Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє

KOŁYSKA ZOFII RUSOWEJ

Слово Просвіти, №48 за 2011 рік

„Jej życie to także życiorys historii narodu ukraińskiego drugiej połowy XIX i pierwszej XX wieku” — pisze we wstępie konsultant naukowy indeksu, kandydat nauk pedagogicznych, profesor, kierownik katedry pedagogiki i mistrzostwa pedagogicznego Niżyńskiego Uniwersytetu Państwowego imienia Mikołaja Gogola, Jewhenija Kowalenko. Zofia urodziła się 18 lutego 1856 roku w arystokratycznej rodzinie we wsi Olesznia, obecnie w rejonie ripkyńskim obwodu czernihowskiego. Ojciec — Fedir Lindfors — Szwed z pochodzenia, był emerytowanym oficerem rosyjskim. Matka — Hanna Gervais — Francuzka, wysoko wykształcona kobieta, wcześnie odeszła z życia, gdy Zofijka nie miała jeszcze czterech lat. Ojciec miał liberalne poglądy, szanowali go chłopi, w czasie reformy rolnej wybrano go na arbitra polubownego. Siostra Maria otworzyła szkołę dla nauki dzieci chłopskich, utrzymywała kontakty z postępowymi przedstawicielami ukraińskiej inteligencji, którzy często gościli w posiadłości Lindforsów. Edukację początkową Zofia zdobyła w domu. W wieku dziesięciu lat wstąpiła do trzeciej klasy najbardziej prestiżowego w Kijowie Żeńskiego Gimnazjum Funduklejewskiego, kończąc je w 1870 roku ze złotym medalem. Nagła śmierć ojca w 1871 roku zmienia życie Zofii. Przemyśliwuje ona swoje duchowe i społeczne przeznaczenie i postanawia poświęcić życie pracy pedagogicznej. W wieku piętnastu lat wraz ze starszą siostrą otwiera w Kijowie pierwsze przedszkole ukraińskojęzyczne i zbliża się do Starej Hromady. Sprzyjała temu bliska znajomość z rodziną Mychajła Staryckiego, którego dzieci uczęszczały do przedszkola i który przedstawił siostry rodzinie kompozytora Mykoły Łysenki oraz innym wybitnym działaczom kultury ukraińskiej — Mychajłowi Drahomanowowi, Wołodymyrowi Antonowyczowi, Pawłowi Czubynskiemu, Fedorowi Wowkowi oraz Ołeksandrowi Rusowowi, z którym Zofia Lindfors bierze ślub w 1874 roku. Razem z mężem-statystykiem Zofia często się przeprowadza. Z Czernihowa do Niżyna, Chersonia, Połtawy, Odessy, Kijowa i wszędzie aktywnie włącza się w pracę lokalnych hromad, Proświt, w otwieranie przedszkoli, szkół początkowych, bibliotek, wydawanie literatury, przygotowywanie przedstawień. Rozwijanie ruchu narodowowyzwoleńczego na Ukrainie jest prześladowane przez carat. W ciągu lat 1880—1905 Zofię Fedoriwnę aresztowano pięć razy, ale to nie zachwiało jej przekonań. Po rewolucji 1905 roku pracuje w komisji Akademii Nauk nad uznaniem języka ukraińskiego. Z jej inicjatywy zwołano zjazd narodów państwa rosyjskiego, na którym poruszano kwestię przyznania pełnej autonomii każdemu narodowi w życiu gospodarczym i kulturalnym, tworzenia szkół dla wszystkich narodów z ojczystym językiem nauczania; bierze ona aktywny udział we Wszechrosyjskim zjeździe nauczycieli. W tym czasie Rusowa opracowuje i czyta kurs wykładów z literatury ukraińskiej dla słuchaczek kursów bestużewskich w Petersburgu. Z jej udziałem wydawany jest bezcenzuralny zbiór „Kobziarza” Tarasa Szewczenki. W 1906 roku Zofia Rusowa wydaje „Ukraiński elementarz”, za podstawę którego przyjęła opracowania Potebni, który jeszcze w latach 60. XIX wieku pracował nad podręcznikiem dla szkół niedzielnych. W swoich publikacjach w czasopiśmie „Russkaja szkoła” w 