Kolaż Ksenii Hładyszewej
Машинний переклад
„Liczebność chersońskiego oddziału obwodowego Ogólnoukraińskiej Młodzieżowej Organizacji Społecznej „Młoda Proświta” codziennie rośnie, dołączają do niego twórczy młodzi ludzie”. „A kto, jeśli nie proświcianie, miałby zostać agitatorami na rzecz wysokiej jakości ukraińskiej książki w radiu, telewizji, w prasie? I kto nas tam nie wpuszcza?! A dlaczego by nie wznowić wspólnie z wydawnictwami, naszymi duchem, prenumeraty wydawnictw?”
Машинний переклад
“Potrzebne jest społeczne centrum monitorowania sytuacji na Ukrainie oraz potężne centrum analityczne do kształtowania adekwatnej reakcji narodu na zagrożenia zewnętrzne i wewnętrzne, które będzie w stanie udzielać ludności konkretnych porad w odniesieniu do określonej sytuacji, tak jak w ubiegłym stuleciu robiła to “Proświta”. “Stebelski stworzył we wsi kurs dla analfabetów, ponieważ prawie nikt nie umiał czytać ani pisać. Z 41 uczestników kursu 37 osób nauczyło się czytać i pisać po ukraińsku. Wszyscy oni zostali członkami czytelni “Proświty”.
Машинний переклад
„Proświta” współpracowała z Towarzystwem Naukowym im. T. Szewczenki, którego przewodniczącym w 1897 roku wybrano Mychajła Hruszewskiego. Uczony współpracował i pomagał „Proświcie” materialnie jeszcze od czasu zbierania funduszy na zakup trzypiętrowego budynku dla „Proświty” w 1895 roku (pl. Rynok, 10)”. „Prześladowania Ukraińców w państwie Romanowów nie dały im możliwości stworzenia tutaj „Proświty” jednocześnie z zachodnimi Ukraińcami. Ale wschodni Ukraińcy w pewnym stopniu są obecni od pierwszych dziesięcioleci w pracy oświatowej galicyjskiej młodzieży”.
Машинний переклад
“Wydarzenie, które świętujemy — 140. rocznica powstania „Proświty” we Lwowie 8 grudnia 1868 roku — ma bez przesady epokowe znaczenie. Przecież dzięki temu aktowi masowej oświeceniowej samoorganizacji zniewolonego ludu ukraińskiego wykrystalizowały się podstawy jednolitego narodu ukraińskiego”. “Członkowie „Proświty” w XIX—XX w. w parlamentach innych państw, do których zostali wybrani, bronili zdolności do utworzenia własnego niepodległego państwa ukraińskiego”. Olha MALUTA, str. 9 Oksana TEBESZEWSKA, str. 6 Serhij SZEWCZENKO, str. 5 Wasyl CZEPURNYJ, str. 14 ŁĄCZNIE NA KONCIE CERKWI TARASA — 902 261 hrywien 00 kopiejek.
Машинний переклад
Zdjęcie Olesia Dmytrenki. Pawło Mowczan, przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, deputowany ludowy Ukrainy. Oglądając się wstecz na półtorawieczny dystans, zobaczymy ponury, smutny narodowy krajobraz językowo-kulturowy Ukrainy, przepołowionej między dwoma imperiami. W podaustriackiej i podrosyjskiej Ukrainie społeczność ukraińska stanowiła niezorganizowaną, o niskim poziomie świadomości narodowej masę. Ukraińska elita ulegała denacjonalizacji, tworząc rozmyte, niezakorzenione w środowisku narodowym bractwa i kółka, przekonując siebie i sobie podobnych, że wyrzeczenie się własnej tożsamości to naturalny i jedyny akceptowalny proces integracji z wyższymi sferami kulturowymi, co później zostanie nazwane procesem cywilizacyjnym. Wydarzenie, które świętujemy — 140. rocznicę utworzenia „Proświty” we Lwowie 8 grudnia 1868 roku — ma bez przesady epokowe znaczenie. Przecież dzięki temu aktowi masowej samoorganizacji oświatowej poddanego ludu ukraińskiego wykrystalizowały się podstawy jednolitego narodu ukraińskiego. Dlatego szanujące się państwo w osobach swoich najwyższych przywódców wśród tytułowych wydarzeń historii ojczystej jest zobowiązane wyróżnić to nieprzemijające wydarzenie i oddać hołd tym, którzy stali u jego źródeł, którzy zapoczątkowali narodowe zmagania o kurs niepodległościowy, którzy przez dziesięciolecia nieuchronnie, cierpliwie i ofiarnie prowadzili, a nie deklarowali sprawę oświatową wśród wyzyskiwanego, mało wykształconego ludu, orientując go na samoświadomość i szacunek do samego siebie, pomimo wszelkich zewnętrznych i wewnętrznych oporów władz okupacyjnych. Utrwaliwszy jako decydującą sprawę statutową podniesienie wykształcenia ludności ukraińskiej, „Proświta” od czasu swojego powstania w rzeczywistości budziła świadomość narodową, broniła kulturalno-oświatowych i politycznych praw Ukraińców na wszystkich terenach, gdzie zamieszkiwali. Właśnie z „Proświtą” związany jest najbardziej intensywny okres tworzenia narodu, który trwał przez wiele dziesięcioleci i przerywany był jedynie w okresach represji i zakazów. Ten okres równoległego tworzenia narodu, który obejmował wszystkie ziemie etniczne Ukraińców, był jednocześnie okresem formowania dążeń państwowotwórczych, w którym „Proświta” odgrywała decydującą rolę. Dotyczyło to również organizacji oświatowych, naukowych, ekonomicznych, które wyszły z łona „Proświty”, jednak najbardziej priorytetowym jej
Машинний переклад
Початок тексту може бути неповним — звірте зі сторінкою оригіналу
zadaniem było i pozostaje przywrócenie narodowej samoidentyfikacji tym segmentom, które były i wciąż są znarodowione.
140 lat temu jeden z czołowych założycieli „Proświty”, ks. J. Zajaczkiwski, zwracając się do studentów, urzędników i nauczycieli, powiedział: „Uboga Ukraino-matko, ubodzy i wy, jej synowie. Praca — to wasz kapitał, z którego macie spłacić dług wobec narodu. Tak, wiecie, a naród o tym wie, że wasza obecna nauka jest opłacana w największej części tym nędznym groszem, na który naród ciężko pracuje. A kiedy zdobywacie kawałek chleba, niech Bóg strzeże przed tą dzisiejszą zarazą, przed obrzydliwym kosmopolityzmem (podkreślenie moje — P. M.), który jest zgubą wszelkiej narodowości, trzymajcie się swojego narodu — choćby wyniosła was wysoko los, nie dajcie się oderwać od waszej matki — od narodu! Tylko wtedy będziecie wolni w narodzie, a naród będzie się wami chlubił! O, o to prosi was naród moimi ustami”.
Jakże niezwykle aktualne dla wszystkich intelektualistów w XXI wieku jest to przestroga: „strzeżcie się zarazy kosmopolityzmu!” i jak ważne jest to przesłanie: „będziecie wolni w narodzie, a naród będzie się wami chlubił…”
Ukraina jest silna tymi imionami, które przyczyniły się do formowania potężnego ruchu oświatowego w rozdrobnionej Ukrainie: i Anatolem Wachnianinem, i Andrzejem Szeptyckim, i Iwanem Frankiem, i Borysem Hrinczenką, i Łesią Ukrainką, i Mykołą Łysenką, i Michajłem Kociubyńskim, i Dmytrem Jawornickim, i Jurijem Fedkowiczem, i Mykołą Arkasem, i Wołodymyrem Leontowyczem, i wieloma, wieloma innymi podwижnikami sprawy narodowej, którzy ofiarnie pracowali na ukraińskiej niwie…
Nie będę podawać pełnej listy ani nazwisk, ani tych osiągnięć, które położyły się u podstaw narodowych zmagań Ukraińców o swoje państwo w XX wieku. Wspomnę tylko: założona przez 65 założycieli ze środowiska galicyjskiej inteligencji „Proświta” uzupełniała swoje szeregi dzięki studentom, urzędnikom, duchownym, nauczycielom, dziennikarzom, przekształcając się w najliczniejszą organizację społeczną i stając się matką innych ukraińskich towarzystw. To właśnie „Proświta” wraz z organizacjami „Sokołów” i „Siczy” przygotowała Listopadowy Czyn 1918 roku, Akt Zjednoczenia 1919 roku, heroikę OUN-UPA. Setki tysięcy izb-czytelni, dziesiątki wydawnictw, tysiące amatorskich zespołów chóralnych, amatorskie teatry, wędrowne trupy, rozprowadzający książki — „nosiciele-torbacze” — wszystko to szerzyło słowo ojczyste, jednoczyło naród, wywoływało narodowy zryw.
Naturalny, bezinteresowny entuzjazm proświtan nie mógł nie odbić się na stanie aktywnego tworzenia narodu i budowy państwa, które trwało aż do nadejścia wojsk okupacyjnych i wprowadzenia czerwonego terroru na wszystkich ukraińskich ziemiach. Dlatego nie dziwi, że pierwszą organizacją, która podlegała prześladowaniom i zakazom, była „Proświta”; tysiące proświtan zostało represjonowanych, a nierzadko rozstrzelanych w tłumieniach i obozach NKWD.
Jednak to „Proświta” odrodziła się pierwsza — prawie dwadzieścia lat temu. 17 grudnia tego roku będziemy obchodzić 20-lecie powołania komitetu organizacyjnego do zwołania konferencji założycielskiej, która odbyła się 11–12 lutego w Republikańskim Domu Kina, gdzie uchwalono Statut i wybrano organy kierownicze Towarzystwa Języka Ukraińskiego na czele z Dmytrem Pawłyczko.
Odrodzone Towarzystwo, które od czasu proklamowania Aktu o niepodległości odzyskało historyczną nazwę „Proświta” im. Tarasa Szewczenki (12 października 1991 ro
…brało najaktywniejszy udział we wszystkich ogólnopolitycznych przedsięwzięciach, nie tracąc z oczu najważniejszej, najbardziej palącej i dotąd nierozwiązanej kwestii zmiany statusu języka ukraińskiego z podległego na państwowy język ukraiński. Działacze Proświty delegowali do Wierchownej Rady Ukrainy pierwszej kadencji (1990 r.) cały szereg narodowo zaangażowanych deputowanych, którzy utworzyli Radę Narodową na czele z I. Jucheowskim, a do władzy wykonawczej – swoich przedstawicieli, którzy za prezydentury L. Krawczuka kierowali sferami humanitarnymi w większości obwodów Ukrainy. Proświtianie kontynuowali obrany kurs na przywracanie przemilczanych dotąd kart naszej tragicznej historii, na odrodzenie kultury ukraińskiej poprzez działalność wydawniczą, wykładowo-oświatową, poprzez zakłady edukacyjne, we współpracy z Ministerstwem Oświaty i Siłami Zbrojnymi Ukrainy, w których dzięki wsparciu Towarzystwa kształtowano nową ideologię i zakładano ukraińskie świetlice zamiast tzw. „czerwonych kątów”.
Muszę podkreślić także ten fakt, który z czasem ulega przemilczeniu: to właśnie z łona „Proświty” wyodrębniła się większość nowych organizacji i partii, które nigdy nie zdołały z wdzięcznością pojąć rozmiarów Towarzystwa i tego, czego ono dokonało: wewnątrzpartyjne waśnie i bułhakowszczyzna rozdrobniły te i tak nieliczne ugrupowania polityczne niemal do rozmiarów kanapkowych. Proświtianom udało się uniknąć tego losu i przejść ten odcinek czasu zwarcie, unikając zarówno rozczarowań, jak i zwątpienia, bo wiemy, że w dużej mierze od nas zależy, czy Ukraina będzie ukraińska, czy też my staniemy się gospodarzami we własnym domu, choć natarcie na to, co ukraińskie, prowadzone jest totalnie i na wszystkich możliwych frontach.
Nigdy nie wygładzaliśmy ostrych kantów, które istnieją w tej sferze, nie chowaliśmy głowy w piasek, upodabniając się do znanego ptaka, licząc na to, że przejdzie i nie przyjdzie nam ściągnąć na siebie gniewu władz. Nazywaliśmy i nadal będziemy nazywać rzeczy po imieniu, bez odrażającego kamuflażu, nie ustępowaliśmy i nigdy nie ustąpimy w przekonaniach i ideałach, broniąc niezbywalnego prawa Ukraińców do swego języka, kultury, swojej historii, swojej perspektywy.
Jednak jak nigdy dotąd w Ukrainie bezwstydnie działają ci, którzy również bez wszelkiego kamuflażu gotują kaczo-trującą zupę po ukraińsku, starając się wykorzenić ukraińskie wiśniowe słowo, obsadzając całą naszą przestrzeń szalonym bzem… Na czele listy tych ukrainofobicznych kucharzy stoi człowiek, który zupełnie niedawno prowadził politykę humanitarną (i to nie w czasach Leonida Kuczmy, lecz Wiktora Juszczenki) – Dmytro Tabacznyk, który „ogłosiwszy fundamentalny postulat swojego rządzenia” o niemożności prowadzenia polityki kulturalnej „tylko w interesie wąskiej warstwy ukrainojęzycznej inteligencji, która po prostu boi się konkurencji we wszystkim”, ze strony na stronę rosyjskojęzycznych okupacyjnych wydawnictw rozpyla swoje plamy przeciwko państwu ukraińskiemu, przeciwko Prezydentowi, przeciwko narodowi ukraińskiemu.
Słowo „konkurencja”, wypowiedziane przez niego właśnie w kontekście obchodów 75. rocznicy Ludobójstwa narodu ukraińskiego, wywołuje w mojej wyobraźni obraz i skojarzenie głodnego, wychudzonego mojego brata Dmytra, który żebrał garść prosa u chłopaków z torgsinu, patrzących na niego z pogardą jak na obrzydliwe monstrum, a nie wymawiając litery „r”, krzyczeli: „Wynoś się, kreaturrra…” Oto taka nasza konkurencja w przestrzeni informacyjnej, która – według określenia Ju. Illjenki – jest w pełni okupowana; oto taka nasza konkurencja w środkach masowego przekazu, w handlu księgarskim, gdzie jedna ukraińska książka przypada na dziesiątki rosyjskojęzycznych; nasza obecność w telewizji w gatunkach rozrywkowych, gdzie króluje wyłącznie moskiewska „międzypuchowszczyzna” i odessko rozpasane chochlodratowanie…
Kiedy mówimy o piątej kolumnie, o północnym sąsiedzie, który wtrąca się w nasze sprawy, pytam siebie: kiedy i komu któryś z sąsiadów pomagał budować państwo, jeśli nie we własnym interesie „pomocników”? Kiedy to bywało, że jedne państwa nie wtrącały się w wewnętrzne sprawy innych? Społeczeństwo-państwo to przede wszystkim wewnętrzna samoorganizacja ludzi do rozwiązywania codziennych drobnych i globalnych wspólnych zadań. Taka samoorganizacja zakłada ład i podporządkowanie się porządkowi państwowemu wszystkich i każdego; sam ład nie zawsze oznacza to, co nam odpowiada, ale zawsze oznacza życiową konieczność zarówno dla narodu, jak i dla państwa.
Z takiej życiowej konieczności wyrosła „Proświta” 140 lat temu, i to dowodzi, że jesteśmy zdolni samodzielnie wypracowywać własne priorytety, własne normy współżycia, znajdować drogi rozwiązywania tych czy innych – wewnętrznych i zewnętrznych – zadań, które stoją przed narodem. Zawsze znajdą się siły ludowe, które będą te normy i zachowania realizować, i które wywołają opór sił antypaństwowych, jakie w okresie postradzieckim zjednoczyły się, skonsolidowały i, skolonizowawszy znaczny zasób ekonomiczny, starają się zmienić wektor rozwoju Ukrainy.
Wola narodowa narodu budującego państwo zależy nie tylko od zasobów ekonomicznych władzy, które znalazły się w rękach naszych przeciwników, lecz także od innych zasobów państwa – wraz z językiem, kulturą, narodowym Kościołem. Te składowe zasobów, do których należą proświtianie, umacniają wolę narodową narodu budującego państwo.
Konsekwentnie używam słowa „naród”, bo naród, w przeciwieństwie do ludu, to wyższy stopień stanu społeczeństwa i zakłada posiadanie przez nie wysoko rozwiniętej kultury. Naród i kultura to pojęcia niemal tożsame. I budowa kultury jest dla nas wszystkich najpriorytetowsza. A w hierarchii wartości, które określają narodową tożsamość, nie ma rzeczy drugorzędnych: i architektura, i ubiór, i kuchnia narodowa, i środowisko wpływają na kształtowanie się jednostek i narodu w ogóle. I każdy naród wypracowuje własną strategię rozwoju we wszystkich parametrach. I ta strategia nie może być sformułowana obcym językiem. Bo każdy język to język historycznych pierwotnych znaczeń i symboli, to najpewniejsze narzędzie poznawania świata i siebie w nim. Pogarda dla języka ukraińskiego, której świadkami jesteśmy (do jakiej granicy może to dojść!) – to pogarda dla naszych fundamentalnych wartości. Jedynie zwrot ku własnemu językowi, odrodzenie poprzez język na gruncie prawdziwie narodowej kultury da nam możliwość stania się potężnym narodem o wysokim poziomie samoorganizacji i odpowiedzialności, tak jak było to właściwe tym, którzy przez 140 lat istnienia „Proświty” oddawali energię narodowemu odrodzeniu i budowie państwowości i uczciwie oraz ofiarnie wypełniali swój obowiązek: być Ukraińcem.
Машинний переклад
Ciąg dalszy. Początek w latach 2003–2007, nr 10, 15, 21, 24, 34 za rok 2008. Bilan P. W. 100,00 Gałak O. W., m. Kijów 100,00 Diaczenko W. I., m. Odessa 100,00 Kasjan M. D., m. Biała Cerkiew obwodu kijowskiego 100,00 Łubenko Ju. P., m. Czernihów 100,00 Macehora H. P., m. Zaporoże 50,00 Mularczyk W. I., wieś Serafińce obwodu iwanofrankiwskiego 100,00 Rudenko L. P., m. Kijów 430,00 Riabczuk P. S., m. Równe 900,00 Sulyma S. O., m. Łuck 30,00 Taradaj O. I., m. Czerwonogród obwodu lwowskiego 50,00 Trofymczuk M. I. (z testamentu córki Trofymczuk L. S.), m. Nowogród Wołyński obwodu żytomierskiego 150,00 Cap M. H., m. Lwów 100,00 przez Szelest, liceum wsi Stupne obwodu rówieńskiego 27,00 Szostak M. M., wieś Lypiwka rejonu mikołajowskiego obwodu lwowskiego 1 000,00
Машинний переклад
Włodymyr FERENC, m. Iwano-Frankiwsk
Państwo o słabym wizerunku międzynarodowym i ubogiej ludności niczego właściwie nie gwarantuje obywatelom samodzielnie i może być „zmuszone do tolerancji” albo „zmuszone do wykonywania poleceń”; musi ściśle wykonywać wytyczne instytucji międzynarodowych, bez względu na możliwe cierpienia i utratę sił życiowych własnego narodu. Dotyczy to także Ukrainy. Dlatego obiektywnie ukraińska machina państwowa sama nie jest w stanie pokonać ogromnego obciążenia kryzysowego przetrwania. Nie pomogą też różne związki międzypaństwowe, o których marzą politycy na wzór Janukowycza. Główna rola w przezwyciężaniu tego kryzysu należy wyłącznie do narodu — własnymi siłami. Właśnie zorganizowana aktywność obywateli ma wyrównywać ograniczone możliwości państwa w warunkach kryzysu. Ukraińcy, niestety, nie są gotowi działać zorganizowanie i skutecznie, bo nie mają zupełnie potrzebnego do tego systemu gro-
Włodymyr PROCENKO, „Dzwin Sewastopola”, Krym
Czy na terytorium Ukrainy potrzebna jest obca flota, która codziennie generuje problemy dla obywateli naszego kraju? Jakkolwiek ktoś by upiększał stosunki między Ukrainą a Rosją, powołując się na przyjacielskie zapewnienia wysokich urzędników, musi rozumieć, że polityka Rosji wobec Ukrainy, pomimo obietnic przyjaźni i współpracy, daleka jest od przyjaznej i pokojowej. Pobyt Czarnomorskiej Floty FR ma tragiczne karty, w których dominuje agresja. Tak, sześciu marynarzy obcej armii obrabowało i pobiło czterech niepełnoletnich, lecz dowództwo Czarnomorskiej Floty FR nie dopuściło na teren jednostki wojskowej ukraińskich śledczych, a przestępców odesłało do Rosji. Oznacza to, że obce dowództwo ukryło przestępców, za co powinno ponieść odpowiedzialność według ukraińskich ustaw, jednak do tego nie doszło. Przyczyną był brak jasnego regulaminu uprawnień organów śledczych w tekście międzypaństwowej umowy o pobycie Czarnomorskiej Floty na terytorium Ukrainy. W artykule 19 Umowy międzyrządowej między Ukrainą a FR zaznaczono: „Kwestie jurysdykcji, związane z przebywaniem formacji wojskowych na terytorium Ukrainy, regulowane są w następujący sposób: 1. W sprawach o przestępstwo popełnione przez osoby wchodzące w skład formacji wojskowych lub członków ich rodzin na terytorium Ukrainy stosuje się ustawodawstwo Ukrainy, a działają sądy, prokuratura i inne właściwe organy Ukrainy.
społecznych organizacji. Organizacji jest wiele, ale są słabe, i nie ma żadnej możliwości prowadzenia ogólnoukraińskiego monitoringu sytuacji ani rzetelnej analityki dla zwykłego człowieka, nie polityka. Mówiąc obrazowo, nie ma politycznie niezaangażowanej instytucji społecznej, która „trzyma rękę na pulsie narodu”. Winni temu jesteśmy my, Ukraińcy, bo skłonni jesteśmy żądać od państwa rzeczy niemożliwych, jednocześnie okazując niechęć do skutecznej działalności obywatelskiej. Niewielu zastanawia się nad rolą organizacji społecznej w życiu narodu, a uwaga jest niezasłużenie skierowana na partie polityczne. Dlatego właśnie specyficzna słabość samoorganizacji obywatelskiej Ukraińców tylko prowokuje struktury państwowe do zastępowania instytucji społecznych, a od tego jest jeszcze gorzej. Obywatelską ospałością prowokujemy silne państwa świata do tworzenia na naszym terytorium całego systemu grantożerczych, nie naszych struktur społecznych. Nie istnieje inne wyjście z wewnętrznego impasu, jak rozwijanie silnych struktur społecznych. Na razie Ukraińcy liczą na cud od idealnego premiera czy prezydenta, wybierają deputowanych, którzy latami nie potrafią dojść do porozumienia. To nazywa się snem narodu, o czym pisał jeszcze Taras Szewczenko. Państwo, na przykład, nie zdoła zorganizować bezpieczeństwa informacyjnego, kiedy przed telewizorami spokojnie drzemać będą zgadzający się na wszelkie programy Ukraińcy. Państwo nie zdoła obronić języka ukraińskiego, dopóki nim nie będzie się porozumiewać wszędzie i dopóki nie będzie go bronić jak własnego honoru każdy Ukrainiec. Państwo nie zdoła podnieść gospodarki narodowej, jeśli obywatele nie zrozumieją potrzeby ochrony rynku wewnętrznego według zasady „swój do swego po swoje”.
2. Postanowienia niniejszego artykułu nie stosuje się:
a) w przypadku popełnienia przez osoby wchodzące w skład formacji wojskowych lub członków ich rodzin – obywateli Federacji Rosyjskiej – przestępstw przeciwko Federacji Rosyjskiej, a także przeciwko osobom wchodzącym w skład formacji wojskowych lub członkom ich rodzin – obywatelom Federacji Rosyjskiej;
b) w przypadku popełnienia przez osoby wchodzące w skład formacji wojskowych przestępstw podczas wykonywania obowiązków służbowych w miejscach dyslokacji formacji wojskowych.
W przypadkach przewidzianych w niniejszym punkcie stosuje się ustawodawstwo Federacji Rosyjskiej i działają sądy, prokuratura oraz inne kompetentne organy Federacji Rosyjskiej.
Państwo nie zdoła nas obronić przed światem, jeśli każdy deputowany, urzędnik będzie demonstrował własne rozumienie narodowych interesów. Nic więc dziwnego, że zewnętrzne ingerencje w życie ukraińskiego społeczeństwa są nieograniczone i mają sieciowy charakter, odbywają się z wykorzystaniem do tego cech procesu globalizacji. Nie bez powodu w telewizji nawet podczas kryzysu dominuje reklama „glamouru”, obcych wartości etnicznych, wypierając z przestrzeni informacyjnej prawdziwą ukraińską oryginalność. Jak mówi satyryk, telewizja uczy, jak żyć, ale przecież nie pokazuje całościowo ukraińskiego życia, usypiając naszą wolę przetrwania w warunkach kryzysu. Państwo może na to wpływać, lecz nie może walczyć z zewnętrznymi ekspansjami informacyjnymi, jeśli ludność nie jest zdolna do zorganizowania się w celu adekwatnej reakcji. Zatem potrzebna jest potężna ogólnoukraińska sieć organizacji społecznych, zdolna przeciwstawić się ekspansjom w przestrzeni informacyjnej, kształtować u narodu właściwe postrzeganie zagrożeń, rodzących się z kryzysu i zmian w stosunkach międzynarodowych Ukrainy. W warunkach narastającego światowego kryzysu konkurencja informacyjna państw odbywa się właśnie za pomocą patriotycznie nastawionych i wysokotechnologicznych instytucji społecznych, które nierzadko finansują państwa. Mogą one działać jako wyrazicielki interesów na terytoriach zainteresowań lub wpływów. Bezpieczeństwo informacyjne to funkcja nie tylko państwa, lecz całego społeczeństwa. Zależy ono od jego samoorganizacji. Ta ogólna zasada dotyczy nie tylko Ukrainy. Tak pojawia się coraz więcej argumentów za utworzeniem silnej społecznej, patriotycznej organizacji
3. Właściwe organy Stron mogą zwracać się do siebie z prośbą o przekazanie lub przejęcie jurysdykcji w odniesieniu do poszczególnych spraw przewidzianych niniejszym artykułem. Takie wnioski rozpatruje się niezwłocznie i życzliwie.” Na podstawie tak nędznych warunków, uzgodnionych w umowie, na obiektach dzierżawy strona rosyjska może robić, co jej się żywnie podoba. Oczywiste jest, że Rosja wyłączyła się spod ukraińskich praw nietykalnością dzierżawionych terytoriów. Umowa dała możliwość podnoszenia kwestii przekazania stronie rosyjskiej do prowadzenia także spraw, które ukraińscy funkcjonariusze organów ścigania wszczynają wobec rosyjskich wojskowych. Oni, powołując się na zamaskowany artykuł umowy, mają pełne prawo w miejscach dyslokacji lub sieci organizacji. To nie nadbudowa ani cieniowa struktura władzy, lecz organizacyjno-analityczne centrum przetrwania narodu. Taką organizacją może stać się Proświta, unowocześniona i wyposażona w nowoczesne środki, technologie i zarządzanie działalnością społeczną. Niestety, większość elit odbiera to jako utopię. Podniesienie tradycyjnej „Proświty” do współczesnego poziomu w obecnych czasach rzeczywiście jest trudne. Nieprzynosząca zysku działalność społeczna, w porównaniu z polityką, nie wzbudza zainteresowania aktywnych ludzi, ponieważ polityka dla niektórych przynosi nadmierne zyski, a innych dobrze karmi.
Najtrudniejsze jest propagowanie potrzeby takiej siły społecznej w środowisku zniechęconego, pragmatycznie nastawionego społeczeństwa. Można to zrobić, mając plan urządzenia Ukrainy i projekt ruchu obywatelskiej samoobrony. Wszelkie pretensje należy kierować nie do władzy, lecz do własnej zdolności tworzenia i podtrzymywania potężnej organizacji społecznej: historycznie powinna ona nazywać się „Proświtą”, symbolizując siłę ukraińskiego światopoglądu. Taka organizacja-sieć jest niezwykle potrzebna również do koordynowania działań licznych drobnych, finansowo niezabezpieczonych organizacji społecznych, które bez współczesnego zarządzania są odłączone od ukraińskiej przestrzeni informacyjnej i nie są w stanie samodzielnie stworzyć jednej sieci szybkiej wymiany informacji i współdziałania. Potrzebne jest społeczne centrum monitoringu sytuacji na Ukrainie oraz potężne centrum analityczne do kształtowania adekwatnej reakcji na zewnętrzne i wewnętrzne zagrożenia, które będzie mogło udzielać konkretnych porad ludności w określonej sytuacji, jak w minionym stuleciu czyniła to „Proświta”.
wojskowych formacji prowadzić własne czynności śledcze. Bez wątpienia potrzebny jest tu międzypaństwowy dokument regulacyjno-prawny, podpisany na szczeblu szefów dwóch rządów, lecz strona rosyjska na to nie pójdzie i nie dopuści, by ukraińscy śledczy wykonywali na obiektach Federacji Rosyjskiej pilne czynności śledcze: zabezpieczanie dowodów, zatrzymania, przesłuchania sprawców i świadków na terytoriach ukraińskich dzierżawionych przez Rosję. I proszę: rosyjskie jednostki wojskowe bezkarnie ukrywają przestępców, pokazując, kto w domu jest gospodarzem. Tak na przykład 29 sierpnia 2008 roku znowu kilku rosyjskich żołnierzy służby zasadniczej Czarnomorskiej Floty FR o godzinie 22 poszło na „samowolkę”: przebrali się w cywilne ubrania, solidnie popili w parku i wszczęli bójkę przy Kurhanie Malachowym, powodując ciężkie uszkodzenia ciała studentów uniwersytetu. Jak twierdzą świadkowie, rosyjscy marynarze poczuli „smak krwi”. Kopali studentów nogami, wykrzykując: „Mieси chochła, Żeka! Dobywaj jego! Etot uże nie szewelitsia!” Tym wszystkim kierował znacznie starszy od swoich współtowarzyszy broni mongoloidalny „Maks”, który, według twierdzeń młodzieży z Korabelnej strony, nie pierwszy raz urządza podobne zajścia. Tym razem milicja zadziałała znacznie szybciej, ale zatrzymała tylko trzech marynarzy, z których dwaj nazwali nazwisko Pietrow, a jeden Akułow. Jeden z milicjantów czy to przypadkowo, czy to z
Czasy się zmieniły i wpływać na życie społeczeństwa może tylko dobrze zorganizowana i finansowana organizacja, którą utrzymuje naród, a nie zagraniczne granty. Współczesna „Proświta” może stać się taką organizacją, jeśli tylko Ukraińcy realnie ją będą wspierać i rozwijać jako ogólnonarodowy ruch samozachowania i przetrwania w warunkach obecnego kryzysu i surowej światowej rywalizacji. Zależy to nie od samej „Proświty”, bo ona robi, co może, lecz od nas, Ukraińców, gdyż kiedyś znudzi nam się przebywanie w stanie letargicznej depresji i oczekiwanie cudu. Wtedy czas nieodmiennie wezwie silnego lidera narodu, zdolnego zjednoczyć uzdolnionych Ukraińców w sprawie tworzenia projektu ogólnoukraińskiej organizacji XXI wieku. W nowym tysiącleciu samoorganizacja społeczna musi równoważyć i harmonijnie uzupełniać władzę państwową i odwrotnie. To nie idealizm, lecz stabilny sposób funkcjonowania państwowego narodów, który pozwala w każdych warunkach przetrwać i pomyślnie się rozwijać. Taki system ustroju państwowego w globalnym sensie koncentruje uwagę narodów na samobytnych wartościach wewnętrznego życia i gospodarowania i w ten sposób przezwycięża kryzysy podobne do obecnego, daje ludzkości szansę przejść bezkonfliktowo do wyższej formy współżycia. Ukraina pod względem poziomu społecznej samoorganizacji i skuteczności władzy, niestety, nie jest w pełni gotowa skutecznie reagować na zjawiska kryzysowe. Dlatego dla Ukraińców kwestia obywatelskiej samoorganizacji w tej sytuacji ma wagę życia lub śmierci, gdyż jest to ostatni i jedyny środek, który może nie tylko zrekompensować słabość ładu państwowego, ale też urzeczywistnić w praktyce konstytucyjną funkcję narodu jako nosiciela całej pełni władzy na Ukrainie.
innych powodów zwolnił głównego uczestnika bójki — Maksa. Dotąd podejrzanych o przestępstwo „Maksa” i „Żeki” dowództwo Floty Czarnomorskiej nie wydało śledczym, a wręcz przeciwnie, przerzucono ich do Rosji. Jeden z poszkodowanych — Ihor Nemyrowski — przebywa na oddziale reanimacji. Zabijanie ludzi to obyczaj barbarzyńców. Dzikość przejawia się w agresji. W trzecim tysiącleciu ludzkość nauczyła się pokojowo współistnieć, ale nie Rosja, gdzie i obecnie kwitnie imperialny światopogląd, rasowa zaciekłość i prawo pięści. Rozmawiając z rosyjskimi i ukraińskimi matkami, czuje się różnicę w poglądach na zemstę. Tam, gdzie Rosjanki żądają pozbawienia życia, Ukrainki mówią: „Bóg go ukarze”. Świadczy to o wysokiej duchowości narodu ukraińskiego i o niecywilizowaniu rosyjskiego, który ukształtował się na ziemiach, które Herodot nazywał krainą androfagów (ludożerców). Nie pomylił się, bo zgodnie z ogólnie przyjętymi prawami rozwoju ludzkości naród rosyjski stanie się cywilizowany dopiero w odległej przyszłości. Czujecie, w jakie tarapaty wpakowaliśmy się z umową o bazowaniu floty? Dziś naszemu państwowemu kierownictwu trzeba zastanowić się, jak wymusić na barbarzyńcy, by wyprowadził ze naszego kraju swoje wojska. Przez wszystkie te lata oficjalny Kijów milczy i uchyla się od kontroli nad wykonywaniem umowy, nie zna liczebności rosyjskiego wojska, które od niedawna nielegalnie się powiększyło. Naruszeń nie usuwa się. Świadczy to o niedostatecznej pracy nad problemami, które powstają w związku z przebywaniem ChFF w Sewastopolu.
Машинний переклад
DO 140. ROCZNICY „PROŚWITY” Olga MANIUK, pracownik naukowy Państwowego Muzeum Pamięci M. Hruszewskiego we Lwowie, członkini „Proświty” od 1989 r. Dla Ukrainy, dla jej przyszłości, dla umocnienia państwowości żył i pracował Wielki Ukrainiec, autor 10-tomowej „Historii Ukrainy-Rusi”, pierwszy Prezydent Ukrainy Mychajło Serhijowycz Hruszewski. Małą ojczyzną Mychajła Hruszewskiego jest miasto Chełm, które założył i w którym panował król Daniel Halicki. „Byłem ich starszym synem, urodzonym 17 września st. st. 1866 r. w Chełmie, gdzie ojciec był wtedy (bardzo krótko) nauczycielem greckounickiego gimnazjum”. (Hruszewski M. S. Autobiografia. Drukowane jako rękopis. — Kijów, 1926 — s. 3—4). Wychowywano przyszłego uczonego w ukraińskim otoczeniu, w ukraińskim duchu, szczególny wpływ miał na niego ojciec Serhij Fedorowycz. Los rzucił Hruszewskich na Kaukaz, gdzie Mychajło Serhijowycz ukończył gimnazjum w Tyflisie i pragnął jak najszybciej trafić do Kijowa, który wydawał mu się „…ogniskiem ukraińskiej pracy naukowej i literackiej” (Hruszewski M. S. Autobiografia). Ucząc się w gimnazjum w Tyflisie, Mychajło Hruszewski interesuje się wszystkim, co ukraińskie, doskonali swój język ukraiński. „Monografie Kostomarowa, Zapiski o Jużnoj Rusi Kulisza, zbiór Siczy Skałkowskiego, Historia literatur słowiańskich Pypina, pierwsze roczniki Kijowskiej Stariny, przeczytane przeze mnie w latach 1881—5, posłużyły za przewodnie nici moich zainteresowań i planów… Czytałem z tej sfery wiele… i szykując się na uniwersytet, dysponowałem solidnym zapasem wiedzy faktycznej i teoretycznej” (Hruszewski M. S. Autobiografia). Na podstawie lektur M. Hruszewski już w latach gimnazjalnych uświadamia sobie historyczną niesprawiedliwość zniewolenia Ukrainy przez Moskwę, uciski języka ukraińskiego. Jednocześnie wierzy w odrodzenie Ukrainy i jej języka. W wierszu „Jestem małorusem” (1883 r.) pisze: …Ukraina powstanie I znów wolność zapanuje, Dumną falą po całym kraju Popłynie dźwięk naszej mowy, My sztandar wolności podniesiemy I już nie wypuścimy z rąk. (Przekład Asi Humeneckiej) Nauka na Kijowskim Uniwersytecie Cesarskim św. Włodzimierza, praca naukowa pod kierunkiem prof. Wołodymyra Antonowycza, praca w seminariach, archiwach Kijowa, Warszawy, Moskwy były
Машинний переклад
„Strząśnij z siebie niewolniczego ducha i naucz się bardziej szanować siebie, ukraińska społeczności, jeśli chcesz żyć po ludzku i być po ludzku szanowana”. Mychajło Hruszewski fundamentem działalności naukowej Mychajła Serhijowycza. Szczególne miejsce w życiu i działalności Mychajła Hruszewskiego zajmuje Lwów. Naukowiec miał 28 lat, kiedy z rekomendacji Wołodymyra Antonowycza objął katedrę historii powszechnej ze szczególnym uwzględnieniem historii Europy Wschodniej na Uniwersytecie Lwowskim. Tutaj rozwinął wielką działalność organizacyjną i naukową. „Oprócz kursów uniwersyteckich, które musiały zabierać w pierwszych latach bardzo dużo czasu, prowadziłem wykłady publiczne, zabrałem się za organizację pracy naukowej w niedawno zreformowanym, ale zupełnie jeszcze nie wprowadzonym na naukową drogę Towarzystwie Naukowym imienia Szewczenki. Przejąłem redakcję Zapisek, a obok nich założyłem (1895 r.) w Towarzystwie inne, specjalne publikacje — Źródła do historii Ukrainy-Rusi, Zbiór etnograficzny i inne, sam zajmując się redakcją ich pierwszych tomów” — pisał Mychajło Hruszewski w „Autobiografii”. „We Lwowie prof. Hruszewski opracował i wydał kilka tomów „Historii Ukrainy-Rusi”. „Napisanie całościowej historii Ukrainy wcześnie, jeszcze w kijowskich czasach, stało się moją duszną myślą, do pewnego stopnia kwestią honoru własnego i swojego pokolenia” (Autobiografia, 1906 r.). Profesor Lubomyr-Roman Wynar, założyciel hruszewskoznawstwa, główny redaktor „Ukraińskiego Historyka”, tak charakteryzuje ten okres działalności Mychajła Hruszewskiego: „Galicyjski okres akademickiej i naukowej działalności M. Hruszewskiego obejmował dwadzieścia lat i w tym czasie poświęcił całą swoją twórczą energię i natchnienie, aby we Lwowie stworzyć ogólnoukraińską akademię nauk, która promieniowałaby na wszystkie ukraińskie ziemie i stałaby się podstawą ukraińskiego odrodzenia narodowego w XX wieku. To była prawdziwa złota era jego działalności i twórczości: Hruszewski stanął na czele Towarzystwa Naukowego im. T. Szewczenki we Lwowie, przyczynił się do stworzenia Ukraińskiego Towarzystwa Naukowego w Kijowie i stanął na jego czele… Wyjątkowo ważne znaczenie dla rozwoju ukraińskiej nauki historycznej ma założenie i działalność Lwowskiej szkoły historycznej M. Hruszewskiego” (Wynar L. Mychajło Hruszewski historyk i budowniczy narodu. — Kijów, 1995). We Lwowie, komunikując się z Galicjanami, uczony przyswaja galicyjską wymowę, pisownię i słownictwo, bo w tym języku nauczano i prowadzono badania naukowe. Mychajło Serhijowycz był pryncypialny w sprawie używania języka ukraińskiego jako naukowego. Świadczy o tym stanowisko Towarzystwa Naukowego im. T. Szewczenki wobec wydarzeń, które miały miejsce na XI zjeździe archeologicznym (1897 r.) w Kijowie. Chodziło tam o niedopuszczenie języka ukraińskiego na zjeździe: „…Sprawa uznania języka ukraińskiego za oficjalny na zjeździe była nie tylko ważna dla dalszego naukowego rozwoju ukrainistyki, ale miała także ogólnonarodowe znaczenie. Na posiedzeniu sekcji historyczno-filozoficznej i filologicznej NTSh postanowiono nie brać udziału w zjeździe kijowskim, jeśli język ukraińsko-ruski nie byłby dozwolony do odczytywania referatów”. (Mychajło Hruszewski o języku ukraińskim i ukraińskiej szkole. — Kijów: „Weselka”, 1991). „Ukraińcy muszą całą energię włożyć w to, aby rozgrzać poczucie narodowe, a z nim — poczucie narodowej wspólnoty, solidarności różnych części narodu ukraińskiego oraz skoncentrować, możliwie systematycznie i planowo, siły narodowe tych różnych części na wspólnej pracy narodowej, którą wysuwają nam bieżące wydarzenia na porządek dzienny”. Mychajło Hruszewski. Gabinet roboczy wybitnego historyka
M. S. Hruszewski był honorowym członkiem towarzystwa „Proświta” we Lwowie. Założycielami i aktywnymi działaczami „Proświty” byli prawdziwi patrioci: ks. Stepan Kaczała, Anatol Wachnianyn, Omelan Ohonowski, Julian Romanczuk i inni. „Proświta” współpracowała z Towarzystwem Naukowym im. T. Szewczenki, którego przewodniczącym w 1897 r. wybrano Mychajła Hruszewskiego. Uczony współpracował i pomagał „Proświcie” materialnie jeszcze od czasu zbierania funduszy na zakup trzypiętrowego budynku dla „Proświty” w 1895 roku (pl. Rynok, 10). „Proświta” stała się pierwszą ukraińską organizacją społeczną, która zdołała nabyć własny budynek. Kijowianie pogratulowali „Proświcie” tego zakupu, przekazując przez profesora M. Hruszewskiego 3 000 koron. W dwóch pokojach na drugim piętrze mieściło się Towarzystwo Naukowe im. T. Szewczenki, biblioteka oraz muzeum TNT. Członkowie TNT współpracowali z działaczami „Proświty” przy organizacji obchodów jubileuszowych: ogólnoukraińskiej manifestacji z okazji 100-lecia „Eneidy”, 40-lecia pracy pisarskiej Iwana Franki. W drukarni Towarzystwa Naukowego im. T. Szewczenki kosztem „Proświty” wydawano książeczki z historii Ukrainy, literaturoznawstwa, przyrodoznawstwa itp. W zbiorach Państwowego Muzeum Pamięci Mychajła Hruszewskiego we Lwowie znajdują się ciekawe publikacje, wydane nakładem, kosztem i staraniem Towarzystwa „Proświta”: „Ilustrowana historia Rusi…” Ołeksandra Barwińskiego (Lwów, 1890), „Dwa oblężenia Lwowa. Ugoda perejasławska” według Mykoły Kostomarowa (Lwów, 1905), „Jarosław Osmomysł (1153—1187)” Iwana Krypjakewycza (Lwów, 1937) i inne. W 1934 roku „Proświta” wydała portret Mychajła Hruszewskiego w nakładzie 1 tys. egzemplarzy. We Lwowie profesor Hruszewski poznał nauczycielkę Marię Wojakowską z Pidhajczyk na Tarnopolszczyźnie, ożenił się i przeżył najszczęśliwsze lata: „…a pewną rekompensatą służyło mi jedynie moralne wsparcie, które dawała rodzina: ożeniłem się w 1896 r. z Marią Wojakowską, lwowską nauczycielką, która była wiernym i rozumnym towarzyszem mi w mojej działalności, a w 1900 r. urodziła nam się córka Kateryna” (Hruszewski M. S. Autobiografia, 1906 r.). Rodzina Hruszewskich początkowo wynajmowała mieszkanie, a od 1902 do 1914 roku mieszkała we własnym domu przy ul. Ponińskiego. W tym budynku utworzono (1998 r.) i otwarto (2000 r.) Państwowe Muzeum Pamięci Mychajła Hruszewskiego. Mychajło Hruszewski — polityk i mąż stanu, przewodniczący Ukraińskiej Centralnej Rady. O działalności Centralnej Rady i swojej roli w niej Mychajło Serhijowycz pisze w „Autobiografii 1914—1919 lat”: „Przeżyłem jako przewodniczący Centralnej Rady trzynaście miesięcy, do końca jej istnienia. Ciężkie i odpowiedzialne było to stanowisko. Wrogowie ukraińskości, którzy i dawniej piekłem na mnie zionęli, w swoim zaślepieniu uważali mnie za autora i ukraińskiego ruchu, i wynalazcę języka ukraińskiego, teraz szczególnie wsiedli na mnie swoimi wyzwiskami i pogróżkami. A najciężej stawało się, kiedy nie było zgody i między swoimi — a tak musiało być w miarę tego, jak przychodziło rozwiązywać różne pytania dalszego życia. Przy tymże, choć wszelką odpowiedzialność walili na mnie, w rzeczywistości miałem bardzo ograniczony wpływ i to moralny tylko: prawnie moja rola była czysto formalna, jako przewodniczący C. Rady prowadziłem jej zebrania oraz reprezentowałem ją na zewnątrz. Decydowała zaś we wszelkich sprawach większość, a cała władza wykonawcza była w rękach Sekretariatu Generalnego” (Wielki Ukrainiec. Materiały z życia i działalności M. S. Hruszewskiego.—Kijów: „Weselka”, 1992.—s.216). Te słowa są współbrzmiące z dzisiejszą sytuacją na Ukrainie. Miał rację Mychajło Hruszewski, kiedy pisał: „Dobrze robić historię trudniej, niż ładnie pisać ją”. Państwowe Muzeum Pamięci Mychajła Hruszewskiego we Lwowie
Машинний переклад
DO 140. ROCZNICY «PROŚWITY» Serhij SZEWCZENKO, docent Kirowohradzkiego Państwowego Uniwersytetu Pedagogicznego im. W. Wynnyczenki PONAD KARPATAMI PŁYNĘŁO PRZENIKLIWE SŁOWO KORYFEUSZÓW Ucisk Ukraińców w państwie Romanowów nie dał im możliwości stworzenia tutaj „Proświty” jednocześnie z zachodnimi Ukraińcami. Ale wschodni Ukraińcy w pewnym stopniu byli obecni od pierwszych dziesięcioleci w pracy oświatowej galicyjskiej młodzieży. W szczególności ponad Karpatami płynęło przenikliwe słowo koryfeuszy ukraińskiego profesjonalnego teatru realistycznego, założonego w Jelizawetgradzie (obecnie Kirowohrad). Wystawiano tam sztuki Iwana Karpenki-Karego, z których dwie „Proświta” wydała w wielotysięcznych nakładach. Zauważmy, że honorowym członkiem lwowskiej organizacji był Jewhen Czykałenko, ukraiński działacz społeczny i mecenas, absolwent jelizawetgradzkiej szkoły realnej, gdzie uczył się razem z koryfeuszami teatru Panasem i Mykołą Tobilewyczami. Za osłabienia reżimu policyjno-imperialnego podczas pierwszej rewolucji rosyjskiej „Proświta” rozprzestrzenia się także na Ukrainie Wschodniej. 25 czerwca 1906 roku Wołodymyr Wynnyczenko, urodzony w Jelizawetgradzie, wystąpił na zebraniu założycielskim ukraińskiego oddziału „Proświty” i został członkiem jej prezydium. Książki naszego rodaka proświcianie rozpowszechniali aż po Kaukaz i Kubań. Na początku 1907 roku w Odessie „Proświta” zorganizowała wystawienie dramatów Marka Kropywnyckiego. 10 listopada 1907 roku w Kijowie Symon Petlura wystąpił z referatem „Naświetlenie historycznych zasług Karpenki-Karego dla rozwoju teatru ukraińskiego” na wieczorze literackim „Proświty”, poświęconym twórczości naszego rodaka. Referent przeanalizował odzwierciedlenie w utworach wybitnego dramaturga sytuacji ukraińskiego społeczeństwa pod koniec XIX wieku oraz procesów, które przeżywała wieś. Po gorąco przyjętym wystąpieniu publiczność obejrzała dramat „Najmyczka” w inscenizacji trupy Mykoły Sadowskiego. Założona i kierowana przez kuma Marka Kropywnyckiego, Mykołę Arkasa, Mikołajowska „Proświta” zorganizowała wystawienia oper „Kateryna”, „Zaporożec za Dunajem” i innych. W 1910 roku w Baku proświcianie urządzili wieczór pamięci I. Tobilewycza z amatorskim wystawieniem sztuki „Martyn Borula”, która odniosła wielki sukces. Sztywny antyukraiński charakter władzy w Jelizawetgradzie nie sprzyjał powstawaniu i rozwojowi w nim w czasach przedrewolucyjnych „Proświty”. Ale znani środkowoukraińcy wnosili zauważalny wkład w jej działalność w innych miastach. Twórczość mieszkańców nadingułskich terenów pomagała w pracy prośwician. Teatr w Jelizawetgradzie WASYL NIKITIN — PIERWSZY PRZEWODNICZĄCY Wasyl Nikitin, pierwszy przewodniczący Jelizawetgradzkiej „Proświty”, jej rówieśnik, urodził się 140 lat temu w Połtawie. Z czasem, otrzymawszy dyplom Uniwersytetu Moskiewskiego, pracował jako sędzia na Smoleńszczyźnie, w 1903 roku przeniósł się do Jelizawetgradu, gdzie zatrudnił się jako członek sądu okręgowego, później został notariuszem. W mieście nad Ingułem Wasyl Ołeksandrowycz zbliża się do ukrainofilów, przede wszystkim do „ojca artelnego”, przyszłego członka Centralnej Rady M. Łewyckiego i byłego kijowskiego „hromadiwca” oraz zesłańca politycznego P. Mychałewycza. U Nikitinów zbiera się młodzież gimnazjalna, omawiając problemy narodowe. Tutaj urządzają cotygodniowe wieczory literacko-muzyczne, w których biorą udział J. Tobilewycz, M. Sadowski, P. Saksahanski, M. Zańkowecka, M. Petłyszenko, L. Łynycki. W latach 1909—10 z inicjatywy Wasyla Nikitina w dni szewczenkowskie organizowano wykłady-koncerty, z których dochód przekazywano na budowę pomnika Kobziarza w Kijowie. Tak, 16 marca 1910 roku brzmiał „Testament”, którego przepełniona sala słuchała na stojąco, a chętni do jego wykonania wchodzili do chóru na scenę. Teatr został udekorowany wypisanymi specjalnie w tym celu z Połtawy licznymi przedmiotami ukraińskiego gospodarstwa domowego. W koncertach brali udział Kropywnycki, Staryćka-Czerniachiwska (córka M. Staryćkiego), Steszenko. Te przedsięwzięcia w dalszej kolejności zabronił gubernator. Ukraińskie życie Jelizawetgradu ożywiło się w 1917 roku. Wasyl Nikitin organizuje „Proświtę”, zostaje jej pierwszym przewodniczącym. Przy tej organizacji tworzą ukraiński chór i bibliotekę, wystawiają sztuki. Aktywnie pracowali proświcianie N. Prychodko, O. Semenenko, M. Panasewycz, J. Tobilewycz. Udział w koncertach „Proświty” brała córka M. Łysenki Halyna z mężem, miejscowym wykładowcą Kostiantynem Szyłem (później, według słów Nikitina, w Kijowie obejmie on „znaczące stanowisko w oświacie ludowej”). W kwietniu 1918 roku W. Nikitin występuje z wykładami o kulturze ukraińskiej w miejscowym „Hołosie Juha”. W czasach hetmana Skoropadskiego „Proświcie” przewodzi syn koryfeusza teatru Jurij Tobilewycz. Wasyl Ołeksandrowycz, będąc w jej aktywie, koncentruje się na pracy nauczycielskiej, wykładając, w szczególności, język ukraiński. Pod koniec sierpnia 1919 roku w Jelizawetgradzie władzę ustanawiają denikinowcy, którzy przeprowadzają rewizję u Nikitina, konfiskując ukraińskie książki. W czasach radzieckich pracuje na niwie pedagogicznej, organizuje działalność krajoznawczą. Wasyl Nikitin przetłumaczył na ukraiński wspomnienia miejscowego narodowca O. Tarkowskiego (dziadka autora filmów „Stalker”, „Andriej Rublow”, „Solaris”) o ruchu rewolucyjnym. Za pośrednictwem pracownika Akademii Nauk, byłego jelizawetgradczyka O. Tułuba, wspomnienia W. Nikitina o Kropywnyckim zostały wydrukowane w 1928 roku w zbiorze „Za sto lit”. Proświcianin napisał historię teatru ukraińskiego w Jelizawetgradzie, oddając ją P. Rulinowi dla muzeum teatralnego Instytutu Muzyczno-Dramatycznego im. M. Łysenki, gdzie uczyli się dzieci jelizawetgradczyka. Przedtem rękopis czytali akademik S. Jefremow i wdowa po dramaturgu S. Tobilewycz, zapisując swoje uwagi. Jefremow proponował wtedy Nikitinowi stworzenie w Zinowjewsku (obecnie Kirowohrad) towarzystwa naukowego, które utrzymywałoby stałe kontakty z akademią. W 1929 roku Wasyla Ołeksandrowycza aresztowano pod zarzutem „nielegalnych kontaktów z ukraińskimi elementami szowinistycznymi z inteligencji oraz grupowania ich w celach kontrrewolucyjnych”. Podczas rewizji skonfiskowano: „Opowiadania z historii ukraińskiej”, „Niezapomniani” (redaktor S. Petlura, 1918 rok), „W obronie kultury ukraińskiej”, „Tryzub” (w języku niemieckim), „Posłanie do Ewangelisty Demiana Biednego”, „Gramota do całego narodu ukraińskiego”, „Statut Ukraińskiej Proświty”, „Historia narodu ukraińskiego”. Aresztowanemu, w szczególności, inkryminowano kontakty z Jefremowem, o którym oświadczył: „Zawsze słyszałem o Jefremowie jako o człowieku nie ambitnym, a szczerze oddanym sprawie rozwoju ukraińskiej kultury narodowej”. W 1930 roku Nikitina wysłano do Kazachstanu na trzy lata „jako członka podziemnej organizacji Związku Wyzwolenia Ukrainy”, choć winnym się nie uznał. Syn Wasyla Ołeksandrowycza Jurij wchodził do kręgu przyjaciół Ołeksandra Dowżenki, grał w „Berezolu”, po czym, według słów ojca, zabrał się za organizowanie własnego ukraińskiego teatru dramatycznego w Charkowie. Zakończył życie w GUŁAG-u. Inny syn, Faust, odbył zesłanie jednocześnie z ojcem. Po tym wniósł wkład w naukę zoologiczną, został laureatem Nagrody Państwowej ZSRR w 1953 roku.
W kwietniu 1918 roku „Proświta” zorganizowała czterotygodniowe kursy dla chętnych do nauki języka ukraińskiego. Początkowo zapisało się około 100, później — 150 osób. Następnie nabór wstrzymano ze względu na ograniczone możliwości Towarzystwa. Zauważalnym zjawiskiem w życiu kulturalnym miasta stał się otwarty wykład przewodniczącego „Proświty” Wasyla Nikitina, w którym zatrzymał się on na problemach literatury ukraińskiej przed i po T. Szewczence oraz języka ukraińskiego. Powiedziano, że pomimo ucisku rządu rosyjskiego, który hamował swobodny wyraz twórczości narodowej, zachowały się kultura i język ukraiński: „Począwszy od XVI wieku, społeczeństwo małoruskie było o wiele bardziej oświecone od wielkoruskiego, a hetmani Małorosji stali o wiele wyżej pod względem wykształcenia od carów moskiewskich”. Porównując twórczość Szewczenki, Puszkina i Mickiewicza, prelegent zauważył, że Ukrainiec stał bliżej prostego ludu, ponieważ jego ustami „jakby mówił sam naród małoruski”. Odnotowywano również twórczość Kotlarewskiego, Kwitki-Osnowjanenki, Hułaka-Artemowskiego, Kulisza, Marka Wowczka i Hlibowa. A na tym tle za ministra Wałujewa zamykano wydawnictwa, zakazano druku Ewangelii w języku ukraińskim. Wśród ukraińskich dramaturgów W. Nikitin wyróżnił M. Kropywnyckiego oraz „równego siłą talentu Ostrowskiemu” I. Karpenkę-Karego. Z współczesnych wyodrębnił dramaturga i beletrystę W. Wynnyczenkę oraz poetę O. Olesia, który charakterem twórczości przypomina Nadsona. Ale, pomimo wszystkich ucisków, podsumował prelegent, kultura Ukrainy „stoi wysoko; w każdym razie wyżej niż taka w innych ziemiach słowiańskich”, a język ukraiński — „jeden z najpiękniejszych na świecie i może być postawiony obok uznanych za piękne — włoskiego i francuskiego”. Na wykładzie większość słuchaczy była rosyjskojęzyczna. Miejscowy rosyjskojęzyczny „Gołos Juga” regularnie drukował materiały o odrodzeniu ingulskiego ukraiństwa (działalność „Proświty”, biblioteki, chóru, kursów dla nauczycieli itp.). W maju na drugim piętrze budynku dawnego zgromadzenia szlacheckiego proświcianie otworzyli bibliotekę-czytelnię. Książki wydawano przede wszystkim członkom towarzystwa. Inni mieszczanie mogli otrzymywać wydawnictwa za rekomendacją „Proświty” lub pod warunkiem wniesienia kaucji w wysokości pięciu karbowańców. Wszyscy czytelnicy pewną sumę musieli co miesiąc wpłacać na korzyść Towarzystwa. Na te i własne skromne środki entuzjaści oświecenia prenumerowali dla tej placówki „Robitnyczu hazetę”, „Wilne żyttia”, „Nasze seło”, „Nowu Radu”, „Narodniu Woliu”, „Widrodżennia”, „Samostijnyk”, „Wilnu Ukrajinśku szkołu”, „Narodniu sprawu”, „Silśkoho hospodaria” itp. Z czasem w bibliotece otwarto dział dla dzieci, zorganizowano sprzedaż książek. Gazeta „Trudowaja żyzń” pisała: „Nie patrząc na brak jakiejkolwiek reklamy, książki rozchodzą się szybko, szczególnie chciwie rozbierają je chłopi”. Rozpowszechniano książki podczas kursów nauczycielskich w Jelizawetgradzie, na których zorganizowano wystawę podręczników, książek z literatury, historii, słowników, „na które ze strony nauczycieli był ogromny popyt”, — pisała ta sama gazeta. Książki rozpowszechniano też w szkołach powiatu. Ogółem propaganda najlepszych ukraińskich wydawnictw była pierwszym krokiem „Proświty” w naszym kraju. W czerwcu 1918 roku odbył się zjazd powiatowy, na którym przedstawiciele wsi wypowiedzieli się za połączeniem organizacji oświatowych kraju, aby miejska inteligencja mogła pomagać miejscowym komórkom, w szczególności w rozpowszechnianiu książek i ukraińskiej periodyki. Tego samego roku zaplanowano zorganizować własną trupę. Ale zrealizować to przeszkadzały problemy ekonomiczne. Z mebli proświcianie mieli tylko dwie szafy. Z braku własnego pomieszczenia trzeba było je wynajmować. Środki na to pochodziły ze składek oraz prywatnych ofiar miejscowych spółdzielni — Wspólnej Sprawy, Zjednoczenia Pawłowskiego, Unii Kredytowej. Spółka konsumentów towarów, której przewodził T. Bałanenko, latem asygnowała 10 tysięcy karbowańców „Proświcie” i 5 200 karbowańców na kursy ukrainoznawstwa. A jesienią już proświcianie przekazali miejskiemu komitetowi społeczno-pedagogicznemu 13 „Ściennych słowników ukraińskich” M. Starego i 20 plakatów „Jak czytać ukraińską książkę” z prośbą o wywieszenie ich w średnich i początkowych placówkach oświatowych. Zauważalnego doświadczenia działalności „Proświta” nabrała w następnym roku, w epoce hetmańskiej. Ale burzliwy 1919 rok z władzami czerwonogwardyjskimi, denikinowskimi, hryhorjewskimi i innymi wniósł korekty: Towarzystwo nie miało ani chóru, ani trupy, straciło poprzednie pomieszczenie, przenosząc się do kąta klubu robotniczego, ograniczając się jedynie do wydawania książek z biblioteki. W 1920 roku przewodniczący „Proświty” Jurij Tobilewycz stanął na czele komitetu organizacyjnego obchodów rocznicy Tarasa Szewczenki. W marcu w skwerze, który teraz nosi imię Kobziarza, wtedy ustawiono mu tymczasowe popiersie. „Towarzystwo ożyło”, — pisała miejscowa prasa jesienią. Otrzymało przestronniejsze pomieszczenie, wyposażyło je w fotografie pisarzy, plakaty artystyczne, pianino, nowe meble. Co tydzień organizowano wykłady „Wielka rewolucja na Ukrainie 1648 roku”, „Poezja ukraińska”, „Oświata ludowa w Republice Radzieckiej”, o I. France itp. Planowano opracować dalszą tematykę z historii i geografii ekonomicznej Ukrainy, ukraińskiej twórczości ludowej, higieny. Dał pierwszy koncert odrodzony chór ukraiński. Formowało się koło naukowe do samokształcenia i badania rodzinnego kraju. Towarzystwo otrzymywało materialną i inną pomoc od miejscowego wydziału oświaty ludowej. „Będziemy mieć nadzieję, że w dalszym ciągu towarzystwo szeroko rozwinie swoją pracę kulturalną i posieje ogień wiedzy w kręgi pracujące, które skupiają się wokół organizacji; podniesie ich poziom kulturalny i świadomość obywatelską”, — tak kończył się artykuł w języku ukraińskim w rosyjskojęzycznych „Izwiestiach” z października 1920 roku. Ale „Proświta” z jej zamiarami odrodzenia ukraińskiego nie wpisała się w system radzieckich instytucji społecznych. Zamknięto ją. A w latach 1930. proświcianie trafili pod karzący miecz NKWD-GPU.
Машинний переклад
Oksana TEBESZEWSKA, wieś Hołyń, obwód iwanofrankiwski. Pamięć i poczucie wdzięczności często prowadzą nas do tych, którzy pracowali dla ukraińskiej sprawy: wywalczali wolność, strzegli języka — tego, jeszcze do niedawna ostatniego, przyczółka ukraińskiego narodu, nieśli w masy światło wiedzy. Wśród nich jest rodzina Stebelskich. Siedmioro dzieci Ilji i Eleonory stało się patriotami Ukrainy. To pedagog, oświatowiec, dowódca UPA Stepan (pseudonim „Chrin”), który zginął w 1949 roku, wieloletni przewodniczący zarządu NTSz w Kanadzie, naukowiec, doktor Ukraińskiego Wolnego Uniwersytetu, grafik, rzeźbiarz, działacz społeczny Bohdan, który żył i pracował w Toronto, pedagodzy, aktywiści życia społeczno-politycznego, proświcianie Roman, Wołodymyr, Marija, Natalija i Iryna. Wysoką miłość do rodzinnej ziemi, narodu, pełną poświęcenia pracę na rzecz ludzi synowie i córki odziedziczyli po rodzicach. Kimże on jest, Ilja Stebelski, który wychował dla Ukrainy takie dzieci? Ród Stebelskich wywodzi się ze wsi Wołoszcza w dawnym powiecie samborskim (obecnie rejon drohobycki obwodu lwowskiego). Ojciec Ilji, Fedir, urodził się w 1835 roku. Był człowiekiem wykształconym. Od 1853 do 1854 roku przy parafialnej cerkwi w Łuczyńcach był poddiakiem, później — diakiem, a także uczył dzieci „składania i czytania ruskiego i polskiego”. W 1898 roku Ilja Stebelski, zdobywszy kwalifikacje nauczyciela, rozpoczyna działalność pedagogiczną. Pracuje we wsiach pod Rohatynem (Kuropatniki, Jawcze), a później na Kałuszczyźnie, we wsi Cwitowa (obecnie obwód iwanofrankiwski). Ilja Stebelski uczy dzieci pisania i czytania, aktywnie włącza się w życie społeczne. W liście-zawiadomieniu oddziału czytelni „Proświty” w Cwitowej z 29 stycznia 1905 roku, adresowanym do Głównego Oddziału Towarzystwa „Proświta” we Lwowie, czytamy, że na walnym zgromadzeniu, które odbyło się tego dnia, po sprawozdaniu przewodniczącego czytelni z pracy za 1904 rok „głos zabrał p. Ilja Stebelski, nauczyciel tutejszy, i wskazawszy na niepocieszający stan rusko-ukraińskiego narodu na polu ekonomicznym, oświatowym i politycznym, zagrzewał obecnych, żeby nie tylko oni, ale i ich żony i dzieci, ojcowie i matki, słowem, wszyscy byli członkami czytelni, bo tylko, jak mówił, przez oświatę dojdziemy do lepszego losu. Referat ów, trwający ponad godzinę, wysłuchali obecni z wielkim ożywieniem i uwagą”. Na zebraniu zwracano uwagę również na to, że we wsi szerzy się pijaństwo. Wszyscy członkowie czytelni przysięgli nie spożywać wódki, a Ilja Stebelski obiecał „wyuczyć czytelników amatorskie przedstawienie „Pierwszy góral” i „Na starość lat” — chcąc tym sposobem utwierdzić cały naród, podobnie jak to Uczestnicy VIII turnieju Stebelskich uczynił był w Jawczu powiatu rohatyńskiego, za co, prawdopodobnie, i został stamtąd do nas przeniesiony”. Podczas letnich wakacji I. Stebelski uczęszczał we Lwowie na kursy pszczelarstwa, a później w Kołomyi na kursy ogrodnictwa. Dokumenty z tamtego czasu, które znajdujemy w CDIA we Lwowie oraz w osobistym archiwum Ilji Stebelskiego, świadczą, że zawsze był w wirze życia społecznego, umiał zorganizować ludzi, zainteresować ich, dbał o wzrost ich świadomości. Pracując w Cwitowej, Ilja koresponduje z Głównym Oddziałem „Proświty” we Lwowie: przesyła składki cwitowskich prośwician, zawiadomienia o walnych zgromadzeniach, roczne sprawozdania miejscowej czytelni. Nauczyciela ludowego stale wybierają na przewodniczącego zebrań proświciańskich, wsłuchują się w jego propozycje i rady, wspierają go. Stebelski rozmawia z członkami czytelni, chłopami o sytuacji politycznej i ekonomicznej na Ukrainie, naglącej potrzebie edukacji szerokich mas, ożywieniu życia kulturalnego, wzywa chłopów do wstępowania do „Proświty”. Na V walnym publicznym zgromadzeniu członków czytelni w Cwitowej, które odbyło się 2 lutego 1906 roku, na propozycję I. Stebelskiego przyjęto uchwałę „założyć pod jego kierownictwem mieszany chór nutowy czytelni”. Kończąc zebranie, przewodniczący (I. Stebelski — aut.) dziękował obecnym „za liczny udział w zebraniu”, a jeszcze bardziej za to, że wstępują do „Proświty”, zwrócił się z prośbą, „żeby schodzili się zawsze tak licznie, uczyli się, trudzili, czytali i radzili, a wtedy i owoce z pracy będą, i muszą być, i nadejdzie… piękny los, a świat jasny, niezmierzony cichutko zajaśnieje”. Ilja Stebelski podczas służby w wojsku austriackim, 1915 r. Czytelnia „Proświty” w Cwitowej od jesieni 1905 roku zaczęła „ożywać” dzięki Ilji Stebelskiemu. „Co wieczór, początkowo po trochu, potem coraz bardziej, zaczęli schodzić się do czytelni, ale zawsze tylko wtedy, gdy dowiedzieli się, że jest tam nauczyciel t. zw. (I. Stebelski — aut.), że jest komu im coś przeczytać, mądrze doradzić, opowiedzieć i pouczyć. Zachęta i praca codzienna — nie raz od
Od 5. godziny do 12. i 1. w nocy — gromadziło coraz więcej ludzi w czytelni”. Stebelski stworzył we wsi kurs dla „analfabetów”, bo prawie nikt nie umiał czytać i pisać. Z 41 uczestników kursu 37 osób nauczyło się czytać i pisać po ukraińsku. Wszyscy oni zostali członkami czytelni „Proświty”. Nauka na kursie odbywała się codziennie od 5. do 7. godziny wieczorem, oprócz soboty i niedzieli, bo w te dni schodzili się do czytelni starsi gospodarze. Ilia czytał im gazety i książki, rozmawiali o politycznym i ekonomicznym położeniu narodu ukraińskiego. Tak wieśniacy stopniowo zaczynali rozumieć potrzebę oświecenia, stawali się członkami czytelni. Ilia zorganizował chór mieszany, „który już na św. Mikołaja (w dzień odpustu) odśpiewał w cerkwi mszę świętą, wprawiając ludzi w zdumienie”. Z inicjatywy Ilii utworzono „Związek oszczędności i pożyczek” systemu Raiffeisena, którego walne zgromadzenie odbyło się 9 marca 1906 roku. „A żeby naród odwrócić od karczmy i pijaństwa, — czytamy w sprawozdaniu proświatowym mieszkańców Cwitowej, — uczą się członkowie również pod kierownictwem nauczyciela przedstawienia amatorskiego „Pierwszy góral”, które zostanie odegrane dnia 15 maja, jako w rocznicę Wolności”. Z inicjatywy Stebelskiego założono sklep czytelni, planowano budowę nowego budynku. I choć w następnym roku Ilia zostaje mianowany kierownikiem szkoły we wsi Tomaszowce-Kamień, związki z „Proświtą” w Cwitowej utrzymywał nadal. W marcu 1908 roku Ilia Stebelski brał aktywny udział w pierwszym walnym zgromadzeniu podczas otwarcia czytelni „Proświty” w Tomaszowcach Średnich. W „Sprawozdaniu” z 8 marca 1908 roku podaje się, że na zebraniu wystąpił „przedstawiciel filii towarzystwa „Proświta” w Kałuszu” p. Taras Korytowski, który opowiedział o celach towarzystwa i obowiązkach jego członków, funkcjonowaniu czytelni we wsiach, wyborze ich kierowników, rozwiązywaniu sporów, majątku. „Po tym, — czytamy dalej, — zabiera głos p. Ilia Stebelski, kierownik szkoły w Tomaszowcach-Kamieniu, i podaje przyczyny naszego upadku oraz ciemnoty, które usunąć ma czytelnia „Proświty”. Dalej podaje korzyści z hodowli królików i pielęgnowania sadownictwa; referuje sprawę założenia fabryki dachówek i zakupu maszyny, a na koniec proponuje założenie sklepu przy czytelni. Po tym wzywa do zapisywania się na członków czytelni, po czym zapisało się 42 członków, w tym i członkowie-założyciele”. To jeszcze jedno potwierdzenie tego, że rola Ilii Stebelskiego w rozwoju „Proświty” w powiecie kałuskim (a liczyła ona wtedy 13 613 członków) była bardzo ważna. Ten niestrudzony człowiek sam niezmordowanie pracował dla sprawy ukraińskiej i umiał zgrupować, zapalić do takiej pracy innych.
Машинний переклад
Mychajłyna BODNAR, kierownik ds. kulturalno-masowych i redakcyjnych Iwano-Frankiwskiego Obwodowego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. T. Szewczenki. Jednoczmy się, bratajmy się w towarzystwo uczciwe, niech braterstwem, szczerymi trudami Ukraina zmartwychwstanie. Iwan Franko. W święto archanioła Michała spełniło się dawne marzenie naszych prośwician: ruszyliśmy nowym, niedawno podarowanym przez obwodową administrację państwową autobusem do wsi Bortnyky w rejonie tłumackim, gdzie miał odbyć się obwodowy seminarium poświęcone 140. rocznicy «Proświty». Przyjaźnie i ciepło powitało nas kierownictwo rejonu, w szczególności zastępca przewodniczącego rejonowej administracji państwowej, zastępca przewodniczącego rejonowo-miejskiego zjednoczenia «Proświty» Ihor Deńkowycz, zastępca przewodniczącego rady rejonowej Iwan Cynyki i naczelnik wydziału Ołeksandra Czaplińska. Niewielkie muzyczne powitanie od wychowanków szkoły sztuki wokalnej dodało nastroju na cały dzień. Taka ścisła współpraca władzy i «Proświty» istnieje od dawna. Dlatego nie dziwi, że organizacja społeczna jest jedną z najlepszych w obwodzie. A Zarząd Centralny «Proświty» zadbał o to, by proświcianie rejonu mieli własny autobus. Zatem wstępujemy na błogosławioną ziemię bortnycką. Podeszli do nas mieszkańcy wsi, którzy wracali ze Mszy Świętej. Chlebem na ręczniku powitała nas przewodnicząca miejscowego oddziału «Proświty» Hałyna Słobodian. Dalej kierujemy się do sali «Proświty», którą otwarto tutaj w 2004 roku. Dowiadujemy się: oddział liczy 36 prośwician oraz 38 członków «Młodej Proświty». W skład wchodzi inteligencja wsi: dwóch księży, nauczyciele, dyrektor Domu Ludowego, sołtys, dyrektor muzeum historyczno-krajoznawczego, bibliotekarze. Podczas prowadzenia seminarium przekonaliśmy się, że są oni mocną podporą oświatowo-kulturalnej działalności oddziału. Wspólnie prowadzą działania skierowane na zachowanie kultury ukraińskiej oraz podniesienie świadomości narodowej wieśniaków. Starają się sumiennie wykonywać takie same zadania, jak ich poprzednicy 100 lat temu, odkąd pojawiły się pierwsze wiadomości o założeniu czytelni «Proświty» we wsi Bortnyky. Dmytro Szczerba, Petro Nawylkiw, Julian Hanakowski odpowiedzialnie tworzyli biblioteki. Dbając o uzupełnienie księgozbioru, często praktykowali czytanie na głos. Działały chór mieszany, kółko taneczne, amatorskie kółko dramatyczne oraz narciarskie. Tak jak wtedy, teraz z powodzeniem współpracują cerkiew i «Proświta». Ojciec Petro Tretiak na seminarium opowiedział, jak włączają ludzi do moralności chrześcijańskiej, przewodniczący obwodowej «Proświty» Petro Arsenycz zatrzymał się na roli «Proświty» w kształtowaniu świadomości narodowej. O wspólnej pracy oświaty i «Proświty» w wychowaniu młodzieży szkolnej opowiedziała dyrektor szkoły Hałyna Hamorak. Przewodnicząca oddziału pierwotnego Hałyna Słobodian podkreśliła, że wszystkie te trzy gałęzie, na których trzyma się miejscowa «Proświta», są niepodzielne. Właśnie dlatego we wsi, oprócz sali «Proświty», stworzono Ludowe muzeum historyczno-krajoznawcze (dyrektor – proświcianin Iwan Karpiak), działa kółko dramatyczne, stworzono klub literacki «Kalynowe hrono», zebrano materiały do książki «Historia oświaty Tłumaczyzny», gdzie w osobnym rozdziale mowa jest o «Proświcie». Urodzony w Bortnykach krajoznawca Iwan Tymiw wydał książki «Historia cerkwi we wsi Bortnyky XV—XX w.», «Wieś na Pokuciu w XV—XVIII w.», «Historia szkoły ludowej w Bortnykach, Bortnyky na Tłumaczyźnie XIX — lata trzydzieste XX w.». Tutaj prowadzą działania oświatowe, o których często pisze do gazety «Hałyćka» niestrudzona przewodnicząca Hałyna Słobodian. Ukraińska wieś przeżywa niełatwe czasy. Wiejskie kluby są przeważnie zamknięte, nieogrzewane. Młodzież szuka pocieszenia w wódce, narkotykach. W rezultacie – degradacja moralna. Dlatego trzeba bić na alarm. Po seminarium odbył się koncert amatorskiego ruchu artystycznego Domu Ludowego. Sala przepełniona, spotkania oczekują starsi ludzie, młodzież, sami uczestnicy koncertu. Uczestnicy zespołu folklorystycznego «Czornobrywci» zaśpiewali starodawne pieśni «Oj letila zozulenka», «Ne płaczte, ne sumujte, wy druzi-junaky». Kołysząc nie rekwizyt, a kołyskę, Oksana Trak wykonuje bortnyckie kołysanki. Młodzi proświcianie wystawili nowelę W. Stefanyka «Pobożna». Dobrze przyjęli obecni wykonawców z grupy wokalnej «Hałyczanka». Od obwodowego Domu Ludowego «Proświty» wystąpiła solistka Nina Bakaj. I – jak w piosence, «Do nowych spotkań», którą wykonała kierownik artystyczny Bortnyckiego Domu Ludowego Oksana Słobodian. Iwano-Frankiwska obwodowa «Proświta» ponad cztery lata temu opracowała Koncepcję odnowienia wiejskich «Proświt». Odnowiono około stu. Ale niedawno praca nieco przyhamowała. Z misją oświatową i z programami koncertowymi odwiedzaliśmy przeważnie centra rejonowe. Ale teraz, kiedy pojawił się transport, ruszymy do wsi. Pierwszy krok już zrobiono!
Машинний переклад
Початок тексту може бути неповним — звірте зі сторінкою оригіналу
...no-oświatowej działalności. Obecnie przewodniczy Antracytowskiemu Rejonowemu Zjednoczeniu Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki. «Proświta» powstała w rejonie w 1989 roku. Zorganizował ją obecnie zmarły zasłużony nauczyciel Ukrainy A. Bondarenko, a niezmiennym przewodniczącym został I. Zacharczenko. Obecnie zjednoczenie składa się z czterech podstawowych ogniw i liczy 45 aktywnych członków. Najlepiej pracują podstawowe ogniwa Domu Kultury w Diakiwce (przewodnicząca N. Korolowa) oraz Szkoły Średniej II stopnia w Rebrykach (przewodniczący S. Borzyłowa). Na bilansie rejonowego zjednoczenia Proświty znajdują się trzy muzea krajoznawcze oraz różnorodne kółka kulturalno-artystyczne. Zjednoczenie regularnie organizuje jubileuszowe imprezy, konkursy twórcze, wydaje kwartalnik «Dziakiwskie starożytności» oraz miesięcznik «Krynyczka». Od 1 września tego roku ukazał się pierwszy numer rejonowej gazety «Prymiuskie źródła». Organizatorem wszystkich tych przedsięwzięć jest Iwan Mychajłowicz. Delegat VII zjazdu «Proświty», uczestnik I Światowego Forum Ukraińców w Kijowie oraz I Kongresu ukraińskiej inteligencji. Za wybitne zasługi w dziedzinie ukraińskiego odrodzenia narodowego na Ługańszczyźnie, aktywną działalność, ukierunkowaną na rozwój ruchu proświatowego w kraju, Centralna Rada Towarzystwa «Proświta» odznaczyła Iwana Zacharczenkę najwyższym wyróżnieniem Towarzystwa — medalem «Budowniczy Ukrainy». Swoje życiowe i obywatelskie credo proświtianin-patriota wyraził w następujących poetyckich wierszach:
Jestem synem chłopów. Jestem tym chłopskim synem,
W którym żyje przeszłość narodu,
Z duchem przodków byłem i jestem jednym,
Więc pamiętam, kim jestem i z jakiego rodu!
Prescentrum Ługańskiego Obwodowego Zjednoczenia ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki
Машинний переклад
Ukraińskie oblicze rejonu antra-cytowskiego na Ługańszczyźnie jest nie do pomyślenia bez Iwana Mychajłowycza Zacharczenki, który 25 listopada skończył 60 lat. Przede wszystkim w tym człowieku zadziwia uniwersalizm: dociekliwy krajoznawca, utalentowany pedagog, znawca rodzimego języka i jego południowo-wschodniego dialektu, umiejętny organizator, niestrudzony folklorysta, znany poeta-pieśniarz. A także — godny kontynuator wolnościowych tradycji kozactwa zaporoskiego na terenach Donbasu, obdarzony wysoką świadomością narodową. Cała jego droga życiowa i twórcza jest tego jaskrawym potwierdzeniem. Urodził się Iwan Mychajłowycz w starodawnej kozackiej słobodzie Isajiwka-Diakiwka, która od blisko trzech wieków zdobi brzegi cicho płynącej rzeczki Naholnej — siostry niebieskookiego Miusu. Razem z Iwasiem tego dnia na świat przyszedł jego brat bliźniak Wasyl. Rodzicami noworodków byli Mychajło Illicz i Kateryna Fedoriwna — rolnicy z dziada pradziada. Oboje rówieśnicy: urodzeni w 1910 roku. Mychajło Illicz doświadczył wszystkich okropności II wojny światowej: uczestnik obrony oblężonego Leningradu przez trzy lata. Łącznościowiec, dwukrotnie ranny, przeżył niełatwe życie. Znał wiele ludowych bajek, za każdym razem opowiadając każdą z nich w nowym wariancie wnukom, a było ich u Mychajła Illicza aż jedenaścioro w momencie jego śmierci (1974 rok). Wnuki bardzo kochały takie „bajkowe” wieczory, które często przeciągały się długo po północy. Matka Iwana Mychajłowycza, Kateryna Fedoriwna, pochodziła z Krywenków, razem z mężem wychowała sześcioro dzieci. Ona, podobnie jak Mychajło Illicz, miała chłonną pamięć i ostry, dociekliwy umysł. Znała prawie wszystkie wsie i słobody byłego okręgu taganroskiego, legendy i prawdziwe historie związane z tym krajem. W rodzinie szanowano język ojczysty, legendy o Sawur-mogile, Dzikim Stepie. Diakiwska szkoła średnia, w której uczył się Iwaś Zacharczenko, była ukraińska nie tylko z szyldu, ale i z ducha. Tutaj na rocznice szewczenkowskie ogromny chór szkolny pod dyrekcją nauczyciela śpiewu I. P. Czornowołowa śpiewał „Testament”, „Dumy moje, dumy…” oraz „Ryczy i jęczy Dniepr szeroki…” Narodowej samoświadomości uczniów sprzyjało też to, że cała ludność słobody to potomkowie zaporoskich kozaków, których nazwiska znajdują się na liście wojsk Bohdana Chmielnickiego z 1649 roku. Dlatego absolwent z 1966 roku Iwan Zacharczenko nie wahał się, kim być i gdzie pójść się uczyć: wybrał ukrainistykę na wydziale filologicznym Ługańskiego Instytutu Pedagogicznego. Lecz los zdecydował inaczej: poszedł uczyć dzieci języka niemieckiego, a sam musiał uczyć się zaocznie. Nauczycielem-ukrainistą został dopiero po ukończeniu uczelni. Zacząwszy pisać wiersze od dziesiątego roku życia, publikował w gazetach obwodowych i republikańskich. Mając talent do rysowania, stworzył herby wsi i rejonu, które oficjalnie zatwierdziły komitety wykonawcze odpowiednich rad. Wytrwale studiując historię własnego rodu i śledząc ją aż do 1730 roku, Iwan Mychajłowycz stworzył herb rodzinny rodziny Zacharczenków, który odzwierciedla kozackie korzenie. Trzydzieści pięć lat życia Iwan Zacharczenko oddał wychowaniu młodego pokolenia: pracował w szkołach wsi rejonu antracytowskiego oraz miasta Rowieńki. Zyskał sławę nauczyciela-innowatora, erudyty, a w 1996 roku wywalczył pierwsze miejsce w obwodowym etapie konkursu „Nauczyciel roku” w nominacji „Historia”, został dyplomantem ogólnoukraińskiego konkursu. Materiał etnograficzny i folklorystyczny, który zebrał Iwan Mychajłowycz, publikowano na łamach gazet „Kamianyj Brid”, „Łuhanski wisti”, „Nasza hazeta”, „Ukraina Prydinczewa”. Były to opowieści o pochodzeniu kozackich nazwisk, świętach chrześcijańskich i ludowych oraz związanej z nimi tradycyjnej obrzędowości, właściwej wsiom południa Ługańszczyzny itp. Jeszcze u zarania nowoczesnego ruchu narodowo-demokratycznego I. Zacharczenko mocno stanął na pozycjach państwowotwórczych i nieporuszenie trwa na nich do dziś. Był jednym z organizatorów miejscowej komórki Ludowego Ruchu Ukrainy, później — przewodniczącym organizacji rejonowej Ukraińskiej Partii Ludowej. Wydarzenia ostatnich lat (liczne rozłamy i swary w szeregach sił narodowo-demokratycznych) zmusiły Iwana Zacharczenkę do wycofania się z aktywnej działalności politycznej. Nie zdradził ukraińskiej sprawy i skoncentrował się na kulturalnej pracy. Pracował jako agronom na Winniczyźnie, gdzie zastał go Wielki Głód. Wspomnienia o tamtych czasach Ołeksij przeniósł przez całe życie i już na obczyźnie opisał to, co widział. Hołodomor stał się bólem jego serca jeszcze dlatego, że w 1933 roku zmarła matka Ołeksija. Jako epigraf do książki Woropaj wziął wiersz Jurija Klena „Tercyny”: Uważaj na magię strasznych liczb. Oto piekło, to ziemi część szósta, A kraj zielonych wierzb i bujnych ziół, Co wszędzie go pokryła już krostą, — Ostatni w piekle krąg, dziewiąty krąg. W 1944 roku Ołeksij Woropaj z Odessy przez Podole, Galicję, Polskę wyjechał do Niemiec. Zaczęły się lata tułaczki w obozach osób przemieszczonych (te czasy Woropaj szczegółowo opisał w książce „W drodze na Zachód”). W 1948 roku rodzina Woropaja przeniosła się do Anglii. W 1961 roku w Monachium O. Woropaj obronił pracę doktorską. W latach 60.—70. prace z etnologii przyniosły mu uznanie nie tylko w środowisku ukraińskiej emigracji, ale i w świecie naukowym Europy, jego prace drukowano w USA, Kanadzie, Francji, Niemczech, Anglii. Zmarł Ołeksij Woropaj w 1989 roku, a dwa lata później na Ukrainie ujrzało światło dzienne jego główne dzieło „Zwyczaje naszego narodu”. Czas powrotu większości prac Ołeksija Woropaja jeszcze nie nadszedł, ale odeska „Proświta” zrobiła krok na tej drodze.
Машинний переклад
Nina HNATIUK
Zdjęcie autorki
Mogło go nie być, bo urodził się w strasznym 1932 roku. Matka z sześciomiesięcznym dzieckiem, uciekając przed głodem, opuściła rodzinny dom we wsi Czerwone, ówcześnie w powiecie Dżuliński, a obecnie Berdyczowski, w obwodzie winnickim, i próbowała radzić sobie w sąsiednim sowchozie. A potem znów głód, już w 1947 roku. Porzuciwszy szkołę, nastolatek poszedł na pastucha, by wieczorem przynosić spuchniętej z głodu matce ratunkowy kawałek skórki.
Ojca zastąpił mu witczym, Łukasz Stepanowicz Majstrenko, człowiek dobrego serca, wszechwiedzący stolarz, który nauczył pasynka także rzemieślniczych mądrości. Czy nie dlatego, gdy w 1948 roku ciotka zabrała chłopca na Bukowinę, do Czerniowiec, Wiktor wstąpił do technikum transportu kolejowego. Tam wydawano mundur i stypendium, a to w powojennych latach było ratunkiem. Lecz gdzieś na dnie duszy żyła miłość do książki, do słowa. I młodzieniec zapisuje się na wydział filologiczny Uniwersytetu Czerniowieckiego, by poświęcić całe życie wysokiej sztuce Słowa, duchowym skarbom literatury ukraińskiej.
Przemawiając na prezentacji wybranej książki „Na zew wieszczych testamentów” Wiktora Kosiaczenki, krytyk Jurij Cekow tak powiedział o znanym literaturoznawcy, pedagogu, działaczu społecznym z Bukowiny: „Na mojej daczy rośnie krzew kaliny, który jesienią cały jest w owocach. Bardzo mi przypomina Wiktora Kosiaczenka. Głęboko cenię go jako unikalnego krytyka o aforystycznym myśleniu, pedagoga od Boga. To wzór człowieka głębokiej przyzwoitości i pracowitości”.
Członek-korespondent NAN Ukrainy Hryhorij Syworokin, profesor Narodowego Uniwersytetu „Kijowsko-Mohylańska Akademia” Iwan Łysyj, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy im. Tarasa Szewczenki architekt Walentyn Sztolko, poeta Mykoła Som, zemlak, absolwent Uniwersytetu Czerniowieckiego Wasyl Tuhłuk, akademik Rostysław Pyłypczuk mówili nie tylko o wielkim wkładzie Wiktora Kosiaczenka w klasyczne literaturoznawstwo, ale i o niezwykłym talencie dostrzegania w studencie, początkującym pisarzu Bożej iskry, po ojcowsku pomagając w kształtowaniu osobowości.
Zastępca przewodniczącego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki, zasłużony działacz sztuki Ukrainy, pisarz Wasyl Folwarocznyj, który prowadził wieczór, podkreślił, że Wiktor Kosiaczenko to nie tylko znany literaturoznawca, który czterdzieści lat poświęcił pracy na katedrze literatury ukraińskiej Uniwersytetu Czerniowieckiego. Był przewodniczącym obwodowej organizacji Związku Pisarzy, trzynaście lat kierował Bukowińską «Proświtą», a obecnie jest jej honorowym przewodniczącym. Ile wieczorów literacko-artystycznych przeprowadziła przez te lata Bukowińska «Proświta», ile wydano publikacji, ile zachowano i odsłonięto pomników, tablic pamiątkowych wybitnym działaczom, bojownikom o Ukrainę! I w tym wszystkim — światła, dobra, niestrudzona dusza Wiktora Kosiaczenka.
Do tomu wybranych artykułów „Na wezwanie wieszczych testamentów” weszło nie tylko to, co najlepsze z jego dorobku twórczego o życiu i twórczości sławnych T. Szewczenki, I. Franki, O. Kobylańskiej, Ostapa Wyszni, a także naszych współczesnych — H. Tiutiunnyka, Je. Hucała, O. Czornohuzy, A. Harmatiuka i innych pisarzy. Jednak sercem prezentowanego wydania stały się artykuły i wystąpienia Wiktora Kosiaczenki w obronie języka i kultury ukraińskiej, a także o ruchu oświatowym na Bukowinie. Znany działacz społeczny jest przekonany, że „ten ruch potrzebuje wsparcia każdego: od potwierdzenia legitymacją przynależności do niego i udziału w konkretnych sprawach po wsparcie finansowe w formie datków… Tylko przy takim wspólnym podejściu będzie można zbudować należytą, nie mitingową, lecz systematyczną i, jak w 1905-ym pouczał galicyjską młodzież ukraińską I. Franko, „pełną miłości do swojego narodu, cichą, bez potoków hałaśliwych frazesów niestrudzoną pracę”.
Машинний переклад
Ołeksandr STEPANCZENKO, przewodniczący Odeskiego Obwodowego Zrzeszenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki
W 75. rocznicę Hołodomoru 1932–1933 Odeskie Obwodowe Zrzeszenie Towarzystwa „Proświta” wydało książkę Oleksy Woropaja „W dziewiątym kręgu”. Jej prezentacja odbyła się podczas „okrągłego stołu” pod hasłem „Hołodomor 1932–1933. Spojrzenie odessity”. W pracach „okrągłego stołu” wzięli udział znani odescy pisarze, naukowcy, dziennikarze i historycy.
Oleksa Woropaj dobrze znany jest na Ukrainie jako autor „Obyczajów naszego narodu”, jednak wśród jego dorobku twórczego są książki, prawie nieznane współczesnemu ukraińskiemu czytelnikowi. Wśród nich: „Ogni w cerkwi”, „Ukraińskie legendy ludowe”, „Jasyr”, „Ukraińskie zagadki ludowe”, „W drodze na Zachód”, „Przygody Marka Czubatego”. Większość tych książek na Ukrainie nigdy nie została wydrukowana.
W 1953 roku O. Woropaj wydał w Londynie niewielką, nieco ponad 40-stronicową książkę „W dziewiątym kręgu” – jeden z pierwszych na świecie dokumentalnych dowodów o Hołodomorze 1932–1933. Dzięki ponownemu wydaniu w 1954 roku w języku angielskim praca stała się szeroko znana. Tak więc Robert Conquest w pracy „Terror głodem” powoływał się na książkę Woropaja 37 razy.
Wiadomo, że Oleksa Woropaj urodził się w Odessie 9 listopada 1913 roku. Dzieciństwo upłynęło we wsi na Chersońszczyźnie. Ojciec chłopca wywodził się z rodu arystokratycznego. W 1919 roku był zmuszony wyemigrować, pozostawiając rodzinę w trudnej sytuacji. Ukończywszy technikum rolnicze, Oleksa Woropaj pracował
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
jasno poświadczono w nazwach trzech rezolucji Ludowego Komisariatu Oświaty USRR na czele z W. Zatońskim w 1933 roku: „Rezolucja Komisji LKO w sprawie sprawdzenia pracy na froncie językowym”, „Rezolucja Komisji LKO dla sprawdzenia pracy na froncie językowym w kwestiach terminologii”, „Rezolucja Komisji LKO dla sprawdzenia pracy na froncie językowym w sprawie gramatycznej” oraz w wystąpieniu i książce szefa nowo utworzonej Komisji Ortograficznej, kierownika wydziału agitacji i propagandy Biura Politycznego KC KP(b)U A. Chwyli (prawdziwe nazwisko Musułbas) „Nacjonalistyczne niebezpieczeństwo na froncie językowym i walka przeciwko niemu” (26 kwietnia 1933 roku), „Zniszczyć korzenie ukraińskiego nacjonalizmu na froncie językowym”, a także w artykułach „poprawnych” językoznawców w czasopiśmie „Mowoznawstwo”, 1933 r., cz. 1: „Dobić wroga” S. Wasylewskiego, „Nacjonalistyczne przekręcenia w kwestiach ukraińskiego słowotwórstwa” P. Horeckiego, „Nacjonalistyczne szkodnictwo w składni ukraińskiego języka literackiego” P. Horeckiego i I. Kyryczenki, „Terminologiczne szkodnictwo i jego teoretyczne korzenie” O. Finkiela, „Nacjonalizm w etymologii” N. Liperowskiej, „Trybuna ukraińskiego faszyzmu” W. Stawnyczego (o czasopiśmie „Ridna szkoła”). Nawiasem mówiąc, wszystkie te utwory napisano w szczytowym momencie Wielkiego Głodu jeszcze nie zrusyfikowanym językiem ukraińskim, zwłaszcza w dziedzinie fonetycznej, i właśnie w tym roku, jak świadczył w jednym ze sprawozdań z 1934 roku ludowy komisarz oświaty W. Zatoński, zniszczono 1649 ukraińskich naukowców – „nacjonalistów”, w większości specjalistów od języka ukraińskiego i historii [40, s. 140–148; 47, s. 361; 22, s. 136–137]. Głównym osiągnięciem tej wewnątrzjęzykowej wojny jako unifikacji z językiem rosyjskim, albo też „zbolszewizowanego języka ukraińskiego, oczyszczonego z niego samego” [22, s. 137] stała się ukraińska ortografia z 1933 roku, której nikt publicznie nie omawiał i która weszła w życie niespodziewanie, jak burza: „Gazety i inne wydania przeszły na nową ortografię natychmiast – w maju 1933 roku – jeszcze przed jej publikacją, i nieprzygotowani czytelnicy stanęli przed faktem dokonanym. Zaskoczeni wykładowcy i studenci nagle odkryli, że zasady, których przestrzegali, są nieważne…” [47, s. 365]. Najprawdopodobniej cenzorem-kodyfikatorem ortografii był Ł. Kaganowicz, „Żyd z pochodzenia, Rosjanin z kultury”. PIERWODRUK
Машинний переклад
Iryna FARION
Ciąg dalszy. Początek w nr 48 z 2008 roku
1.2. ASYMILACJA I INTERFERENCJA — SPOSOBY ZMIANY NORMY FONETYCZNEJ
Norma fonetyczno-ortoepiczna (lub szerzej fonetyczna) języka to ten wariant wymowy dźwięków i akcentowania, który, ze względu na systemowość językową jako główny kryterium normatywne, został utrwalony praktyką i zalecany do użycia jako obowiązkowy. Normę fonetyczną ustala się nie drogą statystyczną czy powoływaniem się na autorytety — wynika ona z osobliwości systemu fonologicznego tych dialektów ukraińskich, które legły u podstaw ukraińskiego języka literackiego. Jednocześnie jako zjawisko językowe i socjokulturowe norma fonetyczna przechodzi różne etapy swojego kształtowania: a) wybór normy, b) kodyfikacja, c) wprowadzenie, d) opracowanie i udoskonalenie [50, s. 155—156]. Przewodnią cechą takiego wielostopniowego procesu jest socjohistoryczne uwarunkowanie normy (pomimo jej najbardziej stabilnego charakteru w hierarchii systemowo-językowej). Na przykład do 1969 roku [36], zgodnie z normami wymowy ukraińskiego języka literackiego, sformułowanymi w latach 20., przede wszystkim w pracach O. Synjawskiego, spółgłoski zębowe [t], [d], [n], [l] wymawiamy miękko lub twardo przed [i], w zależności od tego, jakiego pochodzenia jest [i]: jeśli [i] pochodzi z [o] i wymienia się z nim (niż — noża, nis — nosa) oraz z [y] (husti — hustyj), to spółgłoski wymawiamy twardo; jeśli [i] pochodzi z dawnego dźwięku jać oraz [e], to spółgłoski wymawiamy miękko (nizhnyj, nis od nesty). Miało to swoje odzwierciedlenie w piśmie: po miękkich [t], [d], [n], [l] pisano ї (lїto), w szczególności w autorytatywnym słowniku ukraińsko-niemieckim J. Żelechiwskiego (1886 r.). Jednak tę graficzną znakowość ї zignorował „Słownik języka ukraińskiego” (1907 r.) pod redakcją B. Hrinczenki. Jak słusznie zauważył W. Simowycz, „wpłynęło to u nas bardzo fatalnie na ortoepię (wymowę — Aut.)…” [33, s. 196] i kolejnym całkowicie pozajęzykowym fatalnym krokiem w natarciu na miękkość [t], [d], [n], [l] we wskazanej pozycji stał się przepis akademickiego „Współczesnego ukraińskiego języka literackiego” (1969 r.) pod redakcją I. Biłodida — głównego ideologa ukraińsko-rosyjskiej dwujęzyczności jako dwóch języków ojczystych. Od tego czasu cała literatura fonetyczno-normatywna bazuje na przepisie nie fonetycznym, a socjohistorycznym. Jak wyraził się W. Simowycz, „…życie jest silniejsze od naukowości pisowni” [33, s. 196]. Rzeczywiście słusznie, choć po części silniejsze jest nie tyle życie, co my słabsi w obronie swojej językowej autochtoniczności. Wybór współczesnej normy fonetycznej przypada na koniec XVIII — lata 40. XIX w., kiedy epoka Romantyzmu utwierdziła nieodwracalność potencjalnego statusu społecznego ukraińskiego języka ludowego, wcielonego przede wszystkim przez literaturę piękną, a następnie zorientowanie ukraińskiego języka literackiego na gwary środkowonaddnieprzańskie (południowo-wschodnie). Trudniej było z kodyfikacją, czyli jej usankcjonowaniem. W warunkach kolonialnego przebywania Ukrainy w składzie różnych państw, w szczególności Rosji, Polski, Rumunii, Austro-Węgier, było to niemożliwe. Tym bardziej, że jedno z imperiów dokonało cudownego odkrycia, które błyskotliwie „opiewał” Jewhen Płużnyk:
Dwóch moskiewskich obałdujów
Martwił język chachłów.
Pierwszym był minister Wałujew,
Drugim był — minister Bubnow.
Plakat Oksany Waśkiw
A zbratała parę tę
Ich wojownicza żądza,
Hasło: „Nie było i nie ma,
I wcale być nie może”.
Na uzasadnienie ostatniej tezy wierszowanej Rosja skierowała ponad setkę zakazów ukraińskiego słowa od 1686 do 1905 roku. Mimo to ukraińscy uczeni i pisarze aktywnie opracowywali normy pisowni, które najściślej są związane z fonetycznymi. Szczyt tej pracy przypada na pierwszą połowę XX wieku, co wieńczy naukowo-praktyczna praca „Ukraińska pisownia” z 1929 roku. Fonetyczna zawartość tej pisowni, pomimo pewnych zastrzeżeń do zasad pisania słów obcojęzycznych z g/ґ (himnazija — ґimnazija), l/l' (lampa — ljampa) itp., jest organiczna i umotywowana. Jednak aktywne wprowadzenie współczesnej normy pisowniowej i fonetycznej w życie zostało brutalnie przerwane moskiewsko-bolszewicką polityką upodabniania języka ukraińskiego do rosyjskiego. W odróżnieniu od poprzedniego okresu — drugiej połowy XVII — początku XX wieku, który, ze względu na liczne dekrety imperialne zakazujące funkcjonowania naszego języka, jest systemowym zewnętrznym lingwocydem, — okres od lat 30. do końca lat 80. XX wieku oznaczam jako czas wewnętrznego lingwocydu, ponieważ była to wojna z wewnętrznymi prawami językowymi. Militarność charakteru niszczenia naszego języka [47, s. 358], inicjator natarcia na autochtoniczne podstawy języka ukraińskiego, wcielone w pisowni z 1929 roku, o czym świadczą trzy jego artykuły z 1930 roku „Przeciwko „narodnictwu” w językoznawstwie (Dokąd zmierza ukraiński język literacki?)”, w którym podkreślono „pożyteczność” dla języka ukraińskiego „jazyczija”, czyli surżyku; „Kilka słów o słownikach”, których autorom zarzucono „naukowe szkodnictwo” i „ukraińskie burżuazyjno-nacjonalistyczne kołtuństwo” oraz „Teoria językowa ukraińskiego burżuazyjnego nacjonalizmu”, w której „burżuazyjny nacjonalizm” wykryto w: 1) odrzucaniu neologizmów epoki rewolucyjnej; 2) odrzucaniu słów międzynarodowych; 3) odrzucaniu składników językowych, wspólnych z innymi językami republik radzieckich, zwłaszcza rosyjskim; 4) próbie zaszczepienia składników językowych o charakterze klasowo wrogim; 5) próbie poprzez język rozpowszechnienia ideologii feudalnej i burżuazyjnej; 6) próbie wprowadzenia sztucznych nowotworów; 7) wypaczeniu interpretacji wielu pojęć, w szczególności politycznych, ekonomicznych itp. (pisownia Kaganowicza zachowana. — Aut.) [47, s. 358–360]. Zatem przyzwolenie na język ukraiński zostało wydane spersonalizowanie i uzasadnione. Następnie dalsza moskiewsko-radziecka polityka tworzenia sowietskawa czeławieka z dwoma językami ojczystymi, wśród których „najojczystszy” — to język asymilacji wszystkich narodów ZSRR — rosyjski, doprowadziła do fundamentalnych przesunięć w ukraińskim systemie fonetycznym, a po części i fonologicznym. Z tego względu współczesną normę fonetyczną logicznie jest rozpatrzyć w dwóch płaszczyznach: 1. Asymilacja fonetyczna, uwarunkowana wciąż obowiązującą normatywnością pisowniowo-fonetyczną od kaganowiczów, która została utrwalona w Ukraińskiej (czyli pseudo-ukraińskiej, bolszewickiej) pisowni z 1933 roku i jej logicznym pseudonaukowym spadkobiercy Ukraińskiej pisowni z 2007 roku; 2. Interferencja fonetyczna powstała w wyniku lingwocydowej imperialno-kolonialnej polityki Rosji. W rezultacie normy fonetyczne mówiących trzeciego tysiąclecia — to jaskrawe i wymowne deformacje fonetyczne.
Ciąg dalszy nastąpi.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
w Instytucie Historii NAN Ukrainy, kierownik naukowy — Wiktor Danyłenko, członek korespondent NAN Ukrainy, doktor nauk historycznych. — Czy przekazuje Pani swoje zainteresowanie młodym, jak odnosi się młodzież do działalności „Proświty”? — Uważam, że do „Proświty” każdy powinien przychodzić świadomie, tak jak przyszłam tam ja. Siedemnastolatką zostałam członkiem tej organizacji. Przywiodła mnie do „Proświty” działalność naukowa i zainteresowanie naukowe tematem. Każdy z tych, z którymi przyszło mi rozmawiać, określał sam, co jest dla niego ważne w działalności organizacji. Jeśli mnie interesowały przede wszystkim aspekty, które orientowały młode pokolenie na porozumiewanie się w języku ukraińskim, sprzyjały wprowadzeniu ukrainistyki do procesu nauczania, to znaczna część młodych interesuje się głównie działalnością kulturalną: pieśniami, tańcami i tym podobne. Ludzie idą do „Proświty” dlatego, że brakuje im ukraińskiego środowiska w innych organizacjach. W „Proświcie” to znajdują. Jest to ważne dla samodoskonalenia, określenia przyszłości. Wszystko, co wchodzi w zadania „Proświty”, daje możliwość uświadamiania sobie przynależności do narodu ukraińskiego, czucia się osobowością we własnym państwie. — W czym upatruje Pani zastosowanie doświadczenia społeczno-politycznej, kulturalnej działalności „Proświty” XIX — początku XX wieku? Co wymaga wsparcia współczesnego politykierstwa?
Машинний переклад
— Olgo Wołodymirowno, to bezsprzeczny sukces — w wieku 28 lat wydać solidną pracę naukową. Proszę opowiedzieć, co było impulsem do Pani zainteresowania tematyką z historii „Proświty”. — Wszystko zaczęło się od Małej Akademii Nauk w Winnicy, kiedy wybrałam temat naukowy „Działalność towarzystwa „Proświta” na Podolu Wschodnim na początku XX wieku”. Uczyłam się wtedy w dziesiątej klasie winnickiej szkoły nr 34. Gromadził się materiał i praca stawała się coraz ciekawsza, ponieważ otwierały się nowe kierunki poszukiwań. Zaczynałam badać działalność kulturalno-oświatową „Proświty”, z czasem zrozumiałam, że nie tylko to określało działalność organizacji. Członkowie „Proświty” brali udział w wielu innych stowarzyszeniach społecznych, w życiu społeczno-politycznym, wpływali na kształtowanie polityki i wychowanie młodego pokolenia. Z czasem zamiłowanie do historii przerodziło się w trwałe zainteresowanie naukowe. Najbardziej zainteresowało mnie doświadczenie działalności państwowotwórczej członków „Proświt”, które można było wykorzystać na współczesnym etapie, analizując przyczyny tego, dlaczego państwo ukraińskie nie zdołało się utwierdzić na początku XX wieku i jak osiągnąć sukces w naszych czasach. Właśnie „Proświta” była tą jedyną organizacją społeczną, która od samych początków starała się objąć działalnością wszystkie dziedziny życia społecznego. W miarę tworzenia towarzystw branżowych o określonej specjalizacji w XIX — na początku XX w. przekazywała ona pewne kierunki im, a sama wyznaczała te główne punkty zwrotne, które wpływały na kształtowanie świadomości narodowej, były podstawowymi w określaniu kwestii dotyczących dobrobytu gospodarczego, życia politycznego. Ta organizacja od czasu powstania jasno określiła właśnie narodowy kierunek działalności, tworzyła i gromadziła ten potencjał, to podłoże, które zostało wykorzystane w okresach zmagań o państwowość Ukraińców: na początku, w połowie XX wieku, w latach 90., kiedy wreszcie udało się utworzyć i obronić niepodległe państwo ukraińskie. Ale wszystko to zdołałam zrozumieć, głęboko wnikając w istotę problemu, i właśnie dlatego tyle lat i tyle czasu poświęcono badaniu tej tematyki. Początkowo zajmowałam się badaniem krajoznawstwa historycznego Podola Wschodniego, potem — działalnością „Proświty” na Podolu i na Ukrainie Prawobrzeżnej, z czasem zrozumiałam, że aspekt państwowotwórczy jest ważny dla całej Ukrainy i od 2001 roku całkowicie określiłam kierunek: „Proświta” i jej wpływ na kształtowanie potencjału państwowotwórczego narodu ukraińskiego. To badanie stało się podstawą mojej pierwszej monografii. — Jakie źródła zostały wykorzystane podczas pracy? — Wykorzystano dokumenty, które znajdują się w Centralnym Państwowym Archiwum Historycznym Ukrainy we Lwowie, w Centralnym Państwowym Archiwum Historycznym Ukrainy w Kijowie, materiały archiwów państwowych obwodów winnickiego, dniepropetrowskiego, chmielnickiego, a także zbiory Instytutu Rękopisów Narodowej Biblioteki Ukrainy im. W. Wernadskiego NAN Ukrainy, oddziału rękopisów Lwowskiej Biblioteki Naukowej im. W. Stefanyka. Najbardziej reprezentatywne w odtworzeniu państwowotwórczego aspektu działalności „Proświty” są materiały znajdujące się w Centralnym Państwowym Archiwum Wyższych Organów Władzy i Zarządzania Ukrainy w Kijowie. — Komu z naukowców zawdzięcza Pani wskazówki w wyborze tematyki? — Badanie działalności „Proświty” na Podolu Wschodnim prowadziłam pod kierunkiem naukowym kandydata, a obecnie już doktora nauk historycznych Stepana Drowoziuka, na Podolu — kandydatów nauk historycznych Anatolija Łysego i Mykoły Łychohliada (niestety, obecnie już nieżyjącego). Temat działalności państwowotwórczej „Proświty” badałam w aspiranturze Instytutu. Pomnik „Proświty” we Lwowie. Zdjęcie Ksenii Hładyszewej. — Studiowanie doświadczeń poprzedników jest pożyteczne o tyle, że daje możliwość wcielenia dorobku w teraźniejszość. Prowadzenie w państwie ukraińskiej polityki narodowej może skonsolidować społeczeństwo: poprawić dobrobyt, wesprzeć działalność przede wszystkim młodych naukowców, stworzyć im możliwości twórczego rozwoju, pewności jutra, zapewnić postęp narodowo-kulturowy. To główne punkty zwrotne, które powinny wyznaczać podstawę polityki współczesnych krajowych parlamentarzystów. Ukraińskie niepodległe państwo będzie rozkwitać wtedy, gdy będą na nie pracować świadomi narodowo, patriotycznie nastawieni naukowcy, a młodzież będzie widzieć perspektywę. Warto pamiętać, że towarzystwo „Proświta” w XIX — na początku XX wieku w imperiach Austro-Węgierskim i Rosyjskim jednoczyło naukowców, przygotowywało świadome narodowo pokolenia społeczeństwa ukraińskiego, tworzyło im możliwości rozwoju narodowego. Wychowankowie „Proświty”, przechodząc szkolenie w życiu społeczno-politycznym, przodowali w zmaganiach narodowowyzwoleńczych i ukraińskim państwowotwórstwie w XX wieku. — Jakie są Pani plany na przyszłość? — Widzę siebie w działalności naukowej. Mam nadzieję, że ta pierwsza książka da początek wielu kolejnym. Rozmawiała Nadija KYRIAN. Postacie o działalności naukowej i społeczno-politycznej włączyły się w zmagania narodowowyzwoleńcze narodu ukraińskiego w latach 1917—1921, stały się ukraińskimi państwowotwórcami. Uzyskane doświadczenie twórców idei narodowej odzwierciedlało się w działalności Towarzystwa i było przekazywane następcom. Książka młodego historyka odtwarza te epoki historyczne, kiedy narodowi ukraińskiemu w zmaganiach narodowowyzwoleńczych przychodziło bronić samodzielności Ukrainy, walczyć o prawo do nazywania się narodem. Codzienna działalność społeczno-polityczna i państwowotwórcza w XIX — na początku XX wieku była heroizmem. Członkowie „Proświty” w XIX—XX w. w parlamentach innych państw, do których zostali wybrani, bronili zdolności do utworzenia własnego niepodległego państwa ukraińskiego. Ukraińska niepodległość kosztowała ogromne wysiłki wiele pokoleń świadomej narodowo inteligencji — tej, która przodowała w tworzeniu środowiska ukraińskojęzycznego w okresie przedpaństwowym; tej, która zdobywała i utwierdzała niepodległe państwo ukraińskie. Ukraińcy w tamtych czasach starannie bronili tego, co wymaga dzisiaj utwierdzenia: ukraińskiej nauki, historii, języka, pamięci historycznej… Jedynie włożone wysiłki setek tysięcy, a być może milionów Ukraińców, których wyszkoliła „Proświta”, tych, którzy kochali Ukrainę „nie tylko do głębi duszy, ale do głębi własnej kieszeni”, co chwilę i co dnia powracając do odrodzenia narodu ukraińskiego i państwa ukraińskiego, mimo okoliczności społeczno-politycznych, umożliwiły zdobycie niepodległości. Ich praca jest warta tego, aby o niej wiedzieć. Olha Maluta — autorka książki „„Proświty” i Ukraińska Państwowość (druga połowa XIX — pierwsza połowa XX w.)”, która niedawno ujrzała światło dzienne dzięki Centrum Wydawniczemu „Proświta”. Olha Maluta urodziła się w Winnicy. Ukończyła wydział historyczny Winnickiego Państwowego Uniwersytetu Pedagogicznego im. M. Kociubynskiego, aspiranturę Instytutu Historii Ukrainy NAN Ukrainy. Kandydat nauk historycznych. Autorka opowiedziała o pracy nad monografią, podzieliła się planami na przyszłość.
Машинний переклад
Przyszłość ukraińskiej państwowości leży w zachowaniu historii, tradycji, obyczajów, kultury, duchowości i narodowej pamięci, które tworzą ten potencjał wartości narodu, jaki należy pomnażać, urzeczywistniać i przekazywać potomkom. Warunki narodowej samoidentyfikacji wspólnoty określają składniki dalszego budowania państwa oraz tendencje budownictwa państwowego, które wymagają wzmożonej uwagi i mają stać się kierunkami polityki państwowej. Urzeczywistniając potencjał ukraińskiego budowania państwa we wszystkich okresach historycznych, przywołujemy w pamięci narodu te osiągnięcia, które duchowo wzbogacają, określają narodową trwałość i siłę. Okresy odrodzenia w historii Ukrainy utożsamia się z tworzeniem ukraińskiego narodu, epoką poprzedzającą aktywne budownictwo państwowe. W takich okresach walki o wyzwolenie narodowe stają się decydujące dla zdobycia doświadczenia, narodowego i państwowego samostanowienia. Historia, uczłowieczona postaciami i wydarzeniami walk o kształtowanie narodu i państwa, osiągnięciami oraz zgromadzonym przez ukraiński naród potencjałem, pojawia się na kartach monografii „Proświty” i Ukraińska państwowość (druga połowa XIX — pierwsza połowa XX wieku) młodego historyka Olgi Matiuty. W monografii przeanalizowano, jak Ukraińcy w warunkach polityki państwowej Austro-Węgierskiej i Rosyjskiej Cesarstwa tworzą w 1868 roku towarzystwo „Proświta”, które wyznaczyło sobie cel podnoszenia świadomości narodowej i dobrobytu ukraińskiego narodu. Przewagą towarzystwa stał się głęboko narodowy kierunek działania, podnoszenie świadomości narodowej ukraińskiego ludu drogą oświaty wszystkich warstw społeczeństwa, rozwoju kulturalnego, obrony prawa do działalności kulturalnej, gospodarczej, społeczno-politycznej. Właśnie to wyróżniało „Proświtę” spośród podobnych organizacji sąsiednich narodów, organicznie wpisywało ją w odrodzenie narodowe Ukraińców. Określającą cechą narodowo-państwowych walk Ukraińców na zachodnioukraińskich ziemiach w XIX — na początku XX wieku był wysoki poziom kultury politycznej, zdolność i możliwość obrony własnego prawa do samostanowienia. Właśnie na zachodnioukraińskich ziemiach, we Lwowie w latach 1860–1890, z trybun parlamentarnych członkowie „Proświty” domagali się funkcjonowania języka ukraińskiego, ukraińskiej szkoły, wyższego wykształcenia i nauki. Dopiero na początku XX wieku ukraiński naród na ziemiach Rosyjskiego Cesarstwa otrzymał możliwość legalnej działalności kulturalnej, naukowej, oświatowej w „Proświcie”, odradzania własnej duchowości i świadomości narodowej. W publikacji mowa o tym, jak w towarzystwie „Proświta” w drugiej połowie XIX — pierwszej połowie XX wieku wychowano kilka pokoleń narodowo świadomych Ukraińców — wywodzących się z różnych warstw ludu, gromadził się potencjał w sferze kulturalno-oświatowej, duchowej, gospodarczej, politycznej życia społecznego. Przygotowani kulturo-
Машинний переклад
DO 140. ROCZNICY „PROŚWITY”
Ołeh OŁEKSIUK, przewodniczący Chersońskiego Obwodowego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki
Ruch proświtański na Chersońszczyźnie zaczynał się od grupy ukrainofilów Ołeksandra Rusowa, który oprócz organizowania ukraińskich koncertów wydawał pierwszy na południu Ukrainy ukraińskojęzyczny almanach „Step”. Ujrzał on światło dzienne w 1886 roku. Jednak oficjalne doniesienia o utworzeniu komórki „Proświty” w Chersoniu datuje się na rok 1905, rok początku kształtowania się „Proświty” na Wielkiej Ukrainie. Lecz już od 1908 roku doniesienia o ruchu proświtańskim na Chersońszczyźnie znikają z łamów ówczesnych mediów. I dopiero w 1917 roku z inicjatywy pisarza Mykoły Czerniawskiego utworzono pierwszą legalną organizację kulturologiczno-polityczną „Ukraińska chata”, którą 6 stycznia 1918 roku zreorganizowano w towarzystwo „Proświta” na czele z założycielem chersońskiej kooperacji Iwanem Czelukiem.
Carski, a później także bolszewicki reżim próbowały zniszczyć proświtaństwo. Zarówno jedni, jak i drudzy drwili z aktywnych działaczy „Proświty”. Wśród zamęczonych przez reżimy są chersońscy proświtańcy: Sofija Rusowa, Mykoła Kulisz, Dniprowa Czajka, Mykoła Czerniawski, Iwan Dniprowski, Iwan Czeluk, Juchym Mychajliw. Satrapowie próbowali sprowadzić idee Towarzystwa do farsy, do niedorzeczności. Jednak idee proświtańskie żyją do dziś.
Aktywna działalność wszystkich komórek Berysławskiego Zjednoczenia Rejonowego (a działają one niemal w każdej wsi) zmobilizowała ukraińskość w szeregach Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki i stworzyła pozytywną aurę w utrwalaniu języka ukraińskiego wśród oświatowców oraz urzędników państwowych. Zaufanie ludności do lokalnej „Proświty” zostało poparte jeszcze zwycięstwami w wyborach do rad wiejskich, rejonowych i miejskich w latach 1994–2006. Zatem jedyna na Ukrainie grupa deputowanych „Proświta” w Berysławskiej Radzie Rejonowej w składzie dziewięciu deputowanych przez ponad 10 lat miała niemałe poparcie ludności. Możliwe, że właśnie to sprzyjało wydaniu „Szkiców z historii Berysławszczyzny”, które sfinansowały władze rejonowe, mimo że Chersońszczyzna przez wszystkie 17 lat niepodległości pozostaje jedynym obwodem na Ukrainie, gdzie wydawnictwo książkowe nie jest przewidziane w budżecie. 2002
NOTATKI POLEMICZNE
Jewhen BUKET
W pierwszej połowie lat 90. na fali odrodzenia narodowego w obwodach tarnopolskim, iwanofrankiwskim i lwowskim tworzono setki „Młodych Proświt”. Ogólna liczba młodzieży zaangażowanej w pracę proświtańską tylko na zachodzie Ukrainy zbliżała się do 20 tysięcy osób. 21 lipca 1996 roku w Kołomyi ogłoszono zamiar utworzenia Ogólnoukraińskiej Młodzieżowej Organizacji Społecznej „Młoda Proświta”. Zgromadzenie młodych proświtańców przyjęło apel do Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, do młodzieńców i dziewcząt sobornej Ukrainy. Zaznaczono w nim między innymi: „...Zjednoczywszy się dzisiaj w jednej grupie »Młodej Proświty«, wierzymy, że silna organizacja świadomej narodowo młodzieży może poważnie wpływać na sytuację w państwie, kształtowanie polityki młodzieżowej, rozwiązywanie najtrudniejszych problemów, formowanie elity ukraińskiej”
Машинний переклад
Початок тексту може бути неповним — звірте зі сторінкою оригіналу
roku kandydatka z Berysławskiego oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki Taisija Bernadśka zwyciężyła w wyborach na mera Berysławia. To właśnie Berysławszczyzna rozpoczęła ruch demontażu pomników Lenina i stawiania znaków pamięci, pomników ukraińskiej historii, wśród których jest znak Pamięci ofiar przymusowych przesiedleń z ziem zachodnioukraińskich z 1951 roku oraz Dzwon pamięci ostatniej przystani kozaków Siczy Zaporoskiej. Proświcianie ze wsi Zmijiwka to przykład, jak można współpracować ludziom różnych narodowości i wyznań, jak osiągnąć zgodę w pracy społeczno-politycznej i obywatelskiej. Za przykładem sąsiadów nowokachowscy proświcianie wzmocnili pracę komisji ds. kontroli przestrzegania ustawodawstwa Ukrainy o językach przy miejskim komitecie wykonawczym. Liczne listy protestacyjne, wysłuchania publiczne, pozwy sądowe przeciwko naruszającym prawo przyczyniły się do bardziej pełnego szacunku stosunku do ukraińskiego urzędowania ze strony deputowanych samorządu lokalnego i urzędników instytucji państwowych w Nowej Kachowce. Prowadzenie długotrwałej (od 1993 do 2002 roku) akcji prośwician w zrusyfikowanej Nowej Kachowce przyniosło radość mieszkańcom i gościom miasteczka. Na 50-lecie Nowej Kachowki w centrum miasta według projektu prośwician ustawiono pomnik Tarasa Szewczenki, rok później uroczyście odsłonięto tablicę pamiątkową Bohaterowi Ukrainy Wiaczesławowi Czornowołowi. Obecnie rozpoczęto zbiórkę funduszy na ustawienie pomnika Ołeksandrowi Dowżence. W Chersoniu, dzięki pomocy finansowej Towarzystwa Języka Ukraińskiego z Chicago (USA), w muzeum szkoły ogólnokształcącej nr 52 imienia Tarasa Szewczenki ustawiono popiersie Wielkiego Kobziarza (autorska praca proświcianina, rzeźbiarza Iwana Merdaka). Proświcianie Chersonia wspólnie z kolegami z lokalnej organizacji Ludowego Ruchu Ukrainy oraz Obwodowego Pałacu Młodzieży doprowadzili do przemianowania placu Tekstylników na plac Tarasa Szewczenki. Miło również, że właśnie pod adresem m. Chersoń, plac Szewczenki 1, obecnie pracuje „Młoda Proświta” Chersońszczyzny. Liczebność Chersońskiego oddziału obwodowego Ogólnoukraińskiej młodzieżowej organizacji społecznej „Młoda Proświta” codziennie rośnie, dołączają do niej twórczy młodzi ludzie. Wszak według projektu „Młodej Proświty” po raz pierwszy od lat niepodległości Ukrainy w 2008 roku przeprowadzono naradę młodych literatów obwodu. Owocna współpraca z wydziałem ds. rodziny, młodzieży i sportu Chersońskiej obwodowej administracji państwowej daje rezultat: co roku przeprowadzany jest otwarty konkurs młodych literatów „Pokolenie XXI”. Ukraińskojęzyczni młodzi poeci i pisarze mają twórczy zapał do współpracy z „Młodą Proświtą” Chersońszczyzny. Uzdolnieni muzycy, choreografowie, artyści i wokaliści mogą poczuć przyjazne ramię młodych prośwician na oryginalnym obwodowym festiwalu uzdolnionej młodzieży „Gwiezdny karnawał”. Na łamach gazety „Młodzież Chersońszczyzny” oraz młodzieżowego almanachu „Wyszywanka”, który redaguje proświcianin, dziennikarz i pisarz Wadym Łubczak, publikowane są pierwsze próby pióra. „Młoda Proświta” Oleszek w ścisłej współpracy z lokalną wspólnotą Ukraińskiej Autokefalicznej Cerkwi Prawosławnej stworzyła Świetlicę pamięci ofiar wielkiego głodu i komunistycznych represji. Ciurupynskie miejskie oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki zaproponowało w centrum miasta kozackiej sławy odrodzić Świątynię miłości, wszak nasz naród znalazł w sobie siły, by przemyśleć wizję przeszłości, aby budować przyszłość. Krzyże pamięci, które od 1993 roku przypominają oleszkowianom o zamordowanych przez komunistów rodakach, ustawiono na terenie tej Świątyni. Choćby jakie decyzje podejmowała była promoskiewska większość Ciurupynskiej rady miejskiej, ukraińskie odrodzenie narodowe nabiera mocy na południu Ukrainy. Dorasta nowa ukraińska młodzież, która nie odda na pastwę własnej historii i duchowości. Kwartalny program telewizyjny „Orbita Proświty” i cotygodniowe reportaże zasłużonego pracownika kultury Ukrainy Wasyla Mełeszczenki o żmudnej codziennej pracy prośwician Chersońszczyzny znajdują przychylne opinie w sercach rodaków. Działalność wydawnicza „Proświty”, mimo trudności materialnych, nie ustawała nigdy. Tylko od 2000 do 2008 roku ukazało się drukiem ponad 150 wydań literatury historycznej, naukowej, muzycznej, artystycznej i metodycznej. Nie stoją z boku propagandy państwowotwórczych idei „Proświty” także mistrzowie pędzla. Ludowy artysta Ukrainy Wołodymyr Czupryna, członkowie Narodowego związku artystów Ukrainy Wołodymyr Honczarenko, Fedir Zahorodniuk, Wiktor Trapenok, Ołeksandr Kowacz, Olha Honobolina na wystawach osobistych i zbiorowych, poświęconych Dniu Niepodległości Ukrainy, 230-leciu Chersonia oraz świętom Wielkanocnym, zademonstrowali wymagającym wielbicielom sztuk pięknych różnorodność i piękno Południowej Ukrainy. Tradycyjnymi stały się występy aktywu Chersońskiego obwodowego oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki przed uczniami i pedagogami szkół ogólnokształcących obwodu, słuchaczami Regionalnego instytutu kształcenia ustawicznego, studentami uczelni wyższych. Ponad półtorej dekady młodzi poeci i śpiewacy obwodowego laboratorium literacko-artystycznego „Czysta krynica” radują rodaków zwycięstwami na obwodowych, ogólnoukraińskich i międzynarodowych festiwalach-konkursach twórczych. Siedem wydań almanachu twórczości dziecięcej i młodzieżowej „Czysta krynica” zasiliło biblioteki nie tylko Ukrainy, ale i dalekiej zagranicy. Przychylne opinie w gazetach i czasopismach Chersońszczyzny, Tarnopola, Lwowa, Nowego Jorku i Toronto inspirują poetycką młodość do twórczości. „Młoda Proświta” Chersońszczyzny, której pierwsze komórki stworzono z absolwentów LML „Czysta krynica”, przy wsparciu wydziału ds. rodziny, młodzieży i sportu obwodowej administracji państwowej podarowała światu literackiemu drugi almanach liryki intymnej młodych literatów „Młoda muza”. Uświadamiamy sobie, że na niwie ukraińskiego odrodzenia nie jesteśmy samotni, a mamy przyjazne wsparcie pobratymców z dalekiej zagranicy. Tak, dzięki Fundacji Jara Sławutycza ujrzało światło dzienne już pięć wydań „Wiestnika Fundacji Tawryjskiej”, gdzie drukowano badania literaturoznawcze o ukraińskiej diasporze oraz twórcze osiągnięcia współczesnych. Za wsparciem Fundacji imienia Iwana Bahrianego oraz Amerykańsko-ukraińskiej fundacji „Spadszczyna” biblioteki obwodu wzbogaciły się o wydania „Księgi pamięci o Wielkim Głodzie 1932—1933 lat na Chersońszczyźnie” oraz drugie wydanie tematycznego almanachu „Głos Ojczyzny”. Studenci mają możliwość czytać gazetę „Młodzież Chersońszczyzny”, której pomoc okazuje Kanadyjska grupa patriotyczna zachowania ukraińskiego dziedzictwa. W tym roku zintensyfikowała się praca „Proświty” w Czapłynce i Wełykiej Łepesysze. Wierzę, że w każdej wsi barbarzyńsko zrusyfikowanej Chersońszczyzny zapanuje duch ukraińskiego odrodzenia.
Машинний переклад
Початок тексту може бути неповним — звірте зі сторінкою оригіналу
narodu (kulturalnego, duchowego, twórczego, gospodarczego). Z naszego środowiska wyrastać będą przyszli prezydenci i premierzy, politycy i działacze społeczni”. Od tamtej pory minęło 12 lat. Można, oczywiście, mówić o osiągnięciach i wyliczać rok po roku wszystkie udane i nie zawsze udane próby realizacji proświatowskich ideałów w sferze państwowej polityki młodzieżowej, ale nie widzę w tym sensu. Jubileusz „Proświty” — to nie kreska, pod którą trzeba przygotować sprawozdanie o tym, co zrobiliśmy przez ostatnie kilka lat, by po raz kolejny udowodnić samym sobie, jacy jesteśmy świetni. To czas, by przypomnieć sobie sławne imiona poprzedników i zapytać siebie oraz społeczeństwo, czy jesteśmy godni być ich spadkobiercami.
Nie jest tajemnicą, że trzeci sektor w Ukrainie przeżywa głęboki kryzys. Na tle kilkuletniej walki politycznej i gospodarczych niedostatków wszystkie inne problemy społeczeństwa schodzą na drugi plan. Organizacje społeczne, które nie mają stabilnych źródeł finansowania, działają chaotycznie albo po prostu znikają. Analizując doświadczenia innych krajów, rozumiem, że Ukraina obecnie kończy kształtowanie trzeciego sektora. Wkrótce pozostanie tu kilka ogólnoukraińskich związków młodzieży — tych, które mają tradycje historyczne i sprawdzoną bazę ideologiczną.
Nie będę kluczyć: „Młoda Proświta” przez te lata nie stała się silną organizacją narodowo świadomej młodzieży. Obecnie w szeregach Ogólnoukraińskiej Młodzieżowej Organizacji Społecznej pozostało kilkaset członków. Dlaczego tak się stało? Spróbujemy wyjaśnić przyczyny, gdyż większość ukraińskich patriotycznych organizacji młodzieżowych, które odrodziły się na początku lat 90., ma obecnie znacznie więcej osiągnięć i autorytetu wśród młodzieży niż „Młoda Proświta”.
Historia „Młodej Proświty” jest ściśle związana z historią Towarzystwa „Proświta”. Faktycznie do połowy
Od lat 90. ubiegłego stulecia była to jedyna struktura organizacyjna. W 1922 roku we Lwowie powstał pierwszy kółko młodzieżowe „Młoda Proświta”. Zgodnie z tym nazwę tę otrzymało jeszcze kilka kółek młodzieżowych przy Proświtach. Sformułowanie „młode proświty” używano przede wszystkim w odniesieniu do młodych członków Proświt.
Decyzję o utworzeniu młodzieżowego skrzydła Proświty oraz o zatwierdzeniu statutu Ogólnoukraińskiej młodzieżowej organizacji społecznej „Młoda Proświta” w 1997 roku spowodowała ówczesna moda na tworzenie młodzieżowych zrzeszeń przy największych partiach politycznych i organizacjach społecznych. Jednak szereg błędów Towarzystwa na etapie tworzenia i legalizacji działalności „Młodej Proświty” doprowadził najpierw do powstania kilkudziesięciu lokalnych (obwodowych i rejonowych) samodzielnych organizacji „Młodej Proświty”, a następnie do utworzenia organizacji ogólnoukraińskiej, prawnie niezależnej od Ogólnoukraińskiego towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki.
Dziś Towarzystwo prawie całkowicie utraciło kontrolę nad działalnością „Młodej Proświty”, z wyjątkiem chersońskiej, połtawskiej i kijowskiej organizacji obwodowych oraz niektórych ośrodków na zachodzie Ukrainy. Ma to negatywne skutki dla obu organizacji. W „Proświcie” z powodu niepewności w pracy z młodzieżą następuje stopniowe starzenie się członkostwa, a „Młoda Proświta” przekształca się w klub zainteresowań. Brak dialogu między pokoleniami proświtan prowadzi do zniwelowania ideologii oświecenia narodowego i stopniowego przekształcenia „Proświty” w strukturę marginalną.
Moim zdaniem młodzież już dawno powinna zdecydować, czy potrzebna jej „Młoda Proświta”. Trzeba albo podporządkować organizację Towarzystwu poprzez zmiany w dokumentach statutowych, albo ostatecznie zakończyć działalność poszczególnych młodzieżowych zrzeszeń.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
Zarząd Połtawskiego Obwodowego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki aktywnie współpracuje z młodzieżą: prowadzi spotkania ze studentami uczelni wyższych obwodu i wręcza coroczne nagrody im. M. Stepanenki najlepszym studentom miasta, organizuje różnorodne konkursy wśród dzieci i młodzieży, wspiera Małą Akademię Literatury i Dziennikarstwa oraz jej coroczne festiwale w Karpatach, młodzieżowe grupy kolędnicze, które powstały i działają przy „Proświcie”. Od 2003 roku Połtawskie Obwodowe Zjednoczenie „Proświty” organizuje coroczny Ogólnoukraiński festiwal sztuki „Mazepa-Fest”, poświęcony pamięci hetmana Iwana Mazepy oraz ukraińskich kozaków, którzy zginęli w bitwie pod Połtawą. Festiwal to święto kultury ukraińskiej, współczesnej muzyki ukraińskiej. Brali w nim udział Taras Petrynenko, siostry Hala i Łesia Telniuk, zespoły „Komu wnyz”, „Płacz Jeremiji”, „Hajdamaky”, „Pikkardijska tercja”, „Tartak”, Foma, „Choreja Kozacka”, „Hucuł Kalipso”. Od 2008 roku „Mazepa-Fest” rozpoczął marsz na wschód Ukrainy. Eliminacje przeprowadzane są w Charkowie i Dniepropietrowsku wśród ukraińskojęzycznych zespołów. Organizatorzy nawet nie spodziewali się takiej popularności festiwalu wśród młodzieży. Od 2005 roku w ramach festiwalu odbywa się Dzień Kina z udziałem znanych reżyserów filmowych Ukrainy. Zaprezentowano filmy „Bohdan Zinowij Chmielnicki”, „Władyka Andriej”, „Modlitwa za hetmana Mazepę”, „Żelazna sotnia”, „Mamaj”, „Kamienny krzyż”, „Studnia dla spragnionych”, filmy festiwalu filmowego „Otwarta noc” oraz dokumenty z cyklu „Zagadka powstania norylskiego”. Czwarty festiwal zapoczątkował Dzień Kobzarstwa oraz wieczór muzyki klasycznej z udziałem znanych kobzarzy, lirników, skrzypków, pianistów. Na zaproszenie przybył zespół baletowy Donieckiego Teatru Opery i Baletu. Od 2007 roku przeprowadzany jest Dzień Muzyki Etnicznej w obwodowym teatrze muzyczno-dramatycznym im. Mykoły Hohola, biorą w nim udział nie tylko kobzarze, lirnicy, bandurzyści, ale także zespoły folklorystyczne i bardowie z całej Ukrainy. Ogólnoukraiński festiwal „Mazepa-Fest” to już wizytówka Połtawy. Z każdym rokiem przyjeżdża tu coraz więcej gości. Młodzież śpiewa ukraińskie pieśni, porozumiewa się w języku ukraińskim. Przede wszystkim zawdzięczamy „Mazepa-Festowi” to, że opinia publiczna wpłynęła na decyzję Rady Miejskiej Połtawy o ustawieniu pomnika hetmana Iwana Mazepy w historycznym centrum Połtawy, a nie na polu bitwy pod Połtawą, jak postanowiono wcześniej. W 2009 roku Ukraina będzie obchodzić 300-lecie wydarzeń związanych z wojskowo-politycznym wystąpieniem hetmana Ukrainy Iwana Mazepy oraz zawarciem sojuszu ukraińsko-szwedzkiego. Połtawska „Proświta” planuje zaprosić na kolejny „Mazepa-Fest” znane zespoły, a rozpocząć wydarzenie uroczystym pochodem z widowiskiem teatralnym. Przy wsparciu „Proświty” na Połtawszczyźnie umacnia się młodzieżowa organizacja skautowa „Płast”. Co roku odbywają się obozy płastowe. Płastuni biorą aktywny udział w świętach Bożego Narodzenia, Wielkanocy i innych. Tak, grupa płastowska „Del-Tora” stale występuje na Ogólnoukraińskim festiwalu „Mazepa-Fest”, bierze udział w innych ogólnoukraińskich festiwalach. Nasze obwodowe zjednoczenie z powodzeniem zajmuje się działalnością wydawniczą: wydaje gazetę „Nasze Słowo”, popularyzuje ukraińską kulturę, książki, język, cerkiew, historię. W ostatniej dekadzie Połtawska „Proświta” wydała blisko 20 tytułów książek, które rozdano do bibliotek obwodu, szkół i przedszkoli. Jest to zbiór „Połtawska Petluriana”, Wałentyna Szemczuk „Panas Myrny. Znane i nieznane” (1999 r.), Hryhorij Szanko „Niepodległa zapomnieniu: Życie i twórczość Oleny Pczilki” (1999 r.), Petro Rotacz „Od Udaju do Oreli. T. H. Szewczenko i Połtawszczyzna” (2000 r.), „Materiały Międzynarodowego Trybunału Wileńskiego w sprawie oceny zbrodni reżimów komunistycznych” (2001 r.), Olha Iwanczuk „Połtawszczyzno, pamięć” w Ogólnoukraińskim konkursie „Szewczenko w moim sercu”. Corocznie przeprowadzamy wydarzenia z okazji rocznic Hołodomoru 1932—33 lat na Ukrainie: panichidy za niewinnie zabitymi, „okrągłe stoły”, konferencje naukowo-praktyczne. Proświcianie demonstrowali film fabularny Olesia Janczuka „Hołod-33” nie tylko w Połtawie, ale i w centrach rejonowych obwodu jeszcze zanim pojawił się w telewizji. W 2002 roku przy wsparciu przewodniczącego Połtawskiego Obwodowego Zjednoczenia „Proświty” ujrzała światło dzienne książka „Hołodomor-33. Wspomnienia jednej rodziny”. Na 75. rocznicę Hołodomoru na Ukrainie proświcianie zainicjowali Marsz Żałobny od obwodowej administracji państwowej przez centrum miasta do Soboru Katedralnego Zaśnięcia Matki Bożej. W wydarzeniu wzięli udział duchowni UCP KP, kierownicy obwodowej administracji państwowej oraz około 10 tysięcy połtawian. Wszyscy zapalili świece pamięci. Z przemówieniem wystąpił biskup połtawski i krzemieńczucki Fedir. Proświcianie wspierali przeprowadzenie konkursu wśród uczniów i studentów na najlepszy wywiad ze świadkami Hołodomoru „Zapytaj dziadka i babcię”, zainicjowanego przez Kanadyjskie Towarzystwo Przyjaciół Ukrainy. Zwycięzcami zostali proświcianka Julija Karpaczowa oraz studentka PDPU im. W. H. Korolenki Tetiana Nazarenko. W 2007 roku, w Roku Książki Ukraińskiej, prawie we wszystkich centrach rejonowych obwodu połtawskiego przeprowadzono wystawy książek „Ukraińcom — ukraińską książkę”. Razem z Połtawską „Proświtą” w organizacji wystaw wzięli udział pracownicy Zarządu Informacji i Kontaktów ze Społeczeństwem obwodowej administracji państwowej. Obwodowy komunalny sklep książkowy „Planeta” przedstawił na wystawie ukraińskie wydania beletrystyczne, popularnonaukowe, informacyjne oraz utwory współczesnych pisarzy Oksany Zabużko, Serhija Żadana, Łesi Demskiej, Andrija Kokotiuchy. Wśród innych eksponowano wydania Połtawskiej „Proświty”.
Машинний переклад
Ukraińcom — ukraińską książkę. Chór muzyki duchowej „Proświta”. Jeszcze w latach 90. połtawska „Proświta” stworzyła chór muzyki duchowej pod dyrekcją Wałerija Sydorowa (obecnie, niestety, już nieżyjącego). Z czasem chór zaczął nazywać się „Proświta”. Bierze on udział we wszystkich przedsięwzięciach proświtańskich. W tym roku, na przykład, w premierze opery „Marusia Czuraj” na podstawie powieści Liny Kostenko. W 2008 roku wydano płytę kompaktową z nagraniem duchowej muzyki ukraińskiej w wykonaniu chóru „Proświta”. W tym roku wraz z Zarządem Diecezjalnym UCP KP nasze Towarzystwo uczciło pamięć sławnego rodaka, Patriarchy Kijowskiego i całej Rusi-Ukrainy Mścisława. Wydarzenie było poświęcone 110. rocznicy urodzin Patriarchy i odbyło się w muzeum krajoznawczym. Przewodniczący Połtawskiego Miejskiego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki Taras Pustowit zorganizował wystawę fotograficzną poświęconą pobytowi Patriarchy Mścisława w Połtawie. Wspomnieniami podzielili się świadkowie pierwszej wizyty Patriarchy w Połtawie. Na zakończenie wystąpił chór muzyki duchowej „Proświta”. W wykonaniu Dekretu Prezydenta Ukrainy Wiktora Juszczenki „O obchodach 100. rocznicy urodzin Ołeha Olżycza” przeprowadzono szereg działań w Krzemieńczuku i rejonie krzemieńczuckim. Odbyły się spotkania i wieczory w placówkach oświatowych i bibliotekach, w radiu emitowano audycje o poecie, bojowniku o wolność Ukrainy, który uosabia ukraińskie rycerstwo. Oddać hołd heroicznemu ojcu przyjechał na Ukrainę z Kanady syn Ołeha Olżycza, Ołeh Kandyba. Za aktywną pracę członkowie Proświty zostali uhonorowani wysokimi odznaczeniami. Przewodniczący Połtawskiego Obwodowego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki, deputowany ludowy Ukrainy Mykoła Kulczynski, w 2007 roku został odznaczony Orderem „Za Zasługi” III klasy. Orderem „Za Zasługi” III klasy w 2008 roku odznaczono członka Proświty, kierownika Centrum Badań nad Historią Połtawszczyzny, autora ponad 70 prac naukowych z zakresu problematyki oświaty, historii i kultury, Ołeksandra Biłouska. Przewodniczącego miejskiego zjednoczenia „Proświty”, naukowca-archiwistę Tarasa Pustowita w 2007 roku odznaczono Dyplomem Gabinetu Ministrów Ukrainy. Z inicjatywy Połtawskiego Obwodowego Zjednoczenia „Proświty” malarzowi Serhijowi Hnojowemu nadano tytuł Zasłużonego Artysty Ukrainy, a solistce zespołu „Połtawa” Wałentynie Kolisnyk — Zasłużonej Artystki Ukrainy. Biuro Prasowe Połtawskiego Obwodowego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki
Машинний переклад
„Mazepa-Fest” — wizytówka Połtawy zachowaj” (1999 r.), Mykoła Bosak „Planeta Dykanka” (2002 r.), Iwan Kołomyjec „Hołodomor. Wspomnienia jednej rodziny” (2002 r.), „Swoją Ukrainę miłujcie…” (scenariusze literacko-muzyczne dla szkół) (2005 r.), zbiór prac naukowych „Strony historii Myrhorodczyzny” (2001 r.), wydanie A. Kaszczenki „Z Dniepru na Dunaj” (2004 r.), wspomnienia Wasyla Owsijenki „Wasyl Stus w odbiciach” (2006 r.), album Serhija Hnojowego „Malarstwo. Grafika” (2007 r.), Mykoła Kulczynski „Zakratowane światło” (2007 r.), Ołeksandr Pechora „Powstały uśpione trwogi” (2008 r.) i inne. Petlurowskie czytania, które regularnie organizuje połtawska Proświta, zyskały szeroki rozgłos w Ukrainie i za granicą, a ich materiały wzięto za podstawę sześciu zbiorów naukowych „Połtawska Petluriana”. Zbiory opracowali Piotr Rotacz, Mykoła Kulczynski, Taras Pustowit. Tak więc od 1992 roku w Połtawie odbyło się osiem Petlurowskich czytań. Wzięli w nich udział działacze społeczni i polityczni: przewodniczący prowodu OUN Mykoła Plawjuk, profesorowie Mykoła Stepanenko (USA), Walentyn Moroz, Dmytro Stepowyk, Jurij Szapował, Jewhen Swerstiuk, pisarze Antin Seredynski (Polska), Dmytro Nytczenko (Australia), Pawło Mowczan, Mykoła Szudria.
Z inicjatywy poltawskiej Proświty w sierpniu 2006 roku na budynku dawnego seminarium duchownego (obecnie budynek dydaktyczny Poltawskiej Państwowej Akademii Rolniczej) odsłonięto tablicę pamiątkową poświęconą Symonowi Petlurze. Od lutego 2006 roku Poltawskie Obwodowe Zrzeszenie Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki wydaje co miesiąc biuletyn «Nasze Słowo». W każdym numerze można znaleźć opowieści o wybitnych ludziach nie tylko Połtawszczyzny i Ukrainy, ale także o rodakach, którzy stali się znani na całym świecie, o ciekawych wydarzeniach historycznych, nieznanych kartach z życia naszych przywódców i budowniczych ukraińskiego państwa: Włodzimierza Monomacha, Iwana Mazepy, Tarasa Szewczenki, Symona Petlury. Nakład gazety wynosi od dziesięciu do dwudziestu pięciu tysięcy egzemplarzy. Biuletyn można zamówić w prenumeracie lub kupić w kioskach z prasą. Od 2005 roku co roku organizujemy obwodowe święto «Bożonarodzeniowa feeria», podczas którego pokazujemy niewielkie przedstawienia. Każde przedstawienie przeplatane jest znanymi kolędami oraz opracowaniami kolęd, nieznanymi szerokiej publiczności. Najlepsze zespoły kolędnicze biorą udział w Ogólnoukraińskim Festiwalu Betlejemek «Karpatia». Dni Szewczenkowskie «Proświta» tradycyjnie obchodzi w marcu i maju. Są to wieczory pamięci, koncerty, wiece, marsz do Szewczenkowskiego dębu i inne uroczystości. W tym roku «Proświta» ogłosiła konkurs na najlepsze wykonanie wybranych utworów Szewczenki: «Rozryta mogiła», «Stoi we wsi Subotowie…», «Wszystko mi jedno, czy będę…», misteria «Wielki lochu», «I umarłym, i żywym, i nienarodzonym…». W turze eliminacyjnej wzięli udział uczniowie i studenci z całego obwodu. Zwycięzcy konkursu czytali utwory 9 marca na wiecu przy pomniku Tarasa Szewczenki. Najlepszy recytator Tymofij Zinczenko pojechał do Kijowa na udział
Машинний переклад
Taras Melnyczuk. Karpacki lehiń, poeta wielkiego daru, który za wolnościowy charakter i uwielbienie słowa nie tylko dwukrotnie trafiał za kraty, ale i przez większą część życia był niewolnikiem honoru. Uznanie i sława przyszły do niego za późno, kiedy ciężka choroba wyssała wszystkie siły. Lecz nawet stawszy się laureatem Nagrody Szewczenkowskiej, ciężko chory poeta pozostawał bezdomny. Rodzinny dom spalono. Nocował u znajomych, przyjaciół, żył z tego, co Bóg dał. Czasami znajdował schronienie na jakiś czas w Irpieńskim Domu Pracy Twórczej. Pamiętam, w jeden z irpieńskich wieczorów poprosiłam Tarasa o napisanie autobiografii. Ale nie kanonicznej, jak do informatora, lecz obszernej, z życiowymi wrażeniami. Właśnie wtedy, pracując w Ukraińskim Radiu, przygotowywałam o poecie wielki program i chciałam, aby słuchacze głębiej poznali tę wyrazistą osobowość. Tarasowi mój pomysł się spodobał i przez dwa wieczory swoim wyrazistym charakterem pisma zapełniał śniegi arkuszy. Zapisane kartki oddawał mi. Lecz nagle pojechał do Kołomyi i jego rękopis urwał się na 22. stronie. Przez wszystkie te lata szkice autobiografii Tarasa Melnyczuka leżały w moim archiwum. Spokojnie czytać ich nie można. Jest w nich tyle bólu, że uświadamiasz sobie: tylko na przykładzie tej jednej huculskiej rodziny można zobaczyć całą ukraińską historię, całą naszą ciernistą i tragiczną drogę do wolności. Czytelnicy „Słowa Proświty” mają okazję jako pierwsi przeczytać wersy, w których „poeta otwiera przed nami swoją duszę z bezbronnością ptaka, spowiada się nam z bezgrzesznej miłości do Ukrainy, której los przeżył i wycierpiał”. Tak napisał o jego twórczości akademik Mykoła Żułynski w przedmowie do zbioru „Kniaź rosy”. Mam nadzieję, że ten tekst wejdzie także do książki poezji Tarasa Melnyczuka „Flojara Molfara”, którą przygotowałam dla wydawnictwa „Fakt”. Zbiór złożyły wiersze, przysłane mi przez Tarasa zza krat winnickiej kolonii o zaostrzonym rygorze. A zbiór ukaże się dzięki wsparciu fundacji charytatywnej „Ukraina Inkognita” (prezes A. Matwijenko, dyrektor wykonawczy D. Stus). Taras Melnyczuk należał do tej kohorty ludzi, którzy obnażonymi iglicami swojej duchowości podtrzymują niebo. A dlatego gromy i błyskawice jako pierwsze uderzają właśnie w nich.
Nina HNATIUK
…Siedzimy my z bratem Wasylem w tym schronie. „Zadziukaliśmy się”. Nagle szczekanie: — Partyzant! Partyzant! — zagęgały na naszym bunkrze. Madziarzy! Niemcy! — Nicht schissen!.. Kinder! — (Nie strzelajcie! My dzieci!..) — zapiszczał brat Wasyl. Na szczęście znał kilka niemieckich słów. A mnie — pod żebro: „Płacz, głupcze! Szybko!”. I ja zawyłem z całej siły. W końcu zdobyłem się na to ze strachu. Na nas najpierw zerknęły lufy automatów (z dziurkami dookoła), potem hełmy do góry dnem: Madziarzy patrzyli z góry, z bunkra, a potem — oczy. Tych oczu nie zapomnę. One błyszczały. To strach. To strach błyszczał. Nas z bratem wyciągnęli, dali kopniaków i pogonili: marsz do domu, do „mutter”! Po drodze dostałem kilka razów od Wasyla — za to, że nie od razu zawyłem.
* * * A to — po wojnie. Mama: „Jurku, weź choć raz Tarasa ze sobą na wieś. On tak chce iść!..” Jurko wziął mnie. Wieś. Ile szczęścia! Pierwszy cukierek! — (słodka rzecz! I pachnie). Widziałem żywego Polaka — Janka Skoreckiego. Na wielkich bujnych wąsach latał nade mną. Powoli. Rozważnie. Uprzejmie. Statecznie.
Машинний переклад
Przyjaciel taty powiedział, że musi jechać do Polski. Musi! Tak Stalin rozkazał. Tacie było smutno. Tata długo nie chciał iść. I ja nie chciałem. Ale poszliśmy. We wsi za mostem weszliśmy do „Jankielichy”. Tu za Polski była karczma. Jankielichę („za to, że żydówka”) i jej dziewki zabrali Niemcy, kiedy pędzili przez naszą wieś wielki tłum jej współkrwistych i współwyznawców. Ponad 500 osób. Wszystkich co do jednego zastrzelili w potylicę za Kołomyją w Szeparowskim lesie. Przed rozstrzelaniem sami na siebie kopali groby. Tacie było żal Jankiela i Jankielichy z dziewkami, bo on za kawalera lubił tu zajść i rzucić dwa-trzy złote na żytniówkę, którą Jankiel czerpał z beczki. Później tata zarzekł się pić. Zarzekł się przed ludźmi i Bogiem. Stał się gospodarzem. Nie pił, żony nie bił, trzech synów dochował i robił, robił jak czarny wół na ziemi. Gospodarzył, harował. A jak Sowiety puściły korzenie u nas w górach, to ziemię odebrał kołchoz i zrobili z ludzi parobków i żebraków. I zaczęło się straszne i ciężkie poddaństwo. Iwanowie ludzi bili, Iwanowie pili, a chłopi-niewolnicy robili. Kołchoz zagarniał, co mógł. Stajnie i stodoły ludzkie rozbierali, dachy z chat zrywali, zabierali pługi, wozy, konie, inwentarz powrozami ciągnęli na farmę, aż krwawiły się racice – i tak budowali kołchoz. Kołchoz imienia Stalina. Na ludzkich płaczach i łzach. Na ludzkiej krwawicy. Szła nowa władza wsią, trzęsła górami jak zaraza. Cykały kopiejkami, jak ludzkimi kośćmi, liczydła w kantorze, drżały i nadrywały się pługi, ludzie i konie w polu, i tylko myszy szeleściły, a szczury gryzły się w kołchozowym spichlerzu. Wesoło, oj, wesoło! Szczęście – aż oczy wyłaziły. Oj tak! Ani kurki, ani świni, Jedynie Stalin na ścianie. Ojcze Stalinie, dajcie mydła, Bo już wszy mają skrzydła. Polskie jarzmo było drewniane. Polskie jarzmo kiełbasą szyję gryzło, a moskiewskie – udusiło żelazem. Ale wrócę z powrotem. Do tego, jak my z tatą przyszliśmy do wsi. Wrócę do śmierci. Tata przyprowadził mnie do wsi do Jankielichy do szynku nie po to, żeby kieliszek żytniówki „wysypać sobie za kołnierz”, a żeby pokazać mi śmierć. Ja i wcześniej widziałem umarłych i zabitych. Ale ja myślałem, że oni śpią. Wyśpią się – i wstaną. A rozerwani minami i pociskami – to rozerwani. Ich zbierali po kawałkach – gdzie ręka, gdzie noga, gdzie na wierzbach kiszki porozwieszane. Ich zbierali w worki i kosze, a potem… nie wiem co… Krzyczeli, płakali. Ale – śmierć?.. Mnie było żal owiec, kiedy tata je zarzynał – przecinał gardło. Bo ja te owce pasłem i one patrzyły na mnie i płakały, kiedy tata je zarzynał. Ja także krzywiłem się i chciałem płakać, ale tata krzyczał: „Trzymaj, mówię, bo zaraz będziesz biedny! Ty widzisz, że muszę zarzynać. Nie chcę, a muszę! Żebyś z głodu nie zdechł. I ja przy tobie”. Mnie było żal owiec. A że ludzie mogą umrzeć albo zginąć – ja tego nie rozumiałem. I tu… Drzwi do „Jankielichy” otwarte. Od progu i w głąb półciemnej sieni leży dwoje ludzi. Dwa trupy. Dwóch kawalerów. Tata: „Patrz! Widzisz, co z tobą będzie, jak ruszysz minę”. Ja patrzę. – Oni rozbierali pocisk. Klepali. Wybuch! Grzmot! Dwóch po wierzbach rozniosło. Po olchach. Po wszystkich pastwiskach. Ich zebrali po kawałkach. A ci dwaj tutaj, przed tobą, leżą. Ja patrzę. Aż usta otworzyłem, jak wrota. Oczami macam, jak palcami, nieboszczyków. Trupy. Opalone, bezżywotne trupy. Jeszcze wczoraj biegali, a dzisiaj – trupy. U jednego wyrwana twarz. A drugi w ogóle bez głowy. – Napatrzyłeś się? – Tato!.. Tato!.. Ja uczepiłem się, jak kleszcz, taty ręki. Świat zakręcił się, jak koło w młynie. – Ta!.. Chodźmy!.. – Cśś! Ani pisku! Zatkaj pysk – i ani pisku! Bo ja cię zaraz zatkam! Chciałeś wsi – masz! Idziemy. Przeszliśmy most. W oczach mi ciemno. W oczach u mnie trupy. W głowie trzmiele. Trzmiele i trupy. Tacy kawalerowie duzi i – trupy. Trupy wszędzie. Trupy włażą pod piersi. Trupy podeszły pod gardło. Mnie zemdliło. Budzę się – tata mnie trzęsie. Bije po twarzy. Chlapie w oczy kubkiem wody. Zimnej-zimnej. I, widać, – żywej. – Wstań! Spać będziesz w domu. A nie na drodze!.. To była śmierć. Śmierć! Śmierć! Śmierć szła przed nami. Śmierć szła za nami. Śmierć była po lewej i po prawej. Śmierć była na całe miasto. Na cały świat. Na całe Utoropy. W domu tata czytali Biblię. „Nie zabijaj! – grzmiało. – Nie kradnij! Nie cudzołóż!..” I ja nie zabijałem. Nie kradłem. I nie „cudzołożyłem”. Miałem sześć lat. * * * 1946-ty. Głód! U nas – głód! Tyfus i głód. Głód i czerwonka. Ludzi tnie wewnątrz. Ludzie idą krwią na dwór. Ludzie umierają. Ludzie giną. Zdychają. Jak bydło. Jak psy. U sąsiadów – u Mysia Hrydżuka – już umarła żona. Umarła córka. Stefka. Stefania. Taka ładna – jeszcze ładniejsza niż Bogurodzica. I Maryjka Nykoły Mychajłykowego była bardzo ładna. Dziewczyna, jak pisanka. Niech jej ziemia zazdrości. Ale Maryjka nie umarła. Maryjkę na froncie zabiło. Poszła z kobietami pielić. A Madziar strzelił… Przecież widział, że to nie wojsko, a niewiasty w białych chustkach i koszulach białych… Ale strzelił, Bóg by go strzelił w serce, – huknął pociskiem aż zza Jabłonowa, z Dubowego. Pocisk rozerwał się i zabił Maryjkę. A ona tak kochała kwiaty! Jeszcze i teraz na grządce koło chaty kwitną Maryjczyne kwiaty. Ale – 46-ty. Ziemia, jak kość. Ziemia, jak kamień. Jak żelazo. Popękała ziemia. Szczeliny – choć nogę wkładaj. Choć sam skacz – i przepadaj przepadkiem. Krowy nogi łamią. A chleba – ani krzty. Jaki chleb! Rwiemy łobodę-biedę. Dławimy się liśćmi buraków. Żołędzie zbieramy i w żarnach mielimy. A mama piecze z tego placki, żebyśmy, „giergawica” mamine, nie pozdychali. Giergawica – to takie muszki-robaczki, co jedzą ziarno. * * * Dolipotik wysechł. Nasza „rzeka”, nasze „morze”, nasza dziecięca radość wyschła do dna. Tam, gdzie pod skałą u Jurka Poluka było głębokie rozlewisko, gdzie brat Wasyl uczył mnie „po bratersku” pływać: podniósł mnie wysoko nad sobą na rękach: „Nie oddychaj! Albo żyjesz – albo gnijesz!” – i rzucił w tę straszną, głębszą od wszystkich mórz, otchłań: „Płyń!” I ja popłynąłem. Jak żabka. I żaby-mamy w jaskiniach pod wierzbami nie zakwakały, nie zaśmiały się. Nie do śmiechu! Wasyl – taki!.. Otóż tam, gdzie siniało, aż czerniało, rozlewisko, – na dnie biła się, zdychając, ryba. Łapała skrzelami powietrze, niebo, słońce – tak żałośnie, pożądliwie łapała, że i nas połknęłaby. Chciała żyć! Po bokach koryta, na rozpalonym żwirze, bielały ludzkie i końskie czaszki. Ich było bardzo dużo i one piekły nas w nogi. Tak, że nie można było stanąć. Nie, to nie czaszki. To kamienie. A czaszek mało. Gdzieś tam, ale nie tam. Więcej trupów. Ale nie tutaj, a przy cesarskiej drodze. W rowach. Jedne trupy jeszcze oddychały, a drugie nie oddychały. Już nie oddychały. Sine i opuchnięte, jak kłody. Ale nie oddychały. To gnicie i czerwie nimi ruszały. I dlatego wydawało się, że one oddychają. Kto ci ludzie? Nie nasi. Obcy. Wszystko bardziej „basaraby”. Przyszli – du... T. Melnyczuk wśród autorów pierwszych książek. Irpień, kwiecień 1967 r.
Машинний переклад
1939. — Polacy!.. Rżną!! — Anno! Ty z dziećmi uciekaj. Do lasu. Do Lebedina. A ja zostanę tutaj. — Jurku!.. — Słyszałaś, co powiedziałem! — Ależ Tarasie… — Do dzieciaka Tarasa! Rożen w zęby. Niech sczeźnie. Ale — szybko! Polacy są już w Myszynie. Dwie wsie wyrżnęli. Co dalej. Uciekają, a rżną. Jeszcze Polska nie zginęła… Tata naładował strzelbę, jak na dzikich. A mama… Ja, Tarasie, tego nie słyszałem i nie widziałem, ale już wtedy, w 39. roku, przed nadejściem „sowietów”, „wyzwolicieli”, mnie, niemowlę, matka zaszczepiła w zwierzęcy strach, w ludzką rzeź i krwawy pożar.
* * * Chyba 44. rok. Wojna. U nas front. Tata wykopali burdej w potoku. I tam się chowaliśmy. Biedna ta kryjówka! Takie pociski, jak wiadra, jak beczki złociste, posyłał Madziar. Gdyby trafiło w ten nasz bunkier, to ja bym dziś nie pisał tej biografii. A tata nie wiedzieli… Jeszcze nie wiedzieli… Potem będą wiedzieć. Jeszcze i to!
Машинний переклад
Закінчення статті «PIERWODRUK», с. 12
— Jakie bandyty?.. Ja sam… — Bystriej! Szevelis! I tylko Wasyl przekroczył próg kuźni, jak go z warkotem owczarek capnął za udo. Wpił się zębami i nie puszczał. — Joj! Niech dziecko! — to z chaty mama wyskoczyli i zawyli. — Mołczi, suka! I zabrali Wasyla. I tatę zabrali. Wiedli i bili. Bili i wiedli na „enkagebe”. Garnizonowiec znowu zbił Wasyla z nóg. Tata nie wytrzymali, że tak mordują dziecko, i na swoją zgubę powiedzieli: „Bijecie — to dobijcie już go. Nie męczcie!”. Koło Kicelika „pajdiosznyki” — żołnierze-obławicy — ze złości zastrzelili Kicelikowego psa, żeby nie szczekał, i wywlekli z chaty za włosy Marijkę Kicelikową — też 15-letnią dziewczynę — i razem poprowadzili do Jabłonowa na „enkagebe”. Na przesłuchania! Na tortury! Bili takim drągiem, jak stylisko od siekiery. Rozbierali do naga — i bili. Bili raz za razem — tak, że całe ciało było czarne od pobicia, jak bajbarak. A na nagich dziewczętach „tańczyli” butami. Bóg wie co powymyślali ci czekiści-komsomolcy i komuniści, a po naszemu — sowiety, pajdiosznyki i zabójcy, poprzypisywali tym chłopcom i dziewczętom takie rzeczy, że i Stalinowi się nie śniły. A to jeszcze były dzieci. I przeciw żebractwu-moskiewszczyźnie nic nie mieli, chyba jedną nienawiść, a jeszcze, może, u kogoś z bachurów (chłopców) tryzub znaleźli, a u dziewcząt — chusteczkę z wyhaftowanym „Sława Ukrainie”. Albo i to nie. U brata Wasyla nic nie znaleźli. Ale wszystko jedno torturowali. Przez krzesło wznak przeginali, na rozżarzoną kuchnię (płytę) sadzali, aż dopóki nie zapachnie mięsem. Pieczonym. I wciąż pytali: — Ty! Wzrywał mosty?.. — Ty! Nies żrać banditam? — U tiebia jest orużyje. Gdie ono? — Ty! Był westowym. Soznawajś! A to tiebie kajuk! — Skolko was w sotnie? I kto? Nazywaj! — Ty! Prieduprieżdał banditow: — Garnizon?! — Ty? — Ty?! — Ty?!. * * * Tak przeszło po kościach, po martwych i żywych ciałach pół roku. Z początku mordowali Wasyla w Jabłonowie na „enkagebe”, a domordowywali w Kołomyi w więzieniu. * * * Śnieg walił płatami. Zaspy sięgały dachu naszej chaty. Tatę wypuścili z „enkagebe” (czy „enkawede”). I tata byli w domu. — Sława Jsu! — przyszła Hrydżuczka ze Stopczatowa, z Malcewa. — Jurku, jedźcie i zabierzcie Wasyla. Tata pomyśleli, że Wasyla zamęczyli kadebiści, że Wasyl martwy. — Mnie trupa nie trzeba! Niech sobie biorą go na wieczerzę ci, co go zakatrupili. — A nie, żywy. Janko Skorecki go doprowadził do nas. Janko był w Kołomyi, a tam jeszcze byli nasi ludzie. I wzięli waszego chłopca (pod więzieniem leżał. W śniegu. Wyrzucili). Wzięli i przywieźli na korczugach. On u nas. Tata zaprzęgli w sanie krowę i cielę. I przywieźli Wasyla. Półżywego. Trzy miesiące leżał na pościeli, obracali go. Nic nie jadł. Tylko wywarem z borówek i wywarem z suszonych malin zakraplali. * * * Pierwszy raz — za wiersze! — mnie wezwali (zabrali) do KGB w 1964 roku. To było w Czerniowcach.
Машинний переклад
Початок тексту може бути неповним — звірте зі сторінкою оригіналу
Myśleli, że u nas jest chleb. A u nas nie było chleba. Nie było nawet garści mąki.
* * * Kiedyś gęsi uratowały Rzym, a Utoropy uratowała sól. Gdyby nie sól, pół wsi byłoby na cmentarzu. Głód. Do wsi przedzierały się wilki. I głód wył jak wilk. A sól nosili za Dniestr. Wymieniali. Za plecak soli — miskę, dwie mąki. Kiedy tę sól warzyli z solanki, jedna dziewczynka wpadła do wrzącego kotła z solanką, sparzyła się i umarła. Mieliśmy klacz Magzię. Chuda jak kołchoz. Tata wiózł z wsi solankę. Na tylnej skrzyni wozu. W dębowej beczce. Solankę brali z tej studni, która stoi za drugim mostem u nas, w Utoropach. Tam zawsze była kolejka. Taka, jak teraz po chleb, po rajstopy czy po kawał kiełbasy. Dzwoniły wiadra, dzwoniło jak na pogrzebie, a kobiety zaglądały do tej studni jak kruki do gołej kości: czekały, aż przypłynie solanka, żeby nabrać wiadrem ze studni. To ta studnia, przy której, jeszcze za życia Dowbusza, zbudowano szubienicę i powieszono czterech opryszków-rabusiów. Ci opryszkowie napadli w nocy na rezydencję księdza Stupnickiego. Ksiądz księdzem, a strzelbę miał. Strzelił z tej fuzji — i dwóch opryszków podziurawił jak sito, reszta uciekła, ale żandarmi ich złapali i powiesili. Właśnie tutaj była ta szubienica, przy tej studni. Ci opryszkowie — to byli szlachtycze z Berezowa — z tego Berezowa, skąd etapem prowadził żandarm bosego Iwana Franki do Kołomyi. Prowadził, bo Franko chciał obalić Austrię. Prowadził — i zaprowadził Franki do więzienia. Mija, przetacza się wozami i czołgami kilkadziesiąt lat i — rok 1972. „W imieniu Ukraińskiej Radzieckiej Socjalistycznej Republiki… artykuł 62 ukraińskiego kodeksu karnego… …Taras Melnyczuk prowadził antyradziecką agitację i propagandę w celu podważenia i obalenia (tym razem nie Austrii!) władzy radzieckiej…” Prokurator obwodu (m. Iwano-Frankiwsk) „prosi” o wymierzenie Tarasowi Melnyczukowi 5 lat pozbawienia wolności. Oczywiście, o surowym rygorze. Sędzia rzekomo opowiada się za tym, żeby wlepić krótszy wyrok. A ja… Co — ja? Stoją przede mną dwaj żołnierze-strażnicy z automatami. Niech stoją. A ja siedzę w klatce. Klatka czyta moje wiersze. A może to sędzia czyta? I ty upadniesz, więzienie narodów współczesne. Pysznij się i panuj! udawaj, że boska cześć
Należy się tobie od tych najdalszych plemion, które, jak w zachwycie rzekł Namacjan, twoje uległe dźwigają jarzmo.
Zębaty kraniec Rzymu, jak i twój,
Również złocistą gwiazdą świecił, —
Lecz obrócił się w proch…
…Żandarm goni Franka do Kołomyi. Po tłuczniu. Po kamieniach. Po cesarskim trakcie. Żandarm butami i ostrogami podkutymi wymierza kopniaki, krzesze iskry z kamieni. Żandarm krzesze, a Franko bosymi nogami szura po tych ostrych kamieniach, jak po tłuczonym szkle.
Tłuczone szkło… Gdzie ja je widziałem? Aha, na więziennych dziedzińcach nie austriackich, lecz sowieckich więzień. Lwów… Charków… Mury dziedzińca więziennego są grube, jak średniowieczne mury, a na szczycie muru wmurowane w beton tłuczone szkło. Tańcz, tańcz sobie po tym szkle, słonecznolica Ojczyzno, a ja nie zamierzam uciekać, bo przed tobą i tak uciekniesz tylko do grobu. Nie zamierzam skakać po twoich murach, nie zamierzam podskakiwać i chwytać się rękami za twoje hojnie zasiane tłuczone szkło. Mojej krwi na tych murach na razie nie trzeba. Po co tobie świeża krew, skoro jeszcze nie wyschła krew zamęczonych przez ciebie, rozstrzelanych przez ciebie synów i córek?! …gdzie łza spadnie — tam winorośl wyrośnie, gdzie kropla krwi wsiąknie — tam cerkiew stanie…
Stanie cerkiew! Cała Ukraina stanie się cerkwią! Stanie się soborem! Stanie się Świątynią Wolności i Swobody! Świątynią ludzkiego Braterstwa i Miłości! I tak będzie! Do tego wzywa nas nasz Olbrzym, Prorok: Walczcie — zwyciężycie! Pomaga wam Bóg…
Ogień tych słów nie po raz pierwszy mnie poparzył, kiedy byłem chłopcem. Ani świt, ani zorza, rosy kropliste i zimne skapują z liści, migocą, mienią się, byk pasie się, trzymam się za róg byka (byk nie bódł) i patrzę, nie mogąc się napatrzeć na wielkie, jak czara, jak lustro, oko byka. Nagle zobaczyłem ulotkę (a już wiedziałem, czym jest taka ulotka), ulotkę pod krzakiem, pod jałowcem. Na ulotce — kula ziemska, a Stalin ze świńskim ryjem podważa tę kulę. Ulotka wzywała do walki o wolność Ukrainy, a tam, jak uniesiony ku niebu ognisty miecz, słowa: „Walczcie — zwyciężycie!”
* * * Zanim żandarm doprowadził Franka do Kołomyi, Franko miał krwawiące nogi. A na nogach — poszczerbione, pobite do krwi paznokcie. Przypomniałem sobie Franka, bo mój brat Wasyl — co prawda nie za cesarza, lecz już za władzy sowieckiej — siedział w więzieniu w Kołomyi, tam gdzie i Franko. Franko był dorosły, a bratu było piętnaście lat, gdy zabrała go obława. Kiedy mama przyniosła paczkę — pieszo dwadzieścia kilometrów, boso, po szutrze i tłuczniu — i powiedziała: „Melnyczuk Wasyl, syn Jury”, to więzienni strażnicy-enkawudziści powiedzieli mamie: „Takiego tu nie ma!” A mama stała i dobrze słyszała, jak od pobić i znęcania się w podziemiu pod ratuszem „ryczeli” huculi i berezuni, i jak za kratami krzyczały, płakały (je też bito) dzieci, nastolatki. Wśród nich mama usłyszała i poznała głos swojego syna Wasyla.
* * * A tato wiozą wóz. Od tych czterech powieszonych opryszków, przez wieś, gdzie nie dochodząc do „Jankelichy”, tej karczmy, którą zrobiono kostnicą i w której leżą ci dwaj zmarli chłopcy — jeden z wyrwaną twarzą, a drugi z oderwaną głową — wiozą wóz. Skrzypi wóz i skrzypią „jankelichskie” wierzby. A na jedenastu wierzbach wiatr kołysze jedenastu powieszonych „moskwofilów” — to ludzie z naszej wsi. Powiesili ich Madziarzy. W czasie pierwszej wojny światowej. Dawno, dawno temu ich powieszono i pochowano. A oni — wiszą. I wierzby skrzypią. I tato wiozą wóz. Bo głód. Bo trzeba uwarzyć sól i pojechać za Dniestr — to daleko, to za trzydziestoma dziewięcioma ziemiami od nas. A za Dniestrem mieszkają Bojkowie i u nich jest chleb. Jest chleb, ale nie ma soli. I tato za worek soli „zamieniają” pół giletki (giletka — 25 kilo) zboża. Żyta albo pszenicy. A kiedy tato będą wracać zza Dniestru, to tu
Taras Melnyczuk. 1992 r.
Pszenicę na moście dniestrzańskim odbiorą — i jeszcze nahajkami obiją — Niemcy. Albo „fojdaczerzy” — swoi poplecznicy. Ale na razie tata wiozą tę furmankę. Koła skrzypią. Kobyła chuda, aż kości jej terkoczą. Oto i Komysiwki — góra. Kobyła nie chce ciągnąć pod górę. A może nie może? „Wio-o!” — nie rusza. Uparła się. Tata hep kułakiem między uszy. I kobyła podniosła kopyta. A tato, kobyłę i wóz z... — „Boże, dopomóż!” — przewrócili w skałę:
„Oto wam!.. Na złamaną!.. Już ja wam zgotowałem sól! Już pojechał za Dniestr! Już wasze głodne gęby, dzieci, zatkał w jakąś dziurę!..”
* * *
Poezja to Los. Gorzki los. To Przeznaczenie. To Wyrok. Poezja to coś nieuniknionego. Jak Śmierć. Jak nie uciekniesz przed śmiercią, tak i przed poezją nie uciekniesz, jeśli wybrała cię sobie za ofiarę. Właśnie — za ofiarę! I dała tobie, ofierze [Stefanyk!], Kamienny Krzyż na barki: niesie! I musisz nieść! Aż na Golgotę! Musisz? Nie! Zrzuć z siebie krzyż — i do diabła. Zapomnij o sobie. Zapomnij o swoim rodzie. Zapomnij o tacie i jego furmance. Zapomnij o zabitych. Powieszonych. Wtrąconych za kraty i zamęczonych. Zapomnij o Słowie i o Mowie Ojczystej. A w ogóle zapomnij, skąd jesteś. Zapomnij, że jesteś człowiekiem. Zwierzej się. Rób. Jedz. Pij. Śpij.
Śpij. Pij. Jedz. Pracuj. I tak wszystko kończy się jednakowo: ziemią. Grobem. Ciemnością. Wieczną ciemnością. Czy zatem warto dla tej wiecznej Ciemności — myśleć — przeżywać — cierpieć — współczuć — szukać Ludzkości i Sprawiedliwości?! Czy warto tak wysoką ceną — ceną życia — zdobywać Słowo, by na końcu zniknąć na zawsze w niczym, w ciemności? Warto czy nie warto, a jednak dwa razy — to prawie sześć lat — trzeba było gnić za kratami. ZA SŁOWO! A potem — jak po szkle: administracyjne „nadzory” (to w istocie areszt domowy — dwuletni), „psychiatryczne leczenie” — dwukrotnie, i wezwania — nieustanne i niezliczone wezwania do KGB: „Przecież chcemy wam dobra — i tylko tego”. A od tego „dobra” świat staje się coraz zimniejszy i ciemniejszy — tak jakby ktoś rzucił cię w bezdenną studnię. I ty spadasz, spadasz — i wiesz, że upadniesz, roztrzaskasz się, wiesz, że — śmierć. Spadasz i nie masz za co się chwycić. Myślisz: byle szybciej to dno, byle śmierć. Ale śmierci nie ma. Ani śmierci, ani życia. Nie, śmierć! Śmierć! Bo chcieć powiedzieć Słowo — a nie móc, nie śmieć (zakneblować usta, jak kneblem, „władzą radziecką”, rozpiąć, rozerwać duszę śledztwami, przesłuchaniami, kratami, zasłonić przed tobą słońce i świat więzieniem, drutem kolczastym i automatami). A to gorsze od śmierci. Śmierć — chwila. A to — zabójstwo. Powolne, wyważone, rytmiczne zabójstwo. Chrystus umierał raz. A tu — sto razy. Tysiąc. Umierał — i nie umarł. Tysiąc śmierci na jednego — czy to nie za dużo, Losie? Cóż, jeśli jesteś tak hojny, to umrzesz i po raz tysięczny pierwszy. Jeśli będzie trzeba. Trzeba!
46. Ja z bratem Wasylem w kuźni. W naszej kuźni. Wasyl kuje wóz. A ja „dmucham", naciskając na „cygański miech". Pachnie żelazo i ogień. Jest mi dobrze. Jest mi wesoło. Grzmi młot. Dzwoni kuźnia. Bij, Wasylu! Kowadło nie jest człowiekiem, wytrzyma. Nagle zerwała się strzelanina. Gdzie? Niedaleko. Na przedmieściach. A tam takie huki, takie trzaski! Grają automaty. Ech, to jeszcze nic. Tak co dzień. Tak co noc. Ale co to? Zaterkotał, zaklekotał karabin maszynowy. To gorsze. Nagle: „Ręce do góry!" W drzwiach żołnierz. Za żołnierzem jeszcze wielu żołnierzy. W furażerkach. Garnizon! I owczarek. Duży jak cielica. — R-r-ręce! Wasyl rąk nie podniósł. Trzyma młot. Żołnierze ciężko dyszą. Biegli. Sapią jak konie, jak cygańskie miechy. Biegli za kimś. Zadyszani. — Bandera!.. Wyjdź! Gdzie bandyci?
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
Opowiadają o wolności słowa, o braku ideologicznego nacisku ze strony północnego sąsiada…
ZAMIAST NARZEKANIA Borys Hrińczenko w warunkach carskiej cenzury zdołał w Czernihowie wydać około 250 tytułów książek – zamiast narzekać. Więc i my musimy działać. Czas, by „Proświta” i Narodowa Spilka Pysmennykiv (NSPU) stworzyły własną sieć dystrybucji książek. W tym celu trzeba w Kijowie zorganizować hurtowy skład, który będzie stosował niewielką marżę; we wszystkich centrach obwodowych i dużych miastach „Proświta” może otworzyć punkty sprzedaży książek. Wreszcie, kto, jak nie Towarzystwo „Proświta”, ma stworzyć sieć sprzedaży w systemie „Książka – poczta”?! Z katalogami, z dostępem w każdej wsi. Wjeżdżam do wsi Terechiwka w rejonie czernihowskim, a na poczcie mówią: „We wsi jest 16 użytkowników charkowskiego »Klubu Książki«. No co – Panu Bogu świnię ukradli?!” Chciałem wdrożyć taki schemat na Czernihowszczyźnie – okazało się, że by obniżyć koszty wysyłki, potrzebna jest umowa na poziomie „Ukrposzty”. Ideę takiego systemu zgłaszałem na wspólnym zebraniu rad „Proświty” i NSPU w Kijowie – wpadła jak kamień do wody. Prawda, od kamyczka przecież idą po wodzie kręgi… Zdecydowanie łatwiej uchwalić kolejną gniewną rezolucję, niż ruszyć się samemu. Chociaż – gdyby tę antyprezydencką energię szanownego Wołodymyra Jawora wskiego skierować w pokojowe cele, na przykład na stworzenie sieci księgarskiej, to jego wspaniały trzytomowy zbiór dotarłby i do Sośnicy, i do Bachmacza, a Prezydent wydawałby się przewodniczącemu NSPU życzliwszy… A kto, jak nie prosvityanie, mieliby być agitatorami wysokiej jakości ukraińskiej książki w radiu, telewizji, prasie? I kto nas tam nie wpuszcza?! A dlaczego by nie wznowić wspólnie z wydawnictwami, bliskimi nam duchem, przedpłat na wydania? My u siebie spróbowaliśmy – ogłosiliśmy przedsprzedaż książki podróżnika-proświtianina Ołeksandra Wołoszczuka „Autostopem na koniec świata”. Wiecie, zadziałało: sześćdziesiąt osób uwierzyło nowo powstałemu wydawnictwu „Siwerszczyna” i zamówiło książki z góry – teraz już je otrzymują. Wreszcie wschodnie przysłowie mówi: „Kto chce coś zrobić – szuka sposobności, kto nie chce – szuka powodu”. My, proswityanie, czego szukamy?
Inf.
Машинний переклад
Wasyl CZEPURNYJ, przewodniczący Czernihowskiego Obwodowego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. T. Szewczenki, redaktor gazety «Siwerszczyna»
„GENITALNA” literatura w natarciu
Ale jedna książka na trzech obywateli Ukrainy, wedle danych statystycznych, to przecież oznaka zdziczenia. A do tego co za książka: jeśli to „Dupcie” Ireny Karpy i Jurija Winnyczuka, wypaczony seks Ołesia Uljanenki, dziwaczno-alkoholowe wizje Jurija Andruchowycza, a wszystko to gęsto zmieszane z moskiewskim przekleństwem i wyziewami śmietników, włóczęgów i bram, to, przepraszam, jaki może być pożytek z takiej literatury?! A sami autorzy nie nazywają swoich dzieł romanami ani powieściami — to wszystko „teksty”. Ze smrodem zgnilizny, której nie da się pozbyć. Nie, Ostap Wysznia jednak miał rację: wchodząc do literatury, wytrzyj buty. Zauważyliście: wulgaryzmy (w mojej wsi uparcie nazywa się je moskalami) nastolatkowie już nie piszą na ścianach i płotach — po co, skoro to wszystko można przeczytać wydrukowane we współczesnych tekstach?!
Nie omieszkam zacytować: „Warto by się uczyć od zwierząt: nie są im właściwe wynaturzenia. Kot, rozglądając się, zakopuje ekskrementy w ziemi. Pisarz z trzeciego tysiąclecia wystawia je na pokaz” (Wołodymyr Bazylewski. Z „Impresji i medytacji”).
Nie chodzi o świętoszkowatość — w końcu w Biblii, w psalmach Dawida, jest sporo miejsc erotycznych. Nie wspominając o klasyce, na przykład o „Dekameronie”… Ale przecież to — piękne!
Pamiętam, że po moim artykule przeciwko wyżej wymienionym „pisarzom” J. Winnyczuk zareagował znamiennie: mianowicie, jeśli jakiś nieznany Czepurnyj pojedzie reprezentować literaturę ukraińską do Moskwy, to będzie koniec. Bóg z nim, z tym Czepurnym; tu ważniejsze jest przejęzyczenie, jak u Freuda — widzicie, co ich interesuje: możliwość reprezentowania współczesnej literatury ukraińskiej za granicą, okazja do nadymania policzków na cudzym weselu. Bo literatura ukraińska dla myślącego czytelnika to jednak nie wymienione „wypromowane” nazwiska, lecz Jewhen Paszkowski, Walerij Szewczuk, Wiktor Baranow, Maria Matios, Wasyl Szkliar, Wołodymyr Kożelanko, Leonid Kononowycz i inni twórcy prawdziwej literatury. A literatura „genitalna” (takie określenie po raz pierwszy przeczytałem u profesora Kijowsko-Mohylańskiej akade-
Машинний переклад
Znany rosyjski księgarz i wydawca Iwan Sytin z zdumieniem wspominał, że kiedy w czasach jego handlu książkami dopiero przekraczało się rosyjsko-ukraińską granicę na Słobożańszczyźnie, od razu spotykało się inne podejście: gości częstowano mlekiem i miodem. I, rzecz jasna, kupowano książki i litografie. O Moskiewszczyźnie nie mógł on tego powiedzieć. Dziś rosyjscy socjologowie dowodzą: jeśli człowiek nie ma domowej biblioteki, głosuje na komunistów albo na żyrinowców. Na Ukrainie bibliotek prywatnych chyba jednak jest więcej, skoro „postępowcy” i inni socjaliści nie przechodzą do parlamentu, a na komunistów głosuje coraz mniej osób.
…mii Wołodymyra Panczenki) zejdzie, jak piana z gęsiej fermy z dniepru…
Nieprzyjemne, powiem wam, uczucie – kąpać się w takiej wodzie. A przecież ona płynie do Kijowa i poi dobrą trzecią część stolicy. A ile stołecznych ludzi „podsiadło” na tę lurę „genitalnej” literatury?!
„DOBRA KNYHA” — FOREVER! …Jak dotrzeć z książką ukraińską do czytelnika po rozpadzie sieci księgarskiej? Niedawno rząd wydał uchwałę: na każdą miejscowość z dwoma tysiącami mieszkańców — punkt księgarski. Zapomniano tylko napisać, jak wykonać to życzenie. Jeśli ma to zrobić przedsiębiorca prywatny — jakie ulgi mu przyznacie? Jeśli przedsiębiorstwo komunalne — jakim mechanizmem zmusicie je do tego, skoro bardziej opłaca się handlować zatruciem (alkohol, tytoń) niż książkami. My w Czernihowie kilka lat temu, bez rządowych uchwał i narzekań na biały świat, otworzyliśmy księgarenkę „Dobra knyha”. Podczas otwarcia nikt nam nie pomógł, poza odpowiedzialnym sekretarzem Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki Mykołą Nesterczukiem. Kieszeni grosza nie napchaliśmy, ale siebie samych utrzymaliśmy — prawda, sprzedawcy pracowali „za spasibo”, a kierownik — i bez tego. W Priłukach prosvitianin Ihor Pawlućenko przy swojej kawiarni im. aktora Mykoły Jakowczenki „Za dwoma zającami” otworzył księgarnię. Ukraińską, oczywiście. Teraz w Czernihowie zamierzyliśmy się na rozszerzenie, na ośrodek kulturalno-artystyczny, którego podstawą będzie książka. Władze miejskie, po wycenach banków, które rosną jak grzyby po deszczu, zgodziły się oddać nam wszystkie materiały i ustalić, gdzie jest prawda, a gdzie oszczerstwa i czym są spowodowane ostatnie”. Zatem oprócz rehabilitacji politycznej trzeba zajmować się także moralną, obalając pośmiertne oszczerstwa. I kim że są zebrani, jakimi moralizatorami? Czy warto długo zatrzymywać się na moralności głównego przeciwnika naszego hetmana — moskiewskiego cara Piotra I? Aby nie zarzucono subiektywizmu, warto przypomnieć nicestwiącą charakterystykę tego cara, jaką dał rosyjski geniusz Lew Tołstoj. Można też przypomnieć, kto właśnie wstępował na rosyjski tron z dynastii Rurykowiczów i Romanowów. Zabójcy ojców i zabójcy synów, moralne potwory, a nawet po prostu zdegenerowane osoby. Wystarczy przeczytać apologetę samowładztwa i imperium Karamzina. Burzliwe życie Iwana Mazepy, jaskrawo odtworzone w literaturze i sztuce europejskiej, było odbiciem burzliwych czasów — XVII — początku XVIII wieku — nic więcej. Bo mimo wszystkich usiłowań nieżyczliwych moralizatorów trudno było znaleźć moralną „kramolę” nawet w słynnej historii związków 65-letniego Mazepy i 19-letniej Motryni Kochubejówny, córki sędziego generalnego. Ale nie będę opowiadać tych i innych nie mniej ciekawych wątków nowej książki, zapraszam czytelnika na jej strony. Tą książką kontynuowano dobrą sprawę wydawania książek na Czernihowszczyźnie — ziemi, z którą są związane najsłynniejsze lata życia wybitnego hetmana.
sto metrów powierzchni lokalu, w którym wcześniej zajmowaliśmy trzydzieści. Remontujemy go, pokonując przeszkody urzędniczej „pomocy”: to miejski fundusz mienia komunalnego żąda zapłaty za wymyślony dług, to miejska rada nijak nie ustanawia ulg (dla handlu piwem ulgi są, a dla książek nie ma!), a teraz jeszcze nowy numer z „Ukrsocbanku”: połowę kredytu wypłacili, a dalej, jak mówią, – światowy kryzys. Żeby ich podniosło i posadziło na płacy minimalnej – cóż mają do tego światowe problemy, skoro i tak nadmuchali odsetki od kredytu jak bąbel z wołowego pęcherza, skoro spłata kredytu jest zgodnie z umową, a w końcu umowę trzeba wypełniać także bankowi! Teraz remont stanął, a odsetki od kredytu płacimy… Oto jak działa rządowa uchwała o ukraińskim handlu książkami! A przecież mowa tu, zauważmy, o jedynej księgarni w mieście liczącym 300 tysięcy mieszkańców! A co dopiero mówić o miasteczkach! Nie, w Czernihowie są inne, nieukraińskie księgarnie: powiedzmy, „Dom Książki” – przedsiębiorstwo komunalne, które wcale nie płaci czynszu, a jeszcze zarabia na powierzchniach wystawianych na sprzedaż telewizorów. Na mocy decyzji władz miejskich. Oto pomoc! Podobnie księgarnia sieci „KS”, na półkach której z ukraińską literaturą trzeba by powiesić tabliczkę „Literatura dla tubylców” czy coś w tym rodzaju – tak mało jest książek w języku ojczystym. Za to z ideologicznej wierności Moskwie wystawia się nie tyle dzieła klasyki rosyjskiej (niech będzie!), ile zmusza się czernihowian do czytania autorów, których nawet rosyjskie gurmany czytelnicze nie zawsze słyszały. A biografie wszelkich Bironów, Anny Iwanowny, białych i czerwonych generałów sprowadza się oczywiście przez „szalony popyt czytelniczy”… I po tym mnie
Машинний переклад
Petro ANTONENKO
Od razu rozczaruję miłośników „poziomek": życie osobiste bohatera pokazano bez „grzebania w bieliźnie", zamiast tego mamy poważną rozprawę o wybitnej osobowości. I nie przypadkowo, bo wiele mówi nazwisko autora książki. To znany czernihowski dziennikarz i historyk, członek zarządu obwodowej „Proświty" Serhij Pawlenko. Prawie półtora dekady Serhij Ołehowicz redaguje historyczno-krajoznawczy czasopismo „Siwierski Litopys", które wydaje obwodowa „Proświta". Wynikiem badań materiałów archiwalnych stało się około dziesięciu książek autora. Większość z nich poświęcona jest Iwanowi Mazepie, jego epoce i towarzyszom. Właśnie pod redakcją Serhija Pawlenki niedawno ukazał się tom „Epoka hetmana Iwana Mazepy w dokumentach". A oto nowa książka.
Życie osobiste wybitnych ludzi, niestety, przesłania cień życia politycznego i społecznego. Dlatego na tę niewielką książkę czeka zwiększone zainteresowanie czytelników. Nosi ona bowiem tytuł „Miłość hetmana Mazepy", czyli w centrum opowieści stoi hetman, który był nie tylko wybitnym mężem stanu, mecenasem, poetą, lecz także człowiekiem o wrażliwej duszy, o barokowym stylu życia.
Polityzacji życia osobistego postaci historycznych nie da się uniknąć, jeśli mowa o hetmanie Mazepie. We wstępie autor powiedział o tym tak: „Jakiekolwiek ważne czyny nie dokonałby ten czy inny mąż stanu, jego autorytet w znacznym stopniu zależy od zasad moralnych. A właśnie ta strona życia hetmana jest najbardziej wrażliwa. Dokumentalne świadectwa dotyczące najskrytszego, najintymniejszego aspektu życia Iwana Mazepy petrowska historiografia potraktowała jako materiał obciążający i wykorzystała do zohydzenia zwierzchnika Ukrainy. Właśnie dzięki temu w świadomości ogółu inercyjnie utrzymuje się negatywne postrzeganie niezwykłej postaci historycznej, traktowanie Mazepy jako „hetmana-lowelasa". Nasze niewielkie studium ma na celu przeanalizować istniejący materiał dokumentalny
Машинний переклад
1 grudnia Narodowy Bank Ukrainy wprowadził do obiegu monetę jubileuszową o nominale 5 hrywien „140-lecie Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki”, poświęconą ukraińskiemu kulturalno-oświatowemu towarzystwu, założonemu we Lwowie przez grupę narodowców w 1868 roku, którego celem jest wspieranie oświaty narodu ukraińskiego, utwierdzanie ukraińskiej idei narodowej, rozwój kultury narodowej, kształtowanie świadomości narodowej i tym podobne.
Monetę wybito z zastosowaniem nowoczesnych technologii wytwarzania monet bimetalicznych: zewnętrzny pierścień — ze stopu miedzi i niklu, wewnętrzny — z nordiku (CuAl5Zn5Sn1), jakość — „specjalny antycyrkulacyjny”, średnica — 28,0 mm, masa — 9,4 g, nakład — 45 000 egzemplarzy. Rant monety — rowkowanie sektorowe.
Na awersie, we wewnętrznym kole, przedstawiono ornamentalne drzewo życia, pod którym znajduje się rok bicia monety — 2008; u góry umieszczono mały Herb Państwowy Ukrainy, a na okręgu napisy — Narodowy Bank Ukrainy, pięć hrywien (na dole). Na rewersie monety przedstawiono emblemat Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta», na okręgu umieszczono napisy — Ogólnoukraińskie Towarzystwo im. Tarasa Szewczenki, 140 lat (na dole). Artysta — Swiatosław Iwanenko, rzeźbiarze: Wołodymyr Dem’janenko, Swiatosław Iwanenko.
Машинний переклад
Wśród naszych czytelników jest wielu tych, którzy badają historię rodzinnego kraju. Dlatego rozpoczynamy cykl materiałów krajoznawczych, aby z przeszłością i teraźniejszością wsi oraz małych miast Ukrainy mogły zapoznać się jak najszersze kręgi czytelników. Zaczynamy od publikacji zbioru materiałów badawczych pisarza i działacza Proświty z obwodu rówieńskiego Jewhena CYMBALUKA. Zapraszamy Was, szanowni czytelnicy, do włączenia się w twórczość, aby wspólnie napisać historię rodzinnego kraju. Na obecnych mapach geograficznych Ukrainy wsi Pekałów w rejonie młynowskim często nie ma, bo jest ona jak ziarnko grochu: 62 gospodarstwa, 219 mieszkańców… Jednak pod względem historycznego dorobku wieś stoi obok najważniejszych miejsc dawnej Wołyni. W teraźniejszości Pekałów strzeże pradawnej sławy. Jaskrawym świadectwem tego są uroczystości z okazji półtysiącletniego jubileuszu. Wieś Pekałów istniała w XV, a nawet XIV wieku, jednak dokumentalny licznik jej historii zaczyna się w 1508 roku. Właśnie wtedy polski król Zygmunt podpisał dekret, w którym obok osady Młynów wymieniono Pekałów. Ten zapis zachował się w archiwach: osadę jako dar przekazano namiestnikowi krzemienieckiemu Janowi Montowtowi z przywilejem zapisanym w Statucie Litewskim. Pekałów w średniowieczu aktywnie się rozwijał, wpływał na życie innych osad, w tym na sąsiedni Młynów, gdzie w 1780 roku na zlecenie hrabiów Chodkiewiczów założono pałac, który uważano za jedną z najlepszych budowli na Wołyni. Wzniesienie tego zamku swoim rodzicom Janowi i Ludwice, którzy mieli posiadłość w Czarnobylu w powiecie kijowskim, podpowiedział ich syn, który mieszkał w Pekałowie nad Ikwą i nazywał okolicę „rajskim zakątkiem”. Pekałów miał kamienną posiadłość. I nie tylko kamienną, ale i glinianą. Związana ona jest z imieniem rodzonego brata imperatora Aleksandra I, generał-inspektora Konstantego Romanowa. Rzecz w tym, że Ludwika Chodkiewicz, poznawszy wielkiego księcia, zaprosiła go w gości. Wtedy pałac młynowski jeszcze nie był ukończony i aby gościna odbyła się na wysokim poziomie, hrabiowska rodzina podjęła decyzję o wzniesieniu glinianego pałacu na wzgórzu w Pekałowie. Dołączono dwieście osób z okolicznych wsi i do wyznaczonej daty budynek był gotowy. Od tego czasu w każdej rozmowie z poważnymi gośćmi Ludwika Chodkiewicz chwaliła się, że miała z wizytą Konstantego Romanowa i że teraz o ich rodzie wiedzą na dworze carskim. W Pekałowie, według przekazów, obozowało pospolite ruszenie hetmana Bohdana Chmielnickiego. Potwierdzeniem czasów kozaczyzny stały się znalezione na pekałowskim brzegu Ikwy atrybuty kozackie, w szczególności monety z wizerunkiem Bohdana Chmielnickiego z rokiem: „1648”. Najbardziej obfitym w monety był rok 1962. Wtedy wieś ogarnęła „gorączka złota”. A wszystko dlatego, że podczas jesiennej orki traktorzysta wykopał dawny skarb i na setki metrów pługiem porozciągał monety, w tym z wizerunkiem króla Zygmunta III, datowane na lata 1628–38. W Pekałowie znajdowała się jedna z największych bibliotek Wielkiej Wołyni, która należała do rodziny Chodkiewiczów i którą rozgrabiono oraz spalono podczas I wojny światowej. Wieś trafiła pod zmasowany ostrzał artyleryjski wojsk austriackich. Tutejsi mieszkańcy stali się uchodźcami. Dzwony kościelne dla zachowania trzeba było zdjąć i ukryć. Centrum życia duchowego pekałowian był kościół. Cerkiew Wniebowstąpienia Pańskiego wzniesiono w 1876 roku na miejscu starej, zbudowanej w 1750 roku. Poświęcono ją w imię świętych nieposiadających srebra Kosmy i Damiana, w niej do I wojny światowej przechowywano cudowną ikonę Matki Bożej. Świątynia działała do 1958 roku, dopóki władza radziecka nie zamknęła obiektu kultu. W sierpniu 1963 roku garstka ateistów przy wsparciu miejscowych urzędników wdarła się nocą do świątyni, zbezcześciła ją, zniszczyła ikonostas. Kilka ikon, całun, chorągwie, krzyże ołtarzowe, dywany, tabernakulum wywieziono i wyrzucono za płot cerkwi w sąsiednim Chorupaniu. Po pogromie w pomieszczeniu cerkiewnym umieszczono magazyn rejonowej spółdzielni spożywców, potem kołchozowy spichlerz. Na początku 1982 roku robotnicy pod kierownictwem miejscowej władzy i komórki partyjnej traktorami zburzyli cerkiew. Drewno wywieziono do cegielni we wsi Ihnatiwka. Tak zakończyła się historia świątyni, która przetrwała dwie wojny światowe. Na początku lat 90. ubiegłego wieku na miejscu zburzonej świątyni powstała nowa murowana cerkiew, poświęcona w imię świętych Kosmy i Damiana. Najcenniejszym skarbem wsi są jej ludzie. Wśród nich – lekarze, pedagodzy, sportowcy, naukowcy. Szczególnie szanują tutaj najstarszego mieszkańca – 85-letniego księdza Leontija Trostianczuka. Właśnie od starca zaczęło się honorowanie mieszkańców Pekałowa podczas uroczystości z okazji 500-lecia. Dyplomy Rady Rejonowej w Młynowie, rejonowej administracji państwowej podczas święta otrzymało od przewodniczącego rady rejonowej Wałerija Szynkara oraz zastępcy przewodniczącego rejonowej administracji państwowej Switłany Hasiak prawie dwudziestu zasłużonych. A uzupełnieniem dyplomów stała się książka podarunkowa „Zew dawnego dzwonu” oraz bursztynowa ikona Matki Bożej z Przedwiecznym Niemowlęciem. Święto, którego głównymi inspiratorami i organizatorami byli sołtys Chorupania Wasyl Andrijenko oraz bibliotekarka wsi Pekałów Ludmyła Matwijczuk, stało się przykładem tego, jak bardzo współcześni cenią sławne dokonania. To pierwsze jubileuszowe honorowanie Pekałowa w całej jego historii. Zatem 500-letni jubileusz odbył się, dając początek następnemu półtysiącleciu.
Машинний переклад
Dokładnie tyle czasu upłynęło od położenia kamienia węgielnego pod budowę młyniowskiej cerkwi Świętego Michała Archanioła do rozpoczęcia w niej nabożeństwa. W dzień Archanioła Michała odbyło się uroczyste poświęcenie, któremu przewodniczył władyka Ewsewiusz, metropolita Rówieński i Ostrogski.
POCZĄTEK DOBROCZYNNOŚCI
Historia zachowała dziwny fakt z życia właściciela Młyniowa, generała, hrabiego Ołeksandra Chodkiewicza, który w pierwszej połowie XIX wieku zrezygnował z dalszego rozbudowywania swoich majątków. Uczynił to ze względu na cerkiew Świętej Opieki (Pokrowską). Generał włożył w nią pierwszy fundament, opiekował się nią przez dziesięć lat budowy, tworząc w Młyniowie duchowe centrum. Świątyni nie zniszczył podczas I wojny światowej nawet austriacki pocisk, który trafił w kopułę, nie zniszczyli jej hitlerowcy podczas II wojny światowej, choć przy dzwonnicy urządzili szubienicę, nie zniszczyli jej bezbożnicy w czasach sowieckich, marzący o przekształceniu świątyni w skład przemysłowy.
UDRĘKA PRZYJEMNA, ALE CIĘŻKA
Długiego istnienia życzy się dziś jeszcze jednej młyniowskiej świątyni — cerkwi Świętego Michała, w której w tym roku zabrzmiała modlitwa. Pomysł nowej cerkwi zrodził się w czasie, gdy powstało niepodległe państwo, a w cerkwi Pokrowskiej znacznie przybyło ludzi. Już wtedy nie mogła ona pomieścić wszystkich, którzy przychodzili na nabożeństwa. Odpowiedziało wielu dobroczyńców, którzy wspierali budowę. Byli to m.in. Wołodymyr Winiczuk, Arkadij Rewenko, Hryhorij Jasynowski, Mykoła Żulinski, Mykoła Porowski, Witalij Cechmis
Wołodymyr Kysliuk ofiarował ojcu Wasylowi ozdobioną Ewangelię, a także setki innych osób, które jak cegły w mur wkładały w budowę swoje szczere wsparcie. Duchowni wystąpili w roli budowniczych: pod kierownictwem profesjonalistów „Majstrów” i dziekana parafii UKP Patriarchatu Kijowskiego, a jednocześnie wypełniając posługę przy budowie ojca Wasyla (Liszczuka), wznosili świątynię coraz wyżej. Duchowni własnoręcznie podnieśli i zamontowali główny krzyż (o wysokości 3,5 metra). Nad świątynią zalśniły złociste kopuły, potem wykończono górną część budynku, przeprowadzono wewnętrzne prace tynkarskie. W tym roku dzięki wysiłkom mieszkańców przedmieścia Młynowa Słoboda, gdzie położona jest świątynia, parafialnej dwudziestki i proboszcza kościoła, kandydata nauk teologicznych ojca Tarasiusza (Warwaruka), pojawiła się możliwość rozpoczęcia nabożeństw. Po raz pierwszy modlitwa rozbrzmiała tu w święto Archanioła Michała.
I PRZEDE WSZYSTKIM DROGA DO ŚWIĄTYNI Dwudziestu kilku duchownych na czele z władyką Jewsewijem, po brzegi wypełniony wiernymi budynek, uroczysta świąteczna modlitwa, wzruszające pieśni chóralne — wszystko to czyniło poświęcenie świątyni wspaniałym i pamiętnym. Zgodnie z tradycją nie obyło się bez darów. W szczególności od przewodniczącego Rówieńskiej Obwodowej Administracji Państwowej Wiktora Matczuka cerkiew otrzymała ozdobioną Ewangelię. A najwspanialszym darem dla cerkwi Świętego Michała, według słów metropolity Rówieńskiego i Ostroskiego Jewsewija, będzie symboliczna droga do świątyni, którą będzie torować coraz więcej wiernych.
Машинний переклад
Початок тексту може бути неповним — звірте зі сторінкою оригіналу
…jamę przypiecową. Właśnie na podstawie tych garncarskich wyrobów udało się ustalić, kiedy istniał piec: w połowie X wieku. Oczywiście archeolodzy znajdowali także wcześniejsze konstrukcje piecowe. Ten jest jednak wyjątkowy, ponieważ ma czeryń, czyli miejsce do wypiekania chleba i przygotowywania potraw, które dzięki ceramicznej podstawie przez długi czas zachowywało ciepło. Tu znaleziono wiele pozostałości budowlanych: zastosowano kamień, piaskowiec i zaprawę glinianą. Piec miał formę jamowo-słupową, to znaczy dach nad konstrukcją spoczywał na słupach, a w dachu znajdował się komin. Odnaleźliśmy miejsca posadowienia słupów. Liczymy na dalsze ciekawe znaleziska, które być może pozwolą odpowiedzieć na pytanie, jakie potrawy tu przygotowywano. Ekspedycja trwa.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
ra i księżnej Olgi III st. Łesia Dyczko powitała jubilata: “Miałam zaszczyt powitać jednego z najsłynniejszych kompozytorów, laureata Narodowej Nagrody imienia Tarasa Szewczenki, a przede wszystkim patriotę z okazji jego “złotego” jubileuszu. Leopold Jaszczenko to sumienie ukraińskiego narodu. Represjonowany muzyk, nie mając oficjalnej pracy w zawodzie, w latach 60. stworzył chór “Homin”, któremu poświęcił całe życie. W Wielkanoc minie 40 lat od założenia kolektywu. Grają w nim i śpiewają całe rodziny. Leopold Iwanowycz pisze zarówno muzykę kameralną, jak i symfoniczną, ale najbardziej chóralną. Zajmuje się opracowaniem, aranżacją utworów folklorystycznych”. W koncercie wzięły udział znane zespoły artystyczne i wykonawcy: etnograficzny chór “Homin” Domu Kultury “Kyjiwmetrobudu”, zespół kameralny “Krynycia” Domu Naukowców NAN Ukrainy (kierownik artystyczny Leopold Jaszczenko), Wyszhorodzki miejski zespół “Korali” (kierownik artystyczny Łesia Potyćka), Narodowa Orkiestra Instrumentów Ludowych (kierownik artystyczny i główny dyrygent Wiktor Hucal), miejski chór kameralny “Chreszczatyk” (kierownik artystyczny i główny dyrygent Pawło Struć), zespół smyczkowy rodziny Werboweckich, trio wokalne “Lelija” (Nina Strelnykowa, Tetiana Krasjuk oraz Raisa Sobko), artysta ludowy Ukrainy Ołeksandr Wasyłenko, zasłużona artystka Ukrainy Oksana Kalinczuk i inni. Brzmiały pieśni ludowe w opracowaniu Leopolda Jaszczenki, jego autorskie: “Kupalśka nicz”, “Zołotyj tuman”, “Czy czujesz, druże”, “Oj zacwiła kałynonćka w sadu”, “Kyjiwśke tanho”, “Za naszu Ukrajinu”. Pieśni Leopolda Jaszczenki pamięci ofiar Hołodomoru “Hej rozisławśia sywyj tuman” oraz “Pamjat” obecni słuchali na stojąco. Na zakończenie uczestnicy koncertu śpiewali “Molimosia za Ukrajinu”, a wszyscy na sali czuli się wielką ukraińską rodziną. redagowanie i skracanie tekstów. Przy korzystaniu z naszych publikacji odniesienie do “Słowa Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety “Słowo Proświty” — 30617 Cena prenumeraty, uwzględniając usługi pocztowe: na miesiąc — 4,27 UAH. na 3 miesiące — 12,36 UAH. na 6 miesięcy — 23,42 UAH. 0 8 0 4 9 ŻYCIE TRWA!
Машинний переклад
Початок тексту може бути неповним — звірте зі сторінкою оригіналу
pomogą Ukraińcom nie tracić optymizmu, zdrowia, wiary w siebie w tych niełatwych czasach. Bądźmy razem, a zwyciężymy! Prenumeratę przyjmują wszystkie oddziały „Ukrposzty” do 10 grudnia — we wsiach i centrach rejonowych, do 15 grudnia — w miastach obwodowych i stolicy. Koszt prenumeraty wraz z kosztami pocztowymi: na rok — 45 hrywien 89 kopiejek; na pół roku — 23 hrywny 42 kopiejki; na 3 miesiące — 12 hrywien 36 kopiejek; na 1 miesiąc — 4 hrywny 27 kopiejek. Indeks pocztowy — 30617, 67. strona w „Katalogu”. Trwa prenumerata „Słowa Proświty” na 2009 rok. W przyszłym roku ogólnoukraiński proświtański tygodnik zachowa wszystko to, co najlepsze, wypracowane przez autorów i dziennikarzy redakcji, zdecydowanie rezygnując z tego, co straciło aktualność. Zapraszamy naszych czytelników do stania się aktywnymi uczestnikami dialogu o stanie języka ukraińskiego, rozłamie sił narodowych, drogach wyjścia z kryzysu gospodarczego, politycznego i duchowego. Znajdziemy te punkty oparcia, które Sekretarz odpowiedzialny Iryna SZEWCZUK Dział języka Swiatosław MIZERNiUK 279-39-55 Dział pracy proświtańskiej Nadija KYRIAN 270-55-57 Dział korekty Ołena SZuLHA 278-63-69 Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Ołeh BESSKYJ 278-63-69 Redaktor internetowy Jewhen BUKET 279-39-55 Redaktor dyżurny Swiatosław MIZERNiUK Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org.ua Wydrukowano z gotowych form fotograficznych w kombinacie „Presa Ukrajiny” w środę. Zam. nr 3301249 Nakład — 22300 Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo 4 820095 780016
Машинний переклад
Nadija KYRJAN
Zdjęcia: Ksenija HŁADYSZEWA
Leopold Jaszczenko z chórem „Homin”, który sam założył, to niemal legenda. Żadna ludowa uroczystość nie odbywa się bez ich udziału. Chórzyści ozdabiają wieczory literackie, imprezy Proświty i wszystko inne. O ile pamiętam, ten szczupły, przystojny, już zupełnie siwy, lecz młody duchem mężczyzna najczęściej z fletnią w dłoniach zaraża wszystkich swoją energią.
W Narodowej Filharmonii Ukrainy odbył się jubileuszowy koncert autorski wybitnego kompozytora i muzykologa. Nie było długich oficjalnych przemówień, wysokich odznaczeń ani innych pompatycznych elementów, które są typowe dla podobnych imprez. Była za to szczera ludowa miłość. Sala była przepełniona, prawie połowa obecnych przyszła z kwiatami, które w trakcie koncertu wręczano maestro.
Na początku koncertu kompozytor, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy im. Tarasa Szewczenki, kawaler orderów Świętego Włodzimierza
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proswita” im. Tarasa Szewczenki
Świadectwo rejestracji KB nr 4066 z 02.03.2000 r.
Redaktor naczelny Pawło MOWCZAN
Машинний переклад
Текст пошкоджено під час розпізнавання — читайте сторінку оригіналу
Numer przygotowała Lubow HOŁOTA
Kolegium redakcyjne: Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK
Pierwsza zastępczyni redaktora naczelnego
Nina HNATIUK 279-49-47
Zastępca redaktora naczelnego
Petro ANTONENKO 279-49-47
Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcyjnych
Natalia SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks)
Машинний переклад