Сторінка · с. 2сторінка оригіналу ↗
Być Ukraińcem
Слово Просвіти, №49 за 2008 рік
zadaniem było i pozostaje przywrócenie narodowej samoidentyfikacji tym segmentom, które były i wciąż są znarodowione.
140 lat temu jeden z czołowych założycieli „Proświty”, ks. J. Zajaczkiwski, zwracając się do studentów, urzędników i nauczycieli, powiedział: „Uboga Ukraino-matko, ubodzy i wy, jej synowie. Praca — to wasz kapitał, z którego macie spłacić dług wobec narodu. Tak, wiecie, a naród o tym wie, że wasza obecna nauka jest opłacana w największej części tym nędznym groszem, na który naród ciężko pracuje. A kiedy zdobywacie kawałek chleba, niech Bóg strzeże przed tą dzisiejszą zarazą, przed obrzydliwym kosmopolityzmem (podkreślenie moje — P. M.), który jest zgubą wszelkiej narodowości, trzymajcie się swojego narodu — choćby wyniosła was wysoko los, nie dajcie się oderwać od waszej matki — od narodu! Tylko wtedy będziecie wolni w narodzie, a naród będzie się wami chlubił! O, o to prosi was naród moimi ustami”.
Jakże niezwykle aktualne dla wszystkich intelektualistów w XXI wieku jest to przestroga: „strzeżcie się zarazy kosmopolityzmu!” i jak ważne jest to przesłanie: „będziecie wolni w narodzie, a naród będzie się wami chlubił…”
Ukraina jest silna tymi imionami, które przyczyniły się do formowania potężnego ruchu oświatowego w rozdrobnionej Ukrainie: i Anatolem Wachnianinem, i Andrzejem Szeptyckim, i Iwanem Frankiem, i Borysem Hrinczenką, i Łesią Ukrainką, i Mykołą Łysenką, i Michajłem Kociubyńskim, i Dmytrem Jawornickim, i Jurijem Fedkowiczem, i Mykołą Arkasem, i Wołodymyrem Leontowyczem, i wieloma, wieloma innymi podwижnikami sprawy narodowej, którzy ofiarnie pracowali na ukraińskiej niwie…
Nie będę podawać pełnej listy ani nazwisk, ani tych osiągnięć, które położyły się u podstaw narodowych zmagań Ukraińców o swoje państwo w XX wieku. Wspomnę tylko: założona przez 65 założycieli ze środowiska galicyjskiej inteligencji „Proświta” uzupełniała swoje szeregi dzięki studentom, urzędnikom, duchownym, nauczycielom, dziennikarzom, przekształcając się w najliczniejszą organizację społeczną i stając się matką innych ukraińskich towarzystw. To właśnie „Proświta” wraz z organizacjami „Sokołów” i „Siczy” przygotowała Listopadowy Czyn 1918 roku, Akt Zjednoczenia 1919 roku, heroikę OUN-UPA. Setki tysięcy izb-czytelni, dziesiątki wydawnictw, tysiące amatorskich zespołów chóralnych, amatorskie teatry, wędrowne trupy, rozprowadzający książki — „nosiciele-torbacze” — wszystko to szerzyło słowo ojczyste, jednoczyło naród, wywoływało narodowy zryw.
Naturalny, bezinteresowny entuzjazm proświtan nie mógł nie odbić się na stanie aktywnego tworzenia narodu i budowy państwa, które trwało aż do nadejścia wojsk okupacyjnych i wprowadzenia czerwonego terroru na wszystkich ukraińskich ziemiach. Dlatego nie dziwi, że pierwszą organizacją, która podlegała prześladowaniom i zakazom, była „Proświta”; tysiące proświtan zostało represjonowanych, a nierzadko rozstrzelanych w tłumieniach i obozach NKWD.
Jednak to „Proświta” odrodziła się pierwsza — prawie dwadzieścia lat temu. 17 grudnia tego roku będziemy obchodzić 20-lecie powołania komitetu organizacyjnego do zwołania konferencji założycielskiej, która odbyła się 11–12 lutego w Republikańskim Domu Kina, gdzie uchwalono Statut i wybrano organy kierownicze Towarzystwa Języka Ukraińskiego na czele z Dmytrem Pawłyczko.
Odrodzone Towarzystwo, które od czasu proklamowania Aktu o niepodległości odzyskało historyczną nazwę „Proświta” im. Tarasa Szewczenki (12 października 1991 ro
…brało najaktywniejszy udział we wszystkich ogólnopolitycznych przedsięwzięciach, nie tracąc z oczu najważniejszej, najbardziej palącej i dotąd nierozwiązanej kwestii zmiany statusu języka ukraińskiego z podległego na państwowy język ukraiński. Działacze Proświty delegowali do Wierchownej Rady Ukrainy pierwszej kadencji (1990 r.) cały szereg narodowo zaangażowanych deputowanych, którzy utworzyli Radę Narodową na czele z I. Jucheowskim, a do władzy wykonawczej – swoich przedstawicieli, którzy za prezydentury L. Krawczuka kierowali sferami humanitarnymi w większości obwodów Ukrainy. Proświtianie kontynuowali obrany kurs na przywracanie przemilczanych dotąd kart naszej tragicznej historii, na odrodzenie kultury ukraińskiej poprzez działalność wydawniczą, wykładowo-oświatową, poprzez zakłady edukacyjne, we współpracy z Ministerstwem Oświaty i Siłami Zbrojnymi Ukrainy, w których dzięki wsparciu Towarzystwa kształtowano nową ideologię i zakładano ukraińskie świetlice zamiast tzw. „czerwonych kątów”.
Muszę podkreślić także ten fakt, który z czasem ulega przemilczeniu: to właśnie z łona „Proświty” wyodrębniła się większość nowych organizacji i partii, które nigdy nie zdołały z wdzięcznością pojąć rozmiarów Towarzystwa i tego, czego ono dokonało: wewnątrzpartyjne waśnie i bułhakowszczyzna rozdrobniły te i tak nieliczne ugrupowania polityczne niemal do rozmiarów kanapkowych. Proświtianom udało się uniknąć tego losu i przejść ten odcinek czasu zwarcie, unikając zarówno rozczarowań, jak i zwątpienia, bo wiemy, że w dużej mierze od nas zależy, czy Ukraina będzie ukraińska, czy też my staniemy się gospodarzami we własnym domu, choć natarcie na to, co ukraińskie, prowadzone jest totalnie i na wszystkich możliwych frontach.
Nigdy nie wygładzaliśmy ostrych kantów, które istnieją w tej sferze, nie chowaliśmy głowy w piasek, upodabniając się do znanego ptaka, licząc na to, że przejdzie i nie przyjdzie nam ściągnąć na siebie gniewu władz. Nazywaliśmy i nadal będziemy nazywać rzeczy po imieniu, bez odrażającego kamuflażu, nie ustępowaliśmy i nigdy nie ustąpimy w przekonaniach i ideałach, broniąc niezbywalnego prawa Ukraińców do swego języka, kultury, swojej historii, swojej perspektywy.
Jednak jak nigdy dotąd w Ukrainie bezwstydnie działają ci, którzy również bez wszelkiego kamuflażu gotują kaczo-trującą zupę po ukraińsku, starając się wykorzenić ukraińskie wiśniowe słowo, obsadzając całą naszą przestrzeń szalonym bzem… Na czele listy tych ukrainofobicznych kucharzy stoi człowiek, który zupełnie niedawno prowadził politykę humanitarną (i to nie w czasach Leonida Kuczmy, lecz Wiktora Juszczenki) – Dmytro Tabacznyk, który „ogłosiwszy fundamentalny postulat swojego rządzenia” o niemożności prowadzenia polityki kulturalnej „tylko w interesie wąskiej warstwy ukrainojęzycznej inteligencji, która po prostu boi się konkurencji we wszystkim”, ze strony na stronę rosyjskojęzycznych okupacyjnych wydawnictw rozpyla swoje plamy przeciwko państwu ukraińskiemu, przeciwko Prezydentowi, przeciwko narodowi ukraińskiemu.
Słowo „konkurencja”, wypowiedziane przez niego właśnie w kontekście obchodów 75. rocznicy Ludobójstwa narodu ukraińskiego, wywołuje w mojej wyobraźni obraz i skojarzenie głodnego, wychudzonego mojego brata Dmytra, który żebrał garść prosa u chłopaków z torgsinu, patrzących na niego z pogardą jak na obrzydliwe monstrum, a nie wymawiając litery „r”, krzyczeli: „Wynoś się, kreaturrra…” Oto taka nasza konkurencja w przestrzeni informacyjnej, która – według określenia Ju. Illjenki – jest w pełni okupowana; oto taka nasza konkurencja w środkach masowego przekazu, w handlu księgarskim, gdzie jedna ukraińska książka przypada na dziesiątki rosyjskojęzycznych; nasza obecność w telewizji w gatunkach rozrywkowych, gdzie króluje wyłącznie moskiewska „międzypuchowszczyzna” i odessko rozpasane chochlodratowanie…
Kiedy mówimy o piątej kolumnie, o północnym sąsiedzie, który wtrąca się w nasze sprawy, pytam siebie: kiedy i komu któryś z sąsiadów pomagał budować państwo, jeśli nie we własnym interesie „pomocników”? Kiedy to bywało, że jedne państwa nie wtrącały się w wewnętrzne sprawy innych? Społeczeństwo-państwo to przede wszystkim wewnętrzna samoorganizacja ludzi do rozwiązywania codziennych drobnych i globalnych wspólnych zadań. Taka samoorganizacja zakłada ład i podporządkowanie się porządkowi państwowemu wszystkich i każdego; sam ład nie zawsze oznacza to, co nam odpowiada, ale zawsze oznacza życiową konieczność zarówno dla narodu, jak i dla państwa.
Z takiej życiowej konieczności wyrosła „Proświta” 140 lat temu, i to dowodzi, że jesteśmy zdolni samodzielnie wypracowywać własne priorytety, własne normy współżycia, znajdować drogi rozwiązywania tych czy innych – wewnętrznych i zewnętrznych – zadań, które stoją przed narodem. Zawsze znajdą się siły ludowe, które będą te normy i zachowania realizować, i które wywołają opór sił antypaństwowych, jakie w okresie postradzieckim zjednoczyły się, skonsolidowały i, skolonizowawszy znaczny zasób ekonomiczny, starają się zmienić wektor rozwoju Ukrainy.
Wola narodowa narodu budującego państwo zależy nie tylko od zasobów ekonomicznych władzy, które znalazły się w rękach naszych przeciwników, lecz także od innych zasobów państwa – wraz z językiem, kulturą, narodowym Kościołem. Te składowe zasobów, do których należą proświtianie, umacniają wolę narodową narodu budującego państwo.
Konsekwentnie używam słowa „naród”, bo naród, w przeciwieństwie do ludu, to wyższy stopień stanu społeczeństwa i zakłada posiadanie przez nie wysoko rozwiniętej kultury. Naród i kultura to pojęcia niemal tożsame. I budowa kultury jest dla nas wszystkich najpriorytetowsza. A w hierarchii wartości, które określają narodową tożsamość, nie ma rzeczy drugorzędnych: i architektura, i ubiór, i kuchnia narodowa, i środowisko wpływają na kształtowanie się jednostek i narodu w ogóle. I każdy naród wypracowuje własną strategię rozwoju we wszystkich parametrach. I ta strategia nie może być sformułowana obcym językiem. Bo każdy język to język historycznych pierwotnych znaczeń i symboli, to najpewniejsze narzędzie poznawania świata i siebie w nim. Pogarda dla języka ukraińskiego, której świadkami jesteśmy (do jakiej granicy może to dojść!) – to pogarda dla naszych fundamentalnych wartości. Jedynie zwrot ku własnemu językowi, odrodzenie poprzez język na gruncie prawdziwie narodowej kultury da nam możliwość stania się potężnym narodem o wysokim poziomie samoorganizacji i odpowiedzialności, tak jak było to właściwe tym, którzy przez 140 lat istnienia „Proświty” oddawali energię narodowemu odrodzeniu i budowie państwowości i uczciwie oraz ofiarnie wypełniali swój obowiązek: być Ukraińcem.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