1907 roku Rusowa demaskuje szowinistyczną politykę rusyfikacyjną caratu w dziedzinie edukacji ludowej, pokazuje, jak wielowiekowe uciskanie i centralizacja negatywnie odbiły się na godności narodowej, samoświadomości i psychologii narodów. Swoją koncepcję ukraińskiej edukacji narodowej już doświadczona pedagog wykłada na łamach czasopisma „Switło”. pierwszego ukraińskojęzycznego czasopisma pedagogicznego, którego współredaktorką była sama Sofia Fiodorowna, w czasopiśmie „Wilna ukrainśka szkoła”. Jako pedagog-filozof i pedagog-praktyk głęboko uświadamiała sobie, że szkoła i wychowanie muszą funkcjonować zgodnie z osobliwościami i potrzebami swojego kraju, narodu. Rusowa wchodziła w skład Ministerstwa Oświaty Ukraińskiej Republiki Ludowej zarówno za czasów Centralnej Rady, jak i Hetmanatu oraz Dyrektoriatu. Przez cały ten czas brała najaktywniejszy udział w opracowywaniu naukowo-pedagogicznego uzasadnienia nowej ukraińskiej szkoły, wyjaśnianiu istoty ukrainizacji, w odnawianiu treści, form i metod nauczania oraz wychowania. Po ostatecznym przejęciu władzy przez rząd bolszewicki Sofia Rusowa zwątpiła w możliwość narodowego odrodzenia Ukrainy. Z powodu prześladowań nowej władzy została zmuszona do emigracji do Czechosłowacji, która w tamtym czasie stała się ośrodkiem ukraińskiej emigracji kulturalnej. W Pradze znana uczona i pedagog bierze udział w tworzeniu i działalności Ukraińskiego Wysokiego Instytutu Pedagogicznego, ukraińskiego gimnazjum, Ukraińskiej Akademii w Podiebradach. Broni pracę doktorską z pedagogiki społecznej, kieruje przytułkiem dla dzieci emigrantów, przygotowuje i wydaje podręczniki oraz monografie. Od młodych lat Sofia broniła ważnej roli kobiety w ogólnokulturowym życiu kraju, przygotowała książkę o wybitnych ukraińskich kobietach. W okresie Ukraińskiej Republiki Ludowej była przewodniczącą Ukraińskiej Kobiecej Rady Narodowej, która jednoczyła wszystkie kobiece organizacje Ukrainy z zagranicznymi, umacniała autorytet i uznanie Ukrainy na świecie. Także na emigracji Sofia Rusowa, jako przedstawicielka Ukrainy, brała udział w światowych kongresach kobiet w Hadze, Genewie, Wiedniu, Kopenhadze. Idee Sofii Rusowej nie są ograniczone ramami czasowymi, ponieważ są głęboko naukowe, ludowe, humanistyczne, skierowane w przyszłość. Jak hasło brzmi dziś jej wezwanie: „W naszych czasach być dobrym pedagogiem — to być prawdziwym reformatorem przyszłego życia Ukrainy, być apostołem Prawdy i Nauki. Tylko dzięki wielkim wysiłkom takich apostołów Ukraina będzie miała uczciwych działaczy-patriotów, umiejętnych praktycznych pracowników oraz społecznie zjednoczoną, intelektualnie rozwiniętą masę ludową”. Naukową i praktyczną wartość takich idei w czasie kardynalnej zmiany podejścia do dziecka, do filozofii edukacji i wychowania Jewhenija Kowalenko zrozumiała w związku z budową wolnej i niepodległej Ukrainy. W 1994 roku naukowczyni z Nieżyna Iryna Pinczuk obroniła pracę doktorską na temat „Działalność oświatowa i poglądy pedagogiczne S. Rusowej (1856—1940)”. Razem z Jewheniją Iwaniwną w 1997 roku uporządkowały i wydały w kijowskim wydawnictwie „Łybid” dwie książki wybranych dzieł pedagogicznych Sofii Rusowej. Pod redakcją Jewheniji Kowalenko, przy zaangażowaniu środków pozarządowych i państwowych, w 2008 i 2009 roku wydrukowano jeszcze dwie książki. Tym razem pomagała jej doktorantka Ołena Taran. W tym samym czasie idee pedagogiczne Sofii Rusowej zafascynowały jeszcze jedną metodyczkę miejskiego wydziału oświaty z Nieżyna, Ludmyłę Wasyłewską. W osobie kierowniczki placówki oświatowej dla dzieci nr 13 Natalii Prymuszko dostrzegła pedagoga zdolnego do praktycznego wcielenia w życie narodowego systemu wychowania przedszkolaków. 17 lat temu pojawił się tu nowy szyld: „Centrum Edukacyjno-Wychowawcze im. Sofii Rusowej”, który wypełnił życie pedagogów i dzieci nową treścią. „Tylko wtedy wychowanie będzie skuteczne, gdy będzie bazować na narodowym gruncie. Pomogą w tym język ojczysty, pieśń ojczysta, obrzędy religijne” — twierdziła wybitna pedagog. Jej ukraińska kołyska zaczynała się od bajek i pieśni niani-współmieszkańki, błękitnych jezior w Oleszni, ludowych twórców, którzy otaczającą harmonię przyrody z talentem odtwarzali na glinie i płótnie. Odkrywając dla siebie Olesznę i Sofię Rusową, Natalia Prymuszko wraz z koleżankami przekształcała dawne przedszkole w Ukraińską Chatę Radości z niepowtarzalnymi izbami. „Babcina izba” wita glinianymi naczyniami, wyszywanymi ręcznikami i koszulami, haftowanymi obrazami z różnych regionów Ukrainy. Tutaj dzieci same zmieniają się w małych artystów, hafciarki i garncarzy pod kierunkiem opiekunów. Ozdobą „Kalinowej izby” jest ulubione przez dzieci mini-muzeum „Murlandia”, w którym na półkach rozlokowały się kotki z futra, gliny, szkła, gumy. Dzieci przekrzykując się, opowiadają o kotach różnych ras i maści, rysują, tworzą aplikacje, kolaże z materiałów naturalnych, które zbierają w gaju. W końcu dwupiętrowy budynek placówki otoczony jest 65 drzewami. Biało kwitną tu krzewy kaliny, bzu czarnego, tawuły, pachnie wiśniowy i jabłoniowy sad. W nim żyje pracowite mrowisko, żabki i rybki w błękitnym jeziorku, stary jeż i kotki. Mali przewodnicy „Izby Dlaczego” wraz z chłopcem Poznawajką opowiedzą historię eksponatów, nauczą muzealnych gier. Mieszkańcy „Izby Mowy” z gospodarzem Barwinkiem zaproszą was do teatru „Telesyk”, pofantazjują nad opowiadaniami Wasyla Suchomłynskiego, zaśpiewają ukraińskie pieśni, opowiedzą o ukraińskich hetmanach, odkryją tajemnicę każdego kwiatuszka i wstążki w ukraińskim wianku. „Srebrne dzwoneczki”, zwycięzcy konkursu, przeczytają poezje Tarasa Szewczenki. Pod koniec maja występują przy znaku pamięci cerkwi Spaso-Preobrażeńskiej, gdzie w 1861 roku odprawiano nabożeństwo żałobne nad trumną z ciałem Kobziarza. Sofia Rusowa rozpatrywała język ojczysty jako źródło niepowtarzalnego narodowego światopoglądu, jako system, w którym utrwalają się osobliwości postrzegania i odzwierciedlania rzeczywistości. Przekonuje: „Język można wszelkimi sposobami rozwijać, czynić go schludnym, szczerym, bo jest on twórczym narzędziem, za pomocą którego wychowuje się myśl, serce, słowo prawdy i piękna”. Zachwyca także „Świetlica-czarodziejka” z mini-muzeum lalki oraz „Barwinkowa” z „Zabawkami-igraszkami”. Wychowawcy opracowali ciekawe gry dydaktyczne, pomoce, dzięki którym maluchy poznają kolory, kształty, materiały, uczą się poznawać sztukę rodzinnego kraju, narodu, grają w ciekawe gry. Wychowanie dzieci powinno być naznaczone sztuką, estetycznym postrzeganiem i emocjami. To jeden z postulatów wychowawczych Sofii Rusowej, który praktycznie wciela w życie centrum edukacyjno-wychowawcze w Nieżynie. Do „Muzycznej świetlicy” przychodzą miejscowi artyści, twórcy, artyści-amatorzy, rodzice, którzy bawią się i śpiewają razem z dziećmi. — Przedszkole i rodzina — rodzina jedyna — uważa Natalia Prymuszko. Co roku na początku października wspólnie urządzają „Dzień Sofii”. Obserwując, jak razem z dyrektorem centrum, metodykami, wychowawcami tańczą, śpiewają, opowiadają, grają w piłkę nożną dzieci, rodzice dziękowali za to, że i ich nawracają do ukraińskiej historii, obrzędowości. W tym roku honorowym gościem rodzinnego święta był deputowany Rady Obwodowej w Czernihowie, prezes charytatywnej Fundacji imienia Sofii Rusowej Iwan Czaus. Pedagog z wykształcenia zafascynował się ideami wybitnej ukraińskiej osobistości i dwa lata temu stworzył fundację, aby odrodzić pamięć o wybitnej rodaczce, szerząc jej mądre słowo. Za główny cel uważa stworzenie muzealno-turystycznego kompleksu „Posiadłość Sofii Rusowej” w jej rodzinnej wsi. Zatwierdzono już projekt i rozpoczęto rekonstrukcję dawnego majątku Lindforsów, porządkowane są groby krewnych, odrestaurowano muzeum garncarstwa, założone jeszcze przez ojca Sofii. O świętach artystycznych w Oleszni i Czernihowie, konferencjach naukowych, prezentacjach i konkursach można przeczytać na stronie fundacji. Najaktywniej wspiera on Oleszniańską szkołę ogólnokształcącą I—III stopnia, której w 1993 roku nadano imię Sofii Rusowej. Oprócz Nieżyna, na Czernihowszczyźnie Centrum Sofii Rusowej działa w Pryłukach na bazie dziecięcej placówki oświatowej nr 28. W stolicy narodową pedagogikę Sofii Rusowej wdrażają w centrum edukacyjno-wychowawczym na bazie przedszkola nr 409 oraz w szkole-przedszkolu nr 584. Czy system narodowego wychowania Sofii Rusowej może dzisiaj skonsolidować edukatorów? Tak! Ale niestety, tak się nie dzieje. Jej idee propagują i wcielają w życie pojedynczy pasjonaci. Chociaż jeszcze w 2005 roku Ministerstwo Oświaty i Nauki Ukrainy wprowadziło i wręcza odznakę „Sofia Rusowa”, a Czernihowska Obwodowa Administracja Państwowa — obwodową nagrodę jej imienia dla nauczycieli. Te nagrody słusznie otrzymała Natalia Mykołajiwna Prymuszko. Lecz często wręcza się je dobrym nauczycielom i naukowcom, którzy o Rusowej słyszeli, ale jej ideami się nie przejmowali i ich nie wdrażali. Jewhenija Iwaniwna Kowalenko została wyróżniona za wieloletnią sumienną pracę wieloma resortowymi i wyższymi dyplomami oraz nagrodami, ale na liście nagrodzonych odznaką „Sofia Rusowa” jej nie ma. Narodowa Akademia Nauk Pedagogicznych Ukrainy, Państwowa Biblioteka Naukowo-Pedagogiczna Ukrainy imienia W. Suchomłynskiego, Nieżyński Uniwersytet Państwowy imienia M. Gogola szósty numer serii „Wybitni pedagodzy świata” poświęcili Sofii Rusowej — pedagogowi, działaczce państwowej, oświatowcowi. Jubileuszowy indeks biobibliograficzny, przygotowany na 155. rocznicę urodzin, jest pierwszym takim wydaniem o Sofii Rusowej na Ukrainie, które odtwarza bibliografię jej utworów i badań nad życiem oraz wielostronną działalnością. Symboliczne jest to, że zostało ono zrealizowane w wydawnictwie uczelni Gogola. Jej naukowcy jako jedni z pierwszych zaczęli zwracać Ukrainie dziedzictwo twórcze rodaczki, która przez 70 lat była utajniona pod piętnem ukraińskiej burżuazyjnej nacjonalistki.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин