Сторінка · с. 4сторінка оригіналу ↗
REŻIM KOMUNISTYCZNY
Слово Просвіти, №46 за 2011 рік
W Branżowym Archiwum Państwowym SBU znajdują się sprawy karne skazanych pisarzy oraz operacyjno-śledcze dotyczące tych twórców, którzy poszli na współpracę z reżimem. Dokumenty te są świadectwem tego, jak służby specjalne kontrolowały życie artystów. Wołodymyr Wiatrowycz, historyk, przewodniczący rady naukowej Centrum Badań Ruchu Wyzwoleńczego, dyrektor branżowego archiwum SBU (2008–2010). Wspólną cechą wszystkich reżimów totalitarnych jest pragnienie całkowitego kontrolowania procesów społecznych. Rozciąga się ono na sferę polityczną, przejawiając się w systemie jednopartyjnym i istnieniu policji politycznej. Na sferę socjalno-bytową, przejawiając się w różnych przepisach i instrukcjach, które brutalnie ingerowały w życie prywatne obywateli, reglamentując je. Oczywiście kontrola musiała rozciągać się także na kulturę, być może najniebezpieczniejszą dla reżimu sferę, ponieważ zakłada ona wolność wyrażania siebie i nie podlega sztywnej kontroli. Natomiast dla ideologów i praktyków totalitaryzmu kultura miała pozostawać jedynie narzędziem propagandy i wpływu na ludność. Taka „kultura” to swoisty piernik, który obok bata (represji) miał uśmierzać społeczne niezadowolenie, które okresowo się pojawiało. Z tego punktu widzenia stosunek reżimów komunistycznych do kultury i jej twórców, pomimo pewnych cech narodowych, był ogólnie jednakowy na całym terytorium objętym wpływami radzieckimi po II wojnie światowej. Największą cechą oporu reżimu przeciwko kulturze na Ukrainie była jego długotrwałość (ponad siedemdziesiąt lat) i zaciętość (dziesiątki, a nawet setki tysięcy fizycznie zniszczonych twórców kultury i niezliczona liczba okaleczonych duchowo). Ukraina stała się tym poligonem doświadczalnym, na którym reżim komunistyczny zdobywał doświadczenie w ujarzmianiu i niszczeniu kultury. Opór tutaj zaczął się na długo przed zakończeniem II wojny światowej, zaraz po likwidacji Ukraińskiej Republiki Ludowej w 1921 roku. Właśnie koniec lat 20. i lata 30. ubiegłego wieku stały się czasem najkrwawszych żniw w likwidacji ukraińskiej kultury. Początkowo cenzura i uciski twórczości, później zastraszanie artystów, ich duchowe łamanie, a następnie brutalna fizyczna likwidacja poprzez obozy i egzekucje. Metodologię, wypróbowaną na Ukrainie w latach 1920–1930, po 1945 roku wykorzystywano do ustanawiania reżimów totalitarnych w Polsce, Niemczech, na Węgrzech i w innych krajach obozu komunistycznego. Ukraińska SRR jako bardzo swoisty, quasi-państwowy twór stała się wynikiem swoistego kompromisu dwóch sił, które aktywnie walczyły między sobą w latach 1917–1921 — ukraińskiego ruchu narodowego oraz bolszewików. Tylko w 1934 roku represji doświadczyło 97 ze 193 członków Związku Pisarzy Ukrainy — to w czasie, gdy do szczytu terroru było jeszcze daleko. Swoistym ogniskiem tragedii ukraińskiej kultury tego okresu stał się 3 listopada 1937 roku, kiedy to na mocy wyroków organów pozasądowych rozstrzelano Łesia Kurbasa, Mykołę Kulisza, Matwija Jaworskiego, Wołodymyra Czechiwskiego, Wałeriana Pidmohylnego, Wałeriana Poliszczuka, Hryhorija Epika, Myrosława Irczana, Marka Woronego, Mychajła Jałowego i innych. Łącznie w ciągu jednego dnia stracono ponad 100 przedstawicieli ukraińskiej inteligencji. Zniszczenia nie ograniczyły się do tego dnia. Poszczególni twórcy kultury, tacy jak poeci Pawło Tyczyna, Maksym Rylski, Mykoła Bażan i inni, poszli na kompromis z władzą. Zachowano im życie, jednak pozbawiono wolności twórczej i wykorzystano w roli trubadurów reżimu. Pomimo ciągłych zapewnień o lojalności, władza radziecka nigdy im nie ufała, pozostawiając ich pod czujnym nadzorem służb specjalnych. Praktycznie na każdego z nich służby specjalne założyły specjalne teczki, w których gromadzono kompromitujące materiały, służące jako narzędzie wpływu na tego czy innego artystę, a czasem, jak to się stało na przykład ze znanym ukraińskim humorystą Ostapem Wysznią, podstawą do represji z powodu utraty lojalności wobec reżimu. Światowej sławy prawnik, autor terminu „ludobójstwo” Raphael Lemkin likwidację twórczej elity Ukrainy w latach 20. i 30. uważał za element szerszej polityki wyniszczenia, a mianowicie za radzieckie ludobójstwo Ukraińców. „Pierwszy cios — pisze o tym okresie — skierowany jest w inteligencję — mózg narodu, aby sparaliżować resztę organizmu”. Kolejnymi krokami ludobójstwa stały się likwidacja narodowego kościoła oraz masowe wyniszczenie głodem w latach 1932–1933 głównych nosicieli ukraińskiej tożsamości narodowej — chłopów. W ten sposób złamana duchowo i fizycznie Ukraina miała stać się integralną częścią imperium radzieckiego. W 1939 roku Związek Radziecki rozszerzył swoje posiadłości, między innymi kosztem przyłączenia zachodnioukraińskich ziem, które wcześniej należały do Polski. W ciągu dwóch lat (1939–1941) Zachodnia Ukraina przeszła przyspieszony kurs ustanawiania reżimu komunistycznego z właściwymi mu represjami wobec działaczy politycznych i społecznych oraz ludzi sztuki. Brutalna polityka okupacyjna ZSRR ostatecznie doprowadziła do wybuchu masowego powstania zbrojnego miejscowej ludności, które trwało do połowy lat 50. Walka Ukraińskiej Powstańczej Armii bardziej przejawiła się w kulturze ludowej (setkach pieśni ludowych, znanych do dziś), aniżeli w profesjonalnej. Jednak i wśród jej uczestników byli ludzie, którzy pisali utwory prozatorskie i poetyckie, podziemie nawet wydawało je w osobnych zbiorach. Mimo to okres ten był przede wszystkim czasem zbrojnej walki, a jak wiadomo, gdy mówią armaty, muzy milczą.
Po rozbiciu zbrojnego podziemia główną siłą oporu wobec totalitarnego reżimu w latach 60.—80. znów staje się elita twórcza. Masowe powstania więźniów politycznych w obozach koncentracyjnych GUŁAG-u w latach 1953—1954, rewolucja w Budapeszcie w 1956 roku oraz niepokoje w Polsce zmusiły radziecki reżim do pójścia na liberalizację i osłabienia nacisku. Dzięki temu ukraińska kultura znów stopniowo zaczęła się odradzać i szybko wychodzić poza ramy wyznaczone przez reżim pod nazwą „socrealizm”. Kolejny kulturowy rozbłysk przerodził się w zjawisko szistdesiatnyctwa (szczególnie wyraziste w literaturze, sztukach plastycznych, kinie), które bardzo szybko zaczęło doświadczać represji ze strony władz i zmuszone było przejść w zasadzie do podziemia, wydając własne utwory w tak zwanym samwydawie. W ten sposób reżim popychał wielu twórców, którzy nie stawiali sobie za cel żadnych celów politycznych, do opozycji politycznej, przekształcając ich w aktywnych działaczy ruchu dysydenckiego. I choć ogólnie rozmach represji lat 60.—80. nie osiągnął skali lat 20.—30., ukraińska kultura doznała bardzo poważnego ciosu. Represje przeciwko jej poszczególnym działaczom nie ograniczyły się do prześladowań w sferze twórczej (cenzurowanie, zakaz druku), lecz przerodziły się w poważny nacisk psychologiczny, nagonkę przez oficjalną prasę jako na zdrajców. Ogłaszano ich chorymi psychicznie i zamykano w specjalnych zakładach psychiatrycznych, w więzieniach i obozach, a nawet likwidowano fizycznie. Lecz w odróżnieniu od represji lat 30., nie chodziło o wyroki śmierci ogłoszone przez reżim, a o „ciche” fizyczne usuwanie niewygodnych. Tak, po kilkukrotnym brutalnym pobiciu przez nieznanych sprawców w 1963 roku zmarł poeta Wasyl Symonenko, w 1970 roku w niewyjaśnionych do dziś okolicznościach zamordowano artystkę Ałłę Horską, w 1979 roku znaleziono powieszonego kompozytora Wołodymyra Iwasjuka. Wymowny dla tego pokolenia jest los znanego ukraińskiego poety i dysydenta Wasyla Stusa. Prześladowań ze strony komunistycznej władzy doświadczył już w 1965 roku, kiedy przez Ukrainę przetoczyła się pierwsza fala represji przeciwko „szistdesiatnykom”, spowodowana między innymi nowym kursem władzy pod kierownictwem Leonida Breżniewa, która przeszła do wygaszania chruszczowowskiej liberalizacji. Zakaz publikacji utworów nie zatrzymał Wasyla Stusa, pisał on nadal, wiersze ukazywały się drukiem w samwydawie lub za granicą. Dlatego w 1972 roku nastąpiło pierwsze aresztowanie, wyrok — 5 lat pozbawienia wolności i 3 lata zesłania. Stus powrócił do Kijowa w 1979 roku, jednak na wolności był niedługo. W maju 1980 roku znów aresztowanie, uznano go za szczególnie niebezpiecznego recydywistę i we wrześniu skazano na 10 lat przymusowych robót i 5 lat zesłania. Przebywając w obozach, próbował przekazać na wolność własne wiersze, za co poddawany był surowym karom, zbiór około 300 jego wierszy zniszczyli obozowi strażnicy. 28 sierpnia 1985 roku wysłany do karceru Wasyl Stus ogłosił bezterminową suchą głodówkę. Zmarł w niewyjaśnionych do dziś dokładnie okolicznościach w nocy z 3 na 4 września 1985 roku. W tym czasie nowy radziecki przywódca Michaił Gorbaczow opowiadał całemu światu o „pieriestrojce” i „głasnosti” w ZSRR. Lata więzień i obozów nie złamały wielu dysydentów, którzy po wyjściu na wolność aktywnie włączyli się w ruch narodowo-demokratyczny, narastający na Ukrainie od końca lat 80. Z jednej strony był on kontynuacją poprzednich etapów ukraińskiego ruchu narodowego, z drugiej — echem ogólnego ruchu narodowo-demokratycznego, który objął kraje Europy Środkowej i Wschodniej pod koniec lat 80. Aksamitne rewolucje lat 1989—1990 zadały nieodwracalne ciosy reżimom komunistycznym w swoich krajach i w skali ogólnoświatowej. W końcu pod ich ciosami rozpadł się ZSRR, komuniści stracili władzę w innych państwach. Ostateczną kropką w tych procesach, która poświadczyła nieodwracalność upadku totalitaryzmu w Europie Środkowej i Wschodniej, stało się ogłoszenie niepodległości Ukrainy w sierpniu 1991 roku. Wszystko to przez długi czas było znane na Ukrainie i za granicą tylko dzięki wspomnieniom uczestników wydarzeń, tych niewielu, którym udało się wyrwać poza granice kontrolowane przez reżim. A na samej Ukrainie informacje o tym starannie ukrywano w archiwach służb specjalnych i okresowo niszczono. Dojście do władzy Chruszczowa oznaczało nie tylko pewną liberalizację reżimu, ale i próby całkowitego zniszczenia śladów jego zbrodni. W 1954 roku doszło do poważnego czyszczenia archiwów w celu zniszczenia dokumentów, które mogły rzucić światło na zbrodnie reżimu. To samo powtórzyło się w 1990 roku, kiedy kierownictwo KGB wydało rozkaz zniszczenia całych mas dokumentów, w szczególności materiałów 5. Zarządu KGB Ukraińskiej SRR, którego zadaniem była walka z inaczej myślącymi. Wśród zniszczonych znajdują się niezwykle interesujące dla literaturoznawców materiały recenzowania utworów artystycznych, które mogłyby ujawnić ślady ingerencji osób trzecich w autorskie oryginały, mechanikę zniekształcania pierwowzorów. Poszczególne unikalne dokumenty zachowały się do naszych dni przypadkowo. Na przykład niezwykle interesująca i nasycona informacjami sprawa-formularz dotycząca wybitnego reżysera i pisarza Ołeksandra Dowżenki zawiera rezolucję KGB: „materiały sprawy archiwalnej-formularza nr 836 dotyczące Dowżenki O. P. zniszczyć jako takie, które nie przedstawiają wartości operacyjnej i historycznej”. Na Ukrainie najciekawsze dokumenty dotyczące konfrontacji między działaczami kultury a radzieckimi służbami specjalnymi przechowywane są w Branżowym Państwowym Archiwum Służby Bezpieczeństwa Ukrainy. Tutaj znajdują się sprawy karne skazanych pisarzy Mykoły Zerowa, Jewhena Płużnyka, Mykoły Kulisza, Wasyla Stusa, Iwana Dziuby, Jewhena Swerstiuka i dziesiątek innych, sprawy operacyjno-poszukiwawcze dotyczące pisarzy, którzy
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
