Сторінка · с. 10сторінка оригіналу ↗
O JĘZYKU ODESSYTÓW I NIE TYLKO
Слово Просвіти, №48 за 2011 рік
Po setkach lat swojej pamięci historycznej ludzkość dopiero teraz upewniła się co do tego, że: 1) naród żyje tak długo, jak długo żyje jego język. Przykład: Żydzi, Cyganie; 2) język tworzy i chroni państwo. Przykład: przez czterysta z hakiem lat Czesi żyli pod Niemcami, ojczysty język prawie zapomnieli, państwa nie mieli. Ale wystarczyło, by ten język się odrodził — powstało i państwo. I to takie, że Niemcom w nim nie zostało miejsca i musieli masowo wynosić się poza jego granice. Wniosek Łesi Ukrainki: „Naród powinien bronić swojego języka bardziej niż swojego terytorium”. Nasze państwo, niestety, jest bardzo niespójne w obronie swojego języka, więc czego tylko nie wyprawiają w nim ci, którzy dzisiaj próbują na danej nam przez Boga UKRAIŃSKIEJ ziemi zbudować ruski mir! Jedni z możliwych trybunów, a czasem wcale nie z trybun, a na wszelakich zbiegowiskach czy posiedzeniach uronią łzę: powiadają, jak ciężko krzywdzą ich w niepodległej Ukrainie: nazywają mniejszością narodową, siłą ukrainizują za pomocą kinowych i telewizyjnych napisów, męczą dzieci zbędnymi lekcjami języka ukraińskiego… Drudzy (czy nie z tych, którzy sprowokowali likwidację zapisów o narodowości w naszych paszportach?) radzą Ukraińcom, którzy już znieważyli ojczysty język, napluć jeszcze na własnych rodziców, dziadów i cały swój ród oraz zapisać się do Rosjan podczas najbliższego spisu ludności. Oto kiedy, obiecują, nastanie na Ukrainie prawdziwy internacjonalizm! Czy nie taki, pozwólmy sobie zapytać, jak ten, którego nawet jasne oko pisarza Iwana Dziuby nie zdołało odróżnić od rusyfikacji? To raz. A drugie: czy nie warto posłuchać rady polskiego satyryka J. Tuwima — Nawet kiedy przeskoczysz, nie mów „hop!” Najpierw popatrz, w co wpadłeś. Bo przecież dzisiaj światem krąży myśl, powiadają, dość już Rosjanom zgrywać Słowian — czas do ojczystego kraju Moksyl wracać. A tam — dwojako babcia wróżyła: może, renegatom TAM lepiej wyda się wygrzebywać STAMTĄD?.. Trzeci, jak na przykład watahy zaporozan (tak na Podolu nazywają ludzi, których na wesele nie zapraszają, a oni sami idą — po prostu potańczyć. Czasem im nawet poczęstunek wynoszą, ale „za próg”. Stąd — zaporozanie. Bierzemy to słowo, żeby nie przyłączać do kontekstu świętego), mikołajowców i jeszcze kogoś, postanowili powprowadzać na swoich chutorach języki regionalne. I nie wymyślili nic innego, jak zaprosić do tych ról jeden język — rosyjski. No tak! Tylko zapomnieli zapytać: czy zgodzi się wielki i potężny na chutorskie skale? Odessyci złożyli opisanym lamentacjom ocenę kategoryczną: „Kłótnie o słowa w sprawie państwowego języka komunikacji międzyetnicznej”, — i zabrali się do walki „czynem”: podarli prześcieradła na pasy, wypisali czarnym na białym: „Мы говорим по-русски!” i ruszyli gromadnie ulicami, do bazarów i Dumskiej placu. „Jedyną ich wadą, — po prostu nie możemy nie zacytować tutaj Arkadija Awerczenki, — jest to, że oni nie potrafią (podkreślenie — H.O.) mówić po rosyjsku, ale ponieważ rozmawiają więcej rękami, ta wada nie tak rzuca się w oczy”. Trwały te wycieczki gdzieś z miesiąc-półtora, a dalej rozeszły się. Znudziło się, widocznie, ich uczestnikom udawać nieszczęśliwych, którym w Odessie po prostu przejść nie dają z tym ukraińskim językiem, podczas gdy w rzeczywistości w żadnym urzędzie, w żadnej instytucji (od najbardziej solidnej do najdrobniejszej), w żadnej placówce oświatowej (od najwyższej do początkowej, z nielicznymi wyjątkami) ukraińskiego słowa nie usłyszysz. Nie ma go w naszym błogosławionym mieście praktycznie nigdzie, więc po co ten hałas? Żeby ludzie się śmiali? Niech się śmieją, ale nie z nas. Tego, kto za wycieczki płacił i podartymi prześcieradłami ścielił sobie drogę do fotela mera, nie tak łatwo zbić z tropu. Nie wyszło z jednym — znajdzie się coś innego. I na biały świat z dawnej już dawności wydobyła się i zakręciła miastem nowa gadka: — Państwowy — nie państwowy — drugi — dziesiąty… My żyjemy w Odessie! Znaczy, język nasz odeski. I to wam nie byle co: jest i własna historia, i własny słownik! A nasze miasto — stolica Noworosyjskiego kraju! Autor odeskiego leksykograficznego arcydzieła — pisarz Walerij Smirnow. Kwalifikuje swój twór jako półsłownik. Może dlatego półsłownik, że większość zebranego w nim i nie potrzebuje wyjaśnienia? Spójrzmy: Spacerują, aż gaj szumi; Zmąciło klientowi w głowie; Albo ty w domu nie możesz wpaść w kłopoty? Zabierz ten grat! Czego ty się ociągasz — otwórz lufcik! Znaleźli zabawkę, jak ogród kopali — parę kopiejek w muzeum świeci. Nasypali barszczu… Ty jeszcze śmiesz swoją gębę otwierać! Pozbyła się męża. On bałamut, skąd ja go znam. Którędy ty w Odessie nie pójdziesz — tą drogą prosto tak i wyjdziesz do morza. Cackają się z nim w szpitalu. A nuż stąd drobnymi krokami! (Przypomnijmy, czytelniku: „A mój miły idzie, drobniutko stąpa”). Dość! Takich przykładów odeskiego języka można narzucić jeszcze kilkaset, ale i z przytoczonych widać: na próżno autor tracił na ich zbieranie czas. O wiele prościej było rozwinąć Słownik Hrinczenki czy jakiś inny i właśnie tam, a nie po zaułkach i zakamarkach z bezdomnymi ponazbierać tego, co odessyci sprzedają za SWÓJ język. A póki Wy, szanowny czytelniku, będziecie porównywać słownikowe rejestry Hrinczenki i Smirnowa oraz określać konkretnie, skąd w „odeskim” języku nogi wyrastają, my zwrócimy się do historii. Odessyci, większość z nich — takich, jakimi oni dzisiaj są, — kompetentni w tej dziedzinie, jak nikt, i twierdzenia ich są żelazne: — Póki tutaj nie było Rosjan, Potiomkina i Suworowa, we wszystkim tym kraju (ma się na myśli Północne Nadczarnomorze) nie było niczego! — Niczego? — Dzikie pole! I twierdza Chadżybej. Turecka. Na brzegu morza. — Gdzież wtedy mieściły się kozackie chutory, które Sicz chlebem karmiły i konie dla niej hodowały? Gdzież były całe PRZYCHADŻYBEJSKIE (no tak, przychadżybejskie!) kozackie wsie — Czubajiwka, Usatowe, Nerubajśke, Buhajiwka i inne, które teraz stały się przyodeskimi albo nawet weszły w granice miasta? Skądże wtedy do Odessy szli pierwsi jej osadnicy — główna siła robocza i budowlana nowego miasta i portu? I tutaj na tego, kto wejdzie w taką gadkę, posypie się, jak groch: Bułgarzy, Grecy, Mołdawianie, Serbowie, Karaimi, Arnauci (tak Turcy nazywali Albańczyków, a Rosjanie nazwę przejęli i Ukraińców do tego zmusili), Niemcy, Francuzi, Polacy, Anglicy, Włosi, Hiszpanie, Rosjanie… W języku odessytów, biją się oni w piersi, mnóstwo słów z języków wszystkich tych narodów! Co do słów rosyjskich, to tak ono, zapewne, i jest: dużo. Możemy dodać: jeszcze i bardzo! Zagranicznych w odeskim języku, uważamy, równo tyle, ile i w rosyjskim. — A ukraińskich? — zapytamy wprost. W odpowiedzi na to można usłyszeć tylko rozdrażnione NIE!, za którym tak i wyłania się imperialne nie było, nie ma i nie będzie. Ale rozwińmy pierwsze (podkreślamy: pierwsze) wydanie książki „Stara Odessa” (autor — O. Deribas, wnuczek pierwszego zarządcy Odessy Józefa Deribasa). Tam napisano: „W pierwsze dni naszego miasta w nim najgłośniej rozbrzmiewała małoruska mowa, i jej nie mogły zagłuszyć ani francuski, ani inne języki pierwszych osadników… I ta małoruska mowa legła u podstaw naszego odeskiego języka ludowego…” Książka informacyjna „Cała Odessa” doprecyzowuje opowieść autora. Zdjęcie Olesia Dmytrenki
„Starej Odessy”: „W składzie ludności przeważali Ukraińcy — ludzie pracy, rzemieślnicy, robotnicy niewykwalifikowani — oraz Rosjanie — administracja, urzędnicy, pracownicy licznych resortów i biur”. I dodaje do tego, że w Odessie coraz więcej było Żydów. Owszem! Dlaczego Ukraińcy, dzieci ziemi, z dziada-pradziada rolnicy i siewcy gryki — oracze, jak ich uroczyście nazywa Łew Syłenko (autor książki „Maha wira”, swoistej „biblii” runwiry w Ameryce. Zbudował świątynię i nazwał ją Orijaną — od oraczy, ariów, aryjczyków), porzucali rodzinne domy i ruszali z tobołkami do Odessy, zrozumieć można: uciekali przed poddaństwem. Jego kajdany właśnie w tym czasie, do końca niszcząc Sicz, nakładała na wolnych ludzi caryca Katarzyna II. Między wierszami. Pomnik jej odrestaurowali w Odessie ci, których wciąż swędzi idea jednoniedzielimosti — choć imperialnej, a choć sowieckiej (tutaj, jakkolwiek dziwnie, pragnienia duchowieństwa — moskiewskiego — i ateistów-komunistów też się zbiegają), a jeszcze — piąta kolumna (ona w Odessie jest bardzo liczna i potężna — nawet wyjeżdża z desantami do innych miast). Ale wróćmy do tematu. Ukraińcy uciekali do Odessy przed poddaństwem. Żydzi zaś szli do niej ze „stref osiedlenia” chętnie — miasto, które miało stać się portowym, roztaczało przed nimi znacznie szersze perspektywy, niż było kramarzowanie, szynkarstwo, drobny handel i rzemiosło po wsiach i miasteczkach (strefa osiedlenia wyznaczała w carskiej Rosji te miejsca, gdzie pozwalano osiedlać się Żydom. Wielkie miasta do niej nie należały. Odessa należała, bo dopiero się budowała i wielkim miastem nie była. Kiedy zaś stała się wielkim, w niej też pozwalano osiedlać się nie każdemu Żydowi). To tylko żydowskim bogaczom, kupcom w carskiej Rosji pozwalano żyć, gdzie im się podobało, a wszyscy inni musieli zadowalać się najciaśniejszym sąsiedztwem z miejscową ludnością, czyli z Ukraińcami, a na dodatek przejmować ich język, żeby choć jakoś z otoczeniem się komunikować. Ale choćby czym wabiło Ukraińców i Żydów miasto, które jeszcze należało do tej osławionej strefy, tobołki za ich plecami miały w sobie i coś wspólnego. I było nim nic innego, jak język ukraiński. Ukraińcy nieśli go do miasta jako ostatni skarb z tego, co mieli od Boga danego, Żydzi — jako coś pożyczonego, wziętego do tymczasowego użytku, więc zabrali się przede wszystkim za to, by swój „zżydzony” język ukraiński przystosować do pańskiej rosyjszczyzny. Utworzył się język odeski. Owszem, z ukraińską podstawą, jak mówił Ołeksandr Deribas, oraz z żydowsko-rasyjskim akcentem. A co z tym „grochem” o Niemcach, Anglikach i wszelkich innych Szwedach? — A nic! To tylko zdaniem autora „półinteligentnego”, obcokrajowców w naszym mieście zawsze było jak mrówków. W rzeczywistości zaś tylko po pańskich salonach, opisanych w „Starej Odessie”, obcokrajowców bywało tyle, co Rosjan, albo i więcej. A jeśli mówić „za całą Odessę” — portową, pracowniczą, budowlaną, rzemieślniczą, handlową itd., to „przeciwko rdzennej ludności obcokrajowców w przedrewolucyjnej Rosji naliczano zaledwie 8 procent”. Kto na kogo tutaj zdolny był wpłynąć? Tak więc, o wpływach językowych. Mówią, że dźwięk [i] na miejscu [y] w wymowie odesitów (mila nietu, micca nieczem; ili wi nie tuda?) — to od Greków. Możliwe. Tylko na tym wpływ zagraniczny się wyczerpuje. Za to ukraiński (dźwięk [a] na miejscu [ja] po [r]) sam pcha się w oczy: Bora prisiou z mora. Tak (burA, rAdno, burAk) mówią w północnych rejonach Odesszczyzny (lubaszowskim, szyriajewskim, kołymskim) — tak utrwaliło się to i w wymowie odesitów. K. Paustowski w powieści „Czarne morze” opowiada o starych sprzedawcach gazet, którzy szurali głodnymi ulicami Odessy (to był 1921 rok) i wykrzykiwali: „Gazeta „Mrak”!, „Mrak” — gazeta!”. Ale pisarz niedosłyszał. Gazeciarze mówili nie „mrak”, a „morak” — tak wymawiali to słowo odesici. Ostatnim bindiużnikiem w Odessie był Fedia TrAposzka, twierdzi W. Smirnow. To, co rodziło się w procesie „nadziewania” na ukraińską podstawę nieukraińskich elementów i akcentów, nikogo w Odessie nie dziwiło — odbierano to za normę. Utrwaliło się to i w literaturze. Powiedzmy, nazwisko swojego bohatera Cudieczkis I. Babel mógł wymyślić. A oto to, jak ten Żyd kołysze małego Dawidka: „A-a, liuli, usiem dietkam duli, a Dawidkie kałaczi, szop spał udzień i wnoczi”, — mógł tylko usłyszeć. Albo oto czytamy w „Odeskich opowiadaniach” Arkadija Awerczenki dialog dwóch maklerów: — Dlaczego twojego sprzedawcy nazwisko Ogurcow? — Dlatego, że on Ogurcow. A czy co? Takie „cuda” śmieszyły nieodesitów i łatwo się „sprzedawały”. Zwłaszcza w Rosji, gdzie zawsze lubili drwić z chachłów i żydów. Niektórzy z naszych rodaków zbili na tym całkiem solidny kapitał literacki… Autor tej artykułu — odesitka, żywy świadek wielu rzeczy z tego, o czym pisze współautorka książki „A po ukraińsku mówią tak”. Na Ogólnoukraińskim konkursie „Język ukraiński — język jednoczenia” ta praca zdobyła: dla siebie — pierwsze miejsce, dla swoich twórców — odznakę laureata nagrody P. Kulisza i Złoty medal dziennikarza. Pomimo takich regaliów, popytu w Odessie nie ma (przyczyny staną się znane po przeczytaniu proponowanego artykułu). Dlatego podajemy telefon 68-53-13 — może znajdzie się nabywca w innym mieście czy wsi. Dzwońcie. A na razie — szczere podziękowania dla pana R. W. Woroneżskiego. Gdyby nie jego zachęta i pomoc literaturą, nikt by nigdy nie przeczytał tego, o czym mowa poniżej.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
