Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє
Сторінка · с. 10сторінка оригіналу ↗

BUDOWNICTWO JĘZYKOWE WE WSPÓŁCZESNEJ UKRAINIE: NAJDELIKATNIEJSZA PŁASZCZYZNA POROZUMIENIA

Слово Просвіти, №47 за 2011 рік

Anatolij ZAHNITKO, członek Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy. Określenie sfer użycia, mocy komunikacyjnej (a co za tym idzie – statusu) języków na Ukrainie jest jedną z najważniejszych kwestii współczesnej polityki językowej. Swego czasu wybitny lingwista Borys Łarin podkreślał, że los każdego języka określają trzy czynniki: waga kulturowa, charakter bazy społecznej, ingerencja sił politycznych. We współczesnej Ukrainie ten ostatni czynnik zaczyna dominować. Najwyraźniej tym podyktowane jest dążenie deputowanych ludowych do zrewidowania już wypracowanych głównych założeń planowania językowego, budownictwa językowego w państwie. Przypomnijmy projekt ustawy Ukrainy „O językach na Ukrainie”, który przygotowali deputowani ludowi Ołeksandr Jefremow, Petro Symonenko, Serhij Hrynewećkyj w 2010 roku. Celem tego projektu ustawy jest nadanie oficjalnego statusu językowi regionalnemu, którego liczba użytkowników (na terytorium rozpowszechnienia języka) wynosi 10 procent i więcej. W tym roku próbę skorygowania kwestii językowej na Ukrainie podjęli deputowani ludowi Serhij Kiwałow i Wadym Kołesniczenko, przedkładając do rozpatrzenia projekt ustawy „O podstawach państwowej polityki językowej” (projekt ustawy nr 9073). Jest on skierowany na rozwiązanie kwestii używania języków w państwie, wsparcie i rozwój języków regionalnych, języków mniejszości na Ukrainie. Jednak warto zauważyć, że środki, które miałyby wzmacniać pozycję państwowego języka ukraińskiego, doprowadzą do nadania językowi rosyjskiemu statusu oficjalnego, ponieważ tylko on posiada potężną bazę komunikacyjną na terytorium Ukrainy i może być używany we wszystkich sferach życia społecznego. Decydującym w projekcie ustawy jest oficjalne zatwierdzenie na terytorium Ukrainy dwujęzyczności (wielojęzyczności) zarówno ukraińsko-narodowej, jak i narodowo-ukraińskiej (art. 3 pkt 1, art. 5, art. 6). Proponowany projekt ustawy tradycyjnie składa się z dwóch części — deklaratywnej i operacyjnej, które wymagają istotnej poprawy w swoim wzajemnym stosunku. W ogólnym wymiarze jest on skierowany nie na wsparcie dwujęzyczności i wielojęzyczności z należytą znajomością języka państwowego na całej przestrzeni państwa oraz na wszystkich poziomach strukturalnych społeczeństwa, lecz na osłabienie statusu języka państwowego jako środka konsolidacji społecznej. Odczuwalna staje się orientacja projektu ustawy na pogłębienie współczesnej asymetrycznej dwujęzyczności, w której poziom dwujęzyczności u Ukraińców jest całkowicie symetryczny, a u poszczególnych mniejszości narodowych — asymetryczny, czyli znajomość tylko własnego języka. Autorzy projektu ustawy podkreślają, że „podstawy państwowej polityki językowej określa Konstytucja Ukrainy, a porządek stosowania języków na Ukrainie — wyłącznie niniejsza Ustawa, z norm której powinny wychodzić inne akty prawne określające specyfikę używania języków w różnych sferach życia społecznego”. To założenie nie do końca odpowiada Konstytucji Ukrainy. Ogólnie w projekcie ustawy nieudolnie użyto i zinterpretowano terminy „grupa językowa”, „język regionalny”, „język mniejszości”, „region”, „terytorium, na którym rozpowszechniony jest język regionalny” itp. Dalsze używanie tych terminów podważa treść pewnych artykułów, a szereg zapisów przeczy pewności prawnej obywateli Ukrainy. Tak oto w art. 1 projektu ustawy „Definicje terminów” deputowani zauważają, że ojczystym jest język, „który osoba opanowała we wczesnym dzieciństwie”, a już w art. 3 projektu ustawy „Prawo do samookreślenia językowego” zaznaczają, że „każdy ma prawo swobodnie określać język, który uważa za ojczysty, i wybierać język komunikacji, a także uznawać siebie za dwujęzycznego lub wielojęzycznego i zmieniać swoje preferencje językowe”. Czyżby język ojczysty można było wybierać według własnego życzenia, przecież język ojczysty to język przodków, rodu, rodziny, który łączy człowieka z jego etnosem. Języka ojczystego, tak jak rodziny i rodziców, się nie wybiera. Art. 5 „Cele i zasady państwowej polityki językowej” skierowany jest na rozwój dwujęzyczności na Ukrainie. Autorzy projektu ustawy proponują „zastosowanie zasady plurilingwizmu, w której każda osoba w społeczeństwie swobodnie włada kilkoma językami, w odróżnieniu od sytuacji, gdy poszczególne grupy językowe władają tylko swoimi językami”. Podkreślając swobodne władanie przez mieszkańców Ukrainy kilkoma językami, deputowani nie biorą pod uwagę, że jednojęzyczni na Ukrainie są w większości Rosjanie (dane niejednokrotnych badań socjolingwistycznych), więc z pewnością warto rozszerzyć i zintensyfikować działania na rzecz wzmocnienia pozycji języka ukraińskiego w państwie. Jednak w projekcie ustawy mowa jest o stworzeniu możliwości używania języków regionalnych lub języków mniejszości „w działalności organów władzy państwowej i samorządu terytorialnego, w sądownictwie, w działalności gospodarczej i społecznej, przy przeprowadzaniu wydarzeń kulturalnych oraz w innych sferach życia społecznego w granicach terytoriów”, czyli pełniąc takie funkcje, wymienione języki nabywają statusu oficjalnych, a w definicji terminologicznej języka regionalnego i języków mniejszości (zaproponowanej przez autorów współczesnego projektu ustawy) zaznaczono, że język ten „i/lub różni się od oficjalnego języka (języków) tego państwa”. Niestety, teza o odmienności języków i ich obciążeniu nawet w projekcie ustawy pozostała tylko deklaracją. W art. 6 projektu ustawy „Język państwowy Ukrainy” deputowani ludowi zauważają, że „obowiązkowość stosowania języka państwowego lub wspieranie jego użycia w tej czy innej sferze życia społecznego nie powinny być interpretowane jako zaprzeczenie lub umniejszenie prawa do korzystania z języków regionalnych lub języków mniejszości w odpowiedniej sferze oraz na terytoriach rozpowszechnienia”, ale przecież język państwowy nie może ustępować sferami użycia żadnemu innemu językowi pod względem statusu. W tym przypadku wymaga korekty teza o sferach komunikacyjnych. W szczególności doprecyzowania jej w rodzaju: oficjalna komunikacja, użycie administracyjne itp., ponieważ nie jest jasne — o jakie dokładnie sfery komunikacyjne chodzi w tym zapisie (komunikacja rodzinna, potoczno-rozmowna itp.)? Art. 7 „Języki regionalne lub języki mniejszości Ukrainy” jest dopracowaną kalką art. 8 projektu ustawy „O językach na Ukrainie” z 2010 roku. We współczesnym projekcie ustawy autorzy powtarzają tezę o stosunku procentowym w celu uzyskania statusu języka regionalnego: „Środki skierowane na używanie języków regionalnych lub języków mniejszości, które przewidziano w niniejszej Ustawie, pod warunkiem, jeśli liczba osób — użytkowników języka regionalnego, zamieszkujących terytorium, na którym rozpowszechniony jest ten język, stanowi 10 procent i więcej liczebności jego populacji”. Warto zauważyć, jeśli w poprzednim projekcie ustawy mowa była o 10 procentach i więcej, to zgodnie z tym artykułem, na Ukrainie każdy język regionalny i język mniejszości nabywa statusu języka oficjalnego (co przeczy interpretacji terminologicznej) pod warunkiem przekroczenia (a nawet nieprzekroczenia) bariery 10% od ogólnej liczby ludności. Zdjęcie Olesia Dmytrenki odpowiedniego terytorium (regionu: osiedla, wsi). Czy „ta Ustawa” nie doprowadzi do językowego chaosu na Ukrainie, gdzie każda „grupa językowa” (10% i mniej w granicach określonego terytorium) będzie mogła żądać oficjalnego statusu dla własnego języka? W art. 20 projektu ustawy „Język edukacji” deputowani ludowi Serhij Kiwałow i Wadym Kołesniczenko, podobnie jak ich poprzednicy, proponują wolny wybór języka nauczania, a w placówkach z regionalnym językiem nauczania (według wyboru rodziców) przekształcenie ukraińskiego w zwykły przedmiot nauczania, co jest sprzeczne z Konstytucją naszego państwa. Z doświadczenia niedalekiej przeszłości wiemy, że używanie języka w edukacji to niezawodny wskaźnik jego perspektyw w przyszłości, więc języki regionalne i języki mniejszości mogą być tylko przedmiotami nauczania, a w żadnym wypadku językami edukacji w określonych regionach. Dzisiaj, kiedy na terytorium Ukrainy zarejestrowani są przedstawiciele 134 narodowości, czy państwo będzie w stanie zapewnić wszystkim wielopoziomowym placówkom edukacyjnym specjalistów z zakresu języków regionalnych i języków mniejszości (białoruskiego, bułgarskiego, gagauskiego, greckiego, żydowskiego, krymskotatarskiego, mołdawskiego, niemieckiego, polskiego, rosyjskiego, rumuńskiego, słowackiego i węgierskiego) w celu wdrożenia art. 20 proponowanego projektu ustawy? Ciekawy jest zapis o „uznaniu wszystkich języków, które tradycyjnie są używane w granicach państwa lub jego określonego terytorium, za dziedzictwo narodowe” (art. 5 „Cele i zasady państwowej polityki językowej”). Język innego narodu nie może być dziedzictwem narodowym Ukraińców, ponieważ język jest główną cechą każdego narodu. Dlatego należy ustawowo zinterpretować pojęcie dziedzictwa narodowego i statusu w nim kompetencji językowej — znajomości języka państwowego, języka ojczystego, korzystania z języka mniejszości narodowych itp. Ogólnie rzecz biorąc, analizując artykuły projektu ustawy, rozumiesz, że autorzy próbują nadać status oficjalnego konkurencyjnemu językowi na Ukrainie, a o jaki język w tym przypadku chodzi ukradkiem — również jest zrozumiałe dla wszystkich. Politolog Wołodymyr Zabłockyj w badaniu „Polityka językowa na Ukrainie: stan i kierunki optymalizacji” udowodnił, że utwierdzenie w statusie państwowego jednego języka „całkowicie odpowiada ogólnie przyjętej praktyce światowej, ponieważ język należy do decydującego czynnika konsolidacji ludności i komunikacji w granicach państwa”, kontynuując, podkreślmy — jeden język państwowy zapewnia integralność terytorialną i niweluje tendencje odśrodkowe. Takim na Ukrainie jest język państwowy, którego status został już sprawdzony przez czas na wszystkich obszarach kraju i we wszystkich sferach życia społecznego. Rozchwianie sytuacji językowej będzie tylko wzmacniać niezadowolenie jednej grupy ludności wobec drugiej, zachowanie zaś obecnej sytuacji jest gwarantem celowego postępu Państwa w jego integralności i skonsolidowaniu. Rektorowi Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego imienia M. P. Drahomanowa, akademikowi NAPN Ukrainy, prof. Andruszczence W. P., studenta II roku Instytutu Informatyki Krotenki Illi Hennadijowycza. LIST OTWARTY. Szanowny Wiktorze Pietrowiczu! Pomimo tego, że zostało ustalone i przez Pana potwierdzone, iż żadna ekspertyza dotycząca projektu Ustawy Ukrainy „O zasadach państwowej polityki językowej” nr 9073 z 26.08.2011 (przedłożonego przez deputowanych ludowych Ukrainy Serhija Kiwałowa i Wadyma Kołesniczenkę) w NUP nie była przeprowadzana, a odpowiedzialność za tę przykrą pomyłkę wziął Pan na siebie, w rzeczywistości żadna reakcja na tę haniebną dla nas sytuację nie nastąpiła. Informacja o poparciu projektu ustawy przez nasz uniwersytet nadal jest umieszczona na oficjalnej stronie „Partii Regionów” i w osobistym blogu informacyjnym w sieci Internet deputowanego ludowego Ukrainy Wadyma Kołesniczenki, którą wykorzystuje on do promowania swojego projektu ustawy. Główny postulat studentów i pracowników uniwersytetu — sprostowanie informacji lub wycofanie opinii eksperckiej dotyczącej projektu Ustawy Ukrainy „O zasadach państwowej polityki językowej”, którą, według słów Wadyma Kołesniczenki, przekazano mu w NUP imienia M. P. Drahomanowa, nie został spełniony. Wcielenie idei dotyczącej alternatywnej konferencji w celu rozpatrzenia tej kwestii administracja uniwersytetu złożyła na barki studentów i wykładowców. A oni, po naciskach i zastraszaniu, zrezygnowali z jej przeprowadzenia z własnej inicjatywy. Jedyną prawdziwą reakcją na wyżej wymienione wydarzenia stało się rozpoczęcie zakrojonych na szeroką skalę działań represyjnych wobec najaktywniejszych uczestników zbierania podpisów wśród studentów. Traktują nas jak przestępców, zbierają na nas charakterystyki. Czterech wezwano do dyrekcji ich instytutów (nazwisk studentów oraz uczelni, w których studiują, ze względów bezpieczeństwa samych studentów nie podaję) w celu przeprowadzenia „wychowawczej” rozmowy, dwóm z nich grożono niezakwaterowaniem w akademiku na przyszły rok w przypadku kontynuowania prowadzenia działalności społecznej. A matkę jednej studentki doprowadzono do łez, dzwoniąc do domu i opowiadając absurdalne rzeczy. Projekt ustawy Kiwałowa-Kołesniczenki „O zasadach państwowej polityki językowej” prawie całkowicie odtwarza projekt Ustawy „O językach na Ukrainie”, wniesiony pod obrady Rady Najwyższej Ukrainy rok temu, który potępiły organizacje międzynarodowe (OBWE i Komisja Wenecka), a na Ukrainie wywołał on wielotysięczne akcje protestacyjne. W przypadku przyjęcia i wcielenia w życie tego projektu ustawy jeszcze bardziej naruszane będą prawa językowe Ukraińców i przedstawicieli mniejszości narodowych Ukrainy, a także zasady ustroju konstytucyjnego kraju, rozpocznie się proces jego federalizacji i powstanie poważne zagrożenie dla integralności państwa ukraińskiego. W imieniu studentów i pracowników uniwersytetu, których podpisy przekazano Panu już wcześniej, jeszcze raz zwracam się z prośbą o zrewidowanie Pana stosunku do zaistniałej sytuacji. Wymagam natychmiastowego podjęcia działań w celu zaprzestania nacisków na studentów, ponieważ taka metoda rozwiązywania problemu jest niedopuszczalna dla wyższej uczelni demokratycznego kraju, która posiada status Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego. W przypadku kontynuowania nacisków i działań represyjnych reakcja studentów będzie odpowiednia.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин