Сторінка · с. 7сторінка оригіналу ↗
TROJAŃSKI KOŃ DWUJĘZYCZNOŚCI
Слово Просвіти, №46 за 2011 рік
Mykoła CYMBALUK PUŁAPKA NA JĘZYK Kamieniem węgielnym przez całą historię stosunków ukraińsko-rosyjskich była kwestia języka. W czasach imperialnych (zwłaszcza Piotra I i Katarzyny II) nie mogło być dwóch zdań — „ukraińskiego języka nie było, nie ma i być nie może”. Ale wbrew wielkomocarstwowej rosyjsko-szowinistycznej paranoi język ukraiński istniał, tak jak istniał jego spadkobierca i właściciel — naród. Ideowi następcy „jedinej i niedielimoj” — komuniści, uciekali się do innych metod. Tak, w szczególności w 1962 roku w Akademii Nauk ZSRR utworzono Radę ds. badania prawidłowości języków narodów socjalistycznych. Jej zadaniem stało się opracowanie „naukowo uzasadnionych” podstaw rusyfikacji republik związkowych. W prasie partyjnej, fachowym czasopiśmie „Woprosy jazykoznanija” zaczęto mówić o językach perspektywicznych i nieperspektywicznych. Do pierwszych zaliczono zaledwie pięć języków: łotewski, litewski, estoński, ormiański, gruziński. Reszcie języków bezkresnego Związku, których liczba sięgała dobrej setki, Moskwa podpisywała wyrok śmierci. Co ciekawe: po rozpadzie Związku właśnie narody, które uparcie broniły swoich praw językowych, od razu wkroczyły na drogę demokratycznego rozwoju. O krajach nadbałtyckich nie będziemy wspominać — ich niepodległość nie jest deklaratywna. Jeśli chodzi o Gruzję, to w ostatnim czasie ona, jako rzeczywiście niepodległe państwo, demonstruje zdumiewające sukcesy w obronie i umacnianiu interesów narodowych. Jaskrawym przykładem współzależności języka i procesów politycznych jest Białoruś. Od pierwszych dni niepodległości język białoruski zaczął odzyskiwać swoje prawa. Rodzice chętnie oddawali dzieci do szkół z białoruskim językiem nauczania. Procesy narodowe poszły w górę. Ale po dojściu do władzy Łukaszenki w 1995 roku odbywa się referendum. Na niepoprawnie i manipulacyjnie sformułowane pytanie, czy Białorusini zgadzają się, aby język rosyjski miał równe prawa z białoruskim, większość (54%), nie zauważywszy w nim psychologicznej pułapki, zagłosowała „za”. Na upadku języka odbija się nie tylko polityka państwowa Mińska, ale i lekceważenie przez „baćkę” języka swojego narodu, na wzór tego, że istnieją tylko dwa wielkie języki — rosyjski i angielski. JĘZYKOWA WYTRWAŁOŚĆ Kto bywał w czasach sowieckich w krajach nadbałtyckich, pamięta, że często gęsto, kiedy gdzieś w Tallinnie czy Rydze przyjezdny zwracał się do tamtejszych mieszkańców po rosyjsku, nie odpowiadano mu. Zachowanie Estończyków czy Łotyszy nie było przejawem niekulturalności, a demonstracją godności narodowej. W ten sposób zmuszali miejscowych rosyjskojęzycznych nie tylko do szanowania języka narodu, na którego ziemię przyszli, ale i uczenia się go. Bo przecież znana jest mądrość, że do cudzego klasztoru ze swoim statutem się nie chodzi. Taką pozycję zajmują wszędzie, gdzie ludzie szanują siebie. O tym pisał do Łarysy Terentiwny również znany slawista Jurij Szewelow, kiedy opowiadała, jakiego nacisku doświadcza język ukraiński ze strony zrusyfikowanego środowiska miejskiego. I zauważał on, że Ukraińcy muszą określić się, z kim chcą być — z tymi samymi Szwedami, Finami, Belgami, w ogóle Europejczykami, czy „czewo izwolitie”? To znaczy, Ukraińcy muszą wykazywać językową wytrwałość. Przy okazji, pani profesor przytoczyła również przykład Gruzji. 1978 r., kiedy zmieniano konstytucję związkową, w Moskwie zdecydowano: po co językowi gruzińskiemu status państwowego? Wydano polecenie usunięcia tej normy z ich Ustawy Zasadniczej. Następnego dnia tysiące protestujących studentów Tbilisi wyszło na ulice. Dotarli już do budynku rządowego, rozlew krwi wydawał się nieunikniony. Ale Eduardowi Szewardnadzemu, który był wtedy pierwszym sekretarzem KC Komunistycznej Partii Gruzji, udało się porozumieć z Moskwą. Wtedy wyszedł do studentów i zapewnił, że status języka gruzińskiego jako państwowego pozostaje niezmienny. Zatem to jeszcze jeden przykład językowej solidarności i zbiorowej wytrwałości w obronie języka ojczystego. NERWOWY SYSTEM NARODU Stanisław Lem powiedział kiedyś, że język dla kultury jest tym samym, co centralny układ nerwowy dla człowieka. Zatem język ojczysty, kultura — główny czynnik w kształtowaniu narodowej samoświadomości, narodowej solidarności. „Oczywiście, — powiedziała Ł. Masenko, — nasz problem polega na tym, że z opóźnieniem zaczęliśmy rozwijać się jako niepodległy naród, podczas gdy reszta państw europejskich dawno już — w XIX—na pocz. XX w. — zbudowała swoje państwa narodowe”. Kiedy one umacniały się jako państwa narodowe, na języki mniejszości narodowych nikt szczególnie nie zwracał uwagi. Twórcy państw uważali, że może to zaszkodzić integralności państwa. Ciekawe jest doświadczenie Francji, która w odróżnieniu od sąsiadki — Niemiec po Rewolucji Francuskiej tworzyła naród nie według przynależności etnicznej, a polityczny. Każdy obywatel republiki, niezależnie od pochodzenia etnicznego, jest obywatelem tego kraju. Każdy wychowywał się w jednorodnym francuskojęzycznym środowisku, uczył się i musiał znać język francuski, przebywał w atmosferze kultury francuskiej. Kultury i języki mniejszości narodowych nie były nauczane i faktycznie zostały wycofane z użycia (bretoński, baskijski, prowansalski, korsykański, kataloński). Jeszcze w pierwszej połowie XX w. w oficjalnych urzędach Bretanii we Francji były wywieszki: „Zabrania się pluć i mówić po bretońsku!”. „Wymowna jest sytuacja z językiem prowansalskim, — akcentowała pani Masenko, — że nawet bogata kultura, stworzona przez język, nie zabezpiecza go przed zniknięciem, jeśli jest on wycofany ze sfery edukacji, administracji, jako język komunikacji. Przez to, że języka prowansalskiego (nazywanego też oksytańskim), który w swoim czasie miał wpływ na kształtowanie literatury francuskiej i znany jest nawet ze swojego laureata Nagrody Nobla Frédérica Mistrala, nie uczono w szkołach, znalazł się on w bardzo zagrożonym stanie. Niektórzy językoznawcy uważają, że grozi mu całkowite zniknięcie”. Chociaż we Francji pozwolono uczyć języków mniejszości narodowych gdzieś w latach 1970., kiedy wiele z nich już wyszło z użycia. CZY WSZYSTKIE ŚRODKI SĄ DOBRE? W Europie choć późno, ale opamiętano się. Dla zachowania zagrożonych języków, które mają niewielką liczbę użytkowników, stworzono słynną Kartę języków regionalnych lub mniejszościowych. Przy okazji, języki mniejszościowe u nas przetłumaczono jako regio- Mykoła TABORYT „Apostoł Paweł mówił, że ten człowiek, który zwraca się w modlitwie do Boga nie Wielu z naszych obywateli nie rozumie, jak ściśle język i procesy językowe są związane z rozwojem społeczno-politycznym kraju. O znanych i nieznanych aspektach tego problemu opowiadała doktor nauk filologicznych, profesor NaUKMA Łarysa Terentiwna MASENKO w wykładzie publicznym „Konflikt języków: czy długo będzie istnieć dwujęzyczność na Ukrainie?”, który niedawno odbył się w kijowskiej księgarni „Je”.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
