stanem oświaty i kultury narodu ukraińskiego w grudniu 1868 roku. Z czasem filie „Proświty” zaczęły działać w całej Galicji, a od 1905 roku także na całej Ukrainie. Z zadaniem oświecania swojego narodu członkowie Towarzystwa bezinteresownie otwierali czytelnie na całej Ukrainie, organizowali kursy likwidacji analfabetyzmu i podnoszenia kultury agrotechnicznej szerokich mas ludności, zajmowali się wydawaniem i rozpowszechnianiem książek w języku ukraińskim. Za pomocą „Proświty”, która nosiła dumne imię Wielkiego Kobziarza, popularyzowano kulturę ukraińską, literaturę, w szczególności twórczość T. H. Szewczenki. Taka inicjatywa działaczy „Proświty” była zrozumiała. W warunkach ucisku rządu samowładczego na Ukrainie Wschodniej i Centralnej oraz władz polskich na ziemiach zachodnioukraińskich, działacze „Proświty” prowadzili szeroką pracę edukacyjno-wychowawczą i kulturalno-oświatową, wspierali otwieranie ukraińskich szkół, muzeów, pomników ku czci wybitnych działaczy kultury i literatury ukraińskiej, bronili prawa języka ukraińskiego do życia i rozwoju. Towarzystwo organizowało wykłady, koncerty, wieczory muzyczno-poetyckie, wystawy rzemiosła ludowego, rozpowszechniało książki. W 1917 roku na fali masowego ruchu rewolucyjnego „Proświta” ożywiła swoją działalność. Ośrodki Towarzystwa pojawiły się także poza granicami Ukrainy, w miejscach zwartego zamieszkania Ukraińców. W ten sposób, najwyraźniej, zostało utworzone Towarzystwo „Proświta” w Besarabii. Rejestracja kiszyniowskiego ośrodka na mocy rozkazu Rządu Tymczasowego i za zatwierdzeniem sądu w Kiszyniowie datowana jest na 30 sierpnia 1917 roku. A we wrześniu 1917 roku w Kijowie odbył się Wszechukraiński Zjazd „Proświt”. Na tym szerokim forum podsumowano działalność oświatową ośrodków Towarzystwa. Na forum przybyło 128 delegatów nie tylko z Ukrainy, ale także z Donu, Woroneża, Kurska, Kubania oraz z Besarabii, o czym mowa w książce L. Jewsewskiego i S. Faryny „Proświta na Naddnieprzu” z 1993 roku wydania. Towarzystwo „Proświta” na Naddnieprzu przetrwało do 1922 roku, w Galicji — do lat 30. XX wieku, a w diasporze ukraińskiej ośrodki Towarzystwa działały także po zakazie „Proświty” na Ukrainie. One, w miarę możliwości, podtrzymywały „płonięcie” duchowo-narodowych ognisk w swoich krajach. Czyż nie jest dowodem działalności Towarzystwa w Besarabii w latach 20. XX wieku wspomnienie starożyła ukraińskiej wsi Buga (Dołynne) Tymofija Czornego, który we wczesnym dzieciństwie chodził w swojej wsi do ukraińskiej szkoły i uczył się ukraińskich wierszy, które zapamiętał do późnej starości? Właśnie takie świadectwa, zebrane przez członków nowej „Proświty”, skłoniły badaczy do poszukiwania źródeł dokumentalnych o ukraińskim ruchu oświatowym w naszym kraju. Z takim zadaniem z powodzeniem poradził sobie Petro Starostenko, obecnie nieżyjący, któremu nowa „Proświta” jest bardzo wdzięczna. Nowa „Proświta” na Ukrainie odrodziła się we wrześniu 1990 roku na fali narodowo-demokratycznego ruchu lat 90. XX wieku. Po ogłoszeniu przez Ukrainę Niepodległości w całym kraju odrodziły się i włączyły do pracy ośrodki Towarzystwa — obwodowe, rejonowe, wiejskie, miejskie. Wkrótce nowa Wszechukraińska „Proświta” nawiązała także międzynarodowe kontakty z ukraińskimi organizacjami oświatowymi za granicą. Takie organizacje rozwoju narodowo-kulturalnego społeczności ukraińskich istniały w tamtym czasie w szeregu krajów Europy, Ameryki Południowej i Północnej. Odnawiały się Towarzystwa „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki także w tak zwanym „bliskim zagraniczu”. Wznowiła swoją działalność „Proświta” także w suwerennej Mołdawii. Zamiary „nowych działaczy Proświty” w wielu kwestiach pokrywały się z hasłami „Proświty” utworzonej w 1917 roku. Sztandary zostały podjęte. W listopadzie 1993 roku odbyło się zebranie założycielskie w sprawie odrodzenia Towarzystwa „Proświta” w Republice Mołdawii. W zebraniu wzięli udział naukowcy, wykładowcy uczelni wyższych, urzędnicy, działacze kultury, nauczyciele szkolni — ludzie nieobojętni na duchowy rozwój społeczności ukraińskiej w naszym kraju, którzy mieli co powiedzieć licznej ukraińskiej wspólnocie w Mołdawii. Tak jak tamci, pierwsi działacze „Proświty”, zaraz po utworzeniu w grudniu 1993 roku Towarzystwa „Proświta” w Mołdawii, jego przedstawiciele brali udział w obchodach 125. rocznicy utworzenia Wszechukraińskiego Towarzystwa „Proświta” w Kijowie i z trybuny uroczystości ogłaszali swoje stanowcze zamiary prowadzenia szerokiej pracy oświatowej w środowisku Ukraińców w Mołdawii. Potwierdza to nowa „Proświta” swoją aktywną działalnością już od około 20 lat. Z okazji obchodów 95. rocznicy utworzenia „Proświty” w Mołdawii członkowie obecnego Towarzystwa naświetlają jego historyczny los i popularyzują jego obecną działalność w prasie, telewizji, w pracach naukowych. Wspominamy imiona tych pierwszych, którzy utorowali drogę obecnym działaczom „Proświty”. Wśród założycieli Towarzystwa „Proświta”, którzy stworzyli demokratyczny, prawnie poprawny i ważny dokument oraz podpisali Statut Towarzystwa w 1917 roku, byli wojskowy Serhij Jakowycz Szewczenko, lekarz wojskowy Łuka Kornijowycz Matwijczuk, mieszkańcy Kiszyniowa Kławdija Ananijiwna Hulbyńska, Arkadij Dmytrowycz Fenkowski, Jakym Fedorowycz Bowkun, Mychajło Hryhorowycz Hałenko, Juchym Mykołajowycz Marunkewycz. Obchodząc tak wybitną datę, obowiązkowo wspomnimy tych, których już nie ma wśród nas i którzy jasno wykazali się na niwie ukraińskiego oświecenia. Jest to wspomniany już Petro Starostenko, który oprócz odkrycia ważnych dla losów Towarzystwa dokumentów, odnalazł dla współczesnych tak wybitne imiona Ukraińców — działaczy kultury, jak Wołodymyr Cyhanko i Heorhij Bezwikonnyj. Jest to wybitny uczony, doktor filozofii Ołeksandr Babij, który położył demokratyczne fundamenty nowej
„Proświty”, to doktor nauk prawnych Jewhen Martynczyk, który położył podwaliny prawne obecnego Towarzystwa, to wykładowczyni języka angielskiego, Rosjanka Ludmyła Łobzowa, która szczerze kochała język ukraiński i oddanie służyła mu w szeregach Towarzystwa „Proświta”, to amatorzy, wykonawcy ukraińskich pieśni ludowych Jadwiga Lisowska, Olha Opria, Luba Tiutczenko, Fedir Maliuchowycz, którzy odeszli z tego świata, ale pozostawili w nim jasny ślad. Wszystkich ich wspominamy z imienia i nazwiska z jasną pamięcią. Obecnie Towarzystwo „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki w Mołdawii aktywnie działa. Proświtańskie zespoły pieśni „Weselka” (m. Kiszyniów) oraz „Selianka” (osiedle Stauceni) są nieodłącznymi uczestnikami corocznego Republikańskiego Festiwalu Etnokulturowego w Kiszyniowie. Klub poetycki „Sopiłka Mołdowy”, utworzony przy Towarzystwie, skupia miłośników ukraińskiej poezji, wydaje zbiory poetyckie. W 2008 roku Towarzystwo, wspólnie z Akademią Nauk Mołdawii i Ambasadą Ukrainy w Republice Mołdawii, przygotowało i przeprowadziło Międzynarodową konferencję naukową „Ukraińcy w Mołdawii, Mołdawianie na Ukrainie: procesy etnosocjalne”, wydało zbiór materiałów z konferencji. Od wielu lat Towarzystwem z powodzeniem kieruje Hałyna Rohowa — doktor filozofii, starszy pracownik naukowy Instytutu Filozofii, Socjologii i Prawa Akademii Nauk Mołdawii. Jednocześnie z pracą naukową i społeczną Hałyna Mykołajiwna zajmuje się dziennikarstwem: od 1993 roku jest autorką i prowadzącą program telewizyjny dla Ukraińców w Mołdawii „Switanok” na kanale „Mołdowa-1”, autorką książki szkiców „Ukraińcy w kulturze Mołdawii”. Za swoją owocną działalność kulturalną została uhonorowana tytułem Zasłużonego Pracownika Kultury Ukrainy, odznaczona orderem „Księżnej Olgi” oraz medalem „Meritul Civic”. A ponadto Hałyna Rohowa jest poetką: czytelnicy pokochali jej zbiór wierszy dla dzieci „Darunek świętego Mikołaja” oraz głęboko konfesyjną książkę poetycką „Obecność”, w której potężnie przemawia duch rodowy urodzonej na Ługańszczyźnie Ukrainki, która zrządzeniem losu znalazła się w Mołdawii. Oto charakterystyczne obrazy z wiersza „Ukraińcy na świecie”: Ukraińcy, niczym aksamitki, Rozsiani po światach Z wiśniowych sadów matczynych… Nie więdniemy, nie usychamy — Wrastamy w każdą glebę… Symboliczne jest to, że data utworzenia historycznej „Proświty” zbiegła się z państwowym świętem Mołdawii „Limba noastră” — Język ojczysty. To święto drogie i ważne także dla Ukraińców. Wszak nasze Towarzystwo „Proświta” przejmuje się również zadaniem kształtowania w ukraińskim środowisku Mołdawii zrównoważonej — w sensie etnicznym i obywatelskim — samoświadomości, która składa się ze świadomości własnej ukraińskiej tożsamości narodowej oraz świadomości bycia częścią składową zjednoczonego społeczeństwa Mołdawii. H. Rohowa prowadzi posiedzenie klubu poetyckiego „Sopiłka Mołdowy”
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
opowiedział w wierszowanych „Listach z Paryża”. Wyraźnie wyobrażają się kawalerski pokój na piątym piętrze kamienicy w starej dzielnicy, artystyczny nieład w nim, rozrzucone na stoliku, łóżku i krzesłach książki, a pośród nich Montaigne, Wolter, Stendhal i, oczywiście, Rimbaud, Baudelaire, Apollinaire — „artyści pisarskiej szpady”. Książki — pasja młodego poety i artysty, która nie raz kosztowała go obiady: „Ja pieniądze sam sobie kradłem i zostawiałem u antykwariuszy”. Z pieniędzmi, sądząc po tekście, było ciężko. Inaczej, jak sam o tym mówi, nie chodziłby w podartych butach i wytartych do połysku spodniach „na tle paryskich elegancji”. Wпрочем, mówi się o tym wesoło, bez żadnej dramatycznej nuty. Zza wierszy wyczytuje się beztroskę młodości, ale i upartą pracę, zwłaszcza malarską na mansardzie, gdzie tworzą się „syntezy barwnych plam” i „gdzie tylko anteny i gołębie”. Hordynśkyj jeszcze się przyzwyczaja, jeszcze sam jest zdziwiony, że jako poeta i artysta odnalazł siebie „w ogniach neonowych bulwarów” Paryża. Właśnie przez Paryż, mówi M. Newrły, on „budował most między ukraińską a światową kulturą”. Aby to zrozumieć, trzeba znać najważniejsze etapy przebytej przez niego drogi. A zatem: gimnazjum i Rośnij, nie ręką stworzony twórczo, Niezgasłym wyrzeźbionym ogniem! 1937 Codzienne Tak serce kipi. Codziennie silniej, mocniej, W uściskach żylastych nienawiści i zła, I aureola gwiazdozbioru płonie drżeniem złowrogim W górze, nad marmurem pobladłego czoła. W ich ironii tym boleśniej, tym prędzej Wstaje potworna istota. Zmęczonym myślom Świadomość mdleje. Tylko podświadomym skurczem Uparte szczęki zaciskają się, jak bram zardzewiałe zasuwy, by krzyk rozpaczy i bólu Z twoich zaciętych ust nie wyrwał się na wierzch I serce, co swój poznało marny los, Wir złowrogich dni, schwyciwszy, nie rozdarł. Tak spotyka ono miłości słowo zdradne, Bezprawia, gwałtu, zemsty ozdobionej wir, Zniewag jadowite żądło, kłamstwo wrogich wierszy I, w miedzi kute, wrogich praw bezlitosność. Lecz serce uczy się w swoim miłosierdziu Poznać do dna strach, trwogę, rozpacz, ból. I — nie przyjąć ich, gdy płyną skądkolwiek, By naciskiem wątpliwości pokonać i rozszarpać: Nad nimi, w dumie, którą opromienił Skrzydlatym widmem ogień szalonych marzeń, Szybuje zwycięsko w purpurze rozjuszonych, Silniejszy ponad wszystko twój niepokorny gniew. 1938 Z cyklu „Rzymskie jamby” V Ślady starego pokrywa rdza, Jak długo czas bezlitosny zachowa je? W pyle powalone leżą Minionych wojen rzeźbione trofea. W dal zamyślony patrzysz: Mija dzień w błękicie spokojnym… Poczekaj jeszcze: będą, jak kiedyś, Boje, pochody, szalone wojny. Jak i kiedyś: rano wyjdziesz ty — Wozy, namioty, rżą szalone konie,
Машинний переклад
Opracowanie i autor studiów literacko-krytycznych laureat Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki Wołodymyr BAZYLEWŚKYJ I jest najwyższe z najwyższych praw — Sobie samemu być prawodawcą. S. Hordyński tak długo żył za granicą, że „…dla niego »słodki zapach wieczornych pinii« gdzieś w okolicach Rzymu jest tak samo bliski i drogi, jak i »smukła gotycka kolumnada« drzew ukraińskiego lasu” (I. Kaczurowśkyj). O swoim pobycie w stolicy Francji Hordyński z gu- Sobór Porwaniami żądz i marzeń, Codziennie smuklej w górę, w górę, Nad horyzont dymny i ponury Wstaje doskonałość soboru. Na czarnych zwałowiskach ruin, Na wiekowym pobojowisku, Jego coraz wyższy zarys ścian Daremnie czas ścierał i niszczył. Lecz w wiekach bezlitosności nie znikł, Nie zbladł zaветny odblask sławy, jątrzy oślepiającym złotem wież Niespokojność wyobraźni, Aż w gniewnych wybuchach ognia On, pokonawszy tlenie śmiertelne, Nieśmiertelnie w bryłę kamienną Darem wieczności stwardnieje. Kiedy zaś przetaczaniem echa Znów zagrzmi hord wrogich tupot, To on z nich, a nie oni Z jego — czerwone złoto zedrą. Niech nie rzeczywistość on jeszcze, Jeszcze tylko myśl, tylko marzenie, Lecz w skronie gniewnie już tłucze Uduchowiona żywiołowość. Co kamień poruszy i dźwignie Wieków sklepienie nieogarnione: malarska szkoła O. Nowakiwśkiego we Lwowie. Studia w Europie: kursy rysunku w Akademii Sztuk w Berlinie oraz w Akademii Juliena w Paryżu (klasa Jeana-Paula Laurensa). Nauka w paryskiej „Modern Academy” słynnego kubisty Fernanda Légera. Udział w wystawach Salonu artystów francuskich, Salonu artystów-dekoratorów, Międzynarodowego salonu sztuki książkowej. Hordyński — osobowość uniwersalna. Pracował w różnych gatunkach — malarstwo, grafika, plakat, ekslibris. Udekorował 50 świątyń w 12 krajach świata. Jego mozaiki — ozdoba soboru Świętej Zofii w Rzymie. Ich łączna powierzchnia — ponad 600 metrów kwadratowych. Znaczący dorobek historyczno-artystyczny: monografie, artykuły, szkice, recenzje. Obiekty zainteresowań — sztuka Francji i Włoch, ukraińskie snycerstwo, malarstwo W. Wynnyczenki, ekslibrisy. Występował z referatami z historii i teorii sztuki, redagował prace z zakresu historii sztuki, pisał przedmowy, w szczególności do gruntownej monografii Archipenki, reagował na najbardziej znaczące wydarzenia w świecie artystycznym. Osobno należy zaznaczyć jego trzytomową, hojnie ilustrowaną historię ukraińskiej ikony. Z uwagi na taki rozmach działalności Hordyńskiego, odnosi się wrażenie, że poezja była dla niego zajęciem towarzyszącym lub wręcz okazjonalnym. Tym bardziej, że ostatnią nową książkę poetycką wydał w 1947 roku. Od tamtej pory ukazywały się tylko jego wybrane utwory. Chyba jako pierwszy przypuszczenie dotyczące drugorzędności poezji wśród profesjonalnych zajęć Hordyńskiego obalił Kaczurowśkyj. Nazwał go największym Europejczykiem wśród ukraińskich poetów. I zauważył: gdyby zebrać jego utwory poetyckie, rozproszone w periodykach, to już do opublikowanych doszedłby jeszcze jeden tom. Wiele można dowiedzieć się o poecie, jeśli nastroić się na je- go ufną nutę. Oto w nim odzywa się artysta i wyznaje, że pod wieczór chce widzieć nie rzeczy, a barwy, które miłe mu u Gauguina: kobalt, „krew cynobru”, „zieleń veronese”, ultramarynę, „oranże i karminy”. Wyznanie jako zbliżenie do poetyki. Oto wiersz poprzedza motto z Bażana i sam wiersz zbliżony jest do jego stylu. W „Autoportrecie” Hordyński twierdzi, że on poeta nie modny. I mimo wszystko woli trzymać się własnych zasad. „Ostrość tematyki”, nawet „polityczny nieżyt” dla niego droższe, niż „lekki liryczny triolet”. W sonecie „Spokój” mowa już o namiętnym pięknie „wiecznej zmienności”, o „przelewach barw i dynamiczności linii”. Kończy się on tak: „Szukając piękna w zachwycie nieustannym, ponownie w każdy rytm przekształcam się i równolegle idę w lirycznym drżeniu”. To należy zapamiętać, ponieważ Hordyński to poeta stylistycznie pstry, „ponowny” i Tobie zaś, niespokojnemu, iść, Podniósłszy broń w zwinnej dłoni. Na pustkowiach, na zboczach gór stromych, W ciasnych przepaściach bić się z wrogami, I pić wodę z rzeki, Przypadłszy twarzą spragnionymi ustami; Codziennie marsze, padać z nóg, Lecz wciąż naprzód, od boju do boju, Tylko kamienie twardych dróg Bez tchu zostawiać by za sobą. A nocami, kiedy ucichnie bój I śpią bojownicy, rozłożywszy czujne ogniska, Jeszcze wolno marzyć tobie, Jak i kiedyś, o oczach Kleopatry, O śniadości rąk, o piersiach złotych, Wrogich ust słodkim pożądaniu, — Pod gwiazdami takie proste Życie i śmierć, nienawiść i kochanie! Do Francji Na fotelach paryskich kawiarni rozparłszy się wygodnie, Słomki maczając w słodkich, wesołych koktajlach, Do piersi przyciskają Francję, drogą i rodzimą, Na tysiącfrankowych banknotach tęgo nabitych portfeli. Słodko mrużyć oczy im na tarasie kawiarni, O przeszłości z ręką na sercu ślinić natchnienie, Bo przecież dla nich pod krzyżami zostały korpusy armii Na biwakach, podziemnych Arras, Charleroi i Verdun. Dziś paradnie idą Polami Elizejskimi w górę, Pod Łuk Triumfalny z wieńcami trójbarwnymi w czci, Dotknąć ogniem spopielałą i martwą wiktorię I wierzyć, że to — nie powtórzy się, że to — już ostatni raz! W cudotwórczym Luwrze na triduum modlą się z żarem I błagają na kolanach: — Boże, daj wiecznego pokoju! — Lecz czy da się ubłagać ser wszechmogący Zagarów, Jak w sobory gotyckie armat nastroszą się paszcze? O, zeskocz z piedestału, skrzydlata, gniewna Marsylianko, Piersi wypnij i rusz po bulwarach, szalona i dumna, Rzuć po rozbitych asfaltach krwią, żelazem, I bij ich, bij po rentierskich nadętych mordach! Ludzi z przedmieść zawołaj, z zadymionych, czarnych kwartałów, Niech szampanem rewolty upiją się i runą, niczym fale, Po bruku na bulwarach, i grzmotną uderzeniem nawały Na wszystkich ich serc skamieniałych ostatnie Bastylie! Już niebo Paryża kipi i groza zaciska już gardła, O nadobnych łunach marzy znów słoneczna Francja. I, podniósłszy się niepowstrzymanie, okrutny cień komandora Wstaje pod poszarpanym salwami sztandarem Korsykanina! Paryż, marzec 1935 Wiersz o Włyśku Nie w oczy, a w głowę z tyłu wystukały kule, W korytarzach już krok konwojentów ucichł… Wiem, słodko wam, prokuratorze Ulrich, Zaciągać się teraz mosselpromskim dymkiem: Na zaciętych ustach — niemaskowana złość, Transparent pewności siebie — wasze czoło, Lecz darmo nad częścią szóstą globu Hardo podnosicie czoło! Wy — praw państwowych sługa i obrońca, I drgnąć piórem nie zadrżała ręka, Lecz napisano — gdzie? — że Historia zawiśnie Już niezmienna na ostrzu trójgrannym bagnetu? W piwnicach więzień, i katowni, i katorg, W wszechzwiązkowej tajdze, w czarnych pokładach rud, W ciemnych sztolniach serc schowawszy odpłatę, Już nowi carobójcy rosną. Czyż nie słyszycie jeszcze: chód napiętych kroków,
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
nie zawsze daje się rozpoznać. “Białe: wszystko. Niebieskie: wszystko. Nieokreślonego nie pojmę nijak. Jak znaleźć to, co ukryte w przeszłości i przyszłości?” Ślady nieokreślonego i ukrytego przeglądają się w wierszach i w malarstwie. Hordynśkyj nie ukrywa swoich literackich sympatii i antypatii. Wzorce dla niego to naddnieprzańscy poeci: Rylśkyj, Bażan, Włyźko i inni. I nieakceptowalna “ostrokończystość fraz lwowskich nudnych pisarczyków z głębokomyślnością “dażbogowych magistrów”. Uwierzcie! — przyjemniejszego nie ma, jak słowa Bażana i Rylśkiego! Nigdy i nie pojmiecie, Jak wyję tutaj nie raz, czytając bywa Stare kalendarze czy galicyjskich poetów! On naprawdę wiele wziął od Bażana i Rylśkiego, jak brał i od innych, ale przy tym zdołał pozostać sobą. Same słowa płyną, muzyczne i kolorowe, I układają się same we wzory, rymy i rytmy! W zbiorze “Buruny” odbiła się romantyka wędrówek, obcych miast i krajów, echa mitów, historyczne i kulturowe reminiscencje. I, oczywiście, morze, jak i wszystko, co bezpośrednio kierowało do jego śpiewaków. Chociaż Czyż nie widzicie już: blask narodzonych zórz? Nie na darmo Poetów pod murem ceglanym epoki Już witają bukietami salw! 1934 * * * Ty, co patrzysz z wyżyny, Uczyń niepłodną tę ziemię, Niech, garbiąc się, jej synowie W niej grzebią się na próżno. Pola im popiołem zasyp, Pługi łam im o kamień, Niech rodzi ta ziemia nie chleb, A suchoosty z osetami. Studnie wysusz, niech Zaleje je stęchłym jadem siarki, Polami spragnionych ich goń, Niech języki im pali gorycz. Niech dzieciom ich głód-groza Codziennie pobladłe wargi liże, Niech rozgoni ich po światach Straszna, jak śmierć, żądza jedzenia, Niech w głodnej ich krwi Zamrze na wieki syte i delikatne, Niech dzieci im wyrosną nowe, Niemiłosierne i drapieżne; Niech obce kraje w ich Sercach zajaśnieją, jak ogniska, Niech staną się dla sąsiadów wszystkich Oni jak postrach, jak przekleństwo, Żeby wszyscy nienawidzili ich, Ale lękali się ich skrycie, I żeby imię ich, jak bicz, Gwizdało karą nad światem! Krzyk II Tak, usta zaciskając, wierz, Innych wołaj, i sam siebie nawołuj, Rzucaj wiersz zmięty na papier, Każdy — strzęp wyrwanego krzyku. Tak codziennie — w rozpaczliwym wirze gry Nie zacisną rozpaczy dłonie, Wieczny głos, jak rozkaz: twórz! — Brząkaj miedzią, strof kiełznaj konie wspomina Hordynśkyj tylko Lautréamonta. Nazwy wierszy świadczą same za siebie: “Florencja”, “Ateny”, “Wędrówka po Alpach”, “W porcie”, “O wędrówkach”, “Carogród”, “Egea”, “Danyło Pielgrzym”, “Port marsylski”, “Dziewczyna z Korsyki”, “Morskie wilki”, “Pieśń rybacka”, “Japoński drednot”, “Zaginięcie brygu”, “Żeglarskie drogi” z ich malowniczymi szczegółami. Czytelniku, ty, co rozpocząwszy drogę Morską, błąkasz się po wyobraźni mapach, Poczuj jak pachnie w portach mazut Albo smoły słodko-mdły zapach! Tam statki w dokach gwarnych Kołyszą się cały dzień, na nich, masztowych Szerokopierśni palą marynarze Angielski knaster i holenderski capstan. W górze, rącze witając wiatry, Rozwieszone na rynnach okrętowych Łopoczą, jak barwne flagi, Spodnie błękitne i koszule różowe. Przerzuty stylu, przesunięcia planów, rozchwianie strofy, wydłużenie wersu do prozaicznego uproszczenia, próba wypowiedzenia się ostro, jak tym przejmowali się I natchnieniem zachłyśnięty, słów Z dna duszy wypluwaj czarną ranę, — Może, gdzieś na rozstajach dni Ty i spotkasz Sławy dziewkę pijaną… Nu, i cóż? Jednakie będą dni (tylko marmur, a nie zwykły kamień), Znowu: twórz! Jeszcze cięższy ból natchnień, Gardła ścisk i w dal krzyk bez pamięci. 1937 Nad rzeką Ta jasna błękit, w niebiosach rozlana, Ta zieleń kwitnących traw, ta soczystość lata, Co ściele się dojrzałością darów, Przejrzysta dal, chłodny oddech wód, Gęste leszczyny na nabrzeżnych zboczach, Rozżarzony piasek, chmurka lekkoskrzydła, Ślepiących promieni taki rozrzutny żar, To wszystko, co wokoło, wszystko — stworzone jako dar Tobie, — upajać się i napajać ciało, Obtaczać talię, wlewać sprężystość, siłę, Napełniać jasnością, stu-radością życia. Oczami piję ciebie, piękno twego bytu, Kiedy na brzegu, opierając się niedbale, Śniada, złota od słonecznego żaru, Leżysz, uśmiechem witając — kogo? Z jaką pasją do ramienia twego, Gdybyś wiedziała to, — przypadłbym ja ustami! Ale bez ruchu, jak spowita snami Trwasz, rzęsami nakrywszy głębię oczu. A, może, udawany nieruchomy spokój ten I umyślnie, bawiąc się, oczu nie podniesiesz ty, Bo chcesz, potajemnie, żeby pieścił i głaskał Ciebie pocałunkiem niepowstrzymanych płomieni I słoneczny ogień, i żar moich pragnień? Wyrwać się Przez dni jednakowość, przez rój trosk codziennych, Jak przenieść mi, nie roztrwoniwszy wszędzie, Wysokość myśli moich i marzeń moich natchnionych, Ze mną wplecionych w życiowy wir? Niepowstrzymanie pędzi czas, i dzisiaj — już wczoraj. W nocy, kładąc się, na swój ponury sąd Wywołuję siebie: dusza moja surowa Niczego nie tai, — najmniejsza myśl i trud Za niedoskonałość mnie wyrzutem męczy I, w przelotny rym zdyszanych chwil poeci w podradzieckiej Ukrainie — wszystko to oznaki poszukiwań i utwierdzenia własnego głosu. “Policjant dyryguje natchnienie orkiestrą aut na estradzie starego teatru, który zwie się Paryżem”. Właśnie w tej książce Hordynśkyj powie o “twardych i surowych formach” i “o najwyższym z najwyższych praw — sobie samemu stać się prawodawcą”. Czołgi w kolumnach armii Zazgrzytają zębami żelaz, I miasto upadnie Verhaerenem Pod szprychy zardzewiałych kół. Myśli się, Verhaerena Hordynśkyj wspomniał nie tylko dlatego, że ten zginął pod kołami pociągu. On wyłapywał w jego poezji to, co bliskie mu. Do Verhaerena przysłuchiwał się i Bażan. A on, jak mówiono, należał do lektury Hordynśkiego. Mimo stylistycznej różności, poeta pewnie poruszał się w kierunku neoklasyki, co najpełniej zaświadczył pisany oktawami “Snowydiw”. Ten poemat — z najdoskonalszych utworów Hordynśkiego. Plastyczny, zmienny, swobodny, rozkwiecony dokładnymi pejzażowymi detalami, wyliczeniem gwiazdozbiorów, “bezmownością i migotaniem gwiazd”, on dziwi gracyjnością i bezpośredniością wykładu myśli oraz impresji. W poemacie powiedziano o naturze poezji, jej rodzajach i tendencjach. Mimochodem wspomina się i Bohdana Ihora Antonycza, który należał do Stowarzyszenia Niezależnych Artystów, którego jednym z organizatorów był Hordynśkyj. Kiedyś nosił Antonycz po kieszeniach Monety gwiazd, jak guziki chłopczyna, I każdą chwilę słodkiego natchnienia Skupował za nie on po nocach; Kosmicznych sfer bezmowne niepojęcie, Bezmiaru nieodgadniony strach, — Przekazywał poeta ten kędzierzawy (Choć w życiu, po prawdzie, on łysiał). “Snowydiw” poprzedzały “Rzymskie jamby”. Mówiąc o włoskim cyklu Hordynśkiego, Kaczurowśkyj odnotował, że w nim “wierszem odmalowano czy to Orantę w Torcello, czy to mozaikowy portret Teodory z oktagonu San Vitale w Rawennie”. Hordynśkyj był nie lada krytykiem literackim. Z tych niewielu poetów, którzy interesowali się teorią literatury. A jeszcze — błyskotliwym tłumaczem. Jemu należy antologia “Poeci Zachodu”. On przetłumaczył utwory François Villona. Wiele sił i czasu oddaje przekładowi i interpretacji “Słowa o wyprawie Igora”. Stosownie wspomnieć o wpływie na jego twórczość francuskich par- Chciwie wsłuchany, łowię ich lot potężny, Jak skrzydli zwycięsko, beze mnie!, do szczytów. Boję się, że serca rytm nieokiełznany swój stukot Nie włączy w bieg chwil i, wśród marnych spraw, Drobnych i słabych dni, ja — nie wyciągnąwszy ręki Skrzydlaty, upadnę pod jary nieboskłon
I młodość głośna przetoczy się obok mnie
Z brzękiem rydwanów — niezwyciężony wał, —
I ja, zasłuchany w jej grzmiący cwał,
Nie wychylę pragnień i trwóg jej szalonych…
Ta chwila mnie przeraża, napełnia serce gniewem:
Zerwać się! Wyrwać się! Niech poniesie mnie
Burzliwa powódź dni niepowstrzymanym porywem
Ponad małość dni moich, w przestrzeń promienną,
Gdzie wiatr znów rwałby moje zwiędłe sztandary,
Zwiędłe sztandary dni na drzewcach wysiłków,
I duch mój wzbudzony znów pił słodki ból
Życia, co wyrasta niewyczerpalnością pragnienia! 1936
Otchłań
Tragiczna marność słów! Gdy w gorączce srogiej
Porywami grzmi napięcie ciężkie
I gardło każda chwila zdyszana ściska,
I oczy zalewa rdzawym potokiem mętności,
I krwi gniewnej, obrażonej krzyk
Grzmi coraz silniej, swój nurt rwie coraz żwawiej
I, w węzeł pięści zaciśniętej istocie
Bije pulsu gniewnego jambiczny wahadło, —
Ty słyszysz, jak one, zerwawszy się z sinych warg,
Poranione padają — i innych słów nie wzywają
I, niby w Achillesową przykute rydwan,
Wloką za życiem swój oniemiały trup…
Tak płyną dni twoje. Wszystkich złości wrogich do dna
Ty wychyliłeś napój, poznałeś ich czarną otchłań,
I zęby zaciśnięte codzienny zgryzły chleb nascie. Ale i nie godzi się przeceniać tego wpływu. Bo przecież Hordynśkyj nie stronił i od wierszy wolnych, “które powstały jeszcze przed poetyką nowojorskich modernistów” (W. Łuczuk). Tak, w jego poezji odbiły się znamiona twórczości poetów o różnym indywidualnym doświadczeniu. Ale on jest prawowitym gospodarzem swojego poetyckiego gospodarstwa, który gorliwie przestrzegał samonakazu: “Brzęcz miedzią, strof kiełznaj konie”. Buntownicza twardość jego muzy, która jakby gra mięśniami słów, jej grubawa cielesność, spazmatyczny rwany oddech po dziesięcioleciach odezwały się w poezji Stusa. Ma rację współczesny badacz: “Ile by mu nie wytykano i w latach 30., i w 60. za “stylową pstrokaciznę” (porównując przy tym z Leopoldem Staffem), Swiatosław Hordynśkyj wyróżnia się swoją wewnętrzną całością, która, niczym piec hutniczy, przetapia wpływy, powiewy, zapożyczenia i wytwarza nową artystyczną jakość” (R. Łubkiwśkyj). Hordynśkyj wiedział i to, co dostępne tylko poecie. Pisał jeszcze i o “tragicznej marności słów”. O surowym milczeniu, w którym “stygnie wybuch” — “bo większy niż słowa”. Kto wiedział, może właśnie dzięki tej wiedzy i dosięga lepiej to, co z nim powiedziane.
Twego złego serca i zemsty — jeszcze dusza głodna.
Lecz zachłannie poznaje: od słowa silniejszy czyn;
W pięść twardą ją ściskają dni nie darmo,
By mógł podnieść się on na cios ciosem,
Jak wyrzut głębi, niepowstrzymany niczym.
Tak krew swoją jątrzysz, przepalasz ogniem ty,
Cierpką żółcią dni, co mózg rwie i je,
Ukrywając duszy obciążoną treść
Pod słowa spłaszczone, ubogie ornamenty…
Dalekim odblaskiem nieujarzmionych nawał
Wstają one, blade, nie osiągnąwszy otchłani,
Gdzie, serce wichrząc, buntowniczy stygnie wybuch
W surowym milczeniu — bo większy niż słowa. 1938
Rozmowy
Wyjdź samotny w nocy
I, oparłszy się milcząc o płot,
Zórz iskrzącą wysokość:
Niech w północne minuty
Pił fale gwiezdnych jezior
Dusza nieprzytomna i szalona,
Niech podnosi się w eter,
Niby sosny smukła antena,
Co, wbiwszy się w gwiazdozbiory,
W przestrzeń zimną i tajemną,
Spływa muzyką gwiazd
W dół korzeniami uziemień.
W dłonie śniegu nabierz,
Śnieżynek martwych i zimnych,
Co zabłądziły z góry
Na dno podniebnej otchłani
I miękko topnieją w ręce,
W twojej rozżarzonej dłoni…
Ty stój, patrz i krzycz
Tam, w roziskrzoną bezdenność:
Niech leci bezgłośny krzyk,
Nieznany i niezłomny,
Niech serce płomieniem płonie
Od porywów twoich buntowniczych, —
Kończ podgwiezdne modlitwy
I zamknij usta duszy,
I idź w mroźnym powietrzu
I, nachyliwszy się do ziemi,
W śnieg, spokojny i głęboki
Kładź wyżłobiony ślad
Swoich wyraźnych i pewnych kroków. 1934
Машинний переклад
Andrij Malyszko
Iwan DRACZ
— Przywiozłem was, chłopcy, tutaj na święto pierwszego skowronka. Patrzcie, co oni wyprawiają — podzielili sobie błękitne niebo na swoje hektary. I każdy sobie wyśpiewuje, jak tylko może. Każdy się stara. I w pewnej odległości, żeby nie wchodzić sobie w drogę!.. Dyscyplina… Andrij Malyszko przywiózł nas tutaj swoim długim czarnym samochodem, a sam wraz z wiosennymi skowronkami był już na wiosennych niebiosach. Chodził po zielonym trawniku i rękami niby dyrygował orkiestrą niebiańskich muzyków. Czarna rola pasowała do jego samochodu. Zielona ozimina starała się być świeżą obwódką. Czy to koło Hryhoriwki, czy koło Hermaniwki. Szofer Andrija Samijłowycza, niewzruszony Żora, palił sobie i trochę sceptycznie słuchał gospodarza. Widać, nie byliśmy pierwszymi, których tutaj przywoził sławny artysta. Ale ja otworzyłem usta i z zachwytem słuchałem. Niby sam Malyszko był jednym z tych skowronków i tymczasowo miał meldunek na ziemi, i dzieli się z nami sekretami wiosennej twórczości. Był zachwycony — i ja nim się zachwycałem. A ja tysiąc razy chodziłem polami z Teliżeneć do Tetiowa i z powrotem, tysiąc razy słuchałem skowronków, ale żeby aż tak… Magia opowieści o czymś bardzo zwyczajnym i bardzo codziennym, ale zarazem niezwykłym i majowym, niebiańskim i zachwycająco wysokim, sięgała głębin mojego serca. Kochałem Malyszkę i kochałem to błękitne wiosenne niebo, a każdy skowronek miał obuchiwski meldunek z malyszkowskimi regaliiami, z tembrem jego szczególnego głosu, niby miał jego wschodnie podobieństwo. Niby na każdego chciałoby się powiedzieć, żeby nie usłyszał sam: “No i Mongoł!..” Jego “Skowronek” był taki:
Za świeżym oddechem wiosennym
W półprzezroczystej wyżynie
Nie klekotem, nie zawodzeniem
Nocą przypomnisz się mnie.
I jak szukać ciebie w głębinach
Niebieskich niezwykłych niw?
W rozłogach żytnich i piołunnych
Na wiek ty serce zniewolił.
Oblegnie, legnie czarna chmura
I już srebrem ścina ciemność,
Mała grudka śpiewająca
Niewidoczna dla wzroku mego…
Tak by żyć błękitnym kwietniem
Pod niebem gwiazdami usianym,
Na oko — zupełnie niepozornym,
Na słowo — dziwnie głośnym.
Ja później też oddałem należne… skowronkom. (Z “Ballady o skowronkach”). Tym. Malyszkowym. …I tylko niebo żyło — żwawe, żarliwe, straszne. Błękitną bezkresność podzielili sobie na błękitne hektary I ciężko pracowały skowronki w szarych kufajkach Każdy śpiewak na swojej podniebnej działce Kroplami słońca przepłukiwał złote gardło, Bo przecież zapierało dech pyłem suchym, Każdy — latający prorok w szarej kufajce Męczył się w śpiewie… Wichura… Wiatr… Ja umrę (wiatr stawy dróg chustką wytarł), Wy umrzecie (wiatr chwasty z korzeniami wydarł), Wszyscy umrą, chwastami zejdą, Skowronki nie umrą, siwe skowronki…
Ktoś z nas (przez wichurę, przez wiatr!), Mimo wszystko ktoś z nas, Kto umie przepłukiwać kroplami słońca złote gardło, Będzie miał inną — dziwnie śpiewną dolę: Wstanie wczesnym rankiem przed wschodem słońca, Umyje się wczesnym rankiem falą z Dniepru, Zamyśli się, ostatni raz przetrze się po ziemsku, Umrze, założy szarą kufajkę skowronka I poleci sobie na swój hektar nieba — Przez wichurę, przez wiatr… …Minie ćwierć wieku, a wiersze Malyszki, i to właśnie o miłości do rodzinnego kraju, przyjdą wraz z gościem z Moskwy, a mianowicie z Gorbaczowem, który będzie szukał kontaktu z ukraińskimi pisarzami. Borys Olijnyk przez jego żonę Raisę Maksymiwnę zorganizował to spotkanie. I gdzie? W gabinecie Szczerbyckiego… …Chłopiec ze Stawropola z pochodzenia Ukrainiec, w starszych klasach był, i uczyli się oni w rosyjskiej szkole, z gazet uczyli się wiersza o Ukrainie. Zapamiętał go na całe życie i kiedy został Sekretarzem Generalnym KC KPZR i Prezydentem ZSRR, to na spotkaniu z ukraińskimi pisarzami w gabinecie Pierwszego sekretarza KC KPU Wołodymyra Szczerbyckiego zacytował i zapytał: “Kto napisał takie wersy?” — Zapłonęły ognie za doliną błękitnego nieba. Samoloty huczą, bo na zachód fronty i fronty Ukraino moja, mnie na świecie niczego nie trzeba, Tylko by głos twój słyszeć i czułość twoją chronić. Michaił Gorbaczow chciał od razu spodobać się ukraińskim pisarzom — swój cel osiągnął natychmiast. My skarżyliśmy się na Szczerbyckiego, a gościa z Moskwy już postrzegaliśmy prawie jak swojego. Oczywiście, ja upraszczam sytuację, ale siła głosu Andrija Malyszki działała po pół wieku. Ukraina wtedy (1943) była w niemieckiej niewoli, a poeci wypowiadali to, co najskrytsze — dusza była czuła, muza nie milczała, chociaż armaty zrywały swój głos i z jednej, i z drugiej strony. Jego kochali i pisali o nim Dmytro Pawłyczko, który pierwszy odgadł zagadkę Gorbaczowa (przedmowa do dziesięciotomnika), i Borys Olijnyk, a Mykoła Winhranowski w wierszu, poświęconym A. Malyszce, proroczo obiecuje walczyć z zastępem nieczystości: …I gniew mój buchnie… już na pewno Przeczucia moje nadchodzą: Krwawym kwiatem zakwitną Miłości pajęczyny ziemskie!.. I już wtedy, w tej odnowie Nie wierząc w biblię i koran, W swojej zbolałej miłości Ja stanę się demonem kar!.. Pijawki z brzuchem wielorybów, Ichtiosaury gabinetów, Was nie ominą w wehikule czasu Moje niepowstrzymane słowa — kaci! Tak, wy nie przywykliście do zniewagi! Wy zalegalizowaliście się do grobu! Wy za profesję wzięliście Miłość do partii i narodu!
Andrij Malyszko, Maksym Rylski, Mykoła Bażan, Ołeksandr Kornijczuk, Pawło Tychyna, lata 50.
Krwaw, mój gniewie!.. Czarno, tłusto! Krwaw w ogniu swoich szczodrości, I dmuchaj w świat, i dmuchaj w ludzkość, W mój zwulkanizowany naród! Kiedy Andrij Malyszko już „się spełnił”, przyszedł przez gazety i radio, przez pochwalne artykuły i podręczniki do czytelnika i słuchacza, pojawiło się i ostrzeżenie. To nie były zazdrosne oszczerstwa i prymitywna krytyka mistrzów socrealizmu, to było ostrzeżenie ze strony młodej kohorty krytyków. Pojawił się artykuł Iwana Dziuby w „Literaturnej haziecie” z 23 maja 1961 roku — dzisiejszy komentarz samego krytyka: „Napisany bardzo powściągliwie z uwzględnieniem statusu A. Malyszki jako jednego z nietykalnych w ukraińskiej literaturze radzieckiej, artykuł jednak od razu spotkał się z przyjaznym odporem w kijowskiej prasie” (I. Dziuba, tom I, str. 439). „…Niemało w książce wielomówności i pustosłowia. Nadmiar w niej wiśniowych sadów, dnieprowych fal, świtów i zórz, ręczników, kalinowych gron, macierzanki — i zupełnie brak wielu o wiele ważniejszych składników poezji Szewczenki… …I zapraszajmy Tarasa Hryhorowycza w nowoczesność, w gości do nas, nie jako ojca chrzestnego na weselu: „Wstawaj, Tarasie nasz, i siadaj na poczesnym miejscu!”, a z poważniejszym celem. …Żebyśmy nie tyle modlili się do Tarasa, bo to mu „wszystko jedno”, co myśleli o nim…” Lecz Andrij Malyszko nie zachował urazy i na swój jubileusz (1962 r.) zaprosił i Dmytra Pawłyczkę, i Iwana Dziubę, i Iwana Switłycznego, i Linę Kostenko, i mnie grzesznego. Z wysokości swojego jubileuszu do wszystkich się skłaniał, wszystkich kochał… Wspominam swoje pierwsze spotkania z klasykiem. Wtedy wydawało się — pięćdziesięciolecie — to już tak dużo, to Andrij Samijłowycz już taki stary — 1962 rok! Malyszko zaprosił wszystkich do siebie na jubileusz, na „kolację” w Związku Pisarzy. Iwan Dziuba wspomina w swojej książce „Wspomnienia i rozmyślania na finiszowej prostej”: „…Andrij Samijłowycz podniecony i już podchmielony: — Ja chcę pocałować swojego pobratymca Dmytra Pawłyczkę… Mytia! Mytia! — woła i idzie do niego. Potem do Wasyla Szwecia: — Wasia! Wasia! Lina Kostenko — do mnie (siedzimy obok: ja, Lina, Jewhen Swerstiuk, Iwan Dracz, Łeonid Kowalenko): — Im łatwo… Oni mają wielu pobratymców…” A teraz nieco z moich komentarzy. Nawiasem mówiąc, właśnie tutaj przypomniało mi się, że kiedy komponowaliśmy telegram gratulacyjny do Andrija Samijłowycza, zaproponowałem podpisać go lub skomponować taki szereg: „Mistrzowi — podmistrzowie”. Widocznie przypomniałem sobie swój wiersz, poświęcony akademikowi O. I. Biłeckiemu: „Podmistrzowie mojego wieku…” Tutaj z podmistrzami nie wyszło, ktoś zaprotestował, czy nie Iwan Switłyczny. Po prostu wszyscy podpisali telegram. A ja podmistrzem pozostaję do dziś, zwłaszcza przy Andriju Malyszce. Lecz to mój dzban po wodę. Jeszcze trochę zacytuję Iwana Mychajłowycza: …„Tymczasem Malyszko, często zapominając o innych, podchodził do naszej grupy… całować się. — Wania, Wania, gdzie ty… Ja za Wanię Dziubę piję… On innych męczy, dlatego że sam męczy się. Wania Dracz, ja cię kocham… Lino, Lino… Lina: — On poeta, i gdzieś głęboko, podświadomie, wszystko rozumie. Ten ból i czyni go poetą… Gdzieś czymś on rozumie, że jeśli ma prawdziwych przyjaciół, to oni są tutaj… Czyż ci, którzy teraz całują go i wygłaszają toasty, czyż to przyjaciele jego? On jest samotny… Kiedyś w Irpieniu widziałam taki obraz, siedzi Malyszko i ogląda telewizor, ogląda taką audycję, której nikomu nie sposób oglądać, od której wszyscy uciekli — tylko od strasznej samotności można tak siedzieć i oglądać telewizor… Kiedy Malyszko znów podszedł do nas z kolejnym toastem, Lina powiedziała mu to: — Wasi prawdziwi przyjaciele są tutaj…” W listopadzie 1962 roku obchodzono półwieczny jubileusz Malyszki, a w grudniu tego samego roku Wasyl Stus zwraca się do niego z rozpaczliwym listem, z prośbą o zaradzenie w biedzie, z której nie ma wyjścia: „Czasami wydaje się, że działacze naszej kultury wykonują daremną pracę. Oni śpiewają, kiedy drzewo, na którym siedzą, rytmicznie drży od siekiery. Jak można zrozumieć ich spokój? Jak można zrozumieć słabosilne westchnienia, wątłe troski o los chutoru Nadiji, słabiutkie narzekania, kiedy musi być gniew, i gniew, i gniew?!.” Przychodzi pora gniewu, i przychodzą ludzie gniewu. Takim był Wasyl Stus… Dlaczego on wybrał Malyszkę? A oto dlaczego. Andrij Malyszko napisał przedmowę do wczesnych wierszy Wasyla Stusa, w grudniu 1959 r. w „Literaturnej Ukrainie”, i kiedy młody autor wybiera sobie tego, do kogo ma się zwrócić w krytycznej porze, on zwraca się właśnie do Andrija Samijłowycza. A żywi jeszcze byli i aktywnie działali i Pawło Tyczyna, i Maksym Rylski, i Mykoła Bażan, i Łeonid Perwomajski itd. Ale najpierw kilka wersów przedmowy do pierwszej publikacji: „Wydaje się, że twórczość 21-letniego nauczyciela z Winnicczyzny Wasyla Stusa ma dobre poetyckie ziarna, zwłaszcza swoistość podejścia do zjawisk życia i umiejętność uogólniania lirycznych rozmyślań (a nie mówienia o nich ogólnie). Myśl i obraz artystyczny często żyją u niego organicznie, w jedno zlane, forma wiersza czysta i wyraźna. Dobra znajomość języka określa ogólną kulturę tego młodego zdolnego literata…” Lecz jeszcze Malyszko wysłał telegram gratulacyjny bezpośrednio do jednostki wojskowej — gratulował pierwszej publikacji młodemu żołnierzowi. Jakby z niebios przyszło to powitanie! Stusowi — Malyszko!.. Poeta i władza. Stalinowi Malyszko poświęcił całą książkę, brał udział w tworzeniu zbiorowego poematu „Słowo do towarzysza Stalina od narodu ukraińskiego”. Chruszczow wsparł młodego komsomolskiego poetę, kiedy napierali na niego starsi orderowi koledzy, którzy krzyczeli: — A u niego starszy brat — u „zielonych” był!.. — A Andrij będzie u czerwonych! Czytaj, Andriju! I Andrij czytał, może, z wiersza, poświęconego Pawłowi Tyczynie, o komsomolsce: — Nie smuć się sama, Nie martw się sama, Dziewczyno moja piękna, Wiśnio nalewna! Oj napój konia, Kare oczko, Sizoskrzydłe gołąbeczku, Do widzenia! Tak Malyszkę uratował Chruszczow — pierwszy raz. Przetoczyła się wojna — i oto wspomina Jurij Smołycz: „Przede mną był młodzieniec, trochę, może, przyziemny, ale szeroki, krępy w ramionach i piersiach, brawurowy major — cały, jak mówią, w orderach i medalach. I te ordery i medale melodyjnie pobrzękiwały — wydawało mi się, w unisonie z melodią z głosu i klawiatury: major Malyszko śpiewał, akompaniując sobie na bajanie. Jego wąskie „azjatyckie” oczy to marzycielsko mrużyły się, to nagle szeroko otwierały się, machnąwszy gęstymi rzęsami, też, wydawało mi się, w takt melodii i słów pieśni. Śpiewał Andrij Samijłowycz ogólnie znaną popularną pieśnię „Rozprzęgajcie, chłopcy, konie”, ale nie po prostu „wyprowadzał” melodię — jak to często bywa u śpiewaków, a melodyzował, jeśli można tak powiedzieć, same słowa, samą treść pieśni. Melodia, słowa i uczucia śpiewaka były w
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
w jakiejś niepojętej jedności — przemyślane i upoetyzowane. Jest taki termin muzyczny belcanto. Otóż Andrij Małyszko, moim zdaniem, miał takie wrodzone, ludowe, swoiste belcanto. Śpiew Andrija zawsze chwytał za serce…” (J. Smołycz, tom 8, s. 307). Lubow Zabashta, żona poety, przytacza notatki Ostapa Wyszni, które nie mogą nie poruszać. Zrozpaczony stary pisarz, który powrócił z przerażającej stalinowskiej katorgi, modli się za los młodszego brata: “Panie wszechwładny i miłosierny! Uspokój Andrija Małyszkę, żeby nie płonął z powodu nieczystości, a żeby płonął, jak płonie, dla poezji. 28.IV.50 r. Kochajcie Ukrainę… To Sosiura. A to ja… Jeśli chcecie kochać Ukrainę — kochajcie Andrija Małyszkę. I mówię to całkiem poważnie i za te słowa odpowiadam imieniem Ostapa Wyszni. Andrij Samijłowycz Małyszko — już przyszedł, ale on nie idzie, a leci… 1.XII.50. Andrij Małyszko! — to ukraińskie słońce — i w ruchach, i w głosie, i w intonacjach. Nawet w spojrzeniu, takim spojrzeniu, tylko samemu Małyszce właściwym, — tęczowo-barwnym, jakimś takim i stepowym, i łąkowym, i gajowym: oto przede mną oczy Małyszki: one i grają, i pytają, i kołyszą… Ach, Małyszko! Ach, Andriju! Jaki jestem szczęśliwy, że mogę nazwać cię na „ty” (a my z nim na „Wy”!)… Ach, Andriju, gdybyś wiedział, jak ja kocham cię za twój rozum, za oddech twój szczery! …Siedzę, siedzę przed śmiercią i w duszy krzyczę: „Niech żyje Małyszko!”… Niektóre charakterystyczne epizody tamtych czasów. Wspomina żona Płatona Majborody Tetiana Wasyliwna („Literaturna Ukrajina”, 14.12.2002). „Jakiś czas pierwszym sekretarzem KC KP(b) Ukrainy był Łazar Kaganowicz. Małyszko gdzieś na zebraniu ostro wystąpił i wezwano go do KC. Wtedy mieszkali z Majborodą w jednym mieszkaniu. Andrij Samijłowycz zabrał do niewielkiej walizki wszystko, co niezbędne na pierwszy wypadek, gdyby aresztowali: ręcznik, mydło, bieliznę. A matka Płatona Iłarionowycza rozłożyła na stole karty i mówi: „Andriju Samijłowyczu, was nie aresztują, wy wrócicie do domu”. — „Oj, mamo (nazywał ją tak po śmierci swojej matki), gdyby Wasze słowa tak Bogu w uszy…” I poszedł. Wrócił późnym wieczorem, rzucił się do matki Płatona Iłarionowycza i pocałował ją. A następnego dnia przynosi jej materiał na spódnicę…” W kręgach pisarskich krążyła wtedy pogłoska, że po ostrej rozmowie w KC oszołomiony poeta próbował wyjść z gabinetu Pierwszego drzwiami wbudowanej w ścianę szafy — drzwi wejściowo-wyjściowe i drzwi szafy były prawie jednakowe. Z czasem, po śmierci Stalina, Małyszko ostro łajał Kaganowicza, który wtedy był w Moskwie i miał jeszcze jaką siłę! Dla poety przybysz z Chabnego, z poleskiej Ukrainy Łazar Mojsiejowycz był ucieleśnieniem strasznego stalinowskiego reżimu, który terroryzował Ukrainę przez trzydzieści lat — i głodem, i chłodem, i wyniszczaniem języka ukraińskiego… Jurij Muszketyk wspomina, jakie niezapomniane wrażenie wywierał Andrij Małyszko na pogrzebie Wołodymyra Sosiury. Była osobna trybuna, obita czerwonym satynem i czarnym krepem, gdzie stało ukraińskie kierownictwo. Mniejsza była trybuna, ale tej samej barwy, skąd występowali mówcy. „Wybacz, że nie pokryliśmy sławną kozacką kitajką według naszego zwyczaju i nie położyliśmy na twoim sercu czerwonej kaliny — którą tak kochałeś. Ta czerwona kalina twojej Ukrainy będzie czerwienić się w twoim sercu i w twoim słowie. Chcielibyśmy pochować cię tak, jak przystoi wielkiemu śpiewakowi, i przenieść cię na swoich ramionach przez cały Chreszczatyk, przez całą naszą rodzimą ziemię…” I nagle Małyszko odrywa się od tekstu, z małej trybuny zwraca się do wielkiej, rzucając gniewne oskarżenia obecnym dygnitarzom: — To wy doprowadziliście go do skraju za miłość do Ukrainy — i on odlatuje od nas, nasz słowiku!.. — To wy domęczyliście go i jego muzę… — To wy, wy — jego męczyciele!.. W mroźnym powietrzu było strasznie i niespokojnie. Mróz skuł grozą każdego, bo brzmiały słowa prawdy 11 stycznia 1965 roku… Tego samego dnia, kiedy Małyszko wrócił do domu, ze skrzynki pocztowej wyciągnął zmarzniętymi rękami dziwny list — to było jego wystąpienie na zebraniu partyjnym, kiedy jako partyjny organizator Związku Pisarzy łajał Sosiurę za wiersz „Kochajcie Ukrainę” i kiedy Wołodymyr Mykołajowycz próbował odeprzeć krytykę jakimś kolejnym patriotycznym wierszem, partyjny organizator naskoczył na proskrybowanego kolegę: — Nie uda się w ten sposób oszukać partii. Kajajcie się i potępiajcie swoje czyny. …Więc dopóki Małyszko wrócił z pogrzebu, w skrzynce pocztowej była już stenogram dawnych zebrań partyjnych z wymownym napisem: „Męczycielowi — od zamęczonego W. Sosiury…” Kontora Głębokiego Wiercenia pracowała dokładnie… A ja wspominam, jak dzielił się ze mną tym, co skryte: „Założyłem białą koszulinę. Tam, kiedy idziesz, to nie wiesz, czy na kilka godzin, czy na wieki. Tym razem powiedzieli takie rzeczy, że długo rozmyślałem. Jakoby złapali młodego banderowca i jak go nie przesłuchują, nie chce pękać. Postawił warunek — „przywieźcie mi na spotkanie Małyszkę. Mam mu coś do powiedzenia…” Mnie już czekiści nie raz napomykali, że moje wiersze są popularne i tam — w schronach. Zastanówcie się, Andriju Samijłowyczu”. Wtedy właśnie popularny był mój poemat „Prometeusz” — Nagroda Stalinowska I stopnia. Jak rosyjski bojownik uratował swoim życiem ukraińską wieś przed faszystami. Kiedy przyjechałem do Lwowa, od razu zawieźli mnie tam. Chłopak był pobity, wargi pokąsane. Rozpromienił się, kiedy mnie zobaczył: — Chciałem Wam powiedzieć, Andriju Samijłowyczu, że to ja uratowałem wieś, kiedy wyszedłem ze schronu. Takie warunki oni postawili, albo ja wychodzę, albo wieś — na Sybir… Oto ja i wybrałem. O mnie piszcie. Napiszecie?! Ja — Prometeusz!.. Tak do dziś, Waniu, stoi mi ten chłopak. I ja z winą o nim, widać, i na tamten świat pójdę. Pobity cały. Wargi pokąsane…” Andrij Samijłowycz nie raz mi o tym mówił. Widać, żeby się upewnić, że nie zapomnę. I że ta opowieść nie tylko dla mnie… dla was także. Delikatny był. Wiedząc o moich bliskich stosunkach z M. P. Bażanem, nigdy żadnym złym słowem nie wspomniał o tym ostatnim. Chociaż obaj należeli do dwóch antagonistycznych ugrupowań w środowisku Związku Pisarzy Ukrainy. Małyszko był bliski Rylskiemu, którego uwielbiał, a Bażan przyjaźnił się z Sawą Hołowaniwskim i Jurijem Smołyczem. Pewnego razu na kolejnym zebraniu partyjnym zwróciłem się jak do swojego do starszego pisarza, któremu też swego czasu obrywało się jako kosmopolicie, ale nie współczucia czy choćby zrozumienia sytuacji usłyszałem od kolegi, ale żółciowy wybuch wszystko dopełnił: — A czego Wy z tym Małyszką się zadawaliście!?. Małyszko był dla nich „tamten”! Dla mnie zaś on był zawsze „swój”, „nasz”, „mój”… I kiedy na zebraniu partyjnym „przeróbka” już dotyczyła naszego pokolenia — grona sześćdziesiątników, on nie był z tymi, którzy gromili… W czasie wojny pracował w gazecie „Za Radziecką Ukrainę”, gdzie głównym redaktorem był Mykoła Bażan. Kto z niego nie podśmiewał się za bardzo już nie wojskowe wyszkolenie! Czy to Małyszko, czy to Woskrekasenko, a może i obaj razem ułożyli o starszym piosenkę: Szeroka szynela. Umazane poły.
I łysina, jak samowar. Nigdy, nigdy Nie będzie z Mykoły, Jak jest, bojowy komisarz. Z rombami pułkowego komisarza Bażan próbował uspokoić młodą pisarską swawolę, a oni jeszcze nie to wymyślili! Zamówili u artysty Agnita specjalne karty, gdzie królami byli Tyczyna, Bażan, Kornijczuk i Rylski, a damą pik — Wanda Wasilewska. I ileż było tego śmiechu, kiedy atutowa dama (a czasem tak wypadało damie pik) biła króla Kornijczuka. Lecz to zdarzało się w krótkich lub długich przerwach między walkami, a gazeta sprawnie wychodziła, a nam zostało chyba tylko zdjęcie Dawydzona, gdzie Bażan, Kornijczuk i Wanda pochylili się nad gazetą, gdzie był wtedy Malyszko (na karcie — młody walet), może wierszował… Ja teraz mieszkam w domu w Koncza-Ozernej, 47. Sprzedał mi go po czarnobylskiej biedzie Sawa Hołowaniwski. W gabinecie, gdzie stosami stoją książki, nie wywietrzeje stalinowski dym. A zachował się on z tego czasu, kiedy tu zawzięcie palił Sawa Owsijowycz. Dymił z tych fajek, które przywoził z Moskwy od Ilji Erenburga. A tamtemu pisarzowi darował te fajki sam Stalin. I kiedy Sawa przyjeżdżał z Moskwy z nową fajką, do niego schodzili się chutorianie z Koncza-Ozernej, i każdy pociągał ze stalinowskiego podarunku. Malyszki nie zapraszali — był nieprzyjacielem Sawy Owsijowycza. Ot tak! Całą książkę wierszy poświęcił wodzowi, a tu pociągnąć dymu z wodzowskiej fajki nie było dane. Tak więc u mnie w Konczy jest 17. numer, a u Andrija Malyszki był 1., gdzie teraz mieszka syn Lubow Zabaszty. Pierwszy numer pisarskiego chutoru stoi w wiecznej wyszywance — tak zarządził poeta, któremu los wyścielił zaledwie pięćdziesiąt siedem lat: budowniczowie ozdobili nowo wybudowany dom ukraińskim wzorem. Malyszko był Ukraińcem we wszystkim — w gniewie i czułości, w srogości i radości. Był zdumiewająco mądrym i bez pamięci naiwnym. Był skowronkiem… Matka Juhha Bazylicha lubiła, kiedy jej słuchają. A mały Andrijko umiał słuchać. — …Wyrij-ptak — to skowronek, on na swoich skrzydłach niesie wiosnę z rajskich ogrodów. Właśnie u skowronków znajdują się klucze od nieba. Kiedy odlatują na zimę, zamykają niebiosa i zabierają klucze ze sobą. A kiedy wracają wiosną, otwierają niebiosa, i wtedy otwierają się niebiańskie życiodajne źródła. — I to wszystko skowronek, mamo? — Skowronek. Bez niego wiosny nie bywa. Oto chleb będę piekła. Zrobię ci z ciasta kilka skowronków. Zjesz skowronka, takiego gorącego i pachnącego, ja go jeszcze makiem posypię, szybciej wiosna przyjdzie! — Chcę być skowronkiem, mamo! Aleksander Dowżenko oraz Andrij Malyszko — Będziesz! Rośnij szybciej! Kiedy mały Andrijko siedział przy mamie Juhdze Bazylisze na przypiecku, kiedy w piecu płonął tajemniczy ogień, kiedy nagrzewała się ona („U naszego pieca złociste ramiona, złociste ramiona i srebrzyste skrzydła, żeby nam skowronków gnieździła!”), rodziły się tajemnice twórczości Malyszki. Czytam ostatnią książkę Witalija Ablicowa: „Wasyl Hołoborodko. Listy” i znowu znajduję Andrija Malyszkę. Lecz słowo samej książce: „W kwietniu 1964 roku młodego poetę zaprosili do Związku Pisarzy do Kijowa. Starsi koledzy zebrali się, aby omówić twórczość W. Hołoborodki. Przewodniczył na posiedzeniu Andrij Malyszko…: „Poezja Wasyla Hołoborodki — bujna, uduchowiona, po filozoficznemu pogłębiona… Zajrzeliśmy w niespodziewany i bogaty wewnętrzny świat naszego młodego współczesnego”. Latem tego samego roku W. Hołoborodko znowu składał egzaminy wstępne na stołeczny uniwersytet. I znowu czekała go porażka. Powrócił do domu i zaczął czekać na pobór do wojska (komisja lekarska uznała, że poborowy W. Hołoborodko ze względu na stan zdrowia zdolny jest służyć we flocie podwodnej). Jakąże była radość młodego poety, kiedy otrzymał telegram z Kijowa: „Przyjeżdżaj. Zostałeś przyjęty na uniwersytet”. Tak z pomocą A. Malyszki Wasyl Hołoborodko zaczął studiować na wydziale filologicznym KNU imienia T. Szewczenki (teraz Narodowy uniwersytet imienia T. Szewczenki)…” Zatem widzimy udział Andrija Samijłowycza w najciekawszych wydarzeniach w poetyckim środowisku — od Pawłyczki i Winhranowskiego do Stusa i Hołoborodki. Żywa gorąca dusza wszędzie wspierała i ochraniała, broniła i zachęcała… Po śmierci Malyszki minęło było dwadzieścia lat. I ja poczułem jego wsparcie w swoich ruchowskich sprawach. Mi niezwykle potrzebne było wsparcie kijowskich pisarzy-komunistów. I ja je otrzymałem. Oto jak to było. Na płomiennym zebraniu wystąpił pisarz-frontowiec Ołeś Żołdak (1989 rok). — Kiedy my nie wesprzemy Iwana Dracza i Ruchu, to co my za pisarze, co za frontowcy. Malyszko wsparłby Ruch! Z czasem podszedł do mnie i spiskowo mrugnął do mnie: — Wiesz, dlaczego ja jestem za tobą? Bo ciebie kochał Malyszko. I jak mi z czasem było niemiłosiernie ciężko, kiedy dowiedziałem się o tragicznym końcu Ołesia Żołdaka, wspaniałego poety i tłumacza, heroicznego frontowca. W pierwszych latach niepodległości, w czasach kłopotów z naszymi domowymi nieporozumieniami, w czasach, kiedy wszyscy my byliśmy milionerami na kupono-karbowańce, on z gniewu popłynął bardzo, bardzo daleko w Dniepr, i już nie wypłynął z tej wirującej wody… Taki zdesperowany, taki niepowtarzalny brat Andrija Malyszki. „Mój Malyszko”, — pisał Winhranowski. Mój Malyszko, powtarzam i ja… …Czy wy jeszcze będziecie kiedykolwiek mali i będziecie siedzieć przy płomiennym piecu, a Wasza mama upiecze dla was „skowronka”, i posmaruje go olejem, i da go wam, posypanego makowymi nasionami, a jeszcze i powie niepowtarzalnym głębokim głosem, pełnym miłości: — Jedz na zdrowie, mój skowronku! I wy zjecie, i gotowi już będziecie polecieć… A kiedy to z wami się nie zdarzy, to przeczytajcie wiersze Andrija Malyszki, albo zaśpiewajcie chociaż w duszy jego pieśni, i wtedy dusza wasza napełni się ciepłem rodzinnego domu, rozjaśni się matczyną miłością… Skowronek nad Ukrainą… 20.10.2012
Машинний переклад
Mało kto z przyjezdnych, bywając w Kaniowie na Górze Tarasowej, wie, że obok, nieco bardziej na południe, przy wsi Piekary, wznosi się jedna z najsławniejszych gór w naszej historii — Kniaża, na której stał staroruski gród Rodeń. A między tymi dwiema jest jeszcze jedno drogie każdemu Ukraińcowi miejsce pochówku — Mykoły Fedotowycza Bilaszewskiego (1864—1926) — uczonego, archeologa, historyka sztuki, etnografa, fundatora, w istocie, nie tylko muzeum T. H. Szewczenki w Kaniowie, ale i wielu kijowskich muzeów. Postać jego, zaznaczają współcześni badacze, jest typowa dla przeważającej większości ukraińskich działaczy społeczno-politycznych i kulturalno-oświatowych końca XIX – początku XX w. — okresu „odrodzenia narodowego”. Wśród ich nielicznej kohorty (a są to Serhij Jefremow, Mychajło Hruszewski, Jewhen Czykałenko, Wasyl Domanicki, Wasyl Symyrenko, Petro Stebnycki, Ołeksandr Łotocki, Fedir Matuszewski i in.) Bilaszewski zajmuje czołowe miejsce. I rzecz nie w liście jego oficjalnych regaliów: deputowany I Dumy Państwowej, honorowy akademik Ukraińskiej Akademii Sztuk, członek rzeczywisty Ukraińskiej Akademii Nauk itd., a w zakresie i znaczeniu tego, czego dokonał. Tak, w szczególności wykopaliska i badania Rodnia nie pozostawiły kamień na kamieniu z antynaukowej teorii Pogodina dotyczącej rosyjskiego etnicznego charakteru ludności Naddnieprza czasów Rusi Kijowskiej. Właśnie odnalezione przez niego przedmioty kultury materialnej dawnych Rusinów udowodniły samym Ukraińcom, całemu cywilizowanemu światu odrębność i unikalność narodu ukraińskiego. Mykoła Fedotowycz Bilaszewski. Mykoła CYMBALUK Zdjęcia Mykoły BORYSENKI, Andrija MARCZENKI. Na tej górze od dawna miejscowi mieszkańcy-chłopi odnajdywali wiele ułamków glinianych naczyń, różne ozdoby, w szczególności — złote i srebrne. Zaradni kaniowscy złotnicy, żydowscy kramarze skupowali je, przetapiali w sztabki i wyprzedawali do Europy. Ale chłopskie ciemniactwo, patologiczna chciwość innych nie wszystko zniszczyły: różnymi drogami skarby góry Kniażej trafiały do muzeów Warszawy, Londynu, Moskwy, Petersburga. Teren góry, należący w tamtym czasie do J. W. Tarnowskiego, po raz pierwszy zaczął badać Dmytro Samokwasow. Ale właśnie z nazwiskiem Bilaszewskiego związane są imponujące znaleziska i ich naukowe zrozumienie. Jeszcze nie zdawszy egzaminów z kursu nauk wysłuchanych na Uniwersytecie Kijowskim, Mykoła Fedotowycz z głową zanurzył się w ekspedycje archeologiczne. W 1890 r. w „Kijowskiej starinie” pojawia się jego pierwsza publikacja „Kniaża góra”. W następnych latach rozpoczęły się prace polowe, dostarczając młodemu archeologowi nowe fakty, z którymi wychodził do społeczności naukowej w swoich artykułach. Po otrzymaniu dyplomu prawnika M. F. Bilaszewski nie długo praktykował w instytucjach Temidy carskiej Rosji. Jego, gnanego niedostatkiem materialnym, los nieustannie rzucał z jednego końca „jednej i niepodzielnej” w drugi — od Moskwy do Warszawy. Ale wszędzie, gdzie pracował przez całe życie, nie przestawał skrupulatnie badać śladów i świadectw historii swojego narodu, zbierając jego bezcenne skarby: dokumenty archiwalne, folklor, sprzęty domowe, odzież, dokumenty, ikony, monety (nawiasem mówiąc, bite jeszcze za czasów kijowskich książąt, z tryzubem), obrazy itd. Ogółem zebrał i zachował dla potomnych tysiące zabytków starożytności. Jest niemało rzeczy, które nabył za własne pieniądze i podarował Muzeum Kijowskiego Towarzystwa Starożytności i Sztuki (taka była jedna z jego nazw), którego dyrektorem był w latach 1902—1923. Teraz może je zobaczyć każdy z nas, odwiedzając czy to Narodowe Muzeum Historii Ukrainy, czy Narodowe Muzeum Sztuki, czy Muzeum Historii Kijowa. Są one we Lwowie, Kaniowie, w Narodowym Muzeum T. H. Szewczenki, w Czernihowskim Obwodowym Muzeum Historycznym im. W. W. Tarnowskiego, dokąd przekazano lwią część bezcennej kolekcji Tarnowskich. Analizując ciężki pochód narodowo-państwowego kształtowania się, przeszłego i obecnego, mimowolnie dochodzisz do wniosku, że zagrażają mu nie tyle wyzwania zewnętrzne, co nasze poczucie niższości. A ona, niższość, polega na tym, że nie uznajemy faktów historii. Cała społeczno-polityczna i naukowa działalność Bilaszewskiego była skierowana na to, by udowodnić, przekonać nie tylko oficjalny naukowo-imperialny Petersburg o prawie Ukraińców do swojego duchowego i historycznego dziedzictwa, o prawie do bycia samymi sobą, a przede wszystkim, otworzyć i pokazać rodakom nasze duchowe źródła. Nie na darmo przecież i Mychajło Hruszewski potem w kapitalnej „Historii Ukrainy-Rusi” będzie się opierał, szczegółowo badając i zauważając w kronikach to, co do tego było utrwalone w kulturze materialnej i samoświadomości naszych ludzi. Dla M. F. Bilaszewskiego góra Kniaża, jak i Tarasowa, bez przesady, stała się alfą i omegą jego życia. Dla niego były to miejsca prawdziwie święte i drogie. Tutaj odniósł wielki sukces, tutaj znalazł i dom. Posiadłość, która teraz jest częścią Kaniowskiego Rezerwatu Przyrody, pomógł nabyć zarządca J. W. Tarnowskiego Andrij Iwanowycz Szełuszko. Tutaj, na zboczu góry Małe Horodyszcze, był chutor Choławina, który potem otrzymał nazwę Kniaża Góra. Tutaj znajdowały się dacze znanych teatralnych artystów-dekoratorów Mykoły Fedorowycza Choławina i Kostiantyna Ołeksandrowycza Szerwaszydzego. Po rewolucji 1917 r. zakończyli oni swoje życie na wygnaniu, w Paryżu. A Mykoła Fedotowycz jeszcze w 1905 r. zapisał, według rodzinnego przekazu, pochować siebie tutaj, w obejściu, gdzie znalazł i wykopał mieszkanie człowieka pierwotnego. I tam zbudował kryptę, chociaż był wtedy jeszcze nawet nieżonaty… Los wyznaczył mu jeszcze ponad dwadzieścia lat życia, pełnych burzliwej i pełnej poświęcenia pracy. O wielkim wkładzie M. F. Bilaszewskiego w ukraińską naukę historyczną, w zachowanie zabytków kultury narodowej, budowę i rozwój muzealnictwa mówiono podczas panichidy na jego grobie. Najdokładniej o jego życiu i działalności naukowej opowiedział jego wnuk, Mykoła Mykołajowycz Bilaszewski, który już od dłuższego czasu zbiera materiały do książki o dziadku. Delegacja pracowników muzeów, która przybyła z Kijowa, kaniowska społeczność, przedstawiciele rodziny Bilaszewskich złożyli kwiaty i wieńce na grobach Mykoły Fedotowycza i pochowanego obok prochów jego wnuka, Borysa Mykołajowycza. Ksiądz UCP KP ojciec Serhij (Nikitin) odprawił nabożeństwo. …Już później, na grobie Tarasa Szewczenki, dokąd po tym udała się delegacja kijowian, jeden z gości przeczytał kilka znanych wersów: Są dusze piękne, są dusze święte, Są dusze przejrzyste, jak dni złote. One nie umierają, one, jak gwiazdy. I świecą nad nami, i świecą w mroku. Wśród uczestników panichidy (w centrum) zastępca Dyrektora Generalnego Narodowego Muzeum Sztuki Ukrainy I. D. Lichowyj. Na zboczu góry Małe Horodyszcze, przy grobie Mykoły Bilaszewskiego
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
sali obecnej Narodowej Filharmonii Kijowskiej. Wtedy za występ zapłacono mu 350 złotych karbowańców, kobziarz nawet nie wiedział, co zrobić z tą sakiewką złota. O tym opowiadał mi jego uczeń Ołeksandr Kornijewski, który przeżył ponad 100 lat. To właśnie Ołeksandrowi Kornijewskiemu w 1905 roku Mykoła Łysenko zamówił trzy kobzy na wzór kobzy Terentija Parchomenki. A wcześniej młody mistrz O. Kornijewski naprawiał kobzy kobziarzowi. Strój kobzy był diatoniczny. To tak jak fortepian bez czarnych klawiszy, bez półtonów. Wtedy Ołeksandr Kornijewski zaczął kombinować, jak zrobić taką kobzę, żeby można było na niej grać muzykę Łysenki, Czajkowskiego, Beethovena. Ołeksandr Kornijewski dodał pomiędzy strunami jeszcze po jednej strunie, umieścił je równolegle i skonstruował przełączniki (tłumik). Tak sto lat (Domontowycz), przejmując sposób gry od T. Parchomenki, zapisał pieśni i dumy z głosu swojego nauczyciela i wydał „Samouczek do gry na kobzie lub bandurze”. 1913, 1914 rok, kiedy T. Parchomenki nie było już wśród żywych. Niestety, niedługo po tym przeżył M. Domontowycz. Rozstrzelali go w latach 30. Wtedy też rozstrzelali H. Chotkewycza i wielu znanych ukraińskich kobziarzy oraz lirników. Terentij Parchomenko miał bardzo duży repertuar kobziarski. Mistrzowsko śpiewał staroświeckie dumy. Dotarła do naszych dni, tak jak i imiona wielu sławnych kobziarzy. Dla mnie był on jakąś półlegendą, dopóki na początku lat 80. nie poznałem Ołeksandra Kornijewskiego. Już wtedy skonstruowałem kobzę, podobną do kobz Terentija Parchomenki. Nauczyć tego wtedy mógł tylko uczeń Terentija Parchomenki O. Kornijewski. Ale on nie radził iść w kobziarstwo, mówił, że na zesłaniach jest bardzo zimno i niebezpiecznie. Ja obstawałem przy swoim, przekonywałem O. Kornijewskiego: żeby te czasy nie wróciły, trzeba i w naszych czasach nieść ludziom prawdę.
Машинний переклад
Wasyl NECHEPA, laureat Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki, artysta ludowy Ukrainy, nosiciel staroświeckiej czernihowskiej szkoły kobziarskiej, kobziarz-lirnik. Niedawno w Kijowskiej Filharmonii odbył się koncert poświęcony 140. rocznicy urodzin kobziarza-lirnika Terentija Parchomenki. Na początku ubiegłego stulecia imię kobziarza Terentija Parchomenki zyskało wielki rozgłos i sławę. Były nawet papierosy z jego wizerunkiem. Ten dźwięczny tenor i niepodobną do innych kobziarzy grę na kobzie słyszano na Czernihowszczyźnie i poza jej granicami. Terentij Parchomenko to nosiciel staroświeckiej czernihowskiej szkoły kobziarskiej, według słów Hnata Chotkewycza – najdawniejszej. Władał grą na kobzie także w sposób połtawski, na krzyż, tak jak grał Ostap Weresaj. Był on również utalentowanym lirnikiem, gdyż wśród jego uczniów był także nieprześcigniony w tamtym czasie lirnik Owram Hreben. Jeszcze za młodu nadano mu tytuł Ojca kobziarskiego. On, niewidomy od dziesiątego roku życia, brał do nauki niewidomych chłopców. Znani kobziarze: Petro Tkaczenko-Hałaszko, którego stulecie urodzin obchodzono zgodnie z decyzją UNESCO, Demian Symonenko, Mykoła Złobinciew oraz inni znani kobziarze poszli w świat kobziarzyć po nauce u tego unikalnego kobziarza. Jego nauczył kobziarz N. Hajdenko. Miał on jeszcze jednego ucznia, o którym przez długi czas zabraniano pisać i mówić. To tak zwany katorżnik, kobziarz-wirtuoz i nieprześcigniony mistrz instrumentów muzycznych Ołeksandr Kornijewski. Terentij Parchomenko ma wybitne zasługi dla sztuki Ukrainy. To właśnie on na początku ubiegłego stulecia był nosicielem czernihowskiej tradycji kobziarskiej. Grał uderzając w struny na diatonicznej kobzie. Struny z rozlewem. Na dole znacznie mniejsza odległość między strunami niż na górze. To bardzo utrudnia grę. Tę kobzę widzimy na zdjęciu z 1902 roku. Wielka zasługa w wspieraniu i zachowaniu sztuki kobziarskiej należy do Mykoły Łysenki. To właśnie on dostrzegł Terentija Makarowycza. Zaprosił go do swojego domu. Ponad dwa tygodnie kobziarz mieszkał u Łysenków, opowiadał, że go tam bardzo szanowano. Mykoła Witalijowycz zapisywał pieśni i dumy z głosu kobziarza. Organizował mu występy: Terentij Parchomenko śpiewał w prestiżowych salach Kijowa. Występował w operze, a później także w kolumnowej sali, gdzie pojawił się nowy instrument muzyczny – chromatyczna bandura koncertowa. Za swoje wynalazki Ołeksandr Kornijewski hartował się, jak sam mówił, 24 lata na zesłaniach. Od 1937 do 1961 roku. Ponad dziesięć lat jeździłem do Koriukiwki po naukę do O. Kornijewskiego. Teraz wydałem książkę „W rokotaniu-rydaniu bandur”, czym udowodniłem całemu światu, kto stworzył współczesną bandurę. W 1902 roku w Charkowie odbył się XII zjazd archeologiczny, na który zjechali się kobziarze z całej Ukrainy. Właśnie tam po raz pierwszy usłyszano Terentija Parchomenkę w tamtych stronach. Występ niewidomego kobziarza zachwycił wszystkich. Śpiewał on zarówno w domu Alczewskich, jak i na wielkim charkowskim bazarze. Współcześni mówili, że kiedy kobziarz zaczynał śpiewać, to rzędy handlowe milkły. Śpiewałem i ja pieśni oraz dumy Tereszka i w tym domu, i na bazarze. Zrobiliśmy taki bazarowy eksperyment. Teraz na bazarze jest bardzo głośno, dużo transportu samochodowego. Po pół godziny śpiewu bez żadnych ogłoszeń przy kawiarni, na schodach której siedziałem, zebrało się ponad sto osób. Dumę „O Morozenku” śpiewałem kilka razy. Ktoś podchodził, ktoś odchodził, ale ludzi stawało się coraz więcej. Pieśni Terentija Parchomenki są nieśmiertelne. Wielką pracę badawczą zostawił nam profesor M. Speranski. A Mykoła Złobinciew śpiewał dumę „Na śmierć Tarasa”, którą dopracowywał i uzupełniał. Śpiewał modlitwy, psalmy, pieśni kozackie i obyczajowe. Była w jego repertuarze jedna pieśń, która prawdopodobnie kosztowała go życie: „Trudno, bracia, nam żyje się na Rusi świętej”. Śpiewał w tej pieśni, że narody już dawno wolności się doczekały, a u nas wszystko prawe jest niszczone. Urodził się Terentij Parchomenko 28 października 1872 roku we wsi Wołoskiwci na Czernihowszczyźnie, w menskim kraju kobziarskim. Zmarł jednak w 1911 roku, a nie w 1910, jak można przeczytać w niektórych świadectwach naukowych o kobziarzu. W 1911 roku na całej Ukrainie odbywały się uroczystości z okazji 50. rocznicy pamięci Tarasa Szewczenki; pomiędzy „Dumą o Tarasie”, „Morozenkiem” i innymi pieśniami zaśpiewał swoją buntowniczą: „Trudno, bracia, nam żyje się na Rusi świętej”. Żandarmi bili go na scenie. Chorego ojca córka Jawdocha przywiozła do wsi Wołoskiwci, gdzie zmarł w maju 1911 roku. O ostatnim spotkaniu z kobziarzem opowiadał mi Ołeksandr Kornijewski. Mówił, że Tereszko był na niego bardzo oburzony za to, że zaczął robić bandury dla widzących muzyków. W 1963 roku uporządkowano groby kobziarskie na Czernihowszczyźnie. Wtedy też na grobie Terentija Parchomenki ustawiono obelisk. Obok obelisk córki Jawdochy. Niestety, obecnie imię Terentija Parchomenki jest zapomniane. Do 39 lat życia Terentija Makarowycza dodałem 30 lat swojego kobziarowania z kobzą jego stroju i jego repertuarem. „Duma o Morozenku” brzmiała na wszystkich kontynentach i na całej Ukrainie. Staroswiecka czernihowska szkoła kobziarska jakby przestała istnieć po tym, jak Ołeksandr Kornijewski na bazie kobzy T. Parchomenki stworzył współczesną bandurę. Zarówno bandura, jak i współczesna kobza są w stroju „Sol”. 135 lat od dnia urodzin świętowaliśmy hucznie w Seattle (USA), pojechałem tam z wielkim programem koncertowym. W zeszłym roku odśpiewałem 100 koncertów poświęconych pamięci Terentija Parchomenki. Setny koncert odbył się w Czernihowskim Akademickim Teatrze Muzyczno-Dramatycznym imienia Tarasa Szewczenki. W połączonym chórze przy akompaniamencie orkiestry symfonicznej śpiewało ponad trzystu śpiewaków. Słowo Tarasa Szewczenki i pieśni Terentija Parchomenki są nieśmiertelne, tak jak nasz język. 31 października z okazji 140. rocznicy urodzin Terentija Parchomenki w Czernihowskiej Bibliotece Obwodowej odbył się koncert „Duma o Morozenku”. Prezentowano tam nagranie wideo Ołeksandra Kornijewskiego, które przechowuję. W Kijowskiej Filharmonii śpiewałem o Morozenku w tej samej tonacji, słowo w słowo, nuta w nutę, w tym samym miejscu, gdzie mój poprzednik śpiewał tę dumę w 1909 roku. Śpiewałem już nie sam, a z Narodową Orkiestrą Instrumentów Ludowych Ukrainy pod dyrekcją maestro Wiktora Hucała (na zdjęciu). Wieczna pamięć kobziarzom i lirnikom, którzy strzegli i pomnażali sławę naszej drogiej Ojczyzny. Wykonawcy programu (od lewej): Mykyta Safronenko, Natalija Marczak, Rostysław Hrynkiw, Marjana Jewstratenko, Ihor Chudyki, Wira Bodnaruk, Lida Kizima, Ostap Buśko, Wira Łesyk, Wołodymyr Hrynkiw
Машинний переклад
Віра Bodnaruk → Wira Bodnaruk, przewodnicząca Komitetu Literackiego UIMM. Zdjęcia: Halyna Uhrinowa
Twórczość Liny Kostenko godnie uczczono 21 października 2012 r. w siedzibie Ukraińskiego Instytutu Sztuki Nowoczesnej (UIMM) w Chicago. Miło było widzieć wypełnioną salę miłośników słowa ukraińskiego, którzy przybyli nie tylko z ukraińskiej okolicy, ale także z odległych przedmieść Chicago. Na początku wieczoru (scenariusz uroczystości: Natalia Marczuk) obecni zapoznali się z krótkim filmem, który wprowadził wszystkich we współczesny świat nieumierającego ukraińskiego człowieka. Zza sceny rozbrzmiały słowa Liny Kostenko: „Wszystko nazywa się Ukrainą… tylko mowa obca w rodzinnym domu”. Wira Bodnaruk, przewodnicząca Komitetu Literackiego Instytutu, powitała gości i opowiedziała o trudnej twórczej drodze Liny Kostenko. Scenariusz twórczości poetki opierał się na jej powieści prozą „Zapiski ukraińskiego samotnego szaleńca”, na powieści historycznej „Berestecze” oraz na zbiorach poezji „Rzeka Heraklita”, „Wybrane”. Wiersz „Los”, który z wielkim uczuciem wykonała Marjana Jewstratenko, rozpoczął artystyczną opowieść-życiorys Liny Kostenko, odbitą w jej pracy twórczej. Prowadzący Natalia Marczak i Rostysław Hrynkiw wraz z głosem zza sceny (Ihor Chudyk) odtwarzali słowa i uczucia poetki, a deklamatorzy czytali poematy. Usłyszeliśmy wykonane przez młodych ludzi nowej fali „Bajeczkę o trzech olbrzymach” (Natalia Marczak), „Cawet tanem” (Lida Kizyma), „Plemię Toda” (Wira Lesyk), „Sztafety” (Wołodymyr Hrynkiw), „Żeby tak cierpieć za niego” (Ostap Busko) oraz „Ból jedynej broni” (Natalia Marczak). Szczera podziękowanie sponsorom imprezy — członkom UIMM, członkom TUM oraz 101 Odd. SUA, którzy włączyli się do przedsięwzięcia, a szczególnie Ladze Kuczmie, Lubie Markewycz, Bohdanowi Bodnarukowi.
Машинний переклад
Tych dni w Narodowej Filharmonii Ukrainy odbył się IV Międzynarodowy Festiwal Muzyki Kameralnej Chamber Art Music, który po raz czwarty z powodzeniem odbywa się w Kijowie. Festiwal został założony w 2009 roku i poświęcony jest sztuce muzyki kameralnej, którą przez długi czas lekceważono. Poprzedni festiwal zaprezentował słuchaczom haydnowską orkiestrę kameralną, a w tym roku głównym tematem jest muzyka W. A. Mozarta. Kameralny zespół wykonuje utwory bez dyrygenta, ponieważ kolektyw muzyków chce pokazać ducha epoki, gdyż za czasów Haydna i Mozarta utwory wykonywano zespołowo i w małym składzie wykonawczym.
Olga KOLOMIJEĆ, recenzentka muzyczna
Na tegorocznym festiwalu wszystkie cztery koncerty odbyły się przy pełnej sali. Organizatorem festiwalu jest Kwartet smyczkowy Collegium (Колегіум), powstały w 2003 roku, który nieustannie pracuje i się rozwija. W skład Kwartetu smyczkowego Collegium wchodzą laureaci i dyplomanci międzynarodowych konkursów: Maksym Hrinczenko – pierwsze skrzypce, Taras Jaropud – drugie skrzypce, Ihor Zawhorodnij – altówka i Jurij Pohoreckij – wiolonczela. Wszyscy muzycy Kwartetu Collegium są absolwentami Narodowej Akademii Muzycznej Ukrainy im. P. I. Czajkowskiego. Ten zespół, posiadacz prestiżowych międzynarodowych nagród, już osiągnął największe sukcesy: pierwsza nagroda Międzynarodowego konkursu „Klassik auf der Strasse” w Szwajcarii (2006), finaliści 30. Międzynarodowego konkursu „Premio Vittorio Gui” Genewskiego Stowarzyszenia ACERM (Włochy, Florencja, 2006), Nagroda specjalna na międzynarodowym konkursie kwartetów smyczkowych w Bordeaux (Francja, 2007). Collegium – pierwszy kwartet smyczkowy, który został uczestnikiem Międzynarodowego programu „Pro-Quartet” i stypendystą programu „Odyssey” (Francja).
18 października odbył się Koncert inauguracyjny, na którym wykonano utwory Beethovena – Kwartet smyczkowy B-dur op. 130 (1825); Georga Philippa Telemanna – Koncert D-dur na trąbkę z orkiestrą; Johanna Nepomuka Hummla – Koncert na trąbkę z orkiestrą B-dur, S.49 (1803). W Koncercie inauguracyjnym wzięli udział Kwartet smyczkowy Collegium, Narodowy Zespół Kameralny Ukrainy „Kijowscy Soliści” oraz solista – laureat międzynarodowych konkursów Michaił Hajduk (trąbka, Rosja). Koncert inauguracyjny odbył się w Wielkiej Sali Narodowej Akademii Muzycznej Ukrainy im. P. I. Czajkowskiego.
Drugi koncert w Narodowej Filharmonii Ukrainy, w Sali Kolumnowej im. M. W. Łysenki, 20 października nosił tytuł „Wolfgang Amadeusz Mozart, spojrzenie z XXI wieku”. Koncert towarzyszył Narodowy Zespół Kameralny Ukrainy „Kijowscy Soliści”. Wybrzmiały utwory wielkiego klasyka W. A. Mozarta, a mianowicie Koncert na flet z orkiestrą nr 2 D-dur (1778), partię solisty wykonywał laureat międzynarodowych konkursów, profesor Wyższej Szkoły Muzycznej w Dreźnie (Niemcy), solista-flecista Symfonicznej Orkiestry Bazylejskiej (Szwajcaria) Stéphane Réty z Francji. „Réty zachwycił niezwykłą figlarnością i harmonijnością mimiki na scenie”, — zauważali słuchacze. I rzeczywiście, mimika Stéphane’a Réty i jego współpraca z zespołem kameralnym zachwyca. A jego flet wyśpiewywał lekkie i melodyjne trele, w które słuchacze po prostu się zakochiwali. Dalej w programie był Koncert fortepianowy z orkiestrą nr 27 B-dur (1791). Co charakterystyczne dla muzyki Mozarta? Radość, pozytywność myśli, pewna dziecinność nadaje utworom wielkiego kompozytora przejrzystości i harmonijności, co wyróżnia go spośród plejady artystów. Solista Claudio Martínez (fortepian, Hiszpania, laureat międzynarodowych konkursów
Profesor Wyższej Szkoły Muzycznej w Bazylei, Szwajcaria), bez wątpienia profesjonalnie oddał w pasażach fortepianowych ducha epoki Mozarta. Koncert zakończyła Symfonia nr 29 A-dur (1774), w wykonaniu której wziął udział weteran kijowskiego międzynarodowego festiwalu „Chamber Art Music”, gdyż jest uczestnikiem koncertów już od pierwszego festiwalu i nadal wspiera piękną ideę popularyzacji muzyki kameralnej — laureat międzynarodowych konkursów, profesor Wyższej Szkoły Muzycznej w Genewie i Wyższej Szkoły Sztuk w Bernie (Szwajcaria) — Denys Sewerin (wiolonczela). D. Sewerin jako dyrygent subtelnie czuje grupę instrumentów smyczkowych. Wiolonczelista wprowadził do koncertów festiwalu nowatorstwo — swoiste wprowadzenie przed swoimi występami, by przybliżyć słuchaczowi epokę i dać mu możliwość lepszego zrozumienia kompozytora. Muzyk przed rozpoczęciem wykonania utworu odczytuje kilka ciekawych szczegółów z życia kompozytora, co jest zarazem wychowawczym aspektem festiwalu. Na tym koncercie D. Sewerin zapoznał nas z człowiekiem, który był dość nieuważny i po dziecinnemu wesoły, ale gdy chodziło o skupienie na koncercie, kompozytor był bardzo wymagający. Mógł opuścić salę, jeśli publiczność słuchała nieuważnie. Takim był Wolfgang Amadeusz Mozart. „Romantyczny kwintet” — tak nazywał się trzeci koncert, który odbył się 21 października również w Sali Kolumnowej im. M. W. Łysenki Narodowej Filharmonii Ukrainy. Koncert towarzyszył kwartet smyczkowy Collegium. W programie koncertu wykonywano utwory Franza Schuberta — Kwintet smyczkowy na dwoje skrzypiec, altówkę i dwie wiolonczele C-dur, op. 163. Przed wykonaniem Denys Sewerin tradycyjnie opowiedział kilka szczegółów z życia Schuberta i dowiedzieliśmy się, że kompozytor za życia nigdy nie usłyszał tego utworu. Kwintet jest niezwykle emocjonalny, a pewne napięcie jakby zachęca do śledzenia rozwoju tematu. Johannes Brahms — Kwintet fortepianowy na fortepian, dwoje skrzypiec, altówkę i wiolonczelę op. 34, F-dur. Kompozytor jest wspaniały w swojej namiętnej muzyce, emocjonalnych tematach, co zrodziło nazwę koncertu „Romantyczny kwintet”. Interesujący kwintet dzięki wsparciu fortepianu grupy smyczkowej i odwrotnie. Po zakończeniu koncertu publiczność jeszcze długo nie wypuszczała wykonawców ze sceny. Po takich koncertach bowiem brakuje słów, pozostają jedynie emocje. Zakończeniem festiwalu był czwarty koncert, w którego uczestnikach byli już dobrze znany nam kwartet Collegium i młodzi laureaci międzynarodowych konkursów, ukraińscy wykonawcy muzyki kameralnej z programem „Muzyczne metamorfozy”. W ramach festiwalu odbywają się również warsztaty mistrzowskie dla chętnych, a co najważniejsze, prowadzą je znani na świecie wykonawcy bezpłatnie! W tym roku warsztaty prowadzili Claudio Martínez Mehner, Denys Sewerin i Stefan Reti. Tak więc IV Międzynarodowy Festiwal Cham- ber Art Music przebiegł znakomicie, a kolejki w kasach przed koncertami wskazują na to, że młody festiwal już osiągnął pewien sukces.
Машинний переклад
Kateryna HUBENKO, członkini „Młodej Proświty” z Białocerkiewszczyzny. Zdjęcie: Andrij KOZAK
Bajka to podróż do fantastycznego świata dla dzieci, a dla dorosłych – w przeszłość. Niewielu współczesnych pisarzy pisze właśnie dla dzieci. Sytuację w literaturze dziecięcej postanowił naprawić dziennikarz, przewodniczący białocerkiewskiego oddziału „Młodej Proświty” Kostiantyn Klymczuk, który w tych dniach w miejskiej Centralnej Bibliotece zaprezentował swoją pierwszą książkę – „Bajkę o kozaku Stepanie, jego przygodach i miłości”. Sprawca wydarzenia opowiedział historię powstania utworu. Pomysł na bajkę zrodził się wtedy, gdy chorował jego wówczas półtoraroczny syn. – Chciałem napisać mu coś pokrzepiającego. Ale nie mieściło się to w krótkim wierszu, więc postanowiłem napisać bajkę. Proces pisania przeciągnął się na trzy lata. Za to jaki rezultat! Na świętowanie debiutu razem z Kostiantynem Wiktorowiczem przybyło wielu gości. Anatolij Iwanowicz i Halina Semenivna (która jest redaktorką bajki) Haj pogratulowali młodemu poecie, życzyli weny i wyrazili nadzieję na przyszłą twórczą współpracę. Nawiasem mówiąc, ilustratorką książeczki jest Olesia Haj. Swoje słowo zabrał też kandydat na posła ludowego z partii UDAR Roman Hryhoryszyn, któremu, właściwie, zawdzięczamy to, że książka została wydana. Wołodymyr Iwanciw zauważył, że obecnie mało kto pisze bajki, dlatego to wspaniale, że poeta sięgnął właśnie po ten gatunek. Kostiantyna Wiktorowicza pozdrowili także Kateryna Czubenko, Mychajło Nyżnyk, Jurij Zubar i inni. Michajło Łukicz podkreślił, że wszyscy znamy Kostiantyna Klymczuka jako aktywnego działacza społecznego, dlatego większość oczekiwała od autora utworu palącego tematu, ukrytego pod tytułem bajki. Okazało się jednak, że nie ma tam żadnej polityki i bajeczka jest rzeczywiście bajką. Bajka opiera się na ukraińskim folklorze. Akcja rozgrywa się w mało zbadanej epoce literackiej – czasach Ruiny na Ukrainie. Oprócz wymyślonych przez autora postaci (kozak Stepan, na przykład) w utworze występują także całkiem rzeczywiste osoby, jak hetman Iwan Wyhowski. Jeden z najciekawszych bohaterów – typowy „gogolowski” Diabeł, który pozostał sobie wierny i pełnił funkcję „przewoźnika” kozaka z Ukrainy do Moskwy i z powrotem. Kozacy – tradycyjni bohaterowie naszych bajek. Dla mnie przeczytać teraz taką bajkę – to powrót do dzieciństwa. To wspaniale, jeśli dzieci już od najmłodszych lat będą mogły poznawać historię swojego narodu poprzez bajkę. Dlatego chciałoby się życzyć Kostiantynowi Wiktorowiczowi twórczej weny i sprzyjającego środowiska do pisania takich wspaniałych utworów.
