Сторінка · с. 6сторінка оригіналу ↗
Czy to mogło się zdarzyć?!
Слово Просвіти, №49 за 2012 рік
W Dniu Pamięci Ofiar Hołodomoru pod egidą Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki na Podolu, w Państwowym Rezerwacie Historyczno-Kulturalnym „Międzybóż” otwarto wystawę indywidualną malarstwa i rzeźby w drewnie laureata Nagrody Szewczenkowskiej, Wałerija Franczuka. Takie wydarzenia są znaczące w naszym życiu artystyczno-kulturalnym. Osobliwością obecnego, mówiąc słowami znanego poety, jest to, że „z żalem radość się objęła”. Żal – bo był to Dzień ogólnoukraińskiej żałoby po tragicznie zmarłych w latach 1932–1933, a radość – że spotkali się przyjaciele-podolanie ze swoim znanym rodakiem i jego twórczością. Mykoła CYMBALIUK Zdjęcia Mykoły SZAFIŃSKIEGO Nieeuropejską drogą Droga do wielowiekowej podolskiej twierdzy – Międzyboża – nie była bliska: 350 km. Dlatego z Kijowa wyjechaliśmy o świcie. Kiedy za nami był już Żytomierz, zdecydowaliśmy (na propozycję Wałerija Ołeksandrowycza), by wstąpić na kilka minut w malownicze i święte miejsce – Monaster Trójcy Świętej. W prawie pustej cerkwi właśnie trwała poranna msza. Trzygłosowy chór na chórze śpiewał modlitwę. Wchodząc, zapytaliśmy w sklepiku przyświątynnym o świece. Młoda kobieta z riazańskim akcentem potraktowała nas jak lodowatą wodą: – Siejczas my nie pradajom! – i odeszła. Cóż począć. Przeżegnawszy się, zmieszani i oszołomieni „moskiewskim duchem”, milcząc, wycofaliśmy się z tej siedziby… Nasza droga dalej wiła się przez znane i sławne jeszcze od czasów Rusi Kijowskiej i późniejszych – okresu zmagań narodowowyzwoleńczych 1848–1854 i 1917–1920 lat miasteczka: Czudnów, Lubar, Starokonstantynów. Po obu stronach wyboistej trasy przemykały wsie z typowymi ukraińskimi chatami. Rzadko w oczy wpadała jedna czy dwie osierocone, przekrzywione, z obnażonymi żebrami ścian, które wyłaniały się spod obłupionego tynku. Ale wszędzie – przy obejściach, na polach lśniła jak skrzydło kruka starannie zaorana rola. Przyglądając się surowo-wspaniałym wiejskim krajobrazom za oknem auta, myślałem, że już je widziałem; oczywiście, to przecież krajobrazy Franczuka, które tak lubi malować z pamięci. Między dwoma Bogami Twierdza w Międzybożu nagle wypłynęła jak ogromny statek pośrodku równiny. Zbudowana na trójkątnym cyplu między Południowym Bugiem (starodawna nazwa – Boh) a Bużkiem jeszcze w pierwszej połowie XII wieku (początkowo była drewniana), wiele razy była niszczona, przebudowywana i dobudowywana. W dawnych czasach ta potężna budowla fortyfikacyjna wraz z innymi (Kamieniec Podolski, Chocim) miała wielkie znaczenie strategiczne, gdyż stała na przecięciu szlaków Czarnego i Kuczmańskiego (później – Kozackiego). Tym ostatnim na początku XIII wieku sunęła mongolsko-tatarska nawała na Wołyń, Galicję i Europę Środkowo-Wschodnią. Mijały wieki, zmieniali się gospodarze. Dwa stulecia, od 1540 roku, władali nim Sieniawscy, a od 1730 roku była tu rezydencja książąt Czartoryskich. Przez swój długi wiek ta ziemia widziała i sławę naszych przodków – Rusinów, i okrucieństwo tureckich i tatarskich zdobywców, i pychę polskiej szlachty, i dzikość moskiewskich najeźdźców. Ale czy nie największą Wałerija Franczuka witają rodacy-podolanie O. Petro odprawia panichidę w Muzeum Pamięci w murach i pod murami, wokół kolumn rozmieściła się ogromna ekspozycja. Tutaj każdy eksponat, archiwalny czy ludzki dokument – to stutysięczny krzyk, wielomilionowe wołanie do żywych. Oto kompozycje z kilkudziesięciu drewnianych, na krzyż ułożonych łyżek; one o coś proszą, jak żywe. Pod nimi żałobny rządek cepów z bezwładnie opuszczonymi bijakami – nie mają czego młócić. Po obu stronach wyłożone zgarbione sierpy – nie mają czego żąć. Za nimi wyschnięte, skazane na zagładę, zniewolone, obnażone białe męskie postacie, a na ścianach, na czerwonym tle – najdłuższe listy ofiar strasznego 1933 roku. Migocze, kołysze się płomień świec. To wszystko zauważam, wsłuchując się w modlitewny śpiew. I on, i kazanie o. Petra brzmią po ukraińsku. Każde słowo modlitwy jest bliskie, zrozumiałe, ogniem wypala duszę. Obecni czynią znak krzyża, nawet przedstawiciele lokalnej władzy. Podczas panichidy nie żegna się z jakiegoś powodu tylko jeden, ponuro i napięty, skłoniwszy głowę… Kobieta na krzyżu Po panichidzie wszystkich zaproszono na wystawę artystyczną Wałerija Franczuka „Rozkołysane dzwony pamięci”. Początkowo obecni obejrzeli film telewizyjny, nakręcony przez artystę i jego dzieci w małej ojczyźnie, we wsi Zełena. To żywa i poruszająca spowiedź 94-letniej matki artysty, która przeżyła ten straszny 1933 rok. A potem samą wystawę na prawach gospodarza otworzył O. H. Pohoriłeć: – Przedstawiona ekspozycja w muzeum pamięci – to straszne świadectwo, którego nie można ani usprawiedliwić, ani wyjaśnić. Naszym zwiedzającym, zwłaszcza zagranicznym, trudno zrozumieć, dlaczego w Europie Środkowej, w XX wieku, w kraju, który karmił chlebem całą Europę, gdzie rodzi wszystko, co zasiejesz czy posadzisz, z głodu zginęło około siedmiu milionów chłopów, dochodziło do faktów kanibalizmu. Tego nie można pojąć, wyjaśnić czynnikami naturalnymi. Do nas przyjeżdżają zewsząd. W muzeum jest księga pamiątkowa, jest zapisana wieloma językami świata. Bardzo blisko odbierają naszą tragedię Polacy i Litwini. Mówią, że u nich było coś podobnego w latach 1946–1947, kiedy po wojnie włączono ich w skład Związku Sowieckiego. Tragedia Ludobójstwa Ukraińców ich nawet bardziej interesuje i porusza niż dzisiaj niektórych naszych rodaków. Ołeh Hryhorowycz opowiedział o takim przypadku. Jakoś przyjechał do niego z Rosji krewny, o wielu rzeczach rozmawiali. Kiedy mowa zeszła o Wałerij Franczuk. „Dobra dusza czarnego lasu”. 2010 r.
Głodomor, gość oświadczył: takie coś nie mogło mieć miejsca! Wtedy zaprowadziłem go do muzeum, pokazałem nie tylko świadectwa prostych, dalekich od polityki chłopów, ale także liczne dokumenty archiwalne, które do niedawna przechowywano w KGB (SBU), specjalnych magazynach archiwów centralnych i obwodowych. Więcej do tego tematu nie wracali. Pomagać ludziom uświadamiać to, co stało się z naszym narodem, można nie tylko poprzez dokumenty, badania naukowe, ekspozycje muzealne. Nie wszyscy mogą zrozumieć, ale każdy jest w stanie poczuć straszną prawdę duszą. Silnym i przekonującym czynnikiem moralno-wychowawczym są tutaj dzieła literatury, kina i sztuk plastycznych. Takim jest cykl dzieł Wałerija Franczuka, który odkrywa ten temat na płótnie, w drewnianej rzeźbie już dziewiętnasty rok. — Widzicie — opowiadała Hałyna Medwedczuk, starszy pracownik naukowy rezerwatu, — ile bólu i cierpienia jest w obrazach Wałerija Franczuka. Środkami artystycznymi malarz oddał los pogrążonej w żałobie chłopskiej Ukrainy. Jak trzeba było przejąć się losem ludzi, jak głęboko trzeba było znać i czuć, przeżyć ludzkie cierpienie, jak długo trzeba było nosić ten temat w sobie, w swojej duszy, żeby wybuchnąć takim cyklem, jak „Dzwony pamięci”… Pracownicy przyznali, że kiedy przywieźli obrazy i zaczęli je wieszać, to nie zobaczyli w nich czegoś szczególnego. Kiedy jednak je rozwiesili, kiedy zaczęli oglądać, jakby ich płomień owionął. Rzeczywiście: z tych obrazów promieniuje jakiś ogień. Te oczy wycieńczonych, pogrążonych w żałobie ludzi, zwłaszcza kobiet, są jak żywe kratery ludzkich dusz. Na większości płócien obecna jest kobieta. Ona jest uosobieniem Ukrainy. Twarz jej jest jak oblicze świętej. To właśnie matka zniosła tę straszną tragedię. Z reguły pierwsi wtedy umierali mężczyźni, męczyli się, nie mogli przeżyć wszystkiego tego, co się działo. Ale i sił (raczej ducha), by stawiać opór wrogowi, nie było. Potem umierały dzieci. Zostawała matka, kobieta-matka, której przez Boga i los dane było rodzić dzieci, wychowywać je, pracować na roli. Jakie trzeba było mieć siły duchowe kobiecie, żeby wytrzymać te piekielne męki… — I ta kobieta-matka jest tutaj, na tych obrazach — kontynuowała swoją opowieść Hałyna Kyryliwna. — Postawiłabym w centrum obraz „Dobra dusza Czarnego lasu”. Widzicie kobietę, która wyrasta z ziemi, otuloną grubą chustą, i niesie na plecach wiązkę chrustu. Ta wiązka chrustu przypomina skrzydła. I te skrzydła trzymają kobietę, ręce jej są złożone na piersiach. Kiedy uważniej się przyjrzeć, to wyłania się obraz Chrystusa, symbol cierpień i zbawienia. To obraz kobiety-matki, jeśli chcecie, obraz samej wiejskiej Ukrainy, którą drapieżna moskiewska horda pognała na Golgotę Głodomoru. W latach 30. XX wieku, na tych żyznych czarnoziemach straty ukraińskiej ludności można porównać chyba tylko z zabitymi i zamordowanymi w latach II wojny światowej. Na przykład, jak świadczył I. S. Chłoń (komunista!) z rejonu starokonstantynowskiego, w ich wsi Hubcza w latach 1932—1933 zmarło śmiercią głodową 146 dorosłych i dzieci, a na wojnie, zgodnie z danymi rady wiejskiej, zginęły 142 osoby. I tak było prawie we wszystkich ukraińskich wsiach podrosyjskiej Ukrainy. Na procesie norymberskim świat potępił faszyzm jako zbrodnię przeciwko ludzkości. A czym różni się od niego moskiewsko-komunistyczny reżim, który dopuścił się straszliwej eksterminacji (w czasie pokoju!) około siedmiu milionów ukraińskich chłopów?! Swój wzrok znów kieruję na obrazy Wałerija Franczuka. Z płócien „Żniwa niedoli”, „Niepewni”, „Na wywózkę”, „Matka — kwiat i popiół”, „Kołowrotek — nić przerwanego życia” na mnie, na widzów patrzą żywe ludzkie oczy, one na wskroś przenikają, przepalają moją i ich dusze i pytają. Tak samo ludzkimi oczami patrzą i niemo błagają osierocone chaty, pochylone w pokłonie cerkwie… nawet drzewa. Za co ukarano ukraińskiego chłopa? Za jaką winę? Może za to, że kochał ojczystą ziemię? Że umiał i chciał na niej pracować z dziada-pradziada, pragnął być gospodarzem własnego losu na swojej ziemi? Czy może za odziedziczone po ojcu-matce ojczyste ukraińskie słowo, pradziadowskie zwyczaje i obrzędy — wszystko to, co nazywamy duchem narodowym? Każdy z nas, Ukraińców i nie-Ukraińców, zapewne jest w stanie znaleźć odpowiedź na te pytania. Tylko trzeba się przyjrzeć, wsłuchać w te rozkołysane dzwony ludzkiej pamięci, w które bije dusza i pędzel utalentowanego ukraińskiego malarza rodem ze szczerego i cierpiącego Podola, proświcianina Wałerija Franczuka.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