Машинний переклад
Serhij GORYCWIT
Południowa Palmira słynie nie tylko ze swoich dawnych tradycji muzycznych, czarującego teatru operowego, lecz także z wybrednych miłośników muzyki. Każdy wokalista czy instrumentalista wie: jeśli jego występ zostanie życzliwie przyjęty przez odessytów, to przepustka na dowolną scenę świata jest mu zagwarantowana. Kolejnym potwierdzeniem tego, że Odessa jest miastem doświadczonych melomanów, stał się nowy fotoreportaż na miejskim portalu 048.ua. Na zdjęciach widzimy znanego wielu wulicznego akordeonistę wujka Sienię, który uprzyjemnia czas mieszkańcom miasta i licznym turystom na rogu ulic Greckiej i Richelieuowskiej. A obok niego stały słuchacz — sizoskrzydły gołąb. Semen Iwanowicz mówi, że nigdy nie przywabiał ptaka specjalnie, nie dokarmiał go, ten sam się do niego przyczepił. Jego ulubionym miejscem jest otwarte wieko starej walizeczki, która służy za futerał na instrument i jednocześnie na datki.
Jeszcze niedawno niewiele osób zwracało uwagę na gołębia, który sam przybłąkał się do muzyka, dziś ludzie przychodzą nawet specjalnie, by zobaczyć tego najmniejszego miłośnika muzyki. Tak więc teraz gołąb-meloman pomaga swojemu przyjacielowi zarabiać na życie.
Машинний переклад
Serhij Trymbacz i Iwan Dracz. Tegoroczny Międzynarodowy Festiwal Filmowy „Mołodist” tradycyjnie otworzył się w stolicy w ostatnim tygodniu października w Operze Narodowej pokazem odrestaurowanego niemego filmu „Szku rnyk” (z 1929 roku) wybitnego ukraińskiego reżysera Mykoły Szpykowskiego przy akompaniamencie orkiestry symfonicznej. Na otwarciu honorowy prezydent festiwalu Wiktor Juszczenko wręczył wyróżnienie „Za wkład w rozwój ukraińskiej sztuki filmowej” reżyserowi-animatorowi Dawidowi Czerkaskiemu. Festiwal zamknął się pokazem komedii „L” greckiego reżysera Babisa Makridisa, któremu międzynarodowe jury przyznało Grand Prix (statuetkę „Złoty scytyjski jeleń”) za obraz w konkursie pełnometrażowym. W ramach „Mołodisti” zaprezentowano ponad 250 filmów z całego świata. Nagradzanie zwycięzców odbywało się w kinie „Kijów”. Inf. „SP”. Zdjęcie Hanny OBORSKIEJ. Dawid Czerkaski wśród widzów Łarysa Kadocznykowa Rajisa Nedaśkiwska
Машинний переклад
Ludowa artystka Ukrainy Larysa Kadyrowa w ramach tegorocznego, już IX Festiwalu Teatralnego Monospektakli Kobiecych „Maria” (który odbył się w Kijowie w Narodowym Teatrze Dramatycznym im. I. Franki w dniach od 4 do 9 października) podarowała widzom swoją nową premierę — monospektakl „Maria” („Kiedy rozstają się dwoje…”). Reżyserem spektaklu jest Zbigniew Chszanowski. Przedstawienie poświęcone jest wybitnej ukraińskiej aktorce Marii Zankowieckiej, bezpośredniej patronce festiwalu „Maria”.
Dmytro DROZDOWSKI, specjalnie dla „Słowa Proświty”
Zagranie Marii Zankowieckiej jest niezwykle trudne. To genialna kobieta, a u genialnych kobiet los jest niewiarygodnie ciężki. „Maria” — spektakl modernistyczno-symbolistyczny, w którym pokazano epizod z życia wielkiej aktorki — ostatnie godziny życia M. Zankowieckiej. A zatem tragiczna apoteoza śmierci jako wyzwolenia i być może zmartwychwstania już zmusza do określenia tego spektaklu w kategoriach egzystencjalistycznych. Tradycyjnie Larysa Kadyrowa włożyła na siebie maskę wielkiej kobiety, podobnie jak Sarah Bernhardt czy Siranuisz w swoich innych monospektaklach. A wielka kobieta z natury jest tragiczna. Często pozostaje niezrozumiana przez swoją epokę, niewysłuchana. I nawet jeśli odnosi ogromny sukces zawodowy, to w sercu wre ból. Ból od zdrad i okrucieństwa otaczającej rzeczywistości. Larysie Kadyrowej udało się mistrzowsko oddać głębię tego tragizmu. Spektakl zbudowany jest na autentycznej korespondencji M. Zankowieckiej i M. Sadowskiego, na dokumentach historycznych. I w tym tkwi nieodłączna siła inscenizacji, która nie tylko przekazuje emocjonalne współprzeżywanie, ale też sam duch epoki.
Jeszcze jedna cecha jest odczuwalna w tej inscenizacji. Naturalne połączenie tragicznego i wesołego. Na tle drugiego gorycz i ból pierwszego stają się jeszcze wyraźniejsze. Maria Zankowiecka zaczyna od monologu ekscentrycznej Proni Prokopownej. Wiemy jednak, że tę rolę sama aktorka uważała za nieudaną dla siebie, była przekonana, że nigdy nie zdołała poczuć tego obrazu. Komizm Proni kontrastuje z tragicznością dalszych mizanscen. Ale już tutaj dostrzegamy pierwszą aluzję do tragicznego finału. Proń nagle chwyta się za serce, nie wie, czy dożyje wieczoru. Każde kolejne wcielenie Marii Zankowieckiej w swoje dawne bohaterki tylko zaostrza oś tragizmu. Spektakl, który trwa prawie godzinę, jest filigranowy. Niezwykle precyzyjna scenografia, światło mistrzowsko oddaje wewnętrzny stan aktorki — całkowita ciemność i oświetlona twarz Marii Zankowieckiej w chwilach szczególnego tragizmu ucieleśniają maskę śmierci na tle pustki. Chwile ekstatycznej radości z wspominanych wydarzeń, z młodości, zmieniają się w chwile dzikiej rozpaczy i nieznośnego bólu. Maria Zankowiecka w spektaklu przegrywa swoje życie. Nieprzypadkowo na jej stoliku stoi potrójne lustro. A na skraju sceny rozrzucone są kwiaty — błyski niewiarygodnej sławy. Prawda, liczba kwiatów jest parzysta… A lustro, jak zauważają teoretycy teatru, to zawsze znak śmierci, w nim rodzi się sobowtór, z którym faktycznie rozmawia postać. Jesteśmy świadkami tej rozmowy, która przede wszystkim jest opowiadana dla siebie, aby w ten sposób uwolnić się od życia. Za lustrem — inny świat, świat zimnej wiecznej śmierci. I Maria Zankowiecka wpatruje się w niego, jakby w swego bezkrwistego sobowtóra, spotkanie z którym zwiastuje koniec. Za oknem wynoszą trumnę z Mykołą Sadowskim. Maria była mu wierna przez całe życie. „Jestem jednolubką”. Taka jest natura kobiecego bytu, który kocha, oddając się temu żywiołowo, szaleńczo. Ale zdrada przerywa wszystkie zewnętrzne przejawy miłości, nawet jeśli wewnątrz wszystko pozostało niezmienne.
Spektakl „Maria” — o miłości i śmierci, o wiecznych tematach ludzkiego istnienia, o walce kobiety z czasem, o gotowości do poświęcenia, o tragicznym wyborze… Inscenizacja zachwyca filozoficzną głębią. To spektakl w stylu teatru Maeterlincka lub Ibsena. Nie ma w nim nic zbędnego, nic nadmiernego, niczego, co zniekształcałoby obraz błyskotliwej aktorki, czyniłoby go uproszczonym i sztucznym. Larysa Kadyrowa zdołała oddać głębię dwóch najtrudniejszych stanów — miłości i zdrady, zdołała przekazać psychologię kobiety, która traci wszystko… lub która już dawno to straciła. Faktycznie spektakl pokazano w umownej „czarnej przestrzeni” (P. Brook), za którą jest pustka śmierci, w której panują samotność i cisza. Maria Zankowiecka mówi poza czasem i przestrzenią, mówi w przyszłość, mówi do swojej Ukrainy, która kiedyś ma ją wspomnieć. Wyspowiadawszy się, Maria Zankowiecka owija się ogromną zasłoną z okna, obok którego przenoszono trumnę Mykoły Sadowskiego. Światło gaśnie. Chłód. Cisza. Aktorka odchodzi w niebyt — bez napięcia, godnie, wielkopańsko. „Maria” — piękny spektakl o wielkiej kobiecie, która nie pozwala… skłania widzów do rozważań nad ontologicznymi kwestiami ludzkiego życia, wyostrza przeżycia, pokazuje absurdalność otaczającego świata — wtedy i teraz. W tym tkwi profetyczny i prognostyczny charakter inscenizacji. Na koniec pozostaje wierzyć, że na małej scenie Teatru Franki ten spektakl zobaczą jeszcze setki widzów, którzy pragną odkryć dla siebie prawdziwość uczuć i przeżyć, i w nim odczytać wewnętrzny świat Marii Zankowieckiej.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
Ulana WOLIKOWSKA Zdjęcia autorki Wystawa “Kwiaty serca” Kateryny TKACZENKO to oaza piękna i harmonii pośród wypranego z uczuć świata ruiny i sztuczności. Artystka dotyka tematu Wiecznego i Doskonałego pod czujnym okiem Wszechświata. W jej “wewnętrznym świecie zawsze jest dobra pogoda”… Na każdym płótnie znajdują się obrazy drzewa życia, kwiatów, które są nieodłączną częścią żywego ciała człowieka. Na obrazie o tym samym tytule serce, zakorzenione w ziemi, przebijają naczynia-pędy miłości, które wyrastają, kwitną, sięgają nieba… “Kiedy myślałam o twórczości, szukałam odpowiedzi na to, jaka ona powinna być — mówi Kateryna Tkaczenko. — U mnie sztuka zawsze kojarzyła się z kwiatem, ponieważ nie ma ona praktycznego znaczenia. Kwiaty to podarunek Nieba dla nas”. W dyptyku “Dziennik Drzewa” przedstawiono nieskończoność pierwocin świata, mądrość i wielkość przyrody: “Bo każdy człowiek jest jak to drzewo… Każde Drzewo poznaje się po owocach”. Filozoficzne rozważania “Prawdy życia”, gdzie na kościach rodzi się nowy świat, skłaniają do zastanowienia się nad tematem cykliczności bytu: “Prawda życia ze śmierci wyrasta. Bez śmierci i życia nie ma”. Ten temat trwa w tryptyku “Noc”. Tutaj prawda życia wyrasta “z krwi i ciała” pośród ciemności jako ukwiecona ręka artysty, która zmienia wszystko… Dlaczego prawda życia rodzi się właśnie w mroku? Być może ta zakrwawiona ręka jest tym światłem prawdy pośród ciemności nieoświecenia i obojętności. A być może obok byli “Niedobrzy” i tak trudno było jej wyrosnąć… Lecz mimo wszystko symboliczno-mityczny “Okręt” Kateryny Tkaczenko unosi się pośród chmur, a nad nim znajduje się Boża ręka. W zmysłowych obrazach artystki splotły się “prymitywna” sztuka, mitologia, wierzenia religijne. A korzenie “Kwiatów serca” Kateryny Tkaczenko tkwią w monumentalnej szkole malarstwa Mychajła Bojczuka. U podstaw jego koncepcji leży synteza tradycji narodowej z innymi formami działalności artystycznej, akcent nie na materialność i przyziemność, a na duchową podstawę obrazu. Twór-
Машинний переклад
Початок тексту може бути неповним — звірте зі сторінкою оригіналу
Оригінал українською · переклад оновлюється
чий метод Бойчука ґрунтувався на візантійських витоках української культури в поєднанні з національним образотворчим фольклором. Саме на ці основи спирався і вчитель молодої художниці Віктор Гонтарев. “Не даремно виставка відбувається у нашій галереї цього року, коли виповнюється 130 років від дня народження М. Бойчука, — каже директор галереї “АBS-арт” Алла Маричевська. — Узяти все найкраще, як вважав М. Бойчук, що було у французькій школі тогочасного модернізму, з італійського проторенесансу, візантійського мистецтва, і виховати національно свідомого митця. Віктор Гонтарев долучив ще й народну поетику, і питому українську міфологію. Ось тому ми бачимо такий стиль, заглиблений у національне”.
Катерина Ткаченко
Фрагмент із триптиха “Ніч”
“Недобрі були”
П П ЕЕ Р Р ЕЕ Д Д П П Л Л А А ТТ А А — — 22 00 11 33 ВВааррттііссттьь ппееррееддппллааттии ((зз ддооссттааввккооюю іі ппоошшттооввииммии ввииттррааттааммии))::
Założyciel: Ogólnoukraińskie towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Świadectwo rejestracji KV nr 4066 z 02.03.2000 r.
Redaktor naczelny
Indeks pocztowy — 30617, strona 71 w „Katalogu”. Na 1 miesiąc 9 hrywien 37 kopiejek. Na 3 miesiące 27 hrywien 51 kopiejek. Na pół roku 53 hrywny 37 kopiejek. Na rok 105 hrywien 54 kopiejki.
Машинний переклад
Текст пошкоджено під час розпізнавання — читайте сторінку оригіналу
Redaktor naczelna Lubow HOŁOTA. Kolegium redakcyjne: Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK. Zastępcy redaktora naczelnego: Petro ANTONENKO 279-49-47, Jewhen BUKET 279-39-55. Zastępczyni redaktora naczelnego do spraw produkcyjnych Natalija SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks)
Машинний переклад
Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Wydział pracy proświtańskiej Nadia KYRIAN 270-55-57 Wydział kultury Mykoła CYMBALIUK 279-49-47 Wydział korekty Tetiana SZCZERBAK Iryna STELMACH 278-63-69 Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK, Ołeh BESSKYJ 278-63-69 Korespondent Ulana WOLYKOWSKA Redaktor dyżurny Ulana WOLYKOWSKA Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 105B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Nakład w październiku — 23 500 Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617 1 2 0 4 4 Wydrukowano z gotowych form fotochemicznych w spółce z o.o. „Polihrafcentr” w środę. Pawło MOWCZAN 4 820095 780016
Машинний переклад